ھوائي جهاز

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ھوائي جهاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1690</id>
    <revision>
      <id>387586</id>
      <parentid>372694</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66693" sha1="i8srpg25u4ctps1v7ltuajpb1d3ov35" xml:space="preserve">{{Short description|Powered aircraft with wings}}
{{Infobox settlement 
| name = Airplane
| image = United Airlines Boeing 777-200 Meulemans.jpg
| image_upright = 
| caption = A [[United Airlines]] [[Boeing 777-200]] on approach to land
| classification = [[Vehicle]]
| industry = Various
| application = [[:Transportation]]
| fuel_source = [[Gasoline]], [[Electric vehicle|electricity]], [[Diesel fuel|diesel]], [[natural gas]], [[hydrogen]], [[Solar energy|solar]]
| powered = Yes
| self-propelled = Depends on model
| invented = {{start date and age|1903}}
| inventor = {{ubl|[[Orville Wright]]|[[Wilbur Wright]]}}
}}
[[image:Japan Airlines B747-446 (JA8914) in JAL's 2002 livery.jpg|thumb]]
'''هوائي جهاز''' (Aeroplane)، غير رسمي طور تي صرف &quot;جهاز&quot; (Plane)، هڪ مقرر ٿيل پرن واري (Fixed-wing) هوائي سواري آهي، جيڪي جيٽ انجن، پروپيلر يا راڪيٽ انجن مان پيدا ڪيل واء جي زور سان اڳتي وڌائي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 January 2025|title=Code of Federal Regulations: 14 CFR Part 1 -- Definitions and Abbreviations|url=https://www.ecfr.gov/current/title-14/chapter-I/subchapter-A/part-1|access-date=2025-01-10|website=National Archives of the United States|language=en}}&lt;/ref&gt; هوائي جهاز مختلف سائزن، شڪلن ۽ پرن جي ترتيبن ۾ ايندا آهن. هوائي جهازن جي استعمال جي وسيع دائري ۾ تفريح، سامان ۽ ماڻهن جي نقل و حمل، فوجي استعمال ۽ تحقيقي آپريشن شامل آهن. 

دنيا ۾ تجارتي هوائي جهاز هر سال هوائي سوارين تي چار ارب کان وڌيڪ مسافرن کي منتقل ڪري ٿو&lt;ref&gt;{{Cite news|date=January 18, 2018|title=Global air traffic hits new record|language=en-US|work=Channel News Asia|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|url-status=dead|access-date=May 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|archive-date=January 3, 2021|accessdate=April 7, 2026|archivedate=January 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730}}&lt;/ref&gt; ۽ هر سال 200 ارب ٽن-ڪلوميٽر کان وڌيڪ سامان منتقل ڪري ٿو، جيڪو دنيا جي ڪل سامان جي منتقلي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boeing.com/resources/boeingdotcom/commercial/about-our-market/cargo-market-detail-wacf/download-report/assets/pdfs/wacf.pdf|title=World Air Cargo Forecast: 2016–2017|last1=Crabtree|first1=Tom|last2=Hoang|first2=Tom|last3=Tom|first3=Russell|date=2016|website=Boeing Aircraft|access-date=2018-05-12}}&lt;/ref&gt; گھڻا هوائي جهاز جهاز تي پائلٽ طرفان اڏايا ويندا آهن، پر ڪجهه کي، جهڙوڪ ڊرونز کي، ريموٽ يا ڪمپيوٽر پاران ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. 

رائيٽ ڀائرن (Wright Brothers) سال 1903ع ۾ پهريون هوائي جهاز ايجاد ڪيو ۽ اڏايو. &quot;پهرين پائيدار ۽ ڪنٽرول ٿيل هوا کان ڳري طاقت واري پرواز&quot; جي طور تي تسليم ڪيو ويو. اهي جارج ڪيلي جي ڪمن تي تعمير ڪيا ويا، جيڪا سال 1799ع کان شروع ٿيا هئا، جڏهن هن جديد هوائي جهاز جو تصور پيش ڪيو (پوء ماڊل ٺاهيا ۽ اڏايا) ۽ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ۽ انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل جو ڪم، جنهن سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾ پڻ هوا کان ڳري پرواز جو مطالعو ڪيو. &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090311002545/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet &quot;Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007&quot;]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.&lt;/ref&gt; سال 1891ع ۾ لليينٿل جي پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum|url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm|title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam|website=Lilienthal-museum.de|date=|access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt; [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين مهاڀاري جنگ]] ۾ ان جي محدود استعمال کان پوءِ، هوائي جهاز ٽيڪنالاجي ترقي ڪندي رهي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي مهاڀاري جنگ]] جي سڀني وڏين جنگين ۾، هوائي جهازن جي موجودگي هئي. 

پهريون جيٽ جهاز 1939 ۾ جرمن &quot;هينڪل هي-178&quot; هو. پهريون جيٽ جهاز &quot;ڊي هاويلينڊ ڪاميٽ&quot; سال1952ع ۾ متعارف ڪرايو ويو. بوئنگ 707، پهريون وڏي پيماني تي ڪامياب ڪمرشل جيٽ، سال 1958 کان 2019 ع تائين (60 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين) ڪمرشل سروس ۾ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/travel/article/2183425/two-plane-crashes-two-days-and-their-hong-kong|title=Two air disasters in two days and their Hong Kong connection|date=2019-01-24|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2024-06-28}}&lt;/ref&gt; 

==اشتقاق ۽ استعمال==
انگريزي ۾ پهرين ڀيرو تصديق ٿيل 19هين صدي جي آخر ۾،  پهرين مسلسل طاقتور پرواز کان اڳ، لفظ ايروپلين (&lt;small&gt;airplane&lt;/small&gt;) فرانسيسي لفظ &quot;ايروپلين (&lt;small&gt;aéroplane&lt;/small&gt;) مان نڪتل آهي. جيڪو يوناني لفظ &quot;اير&quot;  (ἀήρ، واء) ۽ يا ته لاطيني لفظ &quot;پلينس&quot; (&lt;small&gt;planus&lt;/small&gt;، سطح) يا يوناني &quot;پلانوس&quot;  (&lt;small&gt;πλάνος&lt;/small&gt;، ڦرڻ) مان نڪتل آهي. لفظ &quot;ايروپلين&quot; (&lt;small&gt;Aéropla&lt;/small&gt;&lt;small&gt;ne&lt;/small&gt;) اصل ۾ صرف ونگ ڏانهن اشارو ڪيو ويو. ڇاڪاڻ ته اهو هڪ جهاز آهي جيڪو هوا ذريعي هلندو آهي. سائنيدوخئ (synecdoche) جي مثال ۾، پرن لاءِ لفظ سڄي جهاز ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ آيو. 

آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾، اصطلاح &quot;هوائي جهاز&quot; طاقتور مقرر ٿيل پرن واري جهاز لاءِ استعمال ٿيندو آهي. برطانيه ۽ آئرلينڊ ۽ دولت مشترڪه جي اڪثريت ۾، اصطلاح &quot;هوائي جهاز&quot; (ˈɛərəpleɪn) عام طور تي انهن جهازن تي لاڳو ٿئي ٿو. آڪسفورڊ انگريزي ڊڪشنري جي مطابق 

&quot;سال 1916ع ۾ نيشنل ايڊوائزري ڪميٽي فار ايرووناٽڪس پاران اختيار ڪرڻ کان پوءِ هوائي جهاز (aeroplane) معياري آمريڪي اصطلاح (Airplane جي جاءِ تي) بڻجي ويو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite OED|term=airplane|id=1081760475|access-date=December 31, 2025}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==
{{Main article|هوابازي جي تاريخ|پهرين اڏامن واري مشين}}
[[File:LeBris1868.jpg|thumb|لئ برس ۽ هنن جو گلائڊر، &quot;البتروس&quot;، 1868ع]]
[[File:Otto Lilienthal gliding experiment ppmsca.02546.jpg|thumb|اوٽو
لليٿال سال 1895ع ۾ [[برلن]] مٿان اڏام جي دوران]]
قديم دور جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون اڏام سان لاڳاپيل آهن. جيئن ته يوناني ڏند ڪٿا &quot;اڪارس ۽ ڊائيڊالس&quot; ۽ قديم هندستاني رزميه &quot;ويمانا&quot; ۾. يونان ۾ تقريباً 400 ق.م. آرڪيٽاس کي پهريون مصنوعي، خود هلائيندڙ اڏامندڙ ڊوائيس، هڪ پکي جي شڪل وارو ماڊل جيڪو شايد ٻاڦ جي جيٽ ذريعي هلائي ٿو، ڊزائين ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ مشهور هو، چيو ويندو آهي ته اهو 200 ميٽر (660 فوٽ) اڏاميو هو. هي مشين شايد ان جي اڏام لاءِ معلق ڪئي وئي هجي.

گلائڊرز سان ڪجهه ابتدائي رڪارڊ ٿيل ڪوششون 9هين صدي جي اندلس ۽ عربي ٻولي جي شاعر عباس بن فرناس ۽ 11هين صدي جي انگريزي راهب مالمسبري جي ايلمر پاران ڪيون ويون هيون. ٻنهي تجربن ۾ پائلٽ زخمي ٿيا. ليونارڊو ڊي ونچي پنهنجي &quot;ڪوڊيڪس آن دي فلائيٽ آف برڊز&quot; (1502ع) ۾ پکين جي پرن جي ڊيزائن تي تحقيق ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ماس جي مرڪز ۽ اڏامندڙ پکين جي دٻاءُ جي مرڪز جي وچ ۾ فرق کي نوٽ ڪندي هڪ انسان سان هلندڙ جهاز ٺاهيو.

سال 1799ع ۾، جارج ڪيلي جديد هوائي جهاز جو تصور، هڪ فڪسڊ ونگ فلائنگ مشين جي طور تي جنهن ۾ لفٽ، پروپلشن ۽ ڪنٽرول لاءِ الڳ الڳ نظام هئا، پيش ڪيو. ڪيلي 1803ع ۾ فڪسڊ ونگ جهاز جا ماڊل ٺاهي ۽ اڏائي رهيو هو ۽ هن 1853ع ۾ هڪ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ٺاهيو. 1856ع ۾، فرانسيسي جين ميري لي برس پهرين طاقتور پرواز ڪئي. پنهنجي گلائڊر، &quot;لا باتروس لا آرٽيفيشيئل&quot; (L'Albatros artificiel) کي هڪ گهوڙي سان ساحل تي ڇڪيو. پوءِ روسي اليگزينڊر ايف. موزائيسڪي پڻ ڪجهه جديد ڊيزائن ٺاهيا. 1883ع ۾، آمريڪي جان جي. مونٽگمري هڪ گلائڊر ۾ ڪنٽرول ٿيل پرواز ڪئي. ان وقت ساڳين پروازن ڪندڙ ٻيا هوائي جهاز اوٽو لليينٿل، پرسي پِلچر ۽ آڪٽيو چانوٽ هئا. 

سر هيرام ميڪسم هڪ جهاز ٺاهيو جنهن جو وزن، 110 فوٽ (34 ميٽر) جي پنن جي پکيڙ سان، 3.5 ٽن هو جيڪو ٻن 360 هارس پاور (270 ڪلوواٽ) اسٽيم انجنن سان طاقتور هو جيڪي ٻن پروپيلرن کي هلائي رهيا هئا. 1894ع ۾، سندس مشين کي اوور هيڊ ريل سان آزمايو ويو ته جيئن ان کي اڀرڻ کان روڪي سگهجي. ٽيسٽ ڏيکاريو ته ان ۾ اڏامڻ لاءِ ڪافي لفٽ هئي، پر جهاز بي قابو هو ۽ اهو فرض ڪيو ويو آهي، ته ميڪسم کي اهو احساس ٿيو ڇاڪاڻ ته هن پوء ان تي ڪم ڇڏي ڏنو. *

سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾، انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل هوا کان ڳري پرواز تيار ڪئي. هو پهريون شخص هو جنهن چڱي طرح دستاويزي، بار بار، ڪامياب گلائڊنگ پروازون ڪيون. لليينٿل جي ڪم هن کي جديد ونگ جي تصور کي ترقي ڪرڻ جو سبب بڻيو. سال 1891ع ۾ سندس پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو. &quot;لليينٿل نارملسيگيلاپارٽ&quot; کي سيريز جي پيداوار ۾ پهريون هوائي جهاز سمجهيو ويندو آهي ۽ سندس ڪم رائٽ ڀائرن کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. 1890ع جي ڏهاڪي ۾، لارنس هارگريو پرن جي بناوتن تي تحقيق ڪئي ۽ هڪ باڪس ڪائيٽ تيار ڪئي جيڪا انسان جو وزن کڻندي هئي. سندس باڪس ڪائيٽ ڊيزائن کي وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هن هڪ قسم جو روٽري هوائي جهاز انجن پڻ تيار ڪيو، پر هن هڪ طاقتور فڪسڊ ونگ هوائي جهاز نه ٺاهيو ۽ نه ئي اڏايو.

'''هوائي جهاز''' (انگريزي: Aircraft) هڪ اهڙو اُڏامندڙ مشيني اوزار آهي جيڪو هوا ۾ پرن (Wings) جي مدد سان اڏامي سگهي ٿو. هوائي جهاز انسانن ۽ سامان جي تيز رفتار نقل و حمل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ جديد ٽرانسپورٽ جو هڪ اهم حصو آهي. هوائي جهاز هوا جي قوت، انجڻ جي طاقت ۽ ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي.

هوائي جهاز جي ايجاد جو سهرو آمريڪي ڀائرن [[رائيٽ ڀائر]] (Wright brothers) جي سر تي آهي، جن 1903ع ۾ دنيا جي پهرين ڪنٽرول ٿيل طاقتور اڏام ڪاميابي سان ڪئي. ان کان پوءِ هوائي جهازن جي ٽيڪنالاجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي ۽ اڄ اهي عالمي سفر جو اهم وسيلو بڻجي ويا آهن.

==جوڙجڪ==
عام طور تي هڪ هوائي جهاز هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي:
* پر (Wings) – جيڪي لفٽ پيدا ڪري جهاز کي هوا ۾ رکندا آهن.
* جسم (Fuselage) – جهاز جو مرڪزي حصو جنهن ۾ مسافر يا سامان هوندو آهي.
* پڇ (Tail) – جهاز جي توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ.
* انجڻ (Engine) – جهاز کي اڳتي وڌائڻ لاءِ زور فراهم ڪري ٿي.
* لينڊنگ گيئر (Landing gear) – لهڻ ۽ اڏامڻ وقت زمين سان رابطي لاءِ.
==ڪم ڪرڻ جو اصول==
هوائي جهاز ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي. جڏهن جهاز تيز رفتاري سان اڳتي وڌندو آهي ته پرن جي شڪل سبب هوا جي وهڪري ۾ فرق پيدا ٿيندو آهي جنهن سان لفٽ پيدا ٿيندي آهي ۽ جهاز مٿي اڏامندو آهي.

==قسمون==
هوائي جهاز مختلف مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن:
* مسافر بردار جهاز (Passenger aircraft)
* فوجي جهاز (Military aircraft)
* مال بردار جهاز (Cargo aircraft)
* خانگي جهاز (Private aircraft)
* تربيت لاءِ استعمال ٿيندڙ جهاز (Training aircraft)
==استعمال==
هوائي جهازن جا اهم استعمال هي آهن:
* عالمي سفر ۽ سياحت
* فوجي مقصد
* امدادي ڪارروايون
* سامان جي تيز ترسيل
* سائنسي تحقيق
==حفاظت==
جديد هوائي جهازن ۾ جديد نيويگيشن سسٽم، خودڪار ڪنٽرول ۽ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جنهن سبب هوائي سفر کي دنيا جي محفوظ ترين سفري طريقن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو.

==تاريخ==
===Antecedents===
Many stories from antiquity involve flight, such as the [[Greek mythology|Greek legend]] of [[Icarus (mythology)|Icarus]] and [[Daedalus]], and the [[Vimana]] in ancient [[Indian epic poetry|Indian epics]]. Around [[Ancient Greece|400 BC in Greece]], [[Archytas]] was reputed to have designed and built the first artificial, self-propelled flying device, a bird-shaped model propelled by a jet of what was probably steam, said to have flown some {{cvt|200|m}}.&lt;ref&gt;[[Aulus Gellius]], &quot;Attic Nights&quot;, Book X, 12.9 at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Gellius/10*.html LacusCurtius]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |title=Archytas of Tarentum, Technology Museum of Thessaloniki, Macedonia, Greece |publisher=Tmth.edu.gr |access-date=2013-05-30 |url-status=usurped |archive-url=https://archive.today/20081226181400/http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |archive-date=2008-12-26 }}&lt;/ref&gt; This machine may have been suspended for its flight.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pressconnects.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070104/NEWS02/701040323/1006/ |title=Modern rocketry |publisher=Pressconnects.com |access-date=2013-05-30}}{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://automata.co.uk/History%20page.htm |title=Automata history |publisher=Automata.co.uk |access-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021205014113/http://www.automata.co.uk/History%20page.htm |archive-date=2002-12-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Some of the earliest recorded attempts with [[Glider aircraft|gliders]] were those by the 9th-century Andalusian and Arabic-language poet [[Abbas ibn Firnas]] and the 11th-century English monk [[Eilmer of Malmesbury]]; both experiments injured their pilots.&lt;ref&gt;White, Lynn. &quot;Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition&quot;. ''[[Technology and Culture]]'', Volume 2, Issue 2, 1961, pp. 97–111 (97–99 resp. 100–101).&lt;/ref&gt; [[Leonardo da Vinci]] researched the wing design of birds and designed a man-powered aircraft in his ''[[Codex on the Flight of Birds]]'' (1502), noting for the first time the distinction between the [[center of mass]] and the [[Center of pressure (fluid mechanics)|center of pressure]] of flying birds.

In 1799, [[George Cayley]] set forth the concept of the modern airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aviation History |url=http://www.aviation-history.com/early/cayley.htm |access-date=26 July 2009 |quote=In 1799 he set forth for the first time in history the concept of the modern aeroplane. Cayley had identified the drag vector (parallel to the flow) and the lift vector (perpendicular to the flow).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sir George Cayley (British Inventor and Scientist) |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet |publisher=Britannica |access-date=26 July 2009 |quote=English pioneer of aerial navigation and aeronautical engineering and designer of the first successful glider to carry a human being aloft. Cayley established the modern configuration of an airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control as early as 1799.}}&lt;/ref&gt; Cayley was building and flying models of fixed-wing aircraft as early as 1803, and he built a successful passenger-carrying [[Glider aircraft|glider]] in 1853.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090311002545/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet &quot;Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007&quot;]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.&lt;/ref&gt; In 1856, Frenchman [[Jean-Marie Le Bris]] made the first powered flight, by having his glider ''&quot;L'Albatros artificiel&quot;'' pulled by a horse on a beach.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Encyclopedia of the Industrial Revolution in World History, Volume 3|last=E. Hendrickson III|first=Kenneth|pages=10}}&lt;/ref&gt; Then the Russian [[Alexander F. Mozhaisky]] also made some innovative designs. In 1883, the American [[John J. Montgomery]] made a controlled flight in a glider.&lt;ref&gt;The Journal of San Diego History, July 1968, Vol. 14, No. 3&lt;/ref&gt; Other aviators who made similar flights at that time were [[Otto Lilienthal]], [[Percy Pilcher]], and [[Octave Chanute]].

Sir [[Hiram Maxim]] built a craft that weighed 3.5 tons, with a {{convert|110|ft|m|adj=on}} wingspan that was powered by two {{convert|360|hp|kW|adj=on}} steam engines driving two propellers. In 1894, his machine was tested with overhead rails to prevent it from rising. The test showed that it had enough lift to take off. The craft was uncontrollable and it is presumed that Maxim realized this because he subsequently abandoned work on it.&lt;ref&gt;Beril, Becker (1967). ''Dreams and Realities of the Conquest of the Skies''. New York: Atheneum. pp. 124–125&lt;/ref&gt;

Between 1867 and 1896, the German pioneer of human aviation Otto Lilienthal developed heavier-than-air flight. He was the first person to make well-documented, repeated, successful gliding flights. Lilienthal's work led to him developing the concept of the modern wing,&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/eotto.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |title=The Lilienthal glider project |website=Das DLR |access-date=2023-08-08 |archive-date=15 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215184342/https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |url-status=dead }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; his flight attempts in 1891 are seen as the beginning of human flight,&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |date= |access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt; the &quot;[[Lilienthal Normalsegelapparat]]&quot; is considered to be the first airplane in series production and his work heavily inspired the Wright brothers.&lt;ref&gt;Crouch 1989, pp. 226–228.&lt;/ref&gt;

In the 1890s, [[Lawrence Hargrave]] conducted research on wing structures and developed a [[box kite]] that lifted the weight of a man. His box kite designs were widely adopted. Although he also developed a type of rotary aircraft engine, he did not create and fly a powered fixed-wing aircraft.&lt;ref&gt;{{Cite Australian Dictionary of Biography |volume=9 |year=1983 |title=Lawrence Hargrave (1850–1915) |id2=hargrave-lawrence-6563 |first=Amirah |last=Inglis |access-date=30 August 2025}}&lt;/ref&gt;

===Early powered flights===
[[Image:EolePatent.jpg|thumb|[[Patent drawing]]s of Clement Ader's ''[[Éole]]''.]]
The Frenchman [[Clement Ader]] constructed his first of three flying machines in 1886, the ''[[Éole]]''. It was a bat-like design run by a lightweight [[steam engine]] of his own invention, with four cylinders developing {{convert|20|hp|kW|lk=on}}, driving a four-blade [[propeller]]. The engine weighed no more than {{convert|4|kg/kW|lb/hp}}. The wings had a span of {{cvt|14|m|ft}}. All-up weight was {{convert|300|kg|lb}}. On 9 October 1890, Ader attempted to fly the ''Éole''. Aviation historians give credit to this effort as a powered take-off and uncontrolled hop of approximately {{cvt|50|m|ft}} at a height of approximately {{cvt|200|mm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gibbs-Smith|first1=Charles H.|date=3 Apr 1959|title=Hops and Flights: A roll call of early powered take-offs|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|url-status=dead|journal=[[Flight International|Flight]]|volume=75|issue=2619|page=468|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302022730/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|archive-date=March 2, 2012|access-date=24 Aug 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=European Aeronautic Defence and Space Company EADS N.V.: Eole/Clément Ader|url=http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020082858/http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|archive-date=October 20, 2007|access-date=2007-10-20}}&lt;/ref&gt; Ader's two subsequent machines were not documented to have achieved flight.&lt;ref&gt;
{{cite book
 | last = Gibbs-Smith
 | first = Charles Harvard
 | author-link = Charles Harvard Gibbs-Smith
 | title = Clément Ader: His Flight-Claims and His Place in History
 | publisher = Her Majesty's Stationery Office
 | series = Aeronautical engineers
 | date = 1968
 | location = London
 | pages = 214}}&lt;/ref&gt;

[[File:First flight2.jpg|thumb|The ''[[Wright Flyer]]''{{'}}s first flight on 17 December 1903]]
The American [[Wright brothers]]'s flights in 1903 are recognized by the ''[[Fédération Aéronautique Internationale]]'' (FAI), the standard-setting and record-keeping body for [[aeronautics]], as &quot;the first sustained and controlled heavier-than-air powered flight&quot;.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;[http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp FAI News: 100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113080326/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |date=January 13, 2011 }} posted 17 December 2003. Retrieved: 5 January 2007.&lt;/ref&gt; By 1905, the [[Wright Flyer III]] was capable of fully controllable, stable flight for substantial periods. The Wright brothers credited Otto Lilienthal as a major inspiration for their decision to pursue manned flight.

[[File:14-bis de Alberto Santos Dumont.jpg|left|thumb|[[Santos-Dumont 14-bis]], between 1906 and 1907]]
In 1906, the Brazilian [[Alberto Santos-Dumont]] made what was claimed to be the first airplane flight unassisted by [[catapult]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bernardo Malfitano - AirShowFan.com|url=http://www.airshowfan.com/first-airplane.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330235400/http://airshowfan.com/first-airplane.htm|archive-date=30 March 2013|access-date=1 April 2015|work=airshowfan.com}}&lt;/ref&gt; and set the first world record recognized by the [[Aéro-Club de France]] by flying {{convert|220|m|ft|sp=us}} in less than 22 seconds.&lt;ref&gt;Jones, Ernest. [http://earlyaviators.com/edumonb.htm &quot;Santos Dumont in France 1906–1916: The Very Earliest Early Birds&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120252/http://earlyaviators.com/edumonb.htm |date=2016-03-16 }} ''earlyaviators.com'', 25 December 2006. Retrieved: 17 August 2009.&lt;/ref&gt; This flight was also certified by the FAI.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070324025948/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm Les vols du 14bis relatés au fil des éditions du journal l'illustration de 1906.] The wording is: &quot;cette prouesse est le premier vol au monde '''homologué''' par l'Aéro-Club de France et la toute jeune Fédération Aéronautique Internationale (FAI).&quot;&lt;/ref&gt;&lt;!--Armstrong, during his official tour of South American countries as a NASA ambassador, acknowledged Santos Dumont's role during addresses to Brazilian audiences. Please note - this reference does NOT include any acknowledgment of this role in Europe; any editor adding such a European claim should support it with a separate citation.--&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061128124844/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_index.htm Santos-Dumont: Pionnier de l'aviation, dandy de la Belle Epoque.]&lt;/ref&gt;

An early aircraft design that brought together the modern [[monoplane]] [[tractor configuration]] was the [[Blériot VIII]] design of 1908. It had movable tail surfaces controlling both yaw and pitch, a form of roll control supplied either by wing warping or by ailerons and controlled by its pilot with a [[joystick]] and rudder bar. It was an important predecessor of his later [[Blériot XI]] [[English Channel|Channel]]-crossing aircraft of the summer of 1909.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Bleriot XI, The Story of a Classic Aircraft |last=Crouch |first=Tom |year=1982 |publisher=Smithsonian Institution Press |isbn=0-87474-345-1 |pages=21 and 22 }}&lt;/ref&gt;

[[World War I]] served as a testbed for the use of the airplane as a weapon. Airplanes demonstrated their potential as mobile observation platforms, then proved themselves to be machines of war capable of causing casualties to the enemy. The earliest known aerial victory with a synchronized machine gun-armed [[fighter aircraft]] occurred in 1915, by German [[Luftstreitkräfte]] ''Leutnant'' [[Kurt Wintgens]]. [[Flying ace|Fighter aces]] appeared; the greatest (by number of Aerial Combat victories) was [[Manfred von Richthofen]], also known as the Red Baron.

Following WWI, aircraft technology continued to develop. [[Alcock and Brown]] crossed the Atlantic non-stop for the first time in 1919. The first international commercial flights took place between the United States and Canada in 1919.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=On the Move: A Chronology of Advances in Transportation|last=C. Brunco|first=Leonard|publisher=Gale Research|year=1993|pages=192}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Aircraft Transport and Travel (UK-France) and Chalk's International Airlines (US-Bahamas) suggest earlier/different --&gt;

[[File:P-51 Mustang edit1.jpg|right|thumb|[[North American P-51 Mustang]], a [[World War II]] fighter aircraft]]
Airplanes had a presence in all the major battles of [[World War II]]. They were an essential component of the military strategies of the period, such as the German [[Blitzkrieg]], The [[Battle of Britain]], and the American and Japanese [[aircraft carrier]] campaigns of the [[Pacific War]].

=== Development of jet aircraft ===
The first practical [[jet aircraft]] was the German [[Heinkel He 178]], which was tested in 1939. In 1943, the [[Messerschmitt Me 262]], the first operational jet fighter aircraft, went into service in the German [[Luftwaffe]].

[[File:American Boeing 737-800 N923NN DCA VA1.jpg|left|thumb|A [[American Airlines]] [[Boeing 737-800]] landing at [[Ronald Reagan Washington National Airport]] in July 2024]]
The first [[jet airliner]], the [[de Havilland Comet]], was introduced in 1952. The [[Boeing 707]], the first widely successful commercial jet, was in commercial service for more than 50 years, from 1958 to 2010. The [[Boeing 747]] was the world's biggest passenger aircraft from 1970 until it was surpassed by the [[Airbus A380]] in 2005.

[[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|The [[Concorde]] supersonic transport aircraft]]
[[Supersonic transport|Supersonic airliner flights]], including those of the [[Concorde]], have been limited to over-water flight at supersonic speed because of their [[sonic boom]], which is prohibited over most populated land areas. The high cost of operation per passenger-mile and a [[Air France Flight 4590|deadly crash in 2000]] induced the operators of the Concorde to remove it from service.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2003-04-10|title=Concorde grounded for good|language=en-GB|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2934257.stm|access-date=2021-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Filseth|first=Trevor|date=2021-12-04|title=Why Don't Concordes Fly Anymore?|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-don%E2%80%99t-concordes-fly-anymore-197531|access-date=2021-12-18|website=The National Interest|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Propulsion==
{{See also|Powered aircraft|Aircraft engine}}

===Propeller===
{{Main article|Propeller (aeronautics)|Aircraft engine}}

[[File:Antonov An-2 in Vitebsk.jpg|right|thumb|An [[Antonov An-2]] [[biplane]]]]
An [[Propeller (aeronautics)|aircraft propeller]], or ''airscrew'', converts rotary motion from an [[engine]] or other power source, into a swirling slipstream which pushes the propeller forwards or backwards. It comprises a rotating power-driven hub, to which are attached two or more radial [[airfoil]]-section blades such that the whole assembly rotates about a longitudinal axis.&lt;ref name=&quot;beaumont&quot;&gt;Beaumont, R.A.; ''Aeronautical Engineering'', Odhams, 1942, Chapter 13, &quot;Airscrews&quot;.&lt;/ref&gt; Three types of aviation engines used to power propellers include [[reciprocating engine]]s (or piston engines), [[gas turbine]]s, and [[electric motor]]s. The amount of thrust a propeller creates is determined, in part, by its disk area—the area through which the blades rotate. The limitation on blade speed is the [[speed of sound]]; as when the blade tip exceeds the speed of sound, shock waves decrease propeller efficiency. The rpm required to generate a given tip speed is inversely proportional to the diameter of the propeller. The upper design speed limit for propeller-driven aircraft is [[Mach number|Mach]] 0.6. Aircraft designed to go faster than that employ jet engines.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CDMNDgAAQBAJ&amp;q=propellor+aircraft+speed&amp;pg=PA136|title=Aircraft Performance: An Engineering Approach|last=Sadraey|first=Mohammad H.|date=January 1, 2017|publisher=CRC Press|isbn=9781498776561|pages=137|language=en}}&lt;/ref&gt;

====Reciprocating engine====
{{Main article|Radial engine|Inline engine (aeronautics)|Flat engine}}

[[Reciprocating engine]]s in aircraft have three main variants, [[Radial engine|radial]], [[Inline engine (aeronautics)|in-line]] and [[Flat engine|flat or horizontally opposed engine]]. The radial engine is a reciprocating type internal combustion engine configuration in which the cylinders &quot;radiate&quot; outward from a central crankcase like the spokes of a wheel and was commonly used for aircraft engines before gas turbine engines became predominant. An inline engine is a reciprocating engine with banks of cylinders, one behind another, rather than rows of cylinders, with each bank having any number of cylinders, but rarely more than six, and may be water-cooled. A flat engine is an internal combustion engine with horizontally opposed cylinders.

====Gas turbine====
{{Main article|Turboprop}}

A turboprop gas turbine engine consists of an intake, compressor, combustor, turbine, and a propelling nozzle, which provide power from a shaft through a reduction gearing to the propeller. The propelling nozzle provides a relatively small proportion of the thrust generated by a turboprop.

====Electric motor====
[[File:SolarImpulse HB-SIA landing Brussels Airport 3-crop.jpg|thumb|''[[Solar Impulse]] 1'', a solar-powered aircraft with electric motors.]]
{{Main article|Electric motor}}

An [[electric aircraft]] runs on [[electric motor]]s with electricity coming from [[fuel cell]]s, [[solar cell]]s, [[ultracapacitors]], [[power beaming]],&lt;ref&gt;[http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/Photo/Power-Beaming/index.html Power Beaming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217082723/http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/photo/Power-Beaming/index.html |date=2013-02-17 }} Dfrc.nasa.gov.&lt;/ref&gt; or [[battery (electricity)|batteries]]. Currently, flying electric aircraft are mostly experimental prototypes, including manned and [[unmanned aerial vehicle]]s, but there are some production models on the market.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130503092805/http://www.avweb.com/avwebflash/news/PipistrelExpandsElectricAircraftLine_208598-1.html Pipistrel Expands Electric Aircraft Line] (2013)&lt;/ref&gt;

===Jet===
{{Main article|Jet engine}}
[[Jet aircraft]] are propelled by [[jet engine]]s, which are used because the aerodynamic limitations of propellers do not apply to jet propulsion. These engines are much more powerful than a reciprocating engine for a given size or weight and are comparatively quiet and work well at higher altitude. Variants of the jet engine include the [[ramjet]] and the [[scramjet]], which rely on high airspeed and intake geometry to compress the combustion air, prior to the introduction and ignition of fuel. [[Rocket engine|Rocket motors]] provide thrust by burning a fuel with an oxidizer and expelling gas through a nozzle.

====Turbofan====
Most jet aircraft use [[turbofan]] jet engines, which employ a [[gas turbine]] to drive a ducted fan, which accelerates air ''around'' the turbine to provide thrust in addition to that which is accelerated ''through'' the turbine. The ratio of air passing around the turbine to that passing through is called the [[Bypass ratio|by-pass ratio]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Cumpsty|first1=Nicholas|url=https://books.google.com/books?id=SFxiCgAAQBAJ&amp;q=Turbofan+engine+explained|title=Jet Propulsion: A Simple Guide to the Aerodynamics and Thermodynamic Design and Performance of Jet Engines|last2=Heyes|first2=Andrew|date=2015-07-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-43263-1|language=en}}&lt;/ref&gt; They represent a compromise between [[turbojet]] (with no bypass) and [[turboprop]] forms of aircraft propulsion (primarily powered with bypass air).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=El-Sayed|first=Ahmed F.|url=https://books.google.com/books?id=ijoPEAAAQBAJ&amp;q=Turbofan|title=Aircraft Propulsion and Gas Turbine Engines|date=2017-07-06|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9517-0|pages=43, 770|language=en}}&lt;/ref&gt;

Subsonic aircraft, such as airliners, employ high by-pass jet engines for fuel efficiency. [[Supersonic aircraft]], such as jet fighters, use low-bypass turbofans. However at supersonic speeds, the air entering the engine must be decelerated to a subsonic speed and then re-accelerated back to supersonic speeds after combustion. An [[afterburner]] may be used on combat aircraft to increase power for short periods of time by injecting fuel directly into the hot exhaust gases. Many jet aircraft also use [[thrust reverser]]s to slow down after landing.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

====Ramjet====
{{Main article|Ramjet}}

[[File:X43a2 nasa scramjet.jpg|thumb|Artist's concept of X-43A with [[scramjet]] attached to the underside]]
A ramjet is a form of jet engine that contains no major moving parts and can be particularly useful in applications requiring a small and simple engine for high-speed use, such as with missiles. Ramjets require forward motion before they can generate thrust and so are often used in conjunction with other forms of propulsion, or with an external means of achieving sufficient speed. The [[Lockheed D-21]] was a Mach 3+ ramjet-powered reconnaissance drone that was launched from a [[parent aircraft]]. A ramjet uses the vehicle's forward motion to force air through the engine without resorting to turbines or vanes. Fuel is added and ignited, which heats and expands the air to provide thrust.&lt;ref name=&quot;Time 1965-11-26&quot;&gt;{{cite news|date=1965-11-26|title=Here Comes the Flying Stovepipe|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|url-status=dead|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|archive-date=2008-04-08|accessdate=2026-04-07|archivedate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html}}&lt;/ref&gt;

====Scramjet====
{{Main article|Scramjet}}

A scramjet is a specialized ramjet that uses internal supersonic airflow to compress, combine with fuel, combust and accelerate the exhaust to provide thrust. The engine operates at supersonic speeds only. The [[NASA X-43]], an experimental unmanned scramjet, set a world speed record in 2004 for a jet-powered aircraft with a speed of Mach 9.7, nearly {{convert|7500|mph|order=flip|sp=us}}.&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weber|first1=Richard J.|last2=Mackay|first2=John S.|title=An Analysis of Ramjet Engines Using Supersonic Combustion|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085282&amp;hterms=weber+mackay&amp;qs=N%3D0%26Ntk%3DAll%26Ntt%3Dweber%2520mackay%26Ntx%3Dmode%2520matchallpartial%26Nm%3D123%7CCollection%7CNASA%2520STI%7C%7C17%7CCollection%7CNACA|website=ntrs.nasa.gov|date=September 1958|publisher=NASA Scientific and Technical Information|access-date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

====Rocket====
{{Main article|Rocket engine}}

[[File:X-1-1 In Flight - GPN-2000-000134.jpg|thumb|right|[[Bell X-1]] in flight, 1947]]

Whereas jet aircraft use the atmosphere both as a source of [[oxidant]] and of mass to accelerate reactively behind the aircraft, rocket aircraft carry the oxidizer on board and accelerate the burned fuel and oxidizer backwards as the sole source of mass for reaction. Liquid fuel and oxidizer may be pumped into a combustion chamber or a solid fuel with oxidizer may burn in the fuel chamber. Whether liquid or solid-fueled, the hot gas is accelerated through a nozzle.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sutton|first1=George P.|url=https://books.google.com/books?id=XwSRDQAAQBAJ&amp;q=mass+acceleration|title=Rocket Propulsion Elements|last2=Biblarz|first2=Oscar|date=2016-12-27|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-75365-1|pages=29|language=en}}&lt;/ref&gt;

In [[World War II]], the Germans deployed the [[Messerschmitt Me 163 Komet|Me 163 Komet]] [[rocket-powered aircraft]]. The first plane to break the [[sound barrier]] in level flight was a rocket plane – the [[Bell X-1]] in 1948. The [[North American X-15]] broke many speed and [[Flight altitude record|altitude records]] in the 1960s and pioneered engineering concepts for later aircraft and spacecraft. Military transport aircraft may employ [[rocket-assisted take off]]s for short-field situations. Otherwise, rocket aircraft include [[spaceplane]]s, like [[SpaceShipTwo]], for travel beyond the Earth's atmosphere and sport aircraft developed for the short-lived [[Rocket Racing League]].

==Design and manufacture==
{{main article|Aerospace manufacturer}}

[[File:SR71 factoryfloor SkunkWorks.jpg|thumb|alt=SR-71 at Lockheed Skunk Works|Assembly line of the [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] at [[Skunk Works]], [[Lockheed Martin]]'s Advanced Development Programs (ADP).]]

Most airplanes are constructed by companies with the objective of producing them in quantity for customers. The design and planning process, including safety tests, can last up to four years for small turboprops or longer for larger planes.

During this process, the objectives and design specifications of the aircraft are established. First the construction company uses drawings and equations, simulations, wind tunnel tests and experience to predict the behavior of the aircraft. Computers are used by companies to draw, plan and do initial simulations of the aircraft. Small models and mockups of all or certain parts of the plane are then tested in wind tunnels to verify its aerodynamics.

When the design has passed through these processes, the company constructs a limited number of prototypes for testing on the ground. Representatives from an aviation governing agency often make a first flight. The flight tests continue until the aircraft has fulfilled all the requirements. Then, the governing public agency of aviation of the country authorizes the company to begin production.

In the United States, this agency is the [[Federal Aviation Administration]] (FAA). In the European Union, [[European Aviation Safety Agency]] (EASA); in the United Kingdom it is the [[Civil Aviation Authority (United Kingdom)|Civil Aviation Authority]] (CAA).&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-07|title=UK will leave EU aviation safety regulator at end of 2020|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-51783580|access-date=2021-12-19}}&lt;/ref&gt; In Canada, the public agency in charge and authorizing the mass production of aircraft is [[Transport Canada|Transport Canada's]] Civil Aviation Authority.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Canada|first=Transport|date=2019-10-15|title=Civil Aviation|url=https://tc.canada.ca/en/aviation/civil-aviation|access-date=2021-12-19|website=Transport Canada|language=en-CA}}&lt;/ref&gt;

When a part or component needs to be joined together by welding for virtually any aerospace or defense application, it must meet the most stringent and specific safety regulations and standards. [[Nadcap]], or the National Aerospace and Defense Contractors Accreditation Program sets global requirements for quality, quality management and quality assurance for aerospace engineering.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.helandermetal.com/aerospace-welding|title=Aerospace Welding {{!}} Helander Metal|work=Helander Metal|access-date=2017-12-27|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

In the case of international sales, a license from the public agency of aviation or transport of the country where the aircraft is to be used is also necessary. For example, airplanes made by the European company [[Airbus]] need to be certified by the FAA to be flown in the United States, and airplanes made by U.S.-based [[Boeing]] need to be approved by the EASA to be flown in the European Union.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021|title=Our Mission: Your Safety|url=https://www.easa.europa.eu/light/easa|url-status=live|access-date=2021-12-19|website=EASA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611065625/https://www.easa.europa.eu/light/easa |archive-date=11 June 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[File:A321 final assembly (9351765668).jpg|thumb|An [[Airbus A321]] on [[Assembly line|final assembly line]] 3 in the [[Airbus Hamburg-Finkenwerder]] plant.]]

Regulations have resulted in reduced [[Aircraft noise|noise]] from aircraft engines in response to increased [[noise pollution]] from growth in air traffic over urban areas near airports.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reducing noise|url=https://aviationbenefits.org/environmental-efficiency/reducing-noise/|access-date=2021-04-15|website=aviationbenefits.org|language=en}}&lt;/ref&gt;

Small planes can be designed and constructed by amateurs as homebuilts. Other [[homebuilt aircraft]] can be assembled using pre-manufactured kits of parts that can be assembled into a basic plane and must then be completed by the builder.&lt;ref name=&quot;Aerocrafter&quot;&gt;Purdy, Don: ''AeroCrafter - Homebuilt Aircraft Sourcebook, Fifth Edition'', pages 1–164. BAI Communications, 15 July 1998. {{ISBN|0-9636409-4-1}}&lt;/ref&gt;

Few companies produce planes on a large scale. However, the production of a plane for one company is a process that actually involves dozens, or even hundreds, of other companies and plants, that produce the parts that go into the plane. For example, one company can be responsible for the production of the landing gear, while another one is responsible for the radar. The production of such parts is not limited to the same city or country; in the case of large plane manufacturing companies, such parts can come from all over the world. The parts are sent to the main plant of the plane company, where the production line is located. In the case of large planes, production lines dedicated to the assembly of certain parts of the plane can exist, especially the wings and the fuselage.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Todd R.|last=Porte|title=Social Responses to Large Technical Systems: Control or Anticipation|publisher=Springer Netherlands|location=Dordrecht|year=1991|isbn=978-9-40113-400-2|page=128}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor-first=Bryan|editor-last=Christiansen|title=Handbook of Research on Global Supply Chain Management|publisher=Business Science Reference|location=Hershey|year=2016|isbn=978-1-46669-640-2|page=211}}&lt;/ref&gt; When complete, a plane is rigorously inspected to search for imperfections and defects. After approval by inspectors, the plane is put through a series of [[flight test]]s to assure that all systems are working correctly and that the plane handles properly.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dale|last=Crane|title=Dictionary of Aeronautical Terms|edition=5|publisher=Aviation Supplies &amp; Academics|location=Newcastle, Washington|year=2012|isbn=978-1-56027-864-1|pages=19, 271}}&lt;/ref&gt; To meet a particular customer need, the airplane may be customised using components or packages of components provided by the manufacturer or the customer.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ackert|first=Shannon|title=Commercial Aspects of Aircraft Customization|journal=Aircraft Monitor|year=2013|page=3}}&lt;/ref&gt;

==Characteristics==
[[File:Airplane major components.png|thumb|right|Major components of an airplane.]]

[[File:IAI Heron 1 in flight 2.JPEG|thumb|right|An [[IAI Heron]] - an [[unmanned aerial vehicle]] with a [[twin boom|twin-boom]] configuration]]

===Airframe===
{{Main article|Airframe}}

The structural parts of a fixed-wing aircraft are called the airframe. The parts present can vary according to the aircraft's type and purpose. Early types were usually made of wood with fabric wing surfaces, When engines became available for powered flight around a hundred years ago, their mounts were made of metal. Then as speeds increased more and more parts became metal until by the end of WWII all-metal aircraft were common. In modern times, increasing use of [[composite material]]s has been made.

Typical structural parts include:

* One or more large horizontal ''wings'', often with an [[airfoil]] cross-section shape. The wing deflects air downward as the aircraft moves forward, generating [[Lift (force)|lifting force]] to support it in flight. The wing also provides stability in [[Flight dynamics (aircraft)|roll]] to stop the aircraft from rolling to the left or right in steady flight.

[[File:Antonov 225 (2010).jpg|thumb|right|The [[An-225 Mriya]], which could carry a 250-tonne payload, had two vertical stabilizers.]]

* A ''[[fuselage]]'', a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage joins the other parts of the airframe and usually contains important things such as the pilot, payload and flight systems.
* A ''[[vertical stabilizer]]'' or fin is a vertical wing-like surface mounted at the rear of the plane and typically protruding above it. The fin stabilizes the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|yaw]] (turn left or right) and mounts the [[rudder]], which controls its rotation along that axis.
* A ''[[horizontal stabilizer]]'' or [[tailplane]], usually mounted at the tail near the vertical stabilizer. The horizontal stabilizer is used to stabilize the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|pitch]] (tilt up or down) and mounts the [[Elevator (aircraft)|elevators]], which provide pitch control.
* ''[[Landing gear]]'', a set of wheels, skids, or floats that support the plane while it is on the surface. On seaplanes, the bottom of the fuselage or floats (pontoons) support it while on the water. On some planes the landing gear retracts during flight to reduce drag.

===Wings===
{{Main article|Wing}}

The wings of a fixed-wing aircraft are static planes extending either side of the aircraft. When the aircraft travels forwards, air flows over the wings, which are shaped to create lift. This shape is called an [[airfoil]] and is shaped like a bird's wing.

====Wing structure====
Airplanes have flexible wing surfaces which are stretched across a frame and made rigid by the lift forces exerted by the airflow over them. Larger aircraft have rigid wing surfaces which provide additional strength.

Whether flexible or rigid, most wings have a strong frame to give them their shape and to transfer lift from the wing surface to the rest of the aircraft. The main structural elements are one or more spars running from root to tip, and many ribs running from the leading (front) to the trailing (rear) edge.

Early airplane engines had little power, and lightness was very important. Also, early airfoil sections were very thin, and could not have a strong frame installed within. So, until the 1930s, most wings were too lightweight to have enough strength, and external bracing struts and wires were added. When the available engine power increased during the 1920s and 30s, wings could be made heavy and strong enough that bracing was not needed any more. This type of unbraced wing is called a cantilever wing.

====Wing configuration====
{{main article|Wing configuration}}

[[File:Morane-Saulnier Type L - Captured with german insigna.jpg|thumb|Captured [[Morane-Saulnier L]] wire-braced parasol monoplane]]
The number and shape of the wings varies widely on different types. A given wing plane may be full-span or divided by a central [[fuselage]] into port (left) and starboard (right) wings. Occasionally, even more wings have been used, with the three-winged [[triplane]] achieving some fame in WWI. The four-winged [[quadruplane]] and other [[Multiplane (aeronautics)|multiplane]] designs have had little success.

A [[monoplane]] has a single wing plane, a [[biplane]] has two stacked one above the other, a [[tandem wing]] has two placed one behind the other. When the available engine power increased during the 1920s and 30s and bracing was no longer needed, the unbraced or cantilever monoplane became the most common form of powered type.

The wing [[planform (aeronautics)|planform]] is the shape when seen from above. To be aerodynamically efficient, a wing should be straight with a long span from side to side but have a short chord (high [[aspect ratio]]). But to be structurally efficient, and hence light weight, a wing must have a short span but still enough area to provide lift (low aspect ratio).

At transonic speeds (near the speed of sound), it helps to sweep the wing backwards or forwards to reduce drag from supersonic shock waves as they begin to form. The [[swept wing]] is just a straight wing swept backwards or forwards.

[[File:Dassault Mirage G8.jpg|thumb|Two [[Dassault Mirage G]] prototypes, one with wings swept]]

The [[delta wing]] is a triangle shape that may be used for several reasons. As a flexible [[Rogallo wing]], it allows a stable shape under aerodynamic forces and so is often used for ultralight aircraft and even [[kites]]. As a supersonic wing, it combines high strength with low drag and so is often used for fast jets.

A variable geometry wing can be changed in flight to a different shape. The [[variable sweep wing|variable-sweep wing]] transforms between an efficient straight configuration for takeoff and landing, to a low-drag swept configuration for high-speed flight. Other forms of variable planform have been flown, but none have gone beyond the research stage.

===Fuselage===
{{Main article|Fuselage}}

A ''[[fuselage]]'' is a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage may contain the [[flight crew]], passengers, cargo or [[payload (air and space craft)|payload]], fuel and engines. The pilots of manned aircraft operate them from a ''[[Cockpit (aviation)|cockpit]]'' located at the front or top of the fuselage and equipped with controls and usually windows and instruments. A plane may have more than one fuselage, or it may be fitted with booms with the tail located between the booms to allow the extreme rear of the fuselage to be useful for a variety of purposes.

===Wings vs. bodies===

====Flying wing====
{{main article|Flying wing}}

[[File:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|right|The US-produced [[B-2 Spirit]] is a [[strategic bomber]]. It has a flying wing configuration and is capable of intercontinental missions]]
A flying wing is a [[tailless aircraft]] which has no definite [[fuselage]]. Most of the crew, payload and equipment are housed inside the main wing structure.&lt;ref name=&quot;Crane&quot;&gt;Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 224. Aviation Supplies &amp; Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}&lt;/ref&gt;

The flying wing configuration was studied extensively in the 1930s and 1940s, notably by [[Jack Northrop]] and [[Cheston L. Eshelman]] in the United States, and [[Alexander Lippisch]] and the [[Horten brothers]] in Germany. After the war, several experimental designs were based on the flying wing concept, but the known difficulties remained intractable. Some general interest continued until the early 1950s but designs did not necessarily offer a great advantage in range and presented several technical problems, leading to the adoption of &quot;conventional&quot; solutions like the [[Convair B-36]] and the [[B-52 Stratofortress]]. Due to the practical need for a deep wing, the flying wing concept is most practical for designs in the slow-to-medium speed range, and there has been continual interest in using it as a tactical [[airlift]]er design.

Interest in flying wings was renewed in the 1980s due to their potentially low [[radar]] reflection cross-sections. [[Stealth technology]] relies on shapes which only reflect radar waves in certain directions, thus making the aircraft hard to detect unless the radar receiver is at a specific position relative to the aircraft - a position that changes continuously as the aircraft moves. This approach eventually led to the Northrop [[B-2 Spirit]] [[Stealth aircraft|stealth]] bomber. In this case, the aerodynamic advantages of the flying wing are not the primary needs. However, modern computer-controlled [[fly-by-wire]] systems allowed for many of the aerodynamic drawbacks of the flying wing to be minimized, making for an efficient and stable long-range bomber.

====Blended wing body====
{{main article|Blended wing}}

[[File:NASA BWB.jpg|thumb|right|Computer-generated model of the [[Boeing X-48]]]]
Blended wing body aircraft have a flattened and airfoil shaped body, which produces most of the lift to keep itself aloft, and distinct and separate wing structures, though the wings are smoothly blended in with the body.

Thus blended wing bodied aircraft incorporate design features from both a futuristic fuselage and flying wing design. The purported advantages of the blended wing body approach are efficient high-lift wings and a wide [[airfoil]]-shaped body. This enables the entire craft to contribute to [[lift (force)|lift]] generation with the result of potentially increased fuel economy.

====Lifting body====
[[File:X24.jpg|thumb|The Martin Aircraft Company [[Martin Marietta X-24A|X-24]] was built as part of a 1963 to 1975 experimental US military program.]]
{{main article|Lifting body}}

A lifting body is a configuration in which the body itself produces [[lift (force)|lift]]. In contrast to a [[flying wing]], which is a wing with minimal or no conventional [[fuselage]], a lifting body can be thought of as a fuselage with little or no conventional wing. Whereas a flying wing seeks to maximize cruise efficiency at [[Subsonic flight|subsonic]] speeds by eliminating non-lifting surfaces, lifting bodies generally minimize the drag and structure of a wing for subsonic, [[supersonic]], and [[hypersonic]] flight, or, [[spacecraft]] [[re-entry]]. All of these flight regimes pose challenges for proper flight stability.

Lifting bodies were a major area of research in the 1960s and 1970s as a means to build a small and lightweight crewed spacecraft. The US built several famous lifting body rocket planes to test the concept, as well as several rocket-launched re-entry vehicles that were tested over the Pacific. Interest waned as the [[US Air Force]] lost interest in the crewed mission, and major development ended during the [[Space Shuttle design process]] when it became clear that the highly shaped fuselages made it difficult to fit fuel tankage.

===Empennage and foreplane===
{{main article|Empennage|Canard (aeronautics)}}

[[File:SaabViggen Canards.jpg|thumb|Canards on the [[Saab Viggen]]]]
The classic [[airfoil]] section wing is unstable in flight and difficult to control. Flexible-wing types often rely on an anchor line or the weight of a pilot hanging beneath to maintain the correct attitude. Some free-flying types use an adapted airfoil that is stable, or other ingenious mechanisms including, most recently, electronic artificial stability.

To achieve stability and control, most fixed-wing types have an [[empennage]] comprising a fin and rudder which act horizontally and a tailplane and elevator which act vertically. These control surfaces can typically be trimmed to relieve control forces for various stages of flight. This is so common that it is known as the conventional layout. Sometimes there may be two or more fins, spaced out along the tailplane.

Some types have a horizontal &quot;[[Canard (aeronautics)|canard]]&quot; foreplane ahead of the main wing, instead of behind it.&lt;ref name=&quot;Crane1&quot;&gt;Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 86. Aviation Supplies &amp; Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GroundUp&quot;&gt;Aviation Publishers Co. Limited, ''From the Ground Up'', page 10 (27th revised edition) {{ISBN|0-9690054-9-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FAR1.1&quot;&gt;{{cite web |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;sid=49436e70336dc8d8f1ab7b3d789254af&amp;rgn=div8&amp;view=text&amp;node=14:1.0.1.1.1.0.1.1&amp;idno=14 |title=Title 14: Aeronautics and Space - PART 1—DEFINITIONS AND ABBREVIATIONS |access-date=5 August 2008 |last=Federal Aviation Administration |author-link=Federal Aviation Administration |date=August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920140807/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;sid=2c71ffcfa90ea16afab05fe85ba4f037&amp;rgn=div8&amp;view=text&amp;node=14%3A1.0.1.1.1.0.1.1&amp;idno=14 |archive-date=20 September 2008 }}&lt;/ref&gt; This foreplane may contribute to the lift, the trim, or control of the aircraft, or to several of these.

===Controls and instruments===
{{main article|Aircraft flight control system}}

[[File:robin.dr400slash500.g-rndd.arp.jpg|thumb|A light aircraft ([[Avions Robin|Robin]] DR400/500) cockpit]]
{{Further|Fixed-wing aircraft#Aircraft controls|Fixed-wing aircraft#Cockpit instrumentation}}
&lt;!--[[File:Six flight instruments.JPG|thumb|Six basic flight instruments]]--&gt;
Airplanes have complex [[Aircraft flight control system|flight control system]]s. The main controls allow the pilot to direct the aircraft in the air by controlling the [[Aircraft attitude|attitude]] (roll, pitch and yaw) and engine thrust.

On manned aircraft, [[cockpit]] instruments provide information to the pilots, including [[Flight instruments|flight data]], [[Aircraft engine|engine output]], navigation, communications and other aircraft systems that may be installed.

==Safety==
{{Main article|Aviation safety}}

When risk is measured by deaths per passenger kilometer, air travel is approximately 10 times safer than travel by bus or rail. However, when using the deaths per journey statistic, air travel is significantly more dangerous than car, rail, or bus travel.&lt;ref&gt;[http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm The risks of travel] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20010907173322/http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm |date=September 7, 2001 }}. Numberwatch.co.uk.&lt;/ref&gt; Air travel insurance is relatively expensive for this reason—insurers generally use the deaths per journey statistic.&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/article/mg16321985.200-flight-into-danger.html Flight into danger - 7 August 1999 - New Scientist Space]. Space.newscientist.com (7 August 1999).&lt;/ref&gt; There is a significant difference between the safety of airliners and that of smaller private planes, with the per-mile statistic indicating that airliners are 8.3 times safer than smaller planes.&lt;ref&gt;{{citation |title=Is GA Flying Safer Than Driving? |url=http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |first=Harry |last=Mantakos |access-date=13 May 2012 |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831212959/http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Environmental impact==
{{Main article|Environmental impact of aviation}}

[[File:Contrails.jpg|thumb|Water vapor [[Condensation trails|contrails]] left by high-altitude jet [[airliner]]s. These may contribute to [[cirrus cloud]] formation.]]
Like all activities involving [[combustion]], fossil-fuel-powered aircraft release [[soot]] and other pollutants into the atmosphere. [[Greenhouse gas]]es such as [[carbon dioxide]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) are also produced. In addition, there are environmental impacts specific to airplanes: for instance, 
* Airplanes operating at high altitudes near the [[tropopause]] (mainly large [[jet airliner]]s) emit aerosols and leave [[contrail]]s, both of which can increase [[cirrus cloud]] formation{{snd}}cloud cover may have increased by up to 0.2% since the birth of aviation.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|title=Aviation and the Global Atmosphere|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113916/http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|archive-date=2007-06-29|bibcode=1999aga..book.....P|year=1999|last1=Penner|first1=Joyce E.|author-link1=Joyce E. Penner|last2=Lister|first2=David|last3=Griggs|first3=David J.|last4=Dokken|first4=David J.|last5=McFarland|first5=Mack}}&lt;/ref&gt;
* Airplanes operating at high altitudes near the tropopause can also release chemicals that interact with greenhouse gases at those altitudes, particularly [[nitrogen oxide|nitrogen compounds]], which interact with ozone, increasing ozone concentrations.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Lin | first = X. | author2 = Trainer, M. |author3-link=Liu Shaw-chen | author3 = Liu, S.C. | name-list-style = amp | title = On the nonlinearity of the tropospheric ozone production | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 93 | issue = D12 | pages = 15879–15888 | date = 1988 | doi = 10.1029/JD093iD12p15879 | bibcode=1988JGR....9315879L| url = https://zenodo.org/record/1231446 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Grewe | first = V. |author2=D. Brunner |author3=M. Dameris |author4=J. L. Grenfell |author5=R. Hein |author6=D. Shindell |author7=J. Staehelin  | title = Origin and variability of upper tropospheric nitrogen oxides and ozone at northern mid-latitudes | journal = Atmospheric Environment | volume = 35 | issue = 20 | pages = 3421–33 |date=July 2001 | doi = 10.1016/S1352-2310(01)00134-0 |bibcode = 2001AtmEn..35.3421G | hdl = 2060/20000060827 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* Most light piston aircraft burn [[avgas]], which contains [[tetraethyllead]] (TEL). Some lower-compression piston engines can operate on unleaded [[Gasoline|mogas]] and turbine engines and diesel engines{{snd}}neither of which require lead{{snd}}are used on some newer [[light aircraft]]. Some non-polluting light [[electric aircraft]] are already in production.

Another environmental impact of airplanes is [[noise pollution]], mainly caused by aircraft taking off and landing.

==پڻ ڏسو==
* [[ھوائي جھاز|هوائي سواري]]
* [[هيلي ڪاپٽر]]
* [[ھوائي اڏو|ايئر پورٽ]]
* [[جنگي جهازن جي فهرست]]
* [[Aircraft flight mechanics]]
* [[Aviation]]
* [[Fuel efficiency]]
* [[List of altitude records reached by different aircraft types]]
* [[Rotorcraft]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ڪتابيات==
* Blatner, David. ''The Flying Book: Everything You've Ever Wondered About Flying On Airplanes''. {{ISBN|0-8027-7691-4}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|aeroplane|aircraft|airplane}}
* [http://www.aerocentre.blogspot.com/ The Aeroplane centre]
* [http://www.airliners.net/info/ Airliners.net]
* [http://www.aerospaceweb.org/ Aerospaceweb.org]
* [https://web.archive.org/web/20081219063248/http://travel.howstuffworks.com/airplane.htm How Airplanes Work] – howstuffworks.com

{{Aircraft types (by method of thrust and lift)}}
{{Portalbar|Aviation}}
{{Authority control}}

[[زمرو:هوائي جهاز]]
[[زمرو:هوائي سواري]]
[[زمرو:آمريڪي ايجادون]] 
[[زمرو:هوائي سوارين جون قسمون]]
[[زمرو:هوائي سوارين جون شڪليون]] 
[[زمرو: 1903 ۾ متعارف ڪرايل سواريون]]</text>
      <sha1>i8srpg25u4ctps1v7ltuajpb1d3ov35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسام الدين راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2309</id>
    <revision>
      <id>387543</id>
      <parentid>285654</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21007" sha1="rxrqhgzvq0r0lq5hkfgwvgfq5qz318v" xml:space="preserve">{{Infobox writer 
| name = پير حسام الدين راشدي
| image =
| imagesize = 200px
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name =ڏتل شاھ
| birth_date = {{birth date|1911|09|20}}
| birth_place = نئين ديري ڀرسان ڳوٺ [[بھمڻ،]][[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برٽش انڊيا]]
| death_date = {{birth date|1982|04|01}}
| death_place = [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]]
| occupation =[[صحافي]]، [[مصنف]]، [[محقق]]، [[مورخ]]، ماھرِ [[لسانيات]]
| nationality = {{flag|پاڪستان}}[[پاڪستان|پاڪستاني]]
| religion = اسلام
| ethnicity = سيد، [[سنڌي]]
| language = [[اردو]]، [[سنڌي]]، [[فارسي]]
| education = [[پي ايڇ ڊي]] (اعزازي)
| alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]]
| fields = 
| workplaces = 
| genre = تاريخ، لسانيات، تحقيق
| subject = 
| notableworks = مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب&lt;br/&gt; دُودِ چراغِ محفل&lt;br/&gt;مير محمد معصوم بکري&lt;br/&gt;تذڪرہ شعرائي ڪشمير
| influences = 
| influenced = 
| awards = [[ستارۂ امتياز|ستاره امتياز]]
| signature = 
| website = 
| portaldisp = 
}}
'''پير حسام الدين شاھ راشدي''' (پيدائش: [[20 سيپٽمبر]] [[1911ء]] - وفات: [[پھرين اپريل]] [[1982ء]]) [[پاڪستان]] جو عالمي شھرت يافتہ [[محقق]]، [[تاريخ دان]]، ماھر [[لسانيات]] ۽ [[فارسي ادب|فارسي ادبيات]] جو عالم ۽ [[سنڌ]] جو نامور [[سياستدان]]، [[صحافي]] ۽ اديب ''[[علي محمد راشدي|پير علي محمد راشدي]]'' جو ننڍو ڀاءُ آھي۔حسام الدين شاهه راشديءَ جي سموري حياتي علم، ادب ۽ [[سنڌ]] جي تاريخ سان عشق جو هڪ داستان آهي. هن صاحب علم شخص ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ چڱو ناماچار پيدا ڪيو.

== تعارف ==
سنڌي ٻولي جو تاريخدان، دانشور ۽ اديب 20 سيپٽمبر 1911ع تي سنڌو ندي جي ساڄي ڪناري قديم ڳوٺ ”[[بهمڻ]]“ ۾ سيد حامد علي راشدي جي گهر ۾ پيدا ٿيو. پاڻ پنهنجي ڏاڏي سيد پير شاهه راشدي جي سر پرستي ۾ پليو. پير حسام الدين راشدي جو ڏاڏو سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي مثالي بزرگن مان هيو. هو وڏي ڏيا وارو مڙس هيو. تر ۾ سندس شخصيت وڏي ڌاڪ ۽ هشمت واري هئي ڇاڪاڻ ته سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي برگزيده شخصيت پير محمد راشدي روضي ڌڻي جو اولاد هيو. جنهن جي پٺيان سڄو ”راشدي“ خاندان سڏجي ٿو. پير حسام الدين صاحب لاءِ مشهور آهي ته سندس پيدائش لڳاتار ٽن ڏينهن تائين والده ماجده کي تڪليف بعد ٿي. ڄمڻ بعد سندس اکين ۾ پونءِ ڀريل هئي ۽ اکيون به بند هيون. سندس ڏاڏي پنهنجي حڪمت وسيلي اکين جو علاج ڪيس ۽ ڏاڏي پنهنجي وڏي ڀاءُ جو نالو پير حسام الدين پنهنجي پوٽي تي رکيو. پيار جو نالو ”ڏتل شاهه“ به هيس&lt;ref name=&quot; ڀٽي &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي: مصنف؛ عبدالستار ڀٽي:
ايڊيشن؛ پهريون جنوري 1998ع ڇپائيندڙ؛
لاڙڪاڻو، ريسرچ اڪيڊمي &lt;/ref&gt;.راشدي صاحب جي ٻاراڻي تربيت نج ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي جتي علم حاصل ڪرڻ جو رواج به بنهه گهٽ هو. ٻنهي ڀائرن [[علي محمد شاهه راشدي]] ۽ حسام الدين شاهه راشدي جي پرورش سندن ڏاڏي ڪئي. حسام الدين راشديءَ شروعاتي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان حاصل ڪئي. انهن بزرگن وٽ چار درجا سنڌيءَ جا ۽ سڪندر نامي تائين پڙهيو. راشدي صاحب کي پڙهڻ جو چاهه سندس وڏي ڀاءَ [[علي محمد راشدي]]ءَ جي ڪري پيدا ٿيو جنهن جا گهرايل ڪتاب پڙهڻ سان کيس ابتدائي فيض حاصل ٿيو. ھن [[فارسي]]ءَ جي تعليم سندس استاد حاجي خادم لاڙڪاڻويءَ کان حاصل ڪئي.

== بطور اديب ۽ دانشور ==
راشديءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعري ۽ ڪهاڻي سان ٿئي ٿي. جڏهن سندس عمر 13 سال هئي تڏهن ٻنهي ڀائرن گڏجي 1928ع ۾ پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان ”الراشد“ نالي رسالو جاري ڪيو. ان وقت حسام الدين راشدي سنڌي ۽ [[فارسي]]ءَ ۾ شاعري ڪندو هو. راشدي صاحب کي 1953ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر ڪيو ويو، راشدي صاحب 1954ع ۽ مارچ 1955ع وري سيپٽمبر 1961ع ۾ ۽ آخري سال 1974ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر رهيو. راشدي صاحب هونئن ته ڪيترن ئي ادارن جو باني هيو سندس ادارا ساز شخصيت سنڌ ۾ ٻن وڏن ادارن سنڌي ادبي بورڊ ۽ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صحي معنى ۾ باني آهي. سنڌالاجي جي بنياد کان وٺي نالي تجويز ڪرڻ تائين سندس ذهن استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name = &quot; ڀٽي&quot;/&gt;. سنڌي ادبي بورڊ کي دنيا جي علم دوست، عالمن ۽ ملڪن تائين پهچائڻ ۾ سندس ڪردار قائدانه رهيو. محمد ابراهيم جويو، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ حسام الدين راشدي اگر سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل نه هجن ها ته هوند اڄ سنڌي ادبي بورڊ نه هجي ها. سندن بورڊ لاءِ ڪيل خدمتن بابت هڪ ڪتاب لکي سگهجي ٿو. پاڻ علامه دائود پوٽو سان 1957ع ۾ ”مهراڻ“ جي ادارتي بورڊ ۾ به شامل هيا، بورڊ جي ڪتابن لاءِ خاص طرح سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس راءِ آخري سند هوندي هئي، ڀيرومل جي ”قديم سنڌ“ سندس سفارش ذريعي ڇاپي وئي. فارسي ڪتابن جي بورڊ ۾ ايڊيٽنگ يا ڇپائي ۾ سندس ئي هٿ آهي. حڪومت کان بورڊ کي فنڊ ڏيارڻ ۾ سندس شخصيت ئي نظر اچي ٿي. فارسي ٻولي سان محبت سندس ذات جو حصو هئي. جيئن ته سنڌ ۾ ٻه سئو سالن تائين فارسي زبان رائج رهي ۽ ايران سان سنڌ جو اسلام کان اڳ تهذيبي ۽ اقتصادي ناتو هيو. ايتري تائين جو سنڌ جي سياست ۽ تاريخ جا اهم واقعا يا حادثا ايران کان ايندڙن وسيلي ظاهر ٿيا. سنڌ جي اڪثر تاريخ فارسي ۾ لکي وئي. ڪتاب ”مير معصوم بکري“ لکڻ وقت هو ايران انهن رستن يا قدمن سان ويو جنهن قدمن سان مير معصوم شاهه ايران کان بکر آيو هيو. پير صاحب رستن ۾، جهنگلن ۽ ويرانن ۾ مهينا سفر ڪيو ۽ اتي ترسيو جتي معصوم شاهه ڪتبا لڳائي نشان ڪيا هئا. شهنشاهه اڪبر جي سفير معصوم شاهه جي لڳايل ڪتبن جون تصويرون ڪڍيون ۽ فارسي ڪتب پروڙيا. ٻيو تحقيق جو مثال سندس ڪتاب ”مڪلي نامو“ آهي. مير علي شير قانع جو مڪلي نامو ڇهانوي صفحن تي لکيل هيو پر راشدي صاحب مڪلي ۽ مڪلي جا آثار، حاڪم ۽ تاريخ تي هن ڪتاب ۾ ست سئو ٻيانوي صفحا وڌيڪ لکي تاريخ جي تحقيق جو حق ادا ڪيو. دنيا ۾ پير صاحب جي شهرت اسان سنڌين جي سڃاڻپ هئي. پير صاحب ثابت ڪيو آهي ته ادارا ماڻهو نه بلڪه ماڻهو ادارا پيدا ڪندا آهن. هن جي گهڻو وصفي شخصيت ڪيترن ئي ادارن جي بنياد جو ڪارڻ هئي. پاڻ ستٽيهه ادارن جا مختلف حيثيت ۾ روح روان هيا ۽ هند، سنڌ، ايران، افغان، مصر جي تهذيب تاريخ بابت ٽيتاليهه ناياب ڪتاب لکيا. پير صاحب پنهنجو ”مڪلي نامو“ سنڌ جي تاريخ جي هيري ”دريا خان دولهه“ جي نالي منصوب ڪيو.&lt;ref name = &quot; ڀٽي &quot;/&gt;.پير صاحب روس ويو، وچ ايشيا جون تاريخي جايون ۽ علمي مرڪز ڏٺا، ٻه ڀيرا چين ۽ ٻه سال فلپائن ۾ رهيو. پير صاحب پنهنجي يادگار ڪتاب ”هو ڏوٿي هو ڏينهن“ به منيلا ۾ لکيو هيو.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;، پير صاحب 1952ع ۾ عراق، هندستان، شام ۽ لنڊن جون تاريخي جڳهون، ميوزم ۽ ڪتب خانا ڏٺا. 1956ع ۾ به بغداد، شام ۽ لبنان ويو، 1958ع ۾ افغانستان جي دوري ۾ تفصيل سان سنڌ ۽ افغانستان جي لاڳاپن تي تحقيق ڪيائين، 1963ع ۾ بغداد جي حڪومت پاران 12 سئو سالا جشن ۾ شرڪت ڪيائين. 1964ع ۾ حڪومت پاڪستان پاران کيس روس ۾ علمي کوجنا لاءِ موڪليو ويو. 1964ع ۾ هانگ ڪانگ ۾ قديم آثارن تي تحقيق لاءِ ويو. 1965ع ۾ کين روسي ڪلچرل ايسوسيئيشن جو نائب صدر چونڊيو ويو. 1966ع ۾ پاڪستاني ليکڪن جي وفد ۾ (30 اپريل کان 15 مئي) تائين چين ويو. 1966ع ۾ شهنشاهه ايران طرفان کيس پهلوي ڪتب خاني جي ٿيندڙ ايران شناس عالمن جي عالمي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ خاص طرح گهرايو ويو. وري سيپٽمبر 1966ع ۾ افغانستان حڪومت جي سرڪاري دعوت تي افغانستان ويو.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;.
سندس ڪتاب ”تاريخ مظهر شاهه جهاني“ ۾ سترهين صدي جي دور کي سمايو ويو آهي جو هن وقت تائين تاريخ ۾ سڀ کان وڏو دستاويزي رڪارڊ ليکيو وڃي ٿو. تاريخدان جي حيثيت ۾ وٽس صرف حقيقت، اصل ۽ سچ ئي معيار هيو.&lt;ref name = &quot; ڀٽي &quot;/&gt;.کيس ڊاڪٽريٽ جي اعزازي ڊگري به پاڪستان کان ٻاهرين ملڪ ڏني. فارسي تاريخي اڀياس سبب پير صاحب کي هڪ مهيني لاءِ 22 آڪٽومبر کان 19 نومبر 1954ع تائين ايران جي يونيورسٽين ۾ ايراني تهذيب تي ليڪچر ڏيڻ خاطر سرڪاري طرح گهرايو ويو. مصر، بيروت ۽ آمريڪا تائين عالمي ادبي سيمينارن ۾ کيس گهرائي سندس ليڪچر ٻڌا ويندا هيا. مشرقي علمن تي پير صاحب جو ليڪچر سرٽيفڪيٽ جي حيثيت رکندو هيو. سال 1964ع ۾ پڻ چيني حڪومت پاران سرڪاري طرح کيس تاريخ جي تحقيق لاءِ روس موڪليو. ايراني حڪومت سندس شخصيت ۽ ذهن جي بلندي کي خراج الشان اجتماع منعقد ڪري تعارفي تقريب جو انتظام ڪيو ۽ ان وقت اتي راشدي صاحب جي شان ۾ شعر پڙهيا ويا. فارسي ٻولي جي ناميارن اديبن اسڪالرن ۽ محققن پير حسام الدين جو هڪ وڏي فارسي محقق ۽ تاريخدان جي حيثيت ۾ تعارف ڪرايو ۽ ايران سرڪار کيس ايران جو سڀ کان وڏو عوامي ايوارڊ ”نشان سپاس اول“ ڏنو. تهران يونيورسٽي کيس ڊاڪٽريٽ جي ڊگري به ڏني پر هو ڪارڊ تي نه لکرائيندو هيو. تنهن بعد 1961ع ۾ پاڪستان سرڪار پاران جنرل محمد ايوب خان جي دور ۾ پير صاحب کي ”ستاره امتياز“ ڏنو. ان بابت راشدي صاحب جو چوڻ هيو ته ”هڪ ڊڪٽيٽر کان ايوارڊ وٺڻ عزت نه پر بي عزتي جو ڪارڻ آهي“ جنرل ضياءُ الحق به پير صاحب کي ايوارڊ ڏيڻ جو اعلان ڪيو پر پاڻ جرئت ڪندي وٺڻ کان انڪار ڪيائون.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;.

== بطور صحافي ==
راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿئي ٿي. ”الراشد“ رسالي کان پوءِ پاڻ [[محمد ايوب کهڙو|محمد ايوب کهڙي]] جي اخبار ”سنڌ زميندار“ سکر ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. اڳتي هلي ٻنهي ڀائرن سکر مان 1934ع ڌاري پنهنجي اخبار ”ستاره سنڌ“ جاري ڪئي. راشديءَ ان وقت جي ٻين اخبارن ۾ پڻ ڪم ڪيو جهڙوڪ، ”الوحيد“، ”توحيد“ ۽ ”قرباني“ وغيره. سندس انسيت [[جي ايم سيد]]، [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ۽ [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀٽي]] سان گهڻي هئي. سندس ساراهه جا ڍڪ هر علمي ۽ ادبي شخص ڀريا آهن.پير حسام الدين صاحب پندرهن ورهين جي ڄمار ۾ لکڻ شروع ڪيو. سڀ کان اول صحافت ۾ قدم رکندي سال 1924ع ۾ شڪارپور مان نڪرندڙ اخبار ”جاڳڻ“ جا ضلعي نمائنده مقرر ٿيا. هن اخبار جو مالڪ ميان خالقداد ڀيو صاحب هيو. لاڙڪاڻي مان نڪرندڙ اخبار ”الحقيقت“ ۾ باقائدگي سان مضمون لکندا هيا. پاڻ ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ پير علي محمد راشدي سان صحافت جي حوالي سان سکر رهڻ لڳو. ڇاڪاڻ ته هو محنت ڪندر، توڪلي، جاکوڙي جوان هيو. سکر ميونسپل لئبريري مان ناياب ڪتاب حاصل ڪري پڙهندو رهندو هيو. ڪتاب پڙهڻ سندس مشغلو هيو. پاڻ هڪ دڪان ۾ پنهنجي ڀاءُ سان هيٺ فرش تي سمهندو هيو.&lt;ref name = &quot; ڀٽي&quot;/&gt;.
سال 1929ع ۾ سکر جي اخبار ”المنار“ جا ڪجهه وقت ايڊيٽر رهيا. ماهوار اخبار پيغام ۾ به ڪم ڪيائون، خانبهادر محمد ايوب کهڙي جي سکر مان نڪرندڙ هفتيوار اخبار ”سنڌ زميندار“ جا پاڻ 1930ع کان 1934ع تائين ايڊيٽر به رهيا. هن اخبار پير صاحب جي قابليت ۽ صلاحيتن کي سنڌ ۾ مشهور ڪيو. هي اخبار سنڌ جي مسلمانن جي سياسي حقن کان علاوه ادبي ۽ علمي معيار ۾ به اعلى رهندي آئي، هن اخبار انگريز راڄ خلاف سنڌي مسلمانن ۾ وڏو شعور پيدا ڪيو. اخبار جي ايڊيٽري سنڀالڻ وقت پير صاحب جي عمر اٽڪل 20 ورهيه ۽ پگهار 30 رپيا هئي. جڏهن پير علي محمد راشدي جا خانبهادر کهڙي سان اختلاف ٿيا، تڏهن ٻنهي ڀائرن اخبار کي ڇڏيو. هي اهو زمانو هيو جڏهن نواب ظفر علي خان، مولانا حسرت موهاني، مولانا ابوالڪلام آزاد، هارنيمن، مولانا محمد علي جوهر، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ رامانند چئٽرجي جهڙا اڳواڻ اخبار نويس طور ڪم ڪندا هيا. سنڌ ۾ هندو مسلم فساد جو مرڪز سکر هيو ۽ سنڌ جي بمبئي کان عليحدگي تحريڪ عروج تي هئي.&lt;ref name = &quot; ڀٽي &quot;/&gt;.
پير حسام الدين وري پنهنجي وڏي ڀاءُ سان سکر منتقل ٿيو ۽ هفتيوار اخبار ”ستاره سنڌ“ ڪڍڻ شروع ڪيائون. پاڻ هن اخبار جو 1934ع کان 1937ع تائين ايڊيٽر رهيو. هن اخبار هندن جي ظلم، ڪاموري جي ڏاڍ، وڏيري جي جبر ۽ پير ملان جي فريب خلاف جهاد ڪيو.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;. تيز ۽ تکن مضمونن ڪري اخبار مٿان لڳاتار ٽي سال ڪيس هليو.
سال 1941ع ۾ اخبار ”الوحيد“ ذريعي راشدي صاحب باقائدي سنڌ جي مسلمانن جو ڪيس وڙهيو. سال 1945ع ۾ سائين جي ايم سيد جي سهڪار سان ”قرباني“ اخبار ذريعي سياسي ۽ تاريخي مضمون لکيا. جنهن ۾ سنڌ جي مسلمانن جي رهنمائي هوندي هئي، سنڌ ۾ پهريون دفعو سنڌي ادب جي فروغ ۾ تحقيق لاءِ خانبهادر محمد صديق ميمڻ، عثمان علي انصاري، مولانا دين محمد وفائي، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، علامه محمد عمر دائود پوٽو ۽ سيد ميران محمد پراڻا قلمي نسخا هٿ ڪيا، پراڻن علمي ذخيرن کي ڳولهي هٿ ڪيو، هنن ”سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي“ ۽ ”سنڌ نيچرل هسٽري سوسائٽي“ پوءِ ”سنڌي ادبي سوسائٽي“ به قائم ڪئي پر فعال ٿي نه سگهي.&lt;ref name = &quot; ڀٽي &quot;/&gt;.

== سندس ڪتاب ==
پير صاحب جي ڪتابن جو مختصر جائزو وٺڻ مهل اهو نظر اچي ٿو ته هن مير معصوم بکري تي ڪتاب لکڻ ۾ 48 سال لڳايا، پاڻ 19 سالن جو هيو جو هي ڪتاب لکڻ شروع ڪيو ۽ 68 ورهين جي ڄمار ۾ مڪمل ڪيو.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;.پير صاحب جو ڪتاب ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون پڻ هڪ يادگار ڪتاب آهي جيڪو سندس زندگي ۾ آخري ڪتاب هيو، پاڻ اٽڪل 300 مضمون ۽ مقالا لکيائون، هن ڪتاب ۾ اٽڪل 43 مضمون ۽ مقالا، 35 صفحا ترڪي متن، هڪ نقشو ٺٽو شهر جو ۽ 171 ٺٽي متعلق تصويرون شامل آهن. راشدي صاحب جو اردو ۾ شايع ٿيندڙ ڪتاب سنڌي ادب به سنڌي ادب جي پهرين مڪمل تاريخ آهي.&lt;ref name = &quot;ڀٽي &quot;/&gt;.

=== ڪتابن جي فھرست ===
* [[ھو ڏوٿي هو ڏينهن]]
* [[مير محمد معصوم بکري]]
* [[مڪلي نامو]]
* [[ڳالھيون ڳوٺ وڻن جون]]
* مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب
* دُودِ چراغِ محفل
* تذڪرہ شعرائي ڪشمير

== خاندان ==
راشدي صاحب کي پنهنجو ڪوبه اولاد ڪونه هو، هن وڏي ڀاءَ [[علي محمد شاھ راشدي]] جي وڏي پٽ حسين شاهه راشدي ۽ وڏي نياڻي حسنا بيبيءَ کي گود وٺي پاليو ۽ انهن کي ئي سموري ملڪيت جو وارث بڻايائين. راشدي صاحب ٻه شاديون ڪيون. پهرين گهرواريءَ مان کيس هڪ نياڻي پيدا ٿي جيڪا فوت ٿي وئي وري کيس ڪڏهن به اولاد ڪونه ٿيو.

== وفات ==
ھن پهرين اپريل 1982ع تي وفات ڪئي کيس مڪليءَ ۾ دفنايو ويو. پروفيسر غلام مصطفى شاهه جو چوڻ آهي ته مان راشدي صاحب سان سندس انتقال کان چند ڏينهن اڳ مليس. گلي ۾ ڪينسر جي ستين آپريشن سبب هو وڏي تڪليف ۾ هيو. هن بزرگ نماڻين اکين سان مون کي ڏٺو. اذيت سبب زبان تي ڪمزوري هيس ۽ چچرندڙ لفظن ۾ صرف اهو چيائين ته ”مون دفن ٿيڻ جي وصيت ڪئي آهي، انهن ڇوڪرن تي ڪو اعتبار ڪو نه آهي، مهرباني ڪري ان کي ڏسجانءِ“ پير صاحب کي اولاد ڪو نه هيو پر اڄ سڄي سنڌ سندس پونيئر آهي.
== ڏسو ==
[[راشدي خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

* ڪتاب، ”منهنجي ڪهاڻي منهنجي زباني“ ليکڪ: جي ايم سيد
* رسالو، ”سنڌ رويو“ ڪراچي
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:1911ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1982ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>rxrqhgzvq0r0lq5hkfgwvgfq5qz318v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنگلاديش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3235</id>
    <revision>
      <id>387558</id>
      <parentid>387214</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284400" sha1="qjwzyq7la06xb65esbaei59y7tdsl9o" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڏکڻ ايشيا جو ملڪ}}
{{About|ملڪ بابت}}


{{Infobox country
| conventional_long_name = عوامي جمهوريه بنگلاديش
| common_name            = بنگلاديش
| native_name            = {{native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|{{nobold|{{transliteration|bn|Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś}}}}}}
| image_flag             = Flag of Bangladesh.svg
| image_coat             = National emblem of Bangladesh.svg
| symbol_type            = [[بنگلاديش جو قومي نشان|نشان]]
| other_symbol           = {{unbulleted list |[[File:Government Seal of Bangladesh.svg|100px|بنگلاديش حڪومت جي مهر]]}}
| other_symbol_type      = [[بنگلاديش حڪومت جي مهر|حڪومتي مهر]]
| national_anthem        = {{lang|bn|আমার সোনার বাংলা}} ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]])&lt;br /&gt;{{transliteration|bn|[[امار شونار بنگلا]]}}&lt;br /&gt;&quot;منهنجو سونهري بنگال&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Amar Sonar Bangla instrumental by US Navy Band.oga|center]]&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File: Bangladesh (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File: Bangladesh rel location map.svg |upright=1.15|frameless]]|بنگلاديش جو نقشو ڏيکاريو|default=1}}
| capital                = [[ڍاڪا]]
| coordinates            = {{Coord|23|45|50|N|90|23|20|E|type:city_region:BD|display=inline}}
| largest_city           = capital
| languages_type         = سرڪاري ٻولي&lt;br /&gt;{{nowrap|{{nobold|۽ قومي ٻولي}}}}
| languages              = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]&lt;ref name=&quot;bdlaws.minlaw.gov.bd&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=[[قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=1 February 2017 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-705.html |script-title=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |trans-title=بنگالي ٻولي لاڳو ڪرڻ جو ايڪٽ، 1987ع |language=bn |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107175804/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-705.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| languages2_type        = ٻي عام ٻولي
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.04% [[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])|7.94% [[بنگلاديش ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] |0.60% [[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]] |0.30% [[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|0.12% [[بنگلاديش ۾ مذهب|ٻيا]]}}
| religion_year          = 2022
| languages2             = [[بنگلاديشي انگريزي|انگريزي]]&lt;ref&gt;{{cite journal |id={{ERIC|EJ1249887}} |last1=Ara |first1=Rowshon |title=A Foreign Language or the Second Language: The Future of English in Bangladesh |journal=International Journal of Language Education |date=March 2020 |volume=4 |issue=1 |pages=81–95 |doi=10.26858/ijole.v4i2.10458 |doi-broken-date=9 January 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Islam |first1=Mohammad Nurul |last2=Hashim |first2=Azirah |title=Historical Evolution of English in Bangladesh |journal=Journal of Language Teaching and Research |date=2019 |volume=10 |issue=2 |page=247 |doi=10.17507/jltr.1002.05 }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = 99% [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]&lt;!--Do not modify to &quot;Bengalis&quot;. The name of the ethnic group is &quot;Bengali&quot; and the people who belong to Bengali ethnicity are called &quot;Bengalis&quot;.--&gt;
{{collapsible list
| titlestyle             = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| title                  = 1% [[بنگلاديش جا مقامي ماڻهو|ٻيا]]
| hlist                  = on
| [[چڪما ماڻهو|چڪما]]
| [[گارو ماڻهو|گارو]]
| [[خاصي ماڻهو|خاصي]]
| [[خومي ماڻهو|خومي]]
| [[ميتي ماڻهو|منيپوري]]
| [[مرما ماڻهو|مرما]]
| [[ميزو ماڻهو|ميزو]]
| [[رخائن ماڻهو|اراڪاني]]
| [[مرو ماڻهو|مرو]]
| [[سنتال ماڻهو|سنتال]]
| [[تنچانگيا ماڻهو|تنچانگيا]]
| [[ترپوري ماڻهو|ترپوري]]
| [[بشنوپريا ماڻهو|بشنوپريا]]
}}
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Ethnic population in 2022 census |url=https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |access-date=9 June 2024 |archive-date=8 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708004426/https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2022
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt;
| demonym                = [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي]]
| government_type        = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]]
| leader_title1          = [[بنگلاديش جو صدر|صدر]]
| leader_name1           = [[محمد شهاب الدين]]
| leader_title2          = [[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]]
| leader_name2           = [[طارق رحمان]]
| leader_title3          = [[جاتيا سنگساد جو اسپيڪر|اسپيڪر]]
| leader_name3           = [[حفيظ الدين احمد]]
| leader_title4          = [[بنگلاديش جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]]
| leader_name4           = [[زبير رحمان چوڌري]]
| legislature            = [[جاتيا سنگساد]]
| sovereignty_note       = [[پاڪستان]] کان
| sovereignty_type       = [[بنگلاديش جي آزادي|آزادي]]
| established_event1     = [[اوڀر بنگال]]
| established_date1      = 15 آگسٽ 1947ع
| established_event2     = [[اوڀر پاڪستان]]
| established_date2      = 29 فيبروري 1956ع
| established_event3     = [[بنگلاديشي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]]
| established_date3      = 26 مارچ 1971ع
| established_event4     = [[بنگلاديش جي عارضي حڪومت|عارضي حڪومت]]
| established_date4      = 10 اپريل 1971ع
| established_event5     = [[پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو دستاويز|فتح]]، [[بنگلاديش آزادي جنگ|آزادي جنگ]] ۾
| established_date5      = 16 ڊسمبر 1971ع
| established_event6     = [[بنگلاديش جو آئين|موجوده آئين]]
| established_date6      = 16 ڊسمبر 1972ع
| area_km2               = 148,460&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12650940|website=[[بي بي سي نيوز]] |date=4 March 2011 |access-date=18 February 2025}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 93هون
| area_sq_mi             = 57320
| area_label2            = زميني پکيڙ
| area_data2             = 130,170&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|access-date=13 November 2021|year=2021}}&lt;/ref&gt;
| area_label3            = آبي پکيڙ
| area_data3             = 18,290&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;
| percent_water          = 6.4
| population_estimate    = 175,423,000&lt;ref name=IMF/&gt;
| population_census      = 169,828,911&lt;ref name=&quot;populationcensus2022&quot;&gt;{{cite web |title=Population and Housing Census 2022: Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |date=18 April 2023 |website=[[بنگلاديش شماريات بيورو]] |access-date=30 May 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530205648/http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Report: 68% Bangladeshis live in villages |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |date=28 November 2023 |access-date=6 February 2024 |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206021005/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2026
| population_estimate_rank = 8هون
| population_census_year = 2022
| population_census_rank = 8هون
| population_density_km2 = 1,165
| population_density_sq_mi = 3,020
| population_density_rank = 13هون
| GDP_PPP                = {{increase}} $1.922 ٽرلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BD&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2026
| GDP_PPP_rank           = 25هون
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $10,955&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BD&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 127هون
| GDP_nominal            = {{increase}} $510.705 بلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BD&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2026
| GDP_nominal_rank       = 36هون
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,911&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BD&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 142هون
| Gini                   = 30.9
| Gini_year              = 2022
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini index - Bangladesh |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BD |access-date=2026-03-31 |website=World Bank}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.685
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = {{ordinal|130}}
| currency               = [[بنگلاديشي ٽڪا|ٽڪا]] ({{lang|bn|[[৳]]}})
| currency_code          = BDT
| time_zone              = [[بنگلاديش معياري وقت|بي ايس ٽي]]
| utc_offset             = +6
| date_format            = dd/mm/yyyy
| calling_code           = [[بنگلاديش ۾ ٽيليفون نمبر|+880]]
| cctld                  = {{ubl|[[.bd]]|{{lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}}}}
| area_magnitude         = 
| footnote               = 
| today                  = 
}}
{{Contains special characters|بنگالي}}

'''بنگلاديش'''،{{efn|{{IPAc-en|%|b|ae|N|g|l|@|&quot;|d|E|S|,_|%|b|A:|N|-|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Bangladesh.wav}}; {{langx|bn|বাংলাদেশ|Bāṅlādēś|engvar=gb}}, {{IPA|bn|ˈbaŋlaˌdeʃ|pron|Bn-বাংলাদেশ.oga}}}} سرڪاري طور '''عوامي جمهوريه بنگلاديش'''،{{efn|{{langx|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ|Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś|engvar=gb}}, {{IPA|bn|ɡɔnopɾodʒat̪ɔnt̪ɾi‿baŋlad̪eʃ|pron|}}}} [[ڏکڻ ايشيا]] جو هڪ ملڪ آهي. اهو دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] آهي ۽ [[آباديءَ جي گهاٽائي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي لڳ ڀڳ 176 ملين آبادي {{convert|148461|km2|sqmi}} ايراضيءَ ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=IMF&gt;{{Cite web |title=Bangladesh and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/bgd |access-date=2026-05-02 |website=IMF}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش جون زميني سرحدون اتر، اولهه ۽ اوڀر ۾ [[ڀارت]] سان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ميانمار]] سان ملن ٿيون. ان جي ڏکڻ ۾ [[بنگال جي نار]] سان سامونڊي ڪنارو آهي. اهو [[ڀوٽان]] ۽ [[نيپال]] کان [[سليگڙي لنگهه]] وسيلي الڳ آهي، ۽ اتر طرف [[چين]] کان [[ڀارت جون رياستون|ڀارتي رياست]] [[سڪم]] وسيلي جدا آهي. [[ڍاڪا]]، ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ [[بنگلاديش جا شهر ۽ ڳوٺ|سڀ کان وڏو شهر]]، ملڪ جو سياسي، مالي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}&lt;/ref&gt; [[چٽاگانگ]] ملڪ جو ٻيو وڏو شهر ۽ [[چٽاگانگ بندرگاهه|ملڪ جو سڀ کان مصروف بندرگاهه]] آهي.

هاڻوڪي بنگلاديش جو علائقو قديم تاريخ ۾ ڪيترين [[هندو سلطنتن ۽ گهراڻن جي فهرست|هندو]] ۽ [[ٻڌ ڌرم جي بادشاهتن ۽ سلطنتن جي فهرست|ٻڌ]] گهراڻن جو مضبوط مرڪز رهيو. 1204ع ۾ [[بنگال تي غوري فتح|مسلمانن جي فتح]] کان پوءِ، هن علائقي ۾ [[بنگال سلطنت|سلطنتي]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] حڪمراني قائم ٿي. [[بنگال صوبو|مغل سلطنت جي سڀ کان وڏي صوبي]] طور [[بنگال]] دنيا جي سڀ کان خوشحال ۽ واپاري طور سرگرم علائقن مان هڪ بڻجي اڀريو، جيڪو پنهنجي [[بنگال ۾ ململ جو واپار|ترقي يافته ڪپڙي جي صنعت]] ۽ زرعي پيداوار لاءِ مشهور هو. 1757ع ۾ [[پلاسي جي جنگ]] ايندڙ ٻن صدين لاءِ [[بنگال پريزيڊنسي|برطانوي نوآبادياتي حڪمراني]] جي شروعات ثابت ٿي. هن دور ۾ سرمائي جي وڏي پيماني تي ٻاهر منتقلي ٿي، جنهن کي برطانيا ۾ صنعتي انقلاب جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته بنگال موتمار ڏڪارن جي دورن سبب تباهه ٿيو. 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان جي ورهاڱي|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ، [[اوڀر بنگال]] نئين ٺهيل [[پاڪستان جي ڊومينين]] جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جنهن کي پوءِ [[اوڀر پاڪستان]] جو نالو ڏنو ويو.

[[اولهه پاڪستان]] ۾ قائم حڪومت طرفان ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ سياسي دٻاءُ ۽ [[ادارتي نسل پرستي|نظامي نسل پرستي]] کان پوءِ، [[اوڀر پاڪستان]] ۾ [[عدم تعاون تحريڪ (1971)|1971ع جي عدم تعاون تحريڪ]] سان شهري بيچيني پيدا ٿي، جيڪا حڪومت جي پرتشدد [[آپريشن سرچ لائيٽ|فوجي ڪارروائي]] کان پوءِ [[بنگلاديش آزادي جنگ]] جو سبب بڻي. [[مڪتي باهني]]، [[1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ|ڀارتي فوجن جي مدد ۽ سهڪار]] سان، هڪ ڪامياب [[انقلاب|هٿياربند انقلاب]] وڙهيو؛ ۽ پاڪستان طرفان ڪيل [[بنگلاديش نسل ڪشي]] جي باوجود، بنگلاديش 16 ڊسمبر 1971ع تي هڪ [[خودمختيار قوم]] بڻجي ويو. آزاديءَ کان پوءِ [[شيخ مجيب الرحمان]] ملڪ جي اڳواڻي ڪئي، جيستائين 1975ع ۾ سندس [[شيخ مجيب الرحمان جو قتل|قتل]] ٿيو. پوءِ صدارت [[ضياءُ الرحمان]] ڏانهن منتقل ٿي، جنهن کي پاڻ به 1981ع ۾ [[ضياءُ الرحمان جو قتل|قتل]] ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي تي [[حسين محمد ارشاد]] جي آمريت غالب رهي، جنهن کي 1990ع ۾ [[1990ع بنگلاديش عوامي بغاوت|عوامي بغاوت]] ذريعي هٽايو ويو. 1991ع ۾ جمهوريت جي بحاليءَ کان پوءِ، [[بيگمن جي جنگ]] يعني [[خالده ضياءُ]] ۽ [[شيخ حسينا]] جي رقابت ايندڙ 34 سالن تائين ملڪ جي سياست کي شڪل ڏني. حسينا کي 5 آگسٽ 2024ع تي [[جولاءِ بغاوت|عوامي بغاوت]] ۾ هٽايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Battle Of Begums: All About Rivalry Between Khaleda Zia And Sheikh Hasina |url=https://www.ndtv.com/world-news/battle-of-begums-all-about-rivalry-between-khaleda-zia-and-sheikh-hasina-10087241 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230091627/https://www.ndtv.com/world-news/battle-of-begums-all-about-rivalry-between-khaleda-zia-and-sheikh-hasina-10087241 |archive-date=2025-12-30 |access-date=2026-05-15 |work=NDTV |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mudgal |first=Aryan |date=2025-12-30 |title=‘Battle of the Begums’: Khaleda Zia and Sheikh Hasina's rivalry over the years |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/battle-of-the-begums-khaleda-zia-and-sheikh-hasinas-rivalry-over-the-years-bangladesh-101767079979402.html |access-date=2026-05-15 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش [[ويسٽ منسٽر نظام]] تي ٻڌل هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي. اهو [[وچولي طاقت]] آهي ۽ [[بنگلاديش جي معيشت|ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت]] رکي ٿو. بنگلاديش دنيا جي [[ملڪن موجب اسلام|چوٿين نمبر وڏي مسلمان آبادي]] جو گهر آهي. اهو ڏکڻ ايشيا جي [[بنگلاديش هٿياربند فوجون|ٽئين نمبر وڏي فوج]] رکي ٿو ۽ گڏيل قومن جي [[امن قائم رکڻ]] وارين ڪارروائين ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ آهي. بنگلاديش [[بنگلاديش جون ڊويزنون|اٺ ڊويزنن]]، [[بنگلاديش جا ضلعا|64 ضلعن]]، [[اپازيلا|500 سب ضلعن]] ۽ [[بنگلاديش جون يونين ڪائونسلون|4,599 يونين ڪائونسلن]] تي مشتمل آهي، ۽ دنيا جي [[سندربن|سڀ کان وڏي مينگروو ٻيلي]] جو گهر آهي. ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|پناهگير آبادي]] مان هڪ آهي ۽ اهو اڃا تائين مقامي سطح تي پکڙيل [[بنگلاديش ۾ ڪرپشن|ڪرپشن]]، [[بنگلاديش ۾ انساني حق|انساني حقن جي ڀڃڪڙين]]، [[مذهبي تشدد]]، [[سياسي زوال|سياسي عدم استحڪام]] ۽ [[موسمي تبديلي جا اثر|موسمي تبديلي جي منفي اثرن]] جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. بنگلاديش [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم|سارڪ]] ۽ [[بنگلاديش جا پرڏيهي لاڳاپا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن]] جو ميمبر ملڪ آهي.

== نالي جي بڻ بنياد ==
{{Main|بنگال جا نالا}}

''بنگلاديش'' (&quot;بنگالي ملڪ&quot;) جي نالي جي بڻ بنياد کي ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڳولي سگهجي ٿو، جڏهن بنگالي محب وطن گيتن، جهڙوڪ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ''آجي بنگلاديشير هردوئي'' ۽ [[قاضي نذرالاسلام]] جي ''نمو نمو نمو بنگلاديش مومو'' ۾، ترتيبوار 1905ع ۽ 1932ع ۾، هي اصطلاح استعمال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geetabitan.com/lyrics/A/aaji-bangladesher-hridoy.html |title=Notation of song aaji bangladesher hridoy |access-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904011316/http://www.geetabitan.com/lyrics/A/aaji-bangladesher-hridoy.html |archive-date=4 September 2015}}&lt;/ref&gt; 1950ع واري ڏهاڪي کان، بنگالي قومپرستن [[اوڀر پاڪستان]] ۾ سياسي جلسن ۾ هي اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.

''بنگلا'' اصطلاح [[بنگال]] علائقي ۽ [[بنگالي ٻولي]] ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. ''بنگلا'' اصطلاح جي اصل واضح ناهي؛ مختلف نظرين موجب ان جو تعلق ڪانسي جي دور جي ڪنهن [[پروٽو-ڊراوڙي ٻولي|پروٽو-ڊراوڙي]] قبيلي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+bd0014%29 |title=Bangladesh: early history, 1000&amp;nbsp;B.C.–A.D. 1202 |date=September 1988 |website=Bangladesh: A country study |publisher=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |access-date=1 December 2014 |quote=Historians believe that Bengal, the area comprising present-day Bangladesh and the Indian state of [[West Bengal]], was settled in about 1000 B.C. by Dravidian-speaking peoples who were later known as the Bang. Their homeland bore various titles that reflected earlier tribal names, such as Vanga, Banga, Bangala, Bangal, and Bengal. |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207010051/http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bd0014%29 |url-status=live |archive-date=7 December 2013 }}&lt;/ref&gt; ۽ لوهه جي دور جي [[ونگا سلطنت]] سان جوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vanga|title=Vanga &amp;#124; ancient kingdom, India|website=Encyclopædia Britannica|access-date=24 April 2023|archive-date=30 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730062030/https://www.britannica.com/place/Vanga|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن اصطلاح جو سڀ کان پراڻو ڄاتل استعمال 805ع واري [[نيسري|نيسري پليٽ]] ۾ ملي ٿو. ''ونگلا ديسا'' اصطلاح يارهين صديءَ جي ڏکڻ هندستاني رڪارڊن ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keay |first=John |author-link=John Keay |year=2000 |title=India: A History |publisher=[[Atlantic Monthly Press]] |page=220 |isbn=978-0-87113-800-2 |quote=In C1020 ... launched Rajendra's great northern escapade ... peoples he defeated have been tentatively identified ... 'Vangala-desa where the rain water never stopped' sounds like a fair description of Bengal in the monsoon.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sen-1999&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |year=1999 |orig-date=First published 1988 |title=Ancient Indian History and Civilization |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&amp;pg=PA281 |publisher=New Age International |page=281 |isbn=978-81-224-1198-0 |access-date=25 July 2023 |archive-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116111745/https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&amp;pg=PA281 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; چوڏهين صديءَ ۾ [[بنگال سلطنت]] دوران هن اصطلاح کي سرڪاري حيثيت ملي.&lt;ref name=&quot;Ahmed2004&quot;&gt;{{cite book |last=Ahmed |first=Salahuddin |date=2004 |title=Bangladesh: Past and Present |url=https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&amp;pg=PA23 |publisher=APH Publishing |page=23 |isbn=978-81-7648-469-5 |access-date=14 May 2016 |archive-date=6 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161602/https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&amp;pg=PA23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;But the most important development of this period was that the country for the first time received a name, ie Bangalah.&quot; [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam,_Bengal Banglapedia: Islam, Bengal] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150723091245/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam,_Bengal |date=23 July 2015 }}&lt;/ref&gt; [[شمس الدين الياس شاهه]] 1342ع ۾ پاڻ کي &quot;بنگلا جو پهريون [[شاهه]]&quot; قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Ahmed2004&quot; /&gt; اسلامي دور ۾ ''بنگال'' لفظ هن علائقي لاءِ سڀ کان عام نالو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sircar |first=D.C. |author-link=Dineshchandra Sircar |year=1971 |orig-date=First published 1960 |title=Studies in the Geography of Ancient and Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=AqKw1Mn8WcwC |edition=2nd |publisher=Motilal Banarsidass |page=135 |isbn=978-81-208-0690-0 |access-date=19 April 2016 |archive-date=6 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161603/https://books.google.com/books?id=AqKw1Mn8WcwC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سورهين صديءَ جي تاريخدان [[ابوالفضل بن مبارڪ]] پنهنجي ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لکي ٿو ته پڇاڙي ''&quot;ال&quot;'' جو اضافو ان حقيقت مان ٿيو ته هن زمين جا قديم راجا ٽڪرين جي هيٺاهين وارن هيٺاهن علائقن ۾ مٽيءَ جا دڙا ٺاهيندا هئا، جن کي &quot;ال&quot; چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Land of Two Rivers, [[Nitish Sengupta]]&lt;/ref&gt; اهو ذڪر [[غلام حسين سليم]] جي [[رياض السلاطين]] ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;riaj&quot;&gt;[http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&amp;ct=11 RIYAZU-S-SALĀTĪN: A History of Bengal] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141215055926/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&amp;ct=11|date=15 December 2014}}, [[Ghulam Husain Salim]], The Asiatic Society, Calcutta, 1902.&lt;/ref&gt;

هند-آريائي پڇاڙي ''[[-desh|ديش]]'' سنسڪرت لفظ ''deśha'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;زمين&quot; يا &quot;ملڪ&quot; آهي. تنهنڪري ''بنگلاديش'' نالي جي معنيٰ &quot;بنگال جي زمين&quot; يا &quot;بنگال جو ملڪ&quot; آهي.&lt;ref name=&quot;Sen-1999&quot; /&gt;

== تاريخ ==
{{Main|بنگلاديش جي تاريخ}}

=== ابتدائي تاريخ ===
[[File:Mahasthan Brahmi Inscription.png|thumb|ٽين صدي ق.م. جو [[مهاستان برهمي ڪتبو]]، جيڪو 1931ع ۾ [[مهاستان ڳڙهه]]، [[بوگرا ضلعو]] مان دريافت ٿيو]]

هن علائقي تي پکڙجندڙ پهرين وڏي مقامي سلطنت [[موريا سلطنت]] ({{Circa}} 320–185 ق.م.) هئي. ان جي زوال کان پوءِ [[ساماتاتا]] نالي بادشاھت اڀري، جيڪا [[گپت سلطنت]] (تقريباً 319–540ع) جي باجگذار رياست هئي. [[هرشا]] (606–647ع) ساماتاتا کي پنهنجي نسبتاً ڍري انتظامي سياسي ڍانچي ۾ شامل ڪيو. ٻڌ ڌرم واري [[پالا سلطنت]] 750ع کان 1150ع تائين هن علائقي تي حڪومت ڪئي. بعد ۾ ان کي هندو [[سينا خاندان]] ختم ڪيو، جنهن 1204ع تائين حڪومت ڪئي، جڏهن [[غوري خاندان]] جي [[محمد بختيار خلجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيندڙ [[هندستاني برصغير ۾ مسلمان فتحون|مسلمان فتحن]] هن علائقي تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=EARLY HISTORY, 1000 B.C.-A.D. 1202|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/4.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;

=== وچئين دور ===
{{Main|بينگال سلطنت|بنگال صوبو}}

[[File:Renaldis muslin woman.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ ۾ [[ڍاڪا]] جي هڪ عورت نفيس [[بنگال جي ململ واپار|بنگالي ململ]] جو لباس پهريل]]

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| image1            = Kusumba Mosque, Naogaon.jpg
| image2            = গোয়ালদি মসজিদ 3.jpg
| image3            = Bagha Shahi Mosque.jpg
| image4            = Choto Shona Mosque Rajshahi.jpg
| footer            = بنگال سلطنت جي دور جي مسجدن جي تعمير. مٿان کاٻي کان گھڙيال وار ترتيب سان: [[ڪسومبا مسجد]] جا محراب، [[گوالدي مسجد]]، [[باگها مسجد]] ۽ [[ڇوٽو سونا مسجد]] جا نوڪدار محراب ۽ بنگالي ڇت.
}}

[[File:Hussain Shahis of Bengal.png|thumb|left|[[حسين شاهي خاندان]] جي دور ۾ بنگال]]

ان کان پوءِ بنگال [[دهلي سلطنت]] (1206–1526ع) جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;islamization&quot;&gt;{{cite book|chapter=ISLAMIZATION OF BENGAL, 1202–1757|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/5.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt; 1341ع ۾ [[فخرالدين مبارڪ شاهه]] آزاد [[بنگال سلطنت]] قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;islamization&quot;/&gt; آزاد بنگال سلطنت تي لڳاتار ٻن خاندانن، [[حسين شاهي خاندان]] ۽ [[الياس شاهي خاندان]] حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[گنيشا خاندان]] جو مختصر دور پڻ رهيو. جاگرافيائي توسيع ۽ معاشي خوشحاليءَ جي زماني ۾ يورپي ۽ چيني سياحن ان کي &quot;واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان مالدار ملڪ&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nanda|first=J.N.|year=2005|title=Bengal: the unique state|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-149-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|10}}

1576ع ۾ [[مغل سلطنت]] بنگال تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;islamization&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Raychaudhuri, Tapan; Habib, Irfan (eds). ''The Cambridge Economic History of India: Volume 1, c.1200–c.1750''. Cambridge University Press, 1982.&lt;/ref&gt; اٺارهين صديءَ تائين [[بنگال صوبو]] مغل سلطنت جو سڀ کان مالدار صوبو بڻجي ويو ۽ ان کي &quot;ملڪن جي جنت&quot; ۽ &quot;هندستان جو اناج گهر&quot; سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;islamization&quot;/&gt; هتي جي رهواسين جو معيارِ زندگي دنيا جي بهترين معيارن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو ڪپهه جي ڪپڙي (خاص طور ململ)، ريشم ۽ [[بنگلاديش ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت|ٻيڙيون ٺاهڻ]] جو وڏو عالمي برآمد ڪندڙ ۽ پيدا ڪندڙ هو.&lt;ref name=&quot;ray&quot;&gt;{{cite book|first=Indrajit|last=Ray|year=2011|title=Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857)|url=https://books.google.com/books?id=CHOrAgAAQBAJ&amp;pg=PA7|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82552-1|access-date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt;{{rp|174}}

1700ع جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو [[بنگال جا نواب|بنگال جي نوابن]] جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار رياست بڻجي ويو، جنهن جو بنياد [[مرشد قلي خان]] 1717ع ۾ رکيو.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===
{{Main|بنگال پريزيڊنسي}}

[[File:Bengal Presidency in British India with dependencies 1852.png|thumb|left|برطانوي هندستان ۾ بنگال پريزيڊنسي (سائي رنگ) ۽ ان جا تابع علائقا (سرمائي رنگ)]]

23 جون 1757ع تي [[سراج الدوله]] جي اڳواڻيءَ واري رياست کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[پلاسي جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. اها جنگ بنگال ۽ سڄي هندستاني برصغير تي [[برطانوي راڄ]] قائم ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ray|first=Indrajit|title=Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century|volume=62|number=4|pages=857–892|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|journal=[[The Economic History Review]]|jstor=27771525|date=November 2009|doi=10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x }}&lt;/ref&gt;

بنگال برطانيا جي [[صنعتي انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر ان جي قيمت وڏي پئماني تي سرمائي جي نيڪالي، صنعتڪشي جي زوال ۽ بنگالي ڪپڙي جي صنعت جي تباهيءَ جي صورت ۾ ادا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ray|first=Indrajit|title=Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century|volume=62|number=4|pages=857–892|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|journal=[[The Economic History Review]]|jstor=27771525|date=November 2009|doi=10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ray&quot;/&gt;{{rp|7–10}}

1770ع جي هولناڪ [[عظيم بنگال ڏڪار]] ۾ اندازاً هڪ ڪروڙ تائين ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Sub-Continent|volume=34|number=2|pages=368–389|jstor=2662775|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=[[Oxford Economic Papers]]|year=1982|doi=10.1093/oxfordjournals.oep.a041557 |pmid=11620403 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dyson |first=Tim |title=A population history of India: from the first modern people to the present day |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882905-8 |edition=1st |location=Oxford |pages=80–81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Irschick2018&quot;&gt;{{citation|last=Irschick|first=Eugene F.|author-link=Eugene F. Irschick|title=A History of the New India: Past and Present|url=https://books.google.com/books?id=wqiaDwAAQBAJ&amp;pg=PA73|year=2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-43617-1|pages=73–}}&lt;/ref&gt; جيڪو بنگال پريزيڊنسي جي ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي برابر هو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6iNuAAAAMAAJ|last=Peers|first=Douglas M.|year=2006|title=India under colonial rule: 1700–1885|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-582-31738-3}}&lt;/ref&gt;{{rp|47}}

=== پاڪستان جو حصو ===
{{Main|ڊومينين آف پاڪستان|اوڀر بنگال|اوڀر پاڪستان}}
{{further|اولھ پاڪستان| بنگال جو ورهاڱو (1947)|انڊيا جو ورھاڱو }}
لڳ ڀڳ ٻن صدين جي سڌي برطانوي حڪمراني کان پوءِ، جديد بنگلاديش جون سرحدون [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران 15 آگسٽ 1947ع تي [[ريڊڪلف لائين]] تحت [[بنگال جي ورهاڱي (1947ع)|بنگال جي ورهاڱي]] سان مقرر ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Chatterji|first=Joya|title=The Fashioning of a Frontier: The Radcliffe Line and Bengal's Border Landscape, 1947–52|volume=33|number=1|year=1999|pages=185–242|publisher=[[Cambridge University Press]]|journal=[[Modern Asian Studies]]|doi=10.1017/S0026749X99003066 |jstor=313155}}&lt;/ref&gt;
ان وقت هي علائقو [[اوڀر بنگال]] جي نالي سان نئين ٺهيل [[پاڪستان جي ڊومينين]] جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[اولهه پاڪستان]] هو.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=PAKISTAN PERIOD, 1947–71|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/14.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|page=4|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;

اوڀر ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ هڪ هزار ميلن کان وڌيڪ جاگرافيائي فاصلو هو، جيڪو بعد ۾ شديد معاشي اڻبرابريءَ جو بنيادي سبب بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sobhan|first=Rehman|title=The Problem of Regional Imbalance in the Economic Development of Pakistan|journal=[[Asian Survey]]|volume=2|number=5|year=1962|pages=31–37|doi=10.2307/3023445 |jstor=3023445}}&lt;/ref&gt;

[[خواجه ناظم الدين]] اوڀر بنگال جو پهريون وزيراعليٰ ٿيو ۽ [[فريڊرڪ چالمرز بورن]] ان جو گورنر مقرر ٿيو. 1949ع ۾ [[آل پاڪستان عوامي مسلم ليگ]] قائم ٿي. 1950ع ۾ [[اوڀر بنگال قانون ساز اسيمبلي]] زمينداري نظام ۽ مستقل بندوبست کي ختم ڪندي زرعي سڌارا نافذ ڪيا.&lt;ref&gt;[[#Baxter|Baxter]], p. 72&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ عوامي مسلم ليگ جو نالو تبديل ڪري وڌيڪ &quot;سيڪيولر&quot; [[عوامي ليگ]] رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;LewisSagar1992&quot;&gt;{{cite book |author1=David S. Lewis |author2=Darren J. Sagar|title=Political Parties of Asia and the Pacific: A Reference Guide |url={{GBurl|id=S4uyAAAAIAAJ}}|year=1992|publisher=Longman|isbn=978-0-582-09811-4|page=36|access-date=30 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{مکيه|بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ}}

ثقافتي، لساني، سياسي ۽ معاشي امتياز، 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]]، 1966ع جي [[ڇهن نڪتن واري تحريڪ]]، 1970ع جي چونڊن ۾ [[عوامي ليگ]] جي شاندار ڪاميابي ۽ پوءِ [[آپريشن سرچ لائيٽ]] جي فوجي ڪارروائيءَ، بنگلاديش جي آزاديءَ جي جدوجهد کي جنم ڏنو.

25 مارچ 1971ع تي پاڪستاني حڪومت طرفان فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bose|first=Sarmila|title=Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=40|number=41|year=2005|pages=4463–4471|jstor=4417267}}&lt;/ref&gt; 26 مارچ 1971ع تي پاڪستاني فوج پاران [[شيخ مجيب الرحمان]] جي گرفتاري کان پوءِ، آزادي پسند اڳواڻ ميجر [[ضياءُ الرحمان]] مجيب جي طرفان بنگلاديش جي آزاديءَ جو اعلان نشر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thedailystar.net/zias-declaration-19001 | title=Zia's declaration |work=The Daily Star |date=7 April 2014 }}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ نَو مهينن تي مشتمل خوني [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران نسلي بنگالين جي خلاف [[بنگلاديش نسل ڪشي]] به ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Saikia|first=Yasmin|title=Beyond the Archive of Silence: Narratives of Violence of the 1971 Liberation War of Bangladesh|journal=[[History Workshop Journal]]|number=58|year=2004|volume=58 |pages=275–287|doi=10.1093/hwj/58.1.275 |jstor=25472765}}&lt;/ref&gt;
آخرڪار 16 ڊسمبر 1971ع تي [[پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ وارو معاهدو|پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] کان پوءِ بنگلاديش هڪ خودمختيار ۽ آزاد رياست طور وجود ۾ آيو.

=== آزاد بنگلاديش ===
[[بنگلاديش جو آئين]] 4 نومبر 1972ع تي نافذ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Chakma|first1=Parbon|last2=Saumik|first2=Rafid Azad|url=https://www.thedailystar.net/law-our-rights/news/50-years-bangladesh-constitution-nutshell-3160281|title=50 Years of Bangladesh Constitution In a nutshell|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 November 2022|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ، مجيب جي اڳواڻيءَ واري حڪومت وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ بدانتظامي ۾ ملوث ٿي، جنهن سبب سڄي ملڪ ۾ لاقانونيت ۽ معاشي تباهي پيدا ٿي. [[بڪسال|هڪ پارٽي سوشلزم]] قائم ڪرڻ جون ڪوششون ۽ [[1974ع بنگلاديش ڏڪار|1974ع جو وڏو ڏڪار]] مجيب جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي کان پوءِ 1975ع ۾ سندس [[شيخ مجيب الرحمان جو قتل|قتل]] جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Fall of the Bangabandhu, 1972–75|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/19.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov0&quot;/&gt;{{rp|131}} ان کان پوءِ صدارت [[ضياءُ الرحمان]] ڏانهن منتقل ٿي، جنهن عوامي نظم بحال ڪيو، زراعت کي صنعتي بنيادن تي آندو، [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] قائم ڪئي ۽ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم]] جي قيام جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=The Zia Regime and Its Aftermath, 1977–82|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/21.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt; ضياءُ الرحمان 1 سيپٽمبر 1978ع تي [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] جو بنياد وڌو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=BNP vows to continue movement |url=https://www.thedailystar.net/news/politics/bnp-vows-continue-movement-for-democracy-restore-1627522 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |agency=[[United News of Bangladesh|UNB]] |date=1 September 2018 |access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt; 1981ع ۾ [[ضياءُ الرحمان جو قتل|رحمان جي قتل]] کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪو [[حسين محمد ارشاد]] جي ماتحت [[فوجي آمريت]] جو دور رهيو، جنهن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي، [[اختيارن جي منتقلي]] جون سڌارا، قومي ملڪيت ۾ آيل صنعتن جي نجڪاري ۽ 1988ع ۾ اسلام کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏيڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=THE ERSHAD PERIOD: Achieving Stability, 1982–83|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/90.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Emerging Opposition, 1983–86|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/91.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=https://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Relaxation of Martial Law, 1986–87|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/92.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=More Opposition Pressure|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/93.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[1990ع بنگلاديش عوامي بغاوت|بحالي]] کان پوءِ [[پارلياماني جمهوريت]]  [[1991ع بنگلاديشي عام چونڊون|1991ع]] ۾ واپس آئي، ۽ اقتدار بي اين پي جي [[خالده ضياءُ]] ۽ عوامي ليگ جي [[شيخ حسينا]] جي وچ ۾ مٽاسٽا ٿيندو رهيو. هن دور کي [[بيگمن جي جنگ]] سڏيو ويو، جنهن 2024ع تائين 34 سالن لاءِ بنگلاديش جي سياست ۽ تاريخ کي شڪل ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42999503|title=Bangladesh grows tired of the Battling Begums|last=Rowlatt|first=Justin|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=11 February 2018|access-date =13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov0&quot;/&gt;{{rp|130}} [[2008ع بنگلاديشي عام چونڊون|2008ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ عوامي ليگ ٻيهر اقتدار ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/a-13-2008-12-30-voa9/401556.html|title=Bangladesh's Sheikh Hasina Wins Landslide Election|date=1 November 2009|access-date=14 February 2025|publisher=[[Voice of America]]|last=Herman|first=Steve}}&lt;/ref&gt; [[شيخ حسينا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ملڪ معاشي ترقي ڏٺي، پر ساڳئي وقت [[جمهوري پٺتي هٽڻ]]، وڌندڙ [[آمريت پسندي]]، وڏي پيماني تي [[بنگلاديش ۾ ڪرپشن|ڪرپشن]] ۽ وسيع [[بنگلاديش ۾ انساني حق|انساني حقن جون ڀڃڪڙيون]] پڻ ڏٺيون.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ethirajan|first1=Anbarasan|last2=Wong|first2=Tessa|title=Sheikh Hasina: The pro-democracy icon who became an autocrat|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg3ee303yxpo|date=6 August 2024|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt; مختلف رپورٽن موجب حسينا ۽ عوامي ليگ حڪومت، ڀارت سان سهڪار جي مدد سان، [[2009ع بنگلاديش رائفلز بغاوت]] منظم ڪئي ته جيئن اهڙن قابل فوجي آفيسرن کي ماريو وڃي، جن کي حسينا پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندي هئي؛ ان سان [[بنگلاديش فوج]] غير مستحڪم ٿي ۽ عملي طور هڪ پارٽي حڪمراني مضبوط ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Reporter |first1=Staff |title='Hasina, AL leaders behind BDR mutiny' |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/hasina-al-leaders-behind-bdr-mutiny-4047691 |access-date=1 December 2025 |work=The Daily Star |date=1 December 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Did India benefit from BDR mutiny? What the probe commission says|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/did-india-benefit-bdr-mutiny-what-probe-commission-says-1299101|website=The Business Standard|date=2025-12-01|access-date=2025-12-01|language=en}}&lt;/ref&gt; حسينا [[2014ع بنگلاديشي عام چونڊون|2014ع]]، [[2018ع بنگلاديشي عام چونڊون|2018ع]] ۽ [[2024ع بنگلاديشي عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ لڳاتار ٻيو، ٽيون ۽ چوٿون مدو کٽيو؛ اهي سڀئي چونڊون جعلي هيون ۽ نه [[آزاد ۽ منصفاڻي چونڊ|آزاد نه منصفاڻي]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2014/01/06/world/asia/bangladesh-elections/index.html|title=Bangladesh ruling party wins elections marred by boycott, violence|date=6 January 2014|access-date=14 February 2025|publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-46718393|title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins landslide in disputed vote|date=31 December 2018|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387|title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote|date=8 January 2024|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|last1=Anbarasan|first1=Ethirajan|last2=Ng|first2=Kelly}}&lt;/ref&gt; آمرانه حڪومت خلاف [[جولاءِ بغاوت]] کان پوءِ، حسينا کي [[عدم تعاون تحريڪ (2024ع)|استعيفا ڏيڻ ۽ ڀارت ڀڄڻ]] تي مجبور ڪيو ويو، جيڪو [[جولاءِ 36|5 آگسٽ 2024ع]] تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/5/bangladeshs-sheikh-hasina-forced-to-resign-what-happened-and-whats-next|title=Bangladesh's Sheikh Hasina forced to resign: What happened and what's next?|date=5 August 2024|access-date=14 February 2025|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2024ع ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ٿي، جنهن ۾ نوبل انعام يافته [[محمد يونس]] کي [[بنگلاديش جو چيف ايڊوائيزر|چيف ايڊوائيزر]] بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/clyg7we8xvno|title=Yunus sworn in as interim Bangladesh leader|last1=Hussain|first1=Samira|last2=Drury|first2=Flora|date=8 August 2024|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; [[2026ع بنگلاديشي عام چونڊون|2026ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] (بي اين پي) ٻيهر اقتدار ۾ آئي ۽ چيئرمين [[طارق رحمان]] 17 فيبروري 2026ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. [[بنگلاديش جماعت اسلامي]] مکيه مخالف ڌر بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=From a marginal force to opposition party: The rise of Bangladesh Jamaat-e-Islami |url=https://www.tbsnews.net/features/panorama/marginal-force-opposition-party-rise-bangladesh-jamaat-e-islami-1361786 |website=The Business Standard |access-date=19 February 2026}}&lt;/ref&gt;

1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان، [[آزاد منڊي]] جي پاليسين ۽ [[معاشي آزادڪاري]] جي قدمن سبب، بنگلاديش اهم معاشي واڌ حاصل ڪئي آهي. اهو دنيا جي [[حقيقي جي ڊي پي واڌ جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|تيز ترين وڌندڙ معيشتن]] مان هڪ طور اڀريو، جنهن جي پٺيان ان جي وڏي [[بنگلاديش ۾ ڪپڙي جي صنعت|ڪپڙي جي صنعت]] آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bashar|first1=Omar K. M. R.|last2=Khan|first2=Habibullah|title=Liberalisation and Growth in Bangladesh: An Empirical Investigation|volume=32|number=1|date=March 2009|pages=61–76|jstor=40795710|journal=The Bangladesh Development Studies|publisher=[[Bangladesh Institute of Development Studies]] (BIDS) |doi=10.57138/XTYK4544 }}&lt;/ref&gt; اهو [[نامياري جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت]] طور اڀريو آهي، ۽ 2018ع کان پاڙيسري ڀارت جي نامياري في ماڻهو جي ڊي پي کان اڳتي نڪري ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/bangladesh/bangladesh-ranked-41st-largest-economy-in-2019-all-over-the-world-study-1684078|title=Bangladesh 2nd largest economy in South Asia|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=8 January 2019|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/10/20/india-falls-behind-bangladesh-gdp/|title=Angst and Denial in India as It's Now Officially Poorer Than Bangladesh|last=Babones|first=Salvatore|date=20 October 2020|access-date=13 January 2025|work=[[Foreign Policy]]}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش پنهنجي [[بنگلاديش ۾ غربت|غربت جي شرح]] گهٽائڻ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، جيڪا 1971ع ۾ 80 سيڪڙو هئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cri.org.bd/2021/03/26/what-milestones-have-bangladesh-crossed-in-50-years/|title=What milestones have Bangladesh crossed in 50 years|date=26 March 2021|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; 1991ع ۾ 44.2 سيڪڙو ٿي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/results/2018/11/15/bangladesh-reducing-poverty-and-sharing-prosperity|title=Bangladesh: Reducing Poverty and Sharing Prosperity|publisher=World Bank|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ 2022ع ۾ 18.7 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pip.worldbank.org/country-profiles/BGD|title=Country Profile – Poverty and Inequality Platform|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; 21هين صديءَ دوران ان جي [[انساني ترقياتي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقياتي اشاري]] جي واڌ رڳو چين کان گهٽ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bangladesh.un.org/en/256074-new-directions-human-development-bangladesh|title=New directions for human development in Bangladesh|date=17 December 2023|access-date=12 February 2025|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; [[سبز منتقلي]] جي حصي طور، بنگلاديش جو صنعتي شعبو [[سبز ڪارخانو|سبز ڪارخانا]] ٺاهڻ ۾ اڳواڻ طور اڀريو آهي، ۽ ملڪ وٽ دنيا ۾ تصديق ٿيل سبز ڪارخانن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/supplement/green-rmg-factories-how-bangladesh-became-global-champion-939426|title=Green RMG factories: How Bangladesh became a global champion|last=Uddin|first=Jasim|date=12 September 2024|access-date=13 January 2025|work=[[Business Standard]]}}&lt;/ref&gt; ان 2017ع کان [[روهنگيا نسل ڪشي]] کان ڀڄندڙ [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|هڪ ملين کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن]] کي به پناهه ڏني آهي، جنهن ان جي وسيلن تي دٻاءُ وڌو ۽ ان جي انساني همدردي واري عزم کي نمايان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unrefugees.org/news/rohingya-refugee-crisis-explained/|title=Rohingya Refugee Crisis Explained|date=22 August 2024|work=[[United Nations Commission on Human Rights]] (UNCHR)|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|بنگلاديش جي جاگرافي}}

[[File:Map of Bangladesh-en.svg|thumb|بنگلاديش جو طبعي نقشو]]

بنگلاديش [[بنگال جي نار]] تي [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع آهي. اهو لڳ ڀڳ مڪمل طور پاڙيسري [[ڀارت]] سان گهيريل آهي، ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ميانمار]] سان ان جي هڪ ننڍڙي سرحد آهي، جيتوڻيڪ اهو [[نيپال]]، [[ڀوٽان]] ۽ چين جي تمام ويجهو واقع آهي. ملڪ کي ٽن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. ملڪ جو گهڻو حصو زرخيز [[گنگا ڊيلٽا]] تي مشتمل آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي ڊيلٽا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Aditi Rajagopal|title=How the World's Largest Delta Might Slowly Go Under Water |url=https://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|website=Discovery|date=8 February 2020|access-date=9 March 2020|archive-date=8 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208052815/http://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ جا اتر اولهه ۽ وچ وارا حصا [[مدهوپور ٽريڪٽ|مدهوپور]] ۽ [[بارند ٽريڪٽ|بارند]] پليٽون سان ٺهيل آهن. اتر اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارا علائقا [[سدا بهار]] جبلن جي سلسلن جو گهر آهن.

گنگا ڊيلٽا گنگا، جنهن جو مقامي نالو [[پدما درياهه|پدما]] يا ''پوددا'' آهي، [[برهمپتر درياهه|برهمپتر]]، جنهن کي [[جمنا درياهه (بنگلاديش)|جمنا]] يا ''جومونا'' به چيو وڃي ٿو، ۽ [[ميگھنا درياهه|ميگھنا]] درياهن ۽ انهن جي معاون درياهن جي ميلاپ سان ٺهندو آهي. گنگا، جمنا سان ملي ٿي، جيڪا برهمپتر جو مکيه وهڪرو آهي، ۽ پوءِ ميگھنا سان ملي آخرڪار [[بنگال جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. بنگلاديش کي &quot;دريائن جي ڌرتي&quot; چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=No Place Like Home – BANGLADESH: LAND OF RIVERS |url=https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |work=Environmental Justice Foundation |access-date=10 March 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930051647/https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ هتي 57 کان وڌيڪ [[سرحد پار درياهه]] آهن، جيڪي ڪنهن به قومي رياست لاءِ سڀ کان وڌيڪ آهن. پاڻيءَ جا معاملا سياسي طور پيچيده آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگلاديش ڀارت کان هيٺاهين وهڪري ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Suvedī |first=Sūryaprasāda |title=International watercourses law for the 21st century |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2005 |pages=154–166 |isbn=978-0-7546-4527-6}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش گهڻو ڪري زرخيز ۽ هموار ميداني زمين تي مشتمل آهي. ان جو گهڻو حصو سمنڊ جي سطح کان {{convert|12|m|ft|abbr=on}} کان گهٽ اوچائي تي آهي، ۽ اندازو آهي ته جيڪڏهن سمنڊ جي سطح {{convert|1|m|ft|abbr=on}} وڌي وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو زمين ٻڏي ويندي.&lt;ref name=&quot;ali&quot;&gt;{{cite journal |last=Ali |first=A. |title=Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges |journal=Water, Air, &amp; Soil Pollution |volume=92 |issue=1–2 |pages=171–179 |year=1996 |bibcode=1996WASP...92..171A |doi=10.1007/BF00175563 }}&lt;/ref&gt; ملڪ جو 12 سيڪڙو حصو جابلو نظامن سان ڍڪيل آهي. ملڪ جون [[هاور]] آبي زمينون عالمي ماحولياتي سائنس لاءِ اهميت رکن ٿيون. [[بنگلاديش جي جبلن جي فهرست|بنگلاديش جو سڀ کان اوچو هنڌ]] [[سڪا هافونگ]] آهي، جيڪو ميانمار جي سرحد ڀرسان واقع آهي، ۽ ان جي اوچائي {{convert|1064|m|ft|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=CIA/&gt; اڳ ۾ [[ڪيوڪراڊونگ]] يا [[تازنگ ڊونگ]] کي سڀ کان اوچو هنڌ سمجهيو ويندو هو.

بنگلاديش ۾ [[ٻيلن جو ڍڪ]] ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 1,883,400 هيڪٽرن (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو 1,920,330 هيڪٽر (ha) هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن 1,725,330 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو، جڏهن ته پوکيل ٻيلن 158,070 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي [[ابتدائي ٻيلو]] قرار ڏنو ويو، يعني اهڙو ٻيلو جيڪو مقامي وڻن جي قسمن تي مشتمل هجي ۽ جتي انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نه هجن، ۽ لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو ٻيلن وارو علائقو محفوظ علائقن اندر مليو. 2015ع لاءِ، ٻيلن جي 100 سيڪڙو ايراضي [[رياستي ملڪيت|عوامي ملڪيت]] هيٺ ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023 |archive-date=11 September 2024 |access-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bangladesh |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGD/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations |access-date=19 September 2024 |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133606/https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGD/home/overview/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===


[[File:Aerosol pollution over Northern India, Bangladesh, and Bay of Bengal.jpg|thumb|خلا مان ورتل تصوير، جنهن ۾ بنگلاديش مٿان آلودگي ڏيکاريل آهي]]

[[سرطان جو مدار]] بنگلاديش مان گذري ٿو، تنهنڪري بنگلاديش جي آبهوا گرم خطي واري آهي؛ آڪٽوبر کان مارچ تائين هلڪو سيارو ۽ مارچ کان جون تائين گرم ۽ گهم وارو اونهارو هوندو آهي. ملڪ ۾ ڪڏهن به هوائي گرمي پد {{convert|0|°C}} کان هيٺ رڪارڊ نه ٿيو آهي؛ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|1.1|°C}} هو، جيڪو اتر اولهه واري شهر [[ديناجپور]] ۾ 3 فيبروري 1905ع تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kantaji.com/dinajpurmap.html |title=Map of Dinajpur |website=kantaji.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713134542/http://kantaji.com/dinajpurmap.html |archive-date=13 July 2011 |access-date=17 April 2015}}&lt;/ref&gt; گرم ۽ گهم واري [[چوماسي]] موسم جون کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي ۽ ملڪ جي اڪثر برسات جو سبب بڻجي ٿي. قدرتي آفتون، جهڙوڪ [[بنگلاديش ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[اڀرندي طوفان]]، [[ٽورنيڊو]] ۽ [[مدي لهرون]] لڳ ڀڳ هر سال اچن ٿيون،&lt;ref name=&quot;NatDis&quot;&gt;{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title= Natural Disasters |chapter-url= {{GBurl|id=gWHsuGTcF34C|p=532}}|year= 1999|publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=978-0-412-04751-0 |page=532 |chapter=The Third World |orig-date=1993}}&lt;/ref&gt; جن سان گڏ [[ٻيلن جي ڪٽائي]]، [[مٽيءَ جي زوال ۽ خرابي]] ۽ [[ڪٽاءُ]] جا اثر پڻ شامل ٿين ٿا. 1970ع ۽ 1991ع وارا [[بنگلاديش جي اڀرندي طوفانن جي فهرست|طوفان]] خاص طور تباهه ڪندڙ هئا؛ [[1991ع بنگلاديش طوفان|پوئين طوفان]] ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html Beset by Bay's Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902065034/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html |date=2 September 2024 }} &quot;. ''Los Angeles Times''. 27 February 2005&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 1998ع ۾ بنگلاديش جديد تاريخ جي [[1998ع بنگلاديش ٻوڏون|سڀ کان شديد ٻوڏ]] کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ ملڪ جا ٻه ٽهائي حصا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا، ۽ 1,000 ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref name=&quot;EWG&quot;&gt;{{cite book |last=Haggett |first=Peter |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&amp;pg=PA2634 |publisher=Marshall Cavendish |year=2002 |isbn=978-0-7614-7308-4 |oclc=46578454 |pages=2, 634 |chapter=The Indian Subcontinent |orig-date=2002 |access-date=25 July 2023 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182107/https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&amp;pg=PA2634 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آفتن جي خطري ۾ گهٽتائي لاءِ مختلف بين الاقوامي ۽ قومي قدمن جي نتيجي ۾، ٻوڏن ۽ طوفانن سبب انساني جاني نقصان ۽ معاشي نقصان سالن سان گهٽيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Raju |first=M. N. A. |title=Disaster Preparedness for Sustainable Development in Bangladesh |url=https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10 |work=Daily Sun |date=10 March 2018 |access-date=26 September 2019 |archive-date=24 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724074442/https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10}}&lt;/ref&gt; [[2007ع ڏکڻ ايشيائي ٻوڏون]] ملڪ جي ڪيترن علائقن کي تباهه ڪري ويون، پنج ملين ماڻهن کي بي گهر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 500 ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bangladesh flood death toll nears 500, thousands ill |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |agency=[[Reuters]] |date=15 August 2007 |access-date=15 August 2007 |archive-date=5 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205073714/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Flooding after 1991 cyclone.jpg|thumb|[[1991ع بنگلاديش طوفان]] کان پوءِ ٻوڏ، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا]]

==== موسمي تبديلي ====

بنگلاديش کي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي [[موسمي تبديليءَ جي نازڪ پذيري|موسمي تبديليءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ نازڪ]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kulp |first1=Scott A. |last2=Strauss |first2=Benjamin H.|date=29 October 2019|title=New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding|journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=4844 |bibcode=2019NatCo..10.4844K |doi=10.1038/s41467-019-12808-z |pmc=6820795 |pmid=31664024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2019|title=Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood |url=https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood|access-date=3 November 2019|website=climatecentral.org|archive-date=2 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood}}&lt;/ref&gt; هڪ صديءَ دوران 508 طوفانن بنگال جي نار واري علائقي کي متاثر ڪيو آهي، جن مان 17 سيڪڙو بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي بنگلاديش جي زمين تي پهتا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chaturvedi|first=Sanjay|url=https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&amp;pg=PT67|title=Climate Change and the Bay of Bengal|date=29 April 2016|publisher=Flipside Digital Content Company Inc.|isbn=978-981-4762-01-4|access-date=25 July 2023|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182105/https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&amp;pg=PT67#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; وڌندڙ برساتن، سمنڊ جي سطح ۾ اضافي ۽ اڀرندي طوفانن مان پيدا ٿيندڙ [[قدرتي خطرا]] موسمي تبديليءَ سان وڌڻ جا امڪان آهن، ۽ اهي هر هڪ زراعت، پاڻي ۽ خوراڪ جي سلامتي، انساني صحت ۽ رهائش تي سنگين اثر ڇڏيندا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|title=Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan, 2008 |publisher=Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh|year=2008|isbn=978-984-8574-25-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|archive-date=7 October 2009}}&lt;/ref&gt; اندازو آهي ته 2050ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ ٽي فوٽ اضافو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو زمين کي ٻوڙي ڇڏيندو ۽ 30 ملين کان وڌيڪ ماڻهن کي بي گهر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Glennon |first=Robert|title=The Unfolding Tragedy of Climate Change in Bangladesh |url=https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040750/https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|archive-date=1 December 2017|access-date=23 November 2017}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش ۾ [[سمنڊ جي سطح ۾ اضافو]] واري خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ [[بنگلاديش ڊيلٽا پلان 2100]] شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100 |title=Bangladesh Delta Plan 2100|publisher=The Dutch water sector|access-date=24 September 2019|date=20 May 2019|archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513135800/https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100}}&lt;/ref&gt;

=== حياتياتي گوناگوني ===


[[File:Bengal Tiger gets down in a shallow canal in Sundarban.jpg|thumb|[[بنگال ٽائيگر]]، قومي جانور، سندربن ۾]]

بنگلاديش [[انڊوملايائي علائقو]] ۾ واقع آهي، ۽ اهو چئن خشڪي وارن ماحولياتي علائقن ۾ اچي ٿو: [[هيٺين گنگا ميدانن جا نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا]]، [[ميزورام–منيپور–ڪاچن مينهن وارا ٻيلا]]، [[سندربن تازو پاڻي دلدلي ٻيلا]]، ۽ [[سندربن مينگروو]].&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmid=28608869 |pmc=5451287}}&lt;/ref&gt; ان جي ماحوليات ۾ ڊگهو سامونڊي ڪنارو، گهڻا [[بنگلاديش جي درياهن جي فهرست|درياهه ۽ معاون درياهه]]، ڍنڍون، [[آبي زمين]]ون، سدا بهار ٻيلا، نيم سدا بهار ٻيلا، جابلو ٻيلا، نم [[پن ڇڻڻ وارا ٻيلا]]، تازو پاڻي دلدلي ٻيلا ۽ ڊگهي گاهه واري هموار زمين شامل آهن. بنگلاديش جو ميدان پنهنجي زرخيز [[دريائي لَٽَ]] واري مٽيءَ لاءِ مشهور آهي، جيڪا وسيع پوک کي سهارو ڏئي ٿي. ملڪ ۾ سرسبز ٻوٽن جو غلبو آهي، ۽ ڳوٺ اڪثر [[آم]]، [[ڪٺل]]، [[بانس]]، [[ڇاليا]]، [[ناريل]] ۽ [[کجور]] جي باغن ۾ لڪل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;global.britannica.com&quot;&gt;[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/33426/Plant-and-animal-life Bangladesh | history – geography :: Plant and animal life] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140203195926/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/33426/Plant-and-animal-life|date=3 February 2014}}. ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ ٻوٽن جي زندگيءَ جون 6000 تائين جنسون آهن، جن ۾ 5000 گلدار ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna|title=Flora and Fauna – Bangladesh high commission in India |website=Bangladesh High Commission, New Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820012655/http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna |archive-date=20 August 2013}}&lt;/ref&gt; آبي ذخيرن ۽ آبي زمينن جا نظام ڪيترن آبي ٻوٽن لاءِ رهائشگاهه فراهم ڪن ٿا. [[نيمفياسي|واٽر للي]] ۽ [[ڪنول]] چوماسي موسم ۾ نمايان طور وڌن ٿا. ملڪ ۾ [[بنگلاديش جي محفوظ علائقن جي فهرست|60 جهنگلي جيوت پناهه گاهون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2026|title=Protected Area Profile for Bangladesh from the World Database of Protected Areas|url=https://www.protectedplanet.net/country/BGD|access-date=22 February 2026|website=[[World Database on Protected Areas]]}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش [[سندربن]] جي گهڻي حصي جو گهر آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[مينگروو ٻيلو]] آهي، ۽ ڏکڻ اولهه واري ساحلي علائقي ۾ {{convert|6000|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. اهو ٽن محفوظ پناهه گاهن ۾ ورهايل آهي: [[سندربن ڏکڻ جهنگلي جيوت پناهه گاهه|ڏکڻ]]، [[سندربن اوڀر جهنگلي جيوت پناهه گاهه|اوڀر]]، ۽ [[سندربن اولهه جهنگلي جيوت پناهه گاهه|اولهه]] علائقا. هي ٻيلو يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Sundarbans |url=https://whc.unesco.org/en/list/798/ |access-date=2026-02-21 |website=[[UNESCO]] |language=en}}&lt;/ref&gt; اتر اوڀر وارو سليٽ علائقو هاور آبي زمينن جو گهر آهي، جيڪو هڪ منفرد ماحولياتي نظام آهي. ان ۾ [[اڀرندي ۽ نيم اڀرندي مخروطي ٻيلا]]، هڪ [[تازو پاڻي دلدلي ٻيلو]]، ۽ گڏيل پن ڇڻڻ وارا ٻيلا پڻ شامل آهن. ڏکڻ اوڀر وارو چٽاگانگ علائقو سدا بهار ۽ نيم سدا بهار جابلو جهنگلن تي مشتمل آهي. وچ بنگلاديش ۾ ميداني سال ٻيلو شامل آهي، جيڪو غازيپور، [[ٽنگائل]] ۽ [[ميمڻ سنگهه]] ضلعن سان گڏ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rahman |first=Mohammed Mahabubur |last2=Rahman |first2=Md. Motiur |last3=Guogang |first3=Zhang |last4=Islam |first4=Kazi Shakila |date=1 March 2010 |title=A Review of the Present Threats to Tropical Moist Deciduous Sal (Shorea Robusta) Forest Ecosystem of Central Bangladesh |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/194008291000300108 |access-date=2026-02-21 |website=[[Sage Journals]] |language=en |doi=10.1177/194008291000300108}}&lt;/ref&gt; [[سينٽ مارٽن ٻيٽ]] ملڪ جو واحد [[مرجاني ريف]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuddus |first=Abdul |date=2025-03-03 |title=Is St Martin's actually a 'coral island', what do researchers say? |url=https://en.prothomalo.com/environment/9rpuv1x2ra |access-date=2026-02-21 |website=[[Prothom Alo]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش جي ٻيلن، دلدلن، وڻڪار وارن علائقن ۽ جبلن ۾ [[بنگلاديش ۾ جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] گهڻي مقدار ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;global.britannica.com&quot;/&gt; جانورن جي وڏي اڪثريت {{convert|150000|km2}} جي رهائشگاهه اندر رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Soraya Auer |author2=Anika Hossain |date=7 July 2012 |title=Lost Wards of the State |url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm|work=The Daily Star|access-date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214120509/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm |archive-date=14 February 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[بنگال ٽائيگر]]، [[بادلدار چيتو]]، [[کاري پاڻيءَ جو مگرمڇ]]، [[ڪارو پينٿر]] ۽ [[مڇي خور ٻلي]] سندربن جا اهم شڪاري جانور آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peter Haggett|title=Encyclopedia of World Geography|url=https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&amp;pg=PA2620|year=2001|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7289-6|page=2620|access-date=20 January 2017|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182110/https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&amp;pg=PA2620|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اتر ۽ اوڀر بنگلاديش [[ايشيائي هاٿي]]، [[هولاڪ گبن]]، [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ [[اورينٽل پائڊ هورن بل]] جو گهر آهي.&lt;ref name=&quot;bearprojectbd.weebly.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://bearprojectbd.weebly.com/bears-in-bangladesh.html|title=Bears in Bangladesh|website=Bangladesh Bear Project|access-date=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214061240/http://bearprojectbd.weebly.com/bears-in-bangladesh.html|archive-date=14 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[چيتل]] هرڻ ڏکڻ اولهه وارن وڻڪار وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻين جانورن ۾ [[ڪاري وڏي گلھري]]، [[ٽوپي دار لنگور]]، [[بنگال لومڙي]]، [[سامبر هرڻ]]، [[جهنگلي ٻلي]]، [[ڪنگ ڪوبرا]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[نيولا]]، [[پينگولين]]، [[پائٿن (نسل)|پائٿن]] ۽ [[ايشيائي واٽر مانيٽر|واٽر مانيٽر]] شامل آهن. بنگلاديش ۾ [[ايراواڊي ڊولفن|ايراواڊي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيائي درياهي ڊولفن|گنگا ڊولفن]] جي سڀ کان وڏين آبادين مان هڪ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/03/090331-dolphins-found.html|title=6,000 Rare, Large River Dolphins Found in Bangladesh|work=National Geographic|date=March 2009|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012093653/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/03/090331-dolphins-found.html|archive-date=12 October 2014}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ [[ٻه جيون]] جون 53، رينگڻ وارن جانورن جون 139، [[سامونڊي رينگڻ وارا جانور|سامونڊي رينگڻ وارن جانورن]] جون 19 ۽ [[سامونڊي ٿڃائتا جانور|سامونڊي ٿڃائتن]] جون 5 جنسون آهن. ان ۾ [[بنگلاديش جي پکين جي فهرست|پکين جون 628 جنسون]] پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hossain |first1=Muhammad Selim |date=23 May 2009 |title=Conserving biodiversity must for survival |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=89375 |work=The Daily Star |access-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530100603/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=89375 |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل صديءَ دوران بنگلاديش ۾ ڪيترائي جانور ختم ٿي ويا، جن ۾ هڪ سينگ ۽ ٻه سينگ وارا [[گينڊا]] ۽ عام [[مور]] شامل آهن. انساني آبادي شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جنهن ڪري ٻيلن جي ڪٽائي ڪنهن حد تائين محدود رهي آهي. تيز شهري واڌ قدرتي رهائشگاهن لاءِ خطرو بڻجي وئي آهي. ملڪ ۾ ماحولياتي مسئلا وسيع آهن؛ ڪپڙي جي صنعت سبب [[ڌليشوري درياهه]] جي آلودگي ۽ چڪريا سندربن ۾ جهينگن جي پوک کي عالمن [[ماحولياتي قتل]] طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Suny |first1=Rabby Us |last2=Sarkar |first2=Oliver Tirtho |last3=Hasan |first3=Md. Abid |title=Politics of Climate Change |chapter=Political Economy of River Ecocide in Bangladesh: A Study in the Context of Dhaleshwari River |date=2023 |pages=83–103 |doi=10.1142/9789811263750_0005 |isbn=978-981-12-6374-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Zaman |first=Samia |date=7 June 2023 |title=The Bangladesh Environmental Humanities Reader: by Samina Luthfa, Mohammad Tanzimuddin Khan, and Munasir Kamal, Lanham, Lexinton Books, 2022 ISBN 978-1-4985-9913-9 and 978-1-4985-9914-6 |journal=Environmental Politics |volume=32 |issue=4 |pages=752–754 |doi=10.1080/09644016.2023.2192149 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪيترائي علائقا قانون هيٺ محفوظ آهن، پر ڪجهه بنگلاديشي جهنگلي جيوت هن واڌ سبب خطري ۾ آهي. [[بنگلاديش ماحوليات تحفظ ايڪٽ]] 1995ع ۾ نافذ ڪيو ويو. حڪومت ڪيترن علائقن کي [[ماحولياتي طور نازڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي، جن ۾ آبي زمينون، ٻيلا ۽ درياهه شامل آهن. [[سندربن ٽائيگر پروجيڪٽ]] ۽ بنگلاديش بيئر پروجيڪٽ تحفظ کي مضبوط ڪرڻ واريون اهم شروعاتون آهن.&lt;ref name=&quot;bearprojectbd.weebly.com&quot;/&gt; بنگلاديش 3 مئي 1994ع تي ريو [[حياتياتي گوناگوني بابت ڪنوينشن]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref name=&quot;cbd.int&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cbd.int/countries/profile/default.shtml?country=bd|title=Bangladesh – Country Profile|website=cbd.int|access-date=16 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217020013/http://www.cbd.int/countries/profile/default.shtml?country=bd|archive-date=17 
February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2014 مطابق ملڪ پنهنجي [[حياتياتي گوناگوني عمل جو منصوبو|قومي حياتياتي گوناگوني حڪمت عملي ۽ عمل منصوبي]] کي نظرثاني ڪرڻ لاءِ تيار هو.&lt;ref name=&quot;cbd.int&quot;/&gt;


== حڪومت ۽ سياست ==


{{Multiple image
| caption_align     = center
| total_width       = 300
| image1            = Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg
| caption1          = [[محمد شهاب الدين]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[بنگلاديش جو صدر|صدر]]&lt;/small&gt;
| image2            = Tarique Rahman at meeting on Farmer cards, Cabinet Division, Secretariat, Dhaka, 2026-02-23 (cropped).jpg
| caption2          = [[طارق رحمان]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]]&lt;/small&gt;
}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = National Assembly of Bangladesh (10).jpg
| caption1          = [[جاتيا سنگساد ڀَون|قومي پارليامينٽ]] جي عمارت [[شير بنگلا نگر]] ۾، جيڪو هڪ پاڙو آهي ۽ ان جو نالو بنگال جي پهرئين [[بنگال جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي نالي تي رکيل آهي
| image2            = Bangabhaban.jpg
| caption2          = [[بنگڀون]]، جنهن جي معنيٰ ''بنگال هائوس'' آهي، بنگلاديش جو [[صدارتي محل]] آهي. اصل ۾ اهو [[هندستان جو وائسراءِ|هندستان جي وائسراءِ]] ۽ [[بنگال پريزيڊنسي جي گورنرن جي فهرست|بنگال جي گورنر]] لاءِ گهر هو.
}}

[[بنگلاديش جو آئين|آئين]] موجب بنگلاديش هڪ [[وحداني رياست]]&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; ۽ ''[[قانوني طور]]'' [[نمائنده جمهوريت]] آهي، جنهن ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|ويسٽ منسٽر]] طرز جو [[پارلياماني جمهوريه|پارلياماني نظام]]&lt;ref name=&quot;gov0&quot;/&gt; ۽ [[عام ووٽ جو حق]] موجود آهي.&lt;ref name=&quot;gov&quot;&gt;{{cite journal|last=Jahan|first=Rounaq|title=The Parliament of Bangladesh: Representation and Accountability|doi=10.1080/13572334.2014.975470|year=2014|pages=250–269|journal=[[The Journal of Legislative Studies]]|volume=21|issue=2}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش جي حڪومت|حڪومت]] کي ٽن ٿنڀن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: انتظاميه، مقننه ۽ [[بنگلاديش جي عدليه|عدليه]]. اهي سڀ جوابدهي، شفافيت ۽ [[اختيارن جي ورهاست|اختيارن جي نگراني ۽ توازن]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/rising-stars/explained/news/explained-the-branches-bangladeshs-government-3512581|title=Explained: The branches of Bangladesh's government|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 January 2024|access-date=20 January 2025|last=Siddiquee|first=Ayaan Shams}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان وٺي [[عوامي ليگ]] (AL) ۽ [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] (BNP) بنگلاديش جي سڀ کان طاقتور [[بنگلاديش جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽين]] مان ٻه رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;gov0&quot;&gt;{{cite journal|last=Shah|first=Aqil|title=Democracy Deadlocked in Bangladesh|journal=[[Current History]]|volume=115|number=780|year=2016|pages=130–135|doi=10.1525/curh.2016.115.780.130 |jstor=48614157}}&lt;/ref&gt;

* حڪومت جو پهريون ٿنڀو انتظامي عضوو آهي، جنهن کي ملڪ جي انتظام جي ذميواري ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; انتظامي اختيار گهڻو ڪري [[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] وٽ هوندا آهن، جيڪو [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ [[بنگلاديش جي ڪابينا|ڪابينا]] جي نگراني ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; پارلياماني حڪومت جو مدو پنج سال هوندو آهي. مختلف وزير انتظامي عضوي جو وڏو حصو بڻجن ٿا، سرڪاري کاتن جي نگراني ڪن ٿا ۽ پاليسيون ٺاهين ٿا.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; [[بنگلاديش سول سروس|سول سروس]] وزيرن کي پاليسي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; سڀ اختيار پاليسيون ٺاهڻ، عوامي خدمتون سنڀالڻ ۽ قومي ترقياتي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; [[بنگلاديش جو صدر|صدر]] رسمي [[رياست جو سربراهه]] آهي، جنهن جي اختيارن ۾ پارليامينٽ مان منظور ٿيل بلن کي قانون بڻائڻ لاءِ صحيح ڪرڻ، حڪومت جي استحڪام ۽ تسلسل کي برقرار رکڻ،&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; [[بنگلاديش هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي ڪمانڊر اِن چيف طور فرض انجام ڏيڻ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24615.html|title=61.Supreme command|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ سڀني يونيورسٽين جو [[چانسلر]] هجڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-447.html|title=The Dhaka University Order, 1973 (President's Order).|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt;

* حڪومت جو ٻيو ٿنڀو مقننه عضوو آهي، جنهن کي [[جاتيا سنگساد]]، يعني قوم جو گهر، پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24619.html|title=65. Establishment of Parliament|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; شهري پارليامينٽ جا ميمبر چونڊين ٿا.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; [[هڪ ايواني]] پارليامينٽ ۾ 350 ميمبر آهن، جن ۾ 300 ميمبر [[فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ]] نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا، ۽ 50 ميمبر [[عورتن جي بااختياري]] لاءِ مخصوص سيٽن تي مقرر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/women-mps-reserved-seats-how-empowered-are-they-really-3601271|title=Women MPs in reserved seats: How empowered are they really?|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 May 2024|access-date=20 January 2025|last=Hasan|first=Rashidul}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش جي آئين جو آرٽيڪل 70]] پارليامينٽ جي ميمبرن کي پنهنجي پارٽي جي خلاف ووٽ ڏيڻ کان روڪي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/article-70-constitution-its-safeguard-democracy-1581670|title=Article 70 of Constitution: It's a safeguard for democracy|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 May 2018|access-date=20 January 2025}}&lt;/ref&gt; پارليامينٽ جي صدارت [[جاتيا سنگساد جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪندو آهي، جيڪو صدر کان پوءِ ٻئي نمبر تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24603.html|title=54.Speaker to act as President during absence, etc.|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt;

* حڪومت جو ٽيون ٿنڀو عدليه آهي، جيڪا قانون جي تشريح، تڪرارن جي حل ۽ انصاف برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; [[بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] سڀ کان اعليٰ عدالت آهي، جيڪا [[اپيليٽ ڊويزن، بنگلاديش سپريم ڪورٽ|اپيليٽ ڊويزن]] ۽ [[هاءِ ڪورٽ ڊويزن، بنگلاديش سپريم ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ ڊويزن]] ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;court&quot;&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/part-details-203.html|title=THE JUDICIARY|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; ان جي اڳواڻي [[بنگلاديش جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;court&quot;/&gt; عدليه وٽ ڪنهن قانون جي آئيني حيثيت جاچڻ ۽ قانوني علاج مهيا ڪرڻ جو اختيار آهي. اها شهرين جا حق بچائي ٿي، قانون جي منصفاڻي لاڳو ٿيڻ کي يقيني بڻائي ٿي ۽ حڪومت اندر اختيارن جو توازن برقرار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;gov2&quot;/&gt; عدالتن وٽ [[بنگلاديش ۾ عدالتي جائزو|عدالتي جائزي]] ۾ وسيع اختيار آهن، ۽ عدالتي [[نظير]] کي آئين جي آرٽيڪل 111 تحت حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24668.html|title=111.Binding effect of Supreme Court judgments|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; عدليه ۾ ضلعي ۽ ميٽروپوليٽن عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري عدالتن ۾ ورهايل آهن. ججن جي کوٽ سبب عدليه ۾ ڪيسن جو وڏو ڍير موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/editorial/news/huge-case-backlog-only-hurting-citizens-3306391|title=Huge case backlog only hurting citizens|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=28 April 2023|access-date=20 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ فار ڊيموڪريسي اينڊ اليڪٽورل اسسٽنس|انٽرنيشنل IDEA]] جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، بنگلاديش مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين حد ۾ اچي ٿو، خاص طور سياسي نمائندگي ۾ ڪمزوريون آهن، جن ۾ معتبر چونڊون، شامل ووٽ جو حق ۽ چونڊيل حڪومت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangladesh {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/bangladesh |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|بنگلاديش جي انتظامي جاگرافي}}

{{Bangladesh Divisions Image Map}}

بنگلاديش کي اٺ انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bangladesh.gov.bd/site/view/division-list/List-of-Divisions|publisher=Bangladesh Government|title=National Web Portal of Bangladesh|date=15 September 2015|access-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061605/http://www.bangladesh.gov.bd/site/view/division-list/List-of-Divisions|archive-date=23 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|access-date=15 May 2007 |year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/25/rangpur-becomes-a-division |title=Rangpur becomes a divivion |work=bdnews24.com |date=25 January 2010 |access-date=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903184553/http://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/25/rangpur-becomes-a-division |archive-date=3 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ هر ڊويزن جو نالو ان جي مرڪزي شهر تي رکيل آهي: [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، سرڪاري طور ''باريشال''&lt;ref name=&quot;namechange&quot;&gt;{{cite news |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2018/04/02/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|work=bdnews24.com|date=2 April 2018|access-date=1 October 2019 |archive-date=15 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215091950/https://bdnews24.com/bangladesh/2018/04/02/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|url-status=live}}&lt;/ref&gt;، [[چٽاگانگ ڊويزن|چٽاگانگ]]، سرڪاري طور ''چٽوگرام''&lt;ref name=&quot;namechange&quot; /&gt;، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]]، [[کُلنا ڊويزن|کُلنا]]، [[ميمڻ سنگهه ڊويزن|ميمڻ سنگهه]]، [[راجشاهي ڊويزن|راجشاهي]]، [[رنگپور ڊويزن|رنگپور]]، ۽ [[سليٽ ڊويزن|سليٽ]].

ڊويزنون ضلعن، يعني ''ضلعن''، ۾ ورهايل آهن. بنگلاديش ۾ 64 ضلعا آهن، ۽ هر ضلعو ''اپازيلا''، يعني سب ضلعن، يا ''ٿانا'' ۾ ورهايل آهي. هر پوليس اسٽيشن جي اندر وارو علائقو، سواءِ ميٽروپوليٽن علائقن جي، ''[[بنگلاديش جون يونين ڪائونسلون|يونينن]]'' ۾ ورهايل آهي، ۽ هر يونين ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندي آهي. ميٽروپوليٽن علائقن ۾ پوليس اسٽيشنون وارڊن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري ''محلن'' ۾ ورهايل آهن.

ڊويزن يا ضلعي سطح تي ڪو به چونڊيل نمائندو ناهي، ۽ انتظام رڳو سرڪاري عملدارن تي مشتمل هوندو آهي. هر يونين، يا وارڊ، ۾ چيئرمين ۽ ڪيترن ميمبرن لاءِ سڌيون چونڊون ٿينديون آهن. 1997ع ۾ پارليامينٽ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت هر يونين ۾ 12 مان ٽي سيٽون عورتن لاءِ مخصوص ڪيون ويون.&lt;ref&gt;''Local Government Act'', No. 20, 1997&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; border:2px solid #8fb3d9; background:#f8fbff;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9ecff; color:#003366; font-weight:bold; padding:0.4em;&quot; | بنگلاديش جون انتظامي ڊويزنون
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | [[بنگلاديش جون ڊويزنون|ڊويزن]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | گاديءَ جو شهر
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | قيام
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf |title=Health Bulletin 2016 |website=Directorate General of Health Services |page=14 |access-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613050056/http://dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf |archive-date=13 June 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | 2021ع آبادي&lt;br /&gt;(اندازي مطابق)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopMonographs/PopulationProjection.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopMonographs/PopulationProjection.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Population Projection of Bangladesh: Dynamics and Trends, 2011–2061 |date=November 2015 |website=Bangladesh Bureau of Statistics |pages=25–28}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#b7d7f0;&quot; | گهاٽائي&lt;br /&gt;2021ع
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[باريسال ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[باريسال]]
| 1 جنوري 1993ع
| 13,225
| 9,713,000
| 734
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[چٽاگانگ ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[چٽاگانگ]]
| 1 جنوري 1829ع
| 33,909
| 34,747,000
| 1,025
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[ڍاڪا ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[ڍاڪا]]
| 1 جنوري 1829ع
| 20,594
| 42,607,000
| 2,069
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[کُلنا ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[کُلنا]]
| 1 آڪٽوبر 1960ع
| 22,284
| 18,217,000
| 817
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[ميمڻ سنگهه ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[ميمڻ سنگهه]]
| 14 سيپٽمبر 2015ع
| 10,584
| 13,457,000
| 1,271
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[راجشاهي ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[راجشاهي]]
| 1 جنوري 1829ع
| 18,153
| 21,607,000
| 1,190
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[رنگپور ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#ffffff;&quot; | [[رنگپور، بنگلاديش|رنگپور]]
| 25 جنوري 2010ع
| 16,185
| 18,868,000
| 1,166
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[سليٽ ڊويزن]]
| style=&quot;text-align:left; background:#eef7ff;&quot; | [[سليٽ]]
| 1 آگسٽ 1995ع
| 12,635
| 12,463,000
| 986
|}

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|بنگلاديش جا پرڏيهي لاڳاپا}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Diplomatic relations of Bangladesh.svg
| caption1          = اهي ملڪ، جن جا بنگلاديش سان سفارتي لاڳاپا آهن
| image2            = 
| caption2          = 
}}

بنگلاديش کي [[عالمي سياست]] ۾ هڪ [[وچولي طاقت]] سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2021/12/bangladesh-at-50-on-the-path-to-becoming-a-middle-power/|title=Bangladesh at 50: On the Path to Becoming a Middle Power|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=16 December 2021 |last=Hassan |first=Asif Muztaba|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153004/https://thediplomat.com/2021/12/bangladesh-at-50-on-the-path-to-becoming-a-middle-power/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو [[هند-پئسفڪ]] جي جيوسياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbr.org/publication/understanding-the-importance-of-bangladesh-in-the-bay-of-bengal-and-the-indo-pacific/|title=Understanding the Importance of Bangladesh in the Bay of Bengal and the Indo-Pacific |last=Karim |first=Tariq A.|date=21 May 2022|publisher=[[National Bureau of Asian Research]]|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153004/https://www.nbr.org/publication/understanding-the-importance-of-bangladesh-in-the-bay-of-bengal-and-the-indo-pacific/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري هنڌ تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156355/adbi-wp500.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156355/adbi-wp500.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Connecting South Asia and Southeast Asia: A Bangladesh Country Study|date=September 2014|publisher=[[Asian Development Bank]]|access-date=26 September 2022|number=500 |last1=Rahman |first1=Mustafizur |last2=Moazzem |first2=Khondaker Golam |last3=Chowdhury |first3=Mehruna Islam |last4=Sehrin |first4=Farzana}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش 1972ع ۾ [[قومن جي دولت مشترڪه]] ۾ ۽ 1974ع ۾ گڏيل قومن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-enters-commonwealth-1894048 |title=Bangladesh enters Commonwealth |last=Sajen |first=Shamsuddoza|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 April 2020 |access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153013/https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-enters-commonwealth-1894048|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.un.org/en/audio/2014/09/592702|title=Bangladesh marks 40 years as Member State of the UN |publisher=United Nations|date=26 September 2014|access-date=26 September 2022 |last=Chaudhury |first=Dipanjan Roy|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153010/https://news.un.org/en/audio/2014/09/592702|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو موسمي تبديلي، ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءُ، واپاري پاليسي ۽ غير روايتي سلامتي جي مسئلن تي گهڻ طرفي سفارتڪاري تي ڀاڙي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rsis-ntsasia.org/roundtable-on-non-traditional-security-threats-in-the-indo-pacific-region/ | title=Roundtable on 'Non Traditional Security Threats in the Indo-Pacific Region' – NTS-Asia | date=30 August 2022 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184723/https://rsis-ntsasia.org/roundtable-on-non-traditional-security-threats-in-the-indo-pacific-region/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم|سارڪ]] جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي، جيڪو [[هندستاني برصغير]] ۾ علائقائي سفارتڪاري جو اهم فورم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156717/adbi-dp78.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156717/adbi-dp78.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |last1=De |first1=Prabir |last2=Bhattacharyay |first2=Biswa N.|title=Prospects of India–Bangladesh Economic Cooperation: Implications for South Asian Regional Cooperation|publisher=[[Asian Development Bank]]|date=September 2007|access-date=27 September 2022}}&lt;/ref&gt; اهو 1974ع ۾ [[اسلامي تعاون تنظيم]] ۾ شامل ٿيو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-example-religious-harmony-oic-2064177|title=Bangladesh an example of religious harmony: OIC|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=21 March 2021|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102404/https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-example-religious-harmony-oic-2064177 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڊي-8 اقتصادي تعاون تنظيم|ڊيولپنگ-8]] جو باني ميمبر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/bangladesh-receives-international-peace-award-d-8-founding-member-3085371|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=1 August 2022|access-date=27 September 2022|title=Bangladesh receives &quot;International Peace Award&quot; as D-8 founding member|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/bangladesh-receives-international-peace-award-d-8-founding-member-3085371|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تازو بنگلاديش [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ رابطن کي هٿي ڏيڻ تي ڌيان ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/06/28/regional-trade-and-connectivity-in-south-asia-gets-more-than-1-billion-boost-from-world-bank | title=Regional Trade and Connectivity in South Asia Gets More Than $1 Billion Boost from World Bank | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184718/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/06/28/regional-trade-and-connectivity-in-south-asia-gets-more-than-1-billion-boost-from-world-bank | url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو پنهنجي اهم پرڏيهي پاليسي مقصدن مان هڪ طور [[آسيان ۾ بنگلاديش جي شموليت|آسيان ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش]] پڻ ڪري رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |title=Ultimate goal is to join ASEAN as a full member |url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/trade-market/ultimate-goal-is-to-join-asean-as-a-full-member-1743783067 |access-date=2025-07-12 |work=The Financial Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Will Bangladesh join Asean? Maritime arbitration wins favour Dhaka |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3277348/will-bangladesh-join-asean-maritime-arbitration-wins-and-cultural-links-favour-dhaka |access-date=2025-07-17 |website=South China Morning Post |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rahman |first=Mohammad Tariqur |date=8 February 2025 |title=Perhaps: Should Bangladesh be a member of ASEAN? |url=https://apakhabartv.com/2025/02/08/perhaps/ |access-date=17 July 2025 |website=ApakhabarTV}}&lt;/ref&gt; ڍاڪا [[بمسٽيڪ]] جو صدر دفتر رکي ٿو، جيڪا [[بنگال جي نار تي ڀاڙيندڙ ملڪ|بنگال جي نار سان لاڳاپيل ملڪن]] کي گڏ ڪندڙ تنظيم آهي.

پاڙيسري ميانمار سان [[بنگلاديش–ميانمار لاڳاپا|لاڳاپا]] 2016–2017ع کان سخت ڇڪتاڻ جو شڪار آهن، جڏهن 700,000 کان وڌيڪ [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|روهنگيا پناهگير]] غيرقانوني طور بنگلاديش ۾ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;RohingyaHRW&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|title=Bangladesh Is Not My Country|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=5 August 2018|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش جي پارليامينٽ، حڪومت ۽ سول سوسائٽي روهنگيا خلاف ميانمار جي فوجي ڪارروائين تي [[2016–17ع روهنگيا لڏپلاڻ تي بين الاقوامي ردعمل|بين الاقوامي تنقيد]] جي اڳواڻيءَ ۾ رهيون آهن، ۽ انهن جي [[واپسي جو حق|واپسيءَ جي حق]] جو مطالبو [[اراڪان]] ڏانهن ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2022/02/bangladesh-and-myanmar-resume-talks-on-rohingya-repatriation/ | title=Bangladesh and Myanmar Resume Talks on Rohingya Repatriation | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184715/https://thediplomat.com/2022/02/bangladesh-and-myanmar-resume-talks-on-rohingya-repatriation/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/17/rohingya-refugees-have-to-be-taken-back-bangladesh-pm-says|title=Bangladesh tells UN that Rohingya refugees must return to Myanmar|date=17 August 2022|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|access-date=27 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926223428/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/17/rohingya-refugees-have-to-be-taken-back-bangladesh-pm-says|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش پنهنجي سڀ کان وڏي پاڙيسري ملڪ ڀارت سان اهم [[بنگلاديش–ڀارت لاڳاپا|ٻطرفا ۽ معاشي لاڳاپا]] رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India_Bangladesh_MAR2021.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India_Bangladesh_MAR2021.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=India-Bangladesh Bilateral Relations|date=March 2021|publisher=[[Ministry of External Affairs (India)]]|access-date=27 September 2022}}&lt;/ref&gt; جيڪي اڪثر [[ڀارت ۾ پاڻيءَ جي سياست|پاڻيءَ جي سياست]]، [[گنگا پاڻي تڪرار|گنگا]] ۽ [[تيستا درياهه#پاڻي ورهائڻ جو چئلينج|تيستا]] جي مسئلن،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://climate-diplomacy.org/case-studies/india-and-bangladesh-conflict-over-ganges-river | title=India and Bangladesh Conflict over the Ganges River &amp;#124; Climate-Diplomacy | date=January 1957 | access-date=23 October 2022 | archive-date=23 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221023122123/https://climate-diplomacy.org/case-studies/india-and-bangladesh-conflict-over-ganges-river | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |last=Karim |first=Sajid |date=November 2020 |title=Transboundary Water Cooperation between Bangladesh and India in the Ganges River Basin: Exploring a Benefit-sharing Approach |type=Master's |publisher=[[Uppsala University]] |url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1499222/FULLTEXT01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1499222/FULLTEXT01.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=27 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2021/04/india-must-settle-the-teesta-river-dispute-with-bangladesh-for-lasting-gains/|title=India Must Settle the Teesta River Dispute With Bangladesh for Lasting Gains|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=9 April 2021|access-date=27 September 2022 |last=Banerji |first=Anuttama|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://thediplomat.com/2021/04/india-must-settle-the-teesta-river-dispute-with-bangladesh-for-lasting-gains/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بنگلاديش–ڀارت سرحد تي موت|بنگلاديشي شهرين جي سرحدي قتلن]] سبب ڇڪتاڻ جو شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/unlawful-killings-along-india-border-bangladeshi-families-seek-justice/2141343 |title='Unlawful killings' along India border: Bangladeshi families seek justice|publisher=[[Anadolu Agency]]|date=11 February 2021|access-date=27 September 2022 |last=Kamruzzaman |first=Md.|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/unlawful-killings-along-india-border-bangladeshi-families-seek-justice/2141343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2020/12/22/bangladesh-sees-highest-border-deaths-in-10-years|title=Bangladesh sees highest border deaths in 10 years|date=22 December 2020 |last=Anik |first=Syed Samiul Basher|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102351/https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2020/12/22/bangladesh-sees-highest-border-deaths-in-10-years|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش جا پاڪستان سان لاڳاپا مسئلن جو شڪار آهن، خاص طور تي ان ڪري جو پاڪستان 1971ع واري [[بنگلاديش نسل ڪشي]] کان انڪار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dw.com/en/should-pakistan-apologize-to-bangladesh-for-the-1971-war/a-57051549|title=Should Pakistan apologize to Bangladesh for the 1971 war?|work=[[DW News]]|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=30 March 2021|access-date=27 September 2022 |last=Janjua |first=Haroon|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.dw.com/en/should-pakistan-apologize-to-bangladesh-for-the-1971-war/a-57051549|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو چين سان [[بنگلاديش–چين لاڳاپا|گرم لاڳاپا]] برقرار رکي ٿو، جيڪو ان جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ۽ سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ ملڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.orfonline.org/expert-speak/41935-decoding-china-bangladesh-relationship/|title=Decoding China-Bangladesh relationship |last=Bhattacharjee |first=Joyeeta|date=27 June 2018|access-date=27 September 2022|publisher=[[Observer Research Foundation]]|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://www.orfonline.org/expert-speak/41935-decoding-china-bangladesh-relationship/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جاپان بنگلاديش کي سڀ کان وڌيڪ معاشي امداد ڏيندڙ ملڪ آهي، ۽ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[بنگلاديش–جاپان لاڳاپا|حڪمت عملي ۽ معاشي ڀائيواري]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2022/02/50-years-of-japan-bangladesh-ties-from-economic-to-strategic-partnership/|title=50 Years of Japan-Bangladesh Ties: From Economic to Strategic Partnership|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=10 February 2022 |last=Shazzad |first=Hussain|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153002/https://thediplomat.com/2022/02/50-years-of-japan-bangladesh-ties-from-economic-to-strategic-partnership/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر جي ملڪن سان سياسي لاڳاپا مضبوط آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://saudigazette.com.sa/article/38010 | title=Bangladesh and Saudi Arabia have extremely cordial relations – Rizvi | date=27 March 2013 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184720/https://saudigazette.com.sa/article/38010 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگلاديش کي پنهنجي ترسيل رقم جو 59 سيڪڙو وچ اوڀر مان ملي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tbsnews.net/thoughts/middle-east-dual-shock-spillover-bangladeshs-remittance-108325 | title=Middle East dual shock spillover on Bangladesh's remittance | date=19 July 2020 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184724/https://www.tbsnews.net/thoughts/middle-east-dual-shock-spillover-bangladeshs-remittance-108325 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ خراب ڪم ڪندڙ حالتون وچ اوڀر ۾ رهندڙ چئن ملين کان وڌيڪ [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي|بنگلاديشي مزدورن]] کي متاثر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/29/experts-middle-east-remains-key-to-bangladeshs-fortunes-in-a-changing-world|title=Experts: Middle East remains key to Bangladesh's fortunes in a changing world|date=29 June 2022|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102351/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/29/experts-middle-east-remains-key-to-bangladeshs-fortunes-in-a-changing-world|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش [[موسمي تبديلي|عالمي موسمي]] سفارتڪاري ۾ [[ڪلايميٽ ولنرئبل فورم]] جي اڳواڻ طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://study.soas.ac.uk/cop26-bangladesh-climate-diplomacy/ | title=COP26 and Bangladesh: Time to Consolidate Climate Diplomacy | work=SOAS Blog | date=11 October 2021 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184721/https://study.soas.ac.uk/cop26-bangladesh-climate-diplomacy/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== فوج ===


{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Bangladeshi soldiers on a BTR-80 APC.jpg
| caption1          = [[بي ٽي آر-80]] تي بنگلاديش فوج جا اهلڪار
| image2            = BNS Bongobondhu2.jpg
| caption2          = بنگلاديش بحريه جو [[فريگيٽ]]، [[بي اين ايس خالد بن وليد]]
| image3            = Mikoyan MiG-29-Chengdu F-7.jpg
| caption3          = بنگلاديش هوائي فوج جا ويڙهاڪ جهاز، مگ-29 ۽ ايف-7
}}

[[بنگلاديش هٿياربند فوجون]] [[برطانوي فوج]] ۽ [[برطانوي هندستاني فوج]] جو ادارياتي ڍانچو ورثي ۾ حاصل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p33231/mobile/ch07.html|title=The Military and Democracy in Bangladesh|website=press-files.anu.edu.au|access-date=19 September 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010141253/http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p33231/mobile/ch07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ [[بنگلاديش هٿياربند فوجون]] جي سرگرم اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 230,000 هو،&lt;ref name=&quot;IISS&quot;&gt;*{{cite book| title=The Military Balance 2018 |author1=International Institute for Strategic Studies |author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=14 February 2018| publisher=[[Routledge]]| isbn=978-1-85743-955-7| ref=IISS2018}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ هوائي فوج جا 21,000 ۽ بحريه جا 27,000 اهلڪار شامل هئا.&lt;ref&gt;Including service and civilian personnel. See [https://web.archive.org/web/20120112044228/http://www.bangladeshnavy.org/glance.html Bangladesh Navy]. Retrieved 17 July 2007.&lt;/ref&gt; روايتي دفاعي ڪردارن کان علاوه، فوج آفتن جي امدادي ڪارروائين ۾ شهري اختيارين جي مدد ڪئي آهي ۽ سياسي بيچيني جي دورن ۾ اندروني سلامتي پڻ فراهم ڪئي آهي. ڪيترن سالن کان، بنگلاديش [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ|گڏيل قومن جي امن فوجن]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 April 2023 |title=Contribution of Uniformed Personnel to UN by Country and Personnel Type |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/01_contributions_to_un_peacekeeping_operations_by_country_and_post_59_february_23.pdf.pdf |access-date=12 May 2023 |publisher=United Nations|archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512143419/https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/01_contributions_to_un_peacekeeping_operations_by_country_and_post_59_february_23.pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش جو فوجي بجيٽ]] جي ڊي پي جو 1.3 سيڪڙو آهي، جيڪو 2021ع ۾ 4.3 بلين آمريڪي ڊالرن جي برابر هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=BD |title=Military expenditure (% of GDP) – Bangladesh |publisher=World Bank |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207232946/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=BD |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Alif |first=Abdullah |date=11 June 2020 |title=Budget FY21: Military spending increases by Tk2,327 crore |url=https://archive.dhakatribune.com/business/economy/2020/06/11/military-spending-increases-by-tk2-327-crore |work=Dhaka Trbiune |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207231443/https://archive.dhakatribune.com/business/economy/2020/06/11/military-spending-increases-by-tk2-327-crore |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش بحريه]]، جيڪا بنگال جي نار جي وڏين بحرين مان هڪ آهي، فريگيٽن، آبدوزن، ڪورويٽن ۽ ٻين جهازن جي [[بنگلاديش بحريه جي سرگرم جهازن جي فهرست|بيڙي]] تي مشتمل آهي. [[بنگلاديش هوائي فوج]] وٽ گهڻ مقصدي جنگي جهازن جو هڪ [[بنگلاديش جي سرگرم فوجي جهازن جي فهرست|ننڍو بيڙو]] آهي. بنگلاديش جي فوجي سامان جو گهڻو حصو چين کان اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Balachandran |first=P.K. |date=12 April 2017 |title=Rivals India and China woo Bangladesh with aid totalling $46 b |url=http://www.ft.lk/article/609166/Rivals-India-and-China-woo-Bangladesh-with-aid-totalling---46-b |work=[[Daily FT]] |access-date=27 July 2017 |archive-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728123712/http://www.ft.lk/article/609166/Rivals-India-and-China-woo-Bangladesh-with-aid-totalling---46-b |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تازن سالن ۾، بنگلاديش ۽ ڀارت گڏيل فوجي مشقون، فوجي اڳواڻن جا اعليٰ سطحي دورا، [[دهشتگردي جي روڪٿام]] ۾ سهڪار ۽ ڳجهي ڄاڻ جي مٽاسٽا وڌائي آهي. بنگلاديش [[اتر اوڀر ڀارت]] ۾ استحڪام ۽ سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.orfonline.org/research/migration-river-management-radicalisation-66008/ |title=Migration, river management, radicalisation: What does the future hold for India-Bangladesh relations? |last=Bhattacharjee |first=Joyeeta |date=May 2020 |website=Observer Research Foundation |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207231444/https://www.orfonline.org/research/migration-river-management-radicalisation-66008/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-206537 |title=Bangladesh and India's Northeast: A security perspective |work=The Daily Star |date=15 October 2011 |access-date=14 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208025833/https://www.thedailystar.net/news-detail-206537 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اوڀر برصغير ۾ بنگلاديش جي حڪمت عملي واري اهميت چين جي ويجهڙائي، برما سان سرحد، مکيه ڀارت ۽ اتر اوڀر ڀارت جي جدا ٿيڻ، ۽ بنگال جي نار ۾ ان جي سامونڊي علائقي تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Anu Anwar, Michael Kugelman |url=https://foreignpolicy.com/2021/12/01/us-bangladesh-relations-dhaka-india-china-bri/ |title=The U.S. Should Deepen Ties With Bangladesh |work=Foreign Policy |date=1 December 2021 |access-date=14 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162327/https://foreignpolicy.com/2021/12/01/us-bangladesh-relations-dhaka-india-china-bri/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2002ع ۾ بنگلاديش ۽ چين دفاعي سهڪار جو معاهدو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kinne |first=Brandon J. |date=15 August 2018 |title=Defense Cooperation Agreements and the Emergence of a Global Security Network |journal=International Organization |volume=72 |issue=4 |pages=799–837 |doi=10.1017/S0020818318000218 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; آمريڪا بنگلاديش سان [[اسٽيٽس آف فورسز ايگريمينٽ]]، [[ايڪويزيشن اينڊ ڪراس-سروسنگ ايگريمينٽ]] ۽ جنرل سيڪيورٽي آف ملٽري انفارميشن ايگريمينٽ بابت ڳالهين جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paul |first=Bimal Kanti |year=2005 |title=Bangladeshi American Response to the 1998 Status of Forces Agreement (SOFA): An Assessment |journal=The Professional Geographer |volume=57 |issue=4 |pages=495–505 |doi=10.1111/j.1467-9272.2005.00494.x |bibcode=2005ProfG..57..495P }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ashraf |first=Nazmul |url=https://gulfnews.com/uae/us-keen-on-military-ties-with-dhaka-1.386026 |title=U.S. keen on military ties with Dhaka &amp;#124; Uae  |work=Gulf News |date=11 May 2002 |access-date=14 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162344/https://gulfnews.com/uae/us-keen-on-military-ties-with-dhaka-1.386026 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=US wants 2 defence deals with Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/frontpage/us-wants-2-defence-deals-bangladesh-1815466 |work=The Daily Star |date=18 October 2019 |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162327/https://www.thedailystar.net/frontpage/us-wants-2-defence-deals-bangladesh-1815466 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ بنگلاديش گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابندي بابت معاهدو]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bangladesh ratifies nuclear weapons prohibition treaty |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/government-affairs/2019/09/28/bangladesh-ratifies-nuclear-weapons-prohibition-treaty |work=Dhaka Tribune |date=28 September 2020 |access-date=15 August 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920163951/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/government-affairs/2019/09/28/bangladesh-ratifies-nuclear-weapons-prohibition-treaty |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|بنگلاديش جي آبادي}}

{{Further|بنگالي}}

{{Historical populations
|source = World Bank&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=BD|publisher=[[World Bank]]|title=Population, total – Bangladesh|access-date=19 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|title = آبادي (ملينن ۾)
|percentages = pagr
|1960 |51,828,660
|1971 |70,276,758
|1980 |88,016,432
|1990 |111,633,717
|2000 |134,544,304
|2010 |152,201,981
|2023 |171,466,990
}}

بنگلاديش جي آبادي [[2022ع بنگلاديشي آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] ۾ 169.8&amp;nbsp;ملين رڪارڊ ڪئي وئي،&lt;ref name=&quot;populationcensus2022&quot;/&gt; جيڪا 2023ع ۾ وڌي 171.4&amp;nbsp;ملين ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;unpop&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=BD|title=Population, total – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 April 2025}}&lt;/ref&gt; اهو دنيا جو [[آبادي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]]، ايشيا جو [[آبادي موجب ايشيائي ملڪن جي فهرست|پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]]، ۽ دنيا جو [[آبادي جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو وڏو ملڪ]] آهي، جتي 2020ع ۾ مکيه آبادي گهاٽائي 1,265 ماڻهو/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?locations=BD|title=Population density (people per sq. km of land area) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش جي [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR)، جيڪا ڪڏهن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي، نمايان گهٽتائي مان گذري آهي؛ اها 1985ع ۾ 5.5 کان 1995ع ۾ 3.7 ۽ پوءِ 2022ع ۾ 1.9 تائين گهٽجي وئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=BD|title=Fertility rate, total (births per woman) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt; جيڪا 2.1 واري [[متبادل سطح کان هيٺ زرخيزي]] کان به گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bora |first1=Jayanta Kumar |last2=Saikia |first2=Nandita |last3=Kebede |first3=Endale Birhanu |last4=Lutz |first4=Wolfgang |title=Revisiting the causes of fertility decline in Bangladesh: The relative importance of female education and family planning programs |journal=Asian Population Studies |date=2023 |volume=19 |pages=81–104 |doi=10.1080/17441730.2022.2028253 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

آبادي جو گهڻو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو، جڏهن ته 2023ع مطابق صرف 40٪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=BD|title=Urban population (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش جي [[وچولي عمر]] لڳ ڀڳ 28 سال آهي؛ ڪل آبادي جو 26٪ حصو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر جو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.0014.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 0–14 (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ 2023ع صرف 6٪ ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 65 and above (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش هڪ [[نسلي ۽ ثقافتي تنوع جي سطح موجب ملڪن جي فهرست|نسلي ۽ ثقافتي طور هم جنس سماج]] آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] آبادي جو 99٪ آهن.&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; [[آديواسي]] آبادي ۾ [[چاڪما ماڻهو|چاڪما]]، [[مارما ماڻهو|مارما]]، [[سانٿال ماڻهو|سانٿال]]، [[مرو ماڻهو|مرو]]، [[تانچنگيا ماڻهو|تانچنگيا]]، [[باوم ماڻهو|باوم]]، [[تريپوري ماڻهو|تريپوري]]، [[خاصي ماڻهو|خاصي]]، [[خومي ماڻهو|خومي]]، [[ڪوڪي ماڻهو|ڪوڪي]]، [[گارو ماڻهو|گارو]] ۽ [[بشنوپريا منيپوري ماڻهو|بشنوپريا منيپوري]] شامل آهن. چٽاگانگ پهاڙي علائقن ۾ مقامي ماڻهن جي خودمختياري تحريڪ سبب 1975ع کان 1997ع تائين بدامني ۽ [[چٽاگانگ پهاڙي علائقن جو تڪرار|بغاوت]] رهي. جيتوڻيڪ 1997ع ۾ امن معاهدو ٿيو، پر علائقو [[آپريشن اتاران|اڃا به فوجي موجودگي هيٺ]] آهي.&lt;ref name=&quot;rashiduzzaman&quot;&gt;{{cite journal |last=Rashiduzzaman |first=M. |year=1998 |title=Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=7 |pages=653–70 |doi=10.2307/2645754 |jstor=2645754}}&lt;/ref&gt; [[اردو]] ڳالهائيندڙ [[رهجي ويل پاڪستاني]]ن کي 2008ع ۾ سپريم ڪورٽ طرفان شهريت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unhcr.org/news/stories/how-bangladesh-court-ruling-changed-lives-more-300000-stateless-people|title=How a Bangladesh court ruling changed the lives of more than 300,000 stateless people|last1=Shadman|first1=Onchita|last2=Schönbauer|first2=Roland|date=23 February 2015|access-date=27 January 2025}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش 2017ع کان وٺي 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جنهن سبب اهو دنيا جي سڀ کان وڏين پناهگير آبادين وارن ملڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;RohingyaHRW&quot;/&gt;

=== شهري مرڪز ===
{{Further|بنگلاديش جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}

بنگلاديش جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ڍاڪا]] آهي، جنهن جي انتظام لاءِ ٻه شهري ڪارپوريشنون قائم آهن، جيڪي شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن جي نگراني ڪن ٿيون. بنگلاديش ۾ ڪُل 13 [[بنگلاديش جي شهري ڪارپوريشنن جي فهرست|شهري ڪارپوريشنون]] آهن، جتي ميئرن جون چونڊون ٿينديون آهن: ڍاڪا ڏکڻ، ڍاڪا اتر، [[چٽاگانگ]]، [[ڪوميلا]]، [[خولنا]]، [[ميمن سنگهه]]، [[سلهٽ]]، [[راجشاهي]]، [[باريسال]]، [[رنگپور]]، [[گازيپور]]، [[بوگرا]] ۽ [[نارائن گنج]]. ميئر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن.

بنگلاديش ۾ مجموعي طور 506 شهري مرڪز آهن، جن مان 43 شهرن جي آبادي 100,000 کان وڌيڪ آهي.

{{Largest cities
| country      = Bangladesh
| stat_ref     = [https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-09-27-09-50-a3672cdf61961a45347ab8660a3109b6.pdf]
| list_by_pop  =
| div_name     = ملڪ
| div_link     = Bangladesh
| city_1 = ڍاڪا | pop_1 = 10,278,882
| city_2 = چٽاگانگ | pop_2 = 3,227,246
| city_3 = گازيپور | pop_3 = 2,674,697
| city_4 = نارائن گنج | pop_4 = 967,724
| city_5 = خولنا | pop_5 = 718,735
| city_6 = Rangpur, Bangladesh{{!}}رنگپور | pop_6 = 708,384
| city_7 = ميمن سنگهه | pop_7 = 576,722
| city_8 = راجشاهي | pop_8 = 552,791
| city_9 = سلهٽ | pop_9 = 532,426
| city_10 = بوگرا | pop_10 = 542,420
| city_11 = ڪوميلا | pop_11 = 439,414
}}

=== ٻولي ===
{{Main|بنگلاديش جون ٻوليون}}

[[File:Shaheed Minar, Dhaka, Bangladesh.jpg|thumb|[[ڍاڪا شهيد مينار|شهيد مينار]]، ڍاڪا ۾ واقع هڪ قومي يادگار آهي، جيڪو 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]] جي شهيدن جي ياد ۾ تعمير ڪيو ويو هو ۽ بنگالي قومپرستي جي علامت سمجهيو وڃي ٿو.]]

بنگلاديش جي سرڪاري ۽ غالب ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] آهي، جيڪا آبادي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن جي [[مادري ٻولي]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Population and Housing Census 2022: Report on Socio-Economic and Demographic Survey 2023 |url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/SEDS_2023_Report.pdf|date=June 2024|publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|page=xx|isbn=978-984-35-2977-0|access-date=9 June 2024|archive-date=9 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609144133/http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/SEDS_2023_Report.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LOG&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Rahim|first1=Enayetur|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert L.|title=Ethnicity and Linguistic Diversity|encyclopedia=Bangladesh: a country study|year=1989|access-date=24 September 2022|url=http://countrystudies.us/bangladesh/29.htm|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|page=59|oclc=49223313}}&lt;/ref&gt;

بنگالي کي هڪ [[لهجن جو تسلسل]] (Dialect Continuum) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ مختلف [[بنگالي لهجا|لهجا]] ڳالهايا وڃن ٿا. ملڪ ۾ [[دولسانيت]] (Diglossia) پڻ موجود آهي، جنهن تحت گهڻا ماڻهو معياري ڳالهائجندڙ بنگالي سمجهي يا ڳالهائي سگهن ٿا، ساڳئي وقت پنهنجي علائقائي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت پڻ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/supplements/amar-ekushey-2018/amago-bhasha-1537534|title=Amago Basha|last=Khan|first=Sameer Ud Dowla|date=21 February 2018|access-date=24 September 2022|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ [[چٽاگانگي ٻولي|چٽاگانگي]] شامل آهي، جيڪا چٽاگانگ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=16}}&lt;/ref&gt; [[نواخالي ٻولي|نواخالي]]، جيڪا [[نواخالي ضلعو|نواخالي]] ضلعي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{citation|author=Sarwar, Fatina|title=Noakhali Dialect: Its Prospect of Standardization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rashel|first=Md. Mostafa|title=Phonological Analysis of Chatkhil Dialect in Noakhali District, Bangladesh|journal=Theory and Practice in Language Studies|volume=1|issue=9|date=September 2011|pages=1051–1061|doi=10.4304/tpls.1.9.1051-1061|url=http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html/|archive-date=15 June 2022|access-date=6 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615203456/http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615203456/http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html |date=15 June 2022 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]، جيڪا اتر اوڀر واري [[سلهٽ ڊويزن]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;LOG&quot;/&gt;

[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] بنگلاديش جي عدالتي ۽ تعليمي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ماضي ۾ برطانوي سلطنت جو حصو رهيو آهي. اها وڏي پيماني تي ڳالهائي ۽ سمجهي وڃي ٿي، ۽ سڀني [[بنگلاديش جي اسڪولن جي فهرست|اسڪولن]]، [[بنگلاديش جي ڪاليجن جي فهرست|ڪاليجن]] ۽ [[بنگلاديش جي يونيورسٽين جي فهرست|يونيورسٽين]] ۾ لازمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي، جڏهن ته انگريزي-ذريعو تعليمي نظام پڻ وڏي پيماني تي اختيار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rahman |first1=Mohammad Mosiur |last2=Islam |first2=Md Shaiful |last3=Karim |first3=Abdul |last4=Chowdhury |first4=Takad Ahmed |last5=Rahman |first5=Muhammad Mushfiqur |last6=Seraj |first6=Prodhan Mahbub Ibna |last7=Singh |first7=Manjet Kaur Mehar |title=English language teaching in Bangladesh today: Issues, outcomes and implications |journal=Language Testing in Asia |date=2019 |volume=9 |article-number=9 |doi=10.1186/s40468-019-0085-8 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

قبائلي ٻوليون، جيتوڻيڪ آهستي آهستي خطري ۾ پئجي رهيون آهن، تڏهن به ملڪ جي لساني ورثي جو اهم حصو آهن. انهن ۾ [[چاڪما ٻولي]] شامل آهي، جيڪا هڪ اوڀر هند-آريائي ٻولي آهي ۽ [[چاڪما ماڻهو|چاڪما ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Chakma |first1=Sujana |title=Chakma language: survival from being extinct in Bangladesh |date=2014 |hdl=10361/3983 }}{{page needed|date=January 2026}}&lt;/ref&gt;

ٻين قبائلي ٻولين ۾ [[گارو ٻولي|گارو]]، [[ميتيئي ٻولي|ميتيئي]]، [[ڪوڪ بوروڪ]] ۽ [[راخين ٻولي|راخين]] شامل آهن. [[آسٽرو ايشيائي ٻوليون|آسٽرو ايشيائي ٻولين]] مان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي [[سانتالي ٻولي]] آهي، جيڪا [[سانٿال ماڻهو|سانٿال ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Seung|first1=Kim|last2=Kim|first2=Amy|title=The Santali cluster in Bangladesh: a sociolinguistic survey|year=2010|url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/85/39/32/85393268857150358467007206894440229270/silesr2010_006.pdf|issue=2010–006|publisher=[[SIL International]]|series=Survey Report|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش ۾ رهجي ويل پاڪستاني|رهجي ويل پاڪستاني]] ۽ [[ڍاڪايا|پراڻي ڍاڪا]] جي ڪجهه آبادي اڄ به [[اردو]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به، اردو جي استعمال بابت سماجي تنقيد ۽ ناپسنديدگي اڃا تائين وڏي حد تائين موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ashrafi|first=Shah Tazria |title=How the Urdu language and literature slipped into darkness in Bangladesh|url=https://www.trtworld.com/opinion/how-the-urdu-language-and-literature-slipped-into-darkness-in-bangladesh-43391|work=[[TRT World]]|date=19 January 2021|type=Opinion|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Main|بنگلاديش ۾ مذهب}}

{{bar box
|title=بنگلاديش ۾ مذهب (2022ع جي آدمشماري)&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |title=Population and Housing Census 2022: Preliminary Report |url=https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=16 |date=August 2022 |access-date=25 September 2024 |archive-date=8 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708004426/https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[بنگلاديش ۾ اسلام|مسلمان]]|green|91.04}}
{{bar percent|[[بنگلاديش ۾ هندومت|هندو]]|darkorange|7.94}}
{{bar percent|[[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌ]]|yellow|0.60}}
{{bar percent|[[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائي]]|darkblue|0.31}}
{{bar percent|ٻيا|red|0.11}}
}}

[[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] بنگلاديش جو [[سرڪاري مذهب]] آهي.&lt;ref name=&quot;state religion&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part I) |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24549.html |access-date=12 January 2025 |website=Laws of Bangladesh}}&lt;/ref&gt; بهرحال، [[بنگلاديش جو آئين|آئين]] سيڪيولرزم (مذهبي غيرجانبداري) کي پڻ برقرار رکي ٿو ۽ سڀني مذهبن لاءِ برابر حقن جي ضمانت ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;secularism&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part II) |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24560.html |access-date=12 January 2025 |website=Laws of Bangladesh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;state religion&quot;/&gt; هر شهري کي پنهنجي پسند جو مذهب اختيار ڪرڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي آزادي حاصل آهي.

[[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي لڳ ڀڳ 91.1٪ آبادي عمل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; بنگلاديش جي مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[بنگالي مسلمان]] آهي، جيڪي [[سني اسلام]] سان وابسته آهن.&lt;ref name=&quot;state&quot;/&gt; بنگلاديش دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مسلمان اڪثريت وارو ملڪ آهي ۽ مجموعي مسلمان آبادي جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2010 |title=Muslim Population by Country |publisher=Pew Research |date=27 January 2011 |access-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726201620/http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2010 |archive-date=26 July 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي هندو]] ملڪ جي [[بنگلاديش ۾ هندومت|ٻي وڏي مذهبي اقليت]] آهن ۽ دنيا جي [[هندن جي آبادي]] جي لحاظ کان ٽئين وڏي هندو برادري ٺهن ٿا. [[2022ع جي بنگلاديشي آدمشماري]] موجب هندو آبادي جو 7.95٪ آهن.&lt;ref name=&quot;state&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; جڏهن ته [[2011ع جي بنگلاديشي آدمشماري]] ۾ هندو آبادي جو 8.54٪ هئا.

[[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]] ملڪ جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي صرف 0.6٪ آبادي عمل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; بنگلاديشي ٻڌ ڌرم جا پوئلڳ خاص طور تي [[چٽاگانگ ٽڪريون وارو علائقو|چٽاگانگ ٽڪريون واري علائقي]] جي قبائلي قومن ۽ سامونڊي چٽاگانگ ۾ رهندڙ [[بنگالي ٻڌ ڌرمي]] اقليت ۾ مرڪوز آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿيراوادا]] روايت جي پيروي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;state&quot;/&gt;

[[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]] چوٿون وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 0.3٪ آهن. انهن مان گهڻا هڪ ننڍڙي [[بنگالي عيسائي]] برادري سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt;

آبادي جو لڳ ڀڳ 0.1٪ حصو ٻين مذهبن تي عمل ڪري ٿو، جهڙوڪ [[روح پرستي]]، يا ڪنهن به مذهب سان وابسته نه آهي.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/bangladesh/|title=2022 Report on International Religious Freedom: Bangladesh|work=[[United States Department of State]]|access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
{{Main|بنگلاديش ۾ تعليم}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Bangladesh Literacy Rate (2022, Total).svg
| caption1          = بنگلاديش جي ضلعن ۾ [[خواندگي]] جي شرح
| image2            = Curzon Hall - Northern Facade - University of Dhaka - Dhaka 2015-05-31 1992.JPG
| caption2          = [[ڪرزن هال]]، [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جو هڪ حصو
}}

بنگلاديش جو آئين بيان ڪري ٿو ته سڀني ٻارن کي مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪئي ويندي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh: Article 17 (Free and compulsory education)|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24565.html|website=Legislative and Parliamentary Affairs Division, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs|access-date=27 January 2025}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش ۾ تعليم جي نگراني [[بنگلاديش جي تعليم واري وزارت]] ڪندي آهي. [[بنگلاديش جي پرائمري ۽ عوامي تعليم واري وزارت]] مقامي سطح تي ابتدائي تعليم ۽ سرڪاري مالي سهائتا حاصل ڪندڙ اسڪولن بابت پاليسين جي نفاذ جي ذميوار آهي. ابتدائي ۽ ثانوي تعليم [[لازمي تعليم]] آهي، جيڪا رياست جي خرچ تي هلائي ويندي آهي ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ مفت فراهم ڪئي ويندي آهي.

2021ع تائين بنگلاديش جي [[خواندگي]] جي شرح 76٪ هئي؛ مردن ۾ 79٪ ۽ عورتن ۾ 71.9٪.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.MA.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult male (% of males ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult female (% of females ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt;

ملڪ جو تعليمي نظام ٽن وڏن درجن تي ٻڌل آهي ۽ ان کي وڏي پيماني تي سرڪاري مالي سهائتا حاصل آهي. حڪومت ابتدائي، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطحن تي ڪيترائي تعليمي ادارا هلائي ٿي ۽ ڪيترن نجي ادارن کي پڻ امداد فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به تعليم تي سرڪاري خرچ دنيا ۾ سڀ کان گهٽ خرچن مان هڪ آهي، جيڪو مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 1.8٪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?locations=BD|title=Government expenditure on education, total (% of GDP) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=12 January 2025}}&lt;/ref&gt;

تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي:

* ابتدائي تعليم (پهرين کان پنجين جماعت)
* جونيئر ثانوي تعليم (ڇهين کان اٺين جماعت)
* ثانوي تعليم (نائين ۽ ڏهين جماعت)
* اعليٰ ثانوي تعليم (يارهين ۽ ٻارهين جماعت)
* اعليٰ تعليم (يونيورسٽي سطح)

&lt;ref name=&quot;CompEd2&quot;&gt;{{cite book |author=T. Neville Postlethwaite |title=The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education |publisher=Pergamon Press |year=1988 |isbn=978-0-08-030853-1 |page=130}}&lt;/ref&gt;

ابتدائي سطح جا شاگرد جونيئر ثانوي سطح ۾ داخلا لاءِ [[پرائمري ايجوڪيشن ڪمپليشن]] (PEC) امتحان پاس ڪندا آهن. ان کان پوءِ جونيئر ثانوي شاگرد [[جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ]] (JSC) امتحان ڏيندا آهن ته جيئن نائين جماعت ۾ داخلا وٺي سگهن. ڏهين جماعت جا شاگرد [[سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (بنگلاديش)|سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ]] (SSC) امتحان پاس ڪري يارهين جماعت ۾ داخل ٿيندا آهن. آخرڪار ٻارهين جماعت ۾ شاگردن کي [[هائير سيڪنڊري سرٽيفڪيٽ]] (HSC) امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي ته جيئن اعليٰ تعليم يا يونيورسٽين ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏئي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mamun |first1=Mohammed A. |last2=Griffiths |first2=Mark D. |title=Young Teenage Suicides in Bangladesh—Are Mandatory Junior School Certificate Exams to Blame? |journal=International Journal of Mental Health and Addiction |date=2022 |volume=20 |issue=3 |pages=1627–1631 |doi=10.1007/s11469-020-00275-3 }}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جون يونيورسٽيون|يونيورسٽيون]] ٽن قسمن جون آهن:

* سرڪاري يونيورسٽيون (حڪومت جي ملڪيت ۽ [[بنگلاديش يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن]] جي مالي سهائتا سان)
* نجي يونيورسٽيون
* بين الاقوامي يونيورسٽيون (بين الاقوامي ادارن پاران هلندڙ)

ملڪ ۾ 55 سرڪاري،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/public-universities|title=List of Public Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt; 115 نجي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/private-universities|title=List of Private Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ 2 بين الاقوامي يونيورسٽيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/international-universities|title=List of International Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt;

[[نيشنل يونيورسٽي، بنگلاديش]] داخلا وٺندڙ شاگردن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي يونيورسٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/thoughts/why-campus-programmes-matter-national-university-982726|title=Why on-campus programmes matter for National University|work=[[Business Standard]]|date=2 November 2024|last=Hossain|first=Shaikh Shohag}}&lt;/ref&gt;

[[ڍاڪا يونيورسٽي]]، جيڪا 1921ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/the-conception-and-birth-dhaka-university-2121841|title=The conception and birth of Dhaka University|date=2 July 2021|access-date=9 February 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|last=Mujib|first=Rasheek Tabassum}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي|بي يو اي ٽي (BUET)]] انجنيئرنگ تعليم لاءِ ملڪ جي سڀ کان نمايان يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.

[[چٽاگانگ يونيورسٽي]]، جيڪا 1966ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جو سڀ کان وڏو يونيورسٽي ڪيمپس رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/education/2017/10/19/chittagong-university-model-campus-tourism/|title=Chittagong University: A model of campus tourism|last=Mahmud|first=Tarek|date=19 October 2017|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007152843/https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/education/2017/10/19/chittagong-university-model-campus-tourism|archive-date=7 October 2022}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش يونيورسٽي آف پروفيشنلز|بي يو پي (BUP)]] هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=8 April 2009|title=Bangladesh University of Professionals Act, 2009 (Act No. 30 of 2009)|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-1016.html?lang=en|access-date=5 September 2021|website=bdlaws.minlaw.gov.bd}}&lt;/ref&gt;

[[ڍاڪا ڪاليج]]، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو، برصغير جي قديم ترين تعليمي ادارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/weekend-read/news/dhakas-educational-heritage-3414361|title=Dhaka's educational heritage|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=9 September 2023|last1=Nand|first1=Dipan|last2=Rahaman|first2=Arafat|access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt;

طبي تعليم 39 سرڪاري، 6 هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ۽ 68 نجي [[بنگلاديش جي طبي ڪاليجن جي فهرست|طبي ڪاليجن]] ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. سڀئي طبي ڪاليج [[بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/365640/three-more-medical-colleges-renamed-by-health|title=Three more medical colleges renamed by Health Ministry|date=19 November 2024|access-date=9 February 2025|work=[[Dhaka Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

[[نارٿ سائوٿ يونيورسٽي]] کي عام طور ملڪ جي اڳواڻ نجي يونيورسٽي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Times Higher Education Rankings 2023: DU, NSU ranked top Bangladeshi universities |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/education/times-higher-education-rankings-2023-du-nsu-ranked-top-bangladeshi-universities |website=The Business Standard |date=12 October 2022 |access-date=19 February 2026}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
{{Main|بنگلاديش ۾ صحت}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Life expectancy by WBG -Bangladesh.png
| caption1          = بنگلاديش ۾ [[متوقع عمر]] جي تاريخي واڌ، جيڪا آزادي کان پوءِ نمايان بهتري ڏيکاري ٿي
| image2            = Child mortality rate in Bangladesh.png
| caption2          = 1990ع کان پوءِ بنگلاديش ۾ [[ٻارن جي شرحِ اموات]] جي تاريخي واڌ ويجھ، جيڪا نمايان گهٽتائي ظاهر ڪري ٿي
| image3            = A community health worker conducting a survey in the Korail slum, Bangladesh (8630810827).jpg
| caption3          = راڄڌاني ڍاڪا جي هڪ ڪچي آبادي ۾ سروي ڪندڙ هڪ برادري صحت ڪارڪن
}}

بنگلاديش جو آئين پنهنجي سڀني شهرين لاءِ صحت جون خدمتون بنيادي حق طور ضمانت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mof.portal.gov.bd/sites/default/files/files/mof.portal.gov.bd/budget_mof/b3342588_2e85_4fcb_95af_dddfdea4851b/G-1_04_127_Health%20Services_English.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://mof.portal.gov.bd/sites/default/files/files/mof.portal.gov.bd/budget_mof/b3342588_2e85_4fcb_95af_dddfdea4851b/G-1_04_127_Health%20Services_English.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=Chapter-5 {{!}} Health Services Division|publisher=[[Ministry of Finance (Bangladesh)]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت]] ملڪ ۾ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ سڀ کان وڏو ادارياتي ادارو آهي،&lt;ref name=&quot;overview&quot;&gt;{{cite journal |author1=World Health Organization Regional Office for the Western Pacific |title=Bangladesh health system review |journal=Health Systems in Transition |date=17 July 2015 |volume=5 |issue=3 |hdl=10665/208214 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ ٻه ڊويزنون شامل آهن: [[صحت خدمتون ڊويزن]] ۽ [[طبي تعليم ۽ خانداني ڀلائي ڊويزن]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newagebd.net/article/11610/onelink.to/articlelist/323/Cartoon|title=Health Ministry split into 2 divisions|work=[[New Age (Bangladesh)|New Age]]|date=20 March 2017|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بنگلاديش جون صحت جون سهولتون اڃا تائين مڪمل طور تي ڪافي نه سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ معيشت جي واڌ ۽ غربت ۾ نمايان گهٽتائي سان انهن ۾ سڌارو آيو آهي.&lt;ref name=&quot;overview&quot;/&gt; ملڪ کي صحت جي افرادي قوت جي شديد کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته باقاعده تربيت يافته صحت فراهم ڪندڙ مجموعي صحت عملي جو تمام ننڍو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ahmed|first1=Syed Masud|last2=Hossain|first2=Md. Awlad|last3=Chowdhury|first3=Ahmed Mushtaque Raja|last4=Bhuiya|first4=Abbas Uddin|title=The health workforce crisis in Bangladesh: shortage, inappropriate skill-mix, and inequitable distribution|date=22 January 2011|journal=[[Human Resources for Health]]|publisher=[[BioMed Central]]|volume=9|number=3|page=3|pmid=21255446|doi=10.1186/1478-4491-9-3|pmc=3037300|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڳوٺاڻن ڊاڪٽرن جي علاج واري عمل ۾ اڃا به نمايان خاميون موجود آهن ۽ دوائن جي غير مناسب ۽ نقصانڪار تجويز عام آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mahmood|first1=Shehrin S.|last2=Iqbal|first2=Mohammad|last3=Hanifi|first3=S. M. A.|last4=Wahed|first4=Tania|last5=Bhuiya|first5=Abbas|title=Are 'Village Doctors' in Bangladesh a curse or a blessing?|date=6 July 2010|doi=10.1186/1472-698X-10-18|volume=10|number=18|pmid=20602805|journal=BMC International Health and Human Rights|page=18|publisher=[[BioMed Central]]|pmc=2910021|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش جو صحت جو نظام سرڪاري ناڪافي مالي مدد سبب متاثر آهي.&lt;ref name=&quot;overview&quot;/&gt;  2021ع مطابق صحت تي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 2.36٪ هو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=BD|title=Current health expenditure (% of GDP) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته صحت لاءِ گهريلو سرڪاري خرچ مجموعي صحت خرچن جو 16.88٪ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.GHED.CH.ZS?locations=BD|title=Domestic general government health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; ذاتي خرچن مان ادا ڪيل صحت خرچ مجموعي خرچن جو لڳ ڀڳ 73٪ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.OOPC.CH.ZS?locations=BD|title=Out-of-pocket expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; خانگي صحت خرچ مجموعي صحت خرچن جو تقريباً 75.48٪ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.PVTD.CH.ZS?locations=BD|title=Domestic private health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن لاءِ صرف 5.3 ڊاڪٽر موجود هئا،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.PHYS.ZS?locations=BD|title=Physicians (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 6 ڊاڪٽر ۽ 6 نرسون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.NUMW.P3?locations=BD|title=Nurses and midwives (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt; اسپتالن ۾ هر 1,000 ماڻهن لاءِ صرف 9 بسترا موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Islam|first1=Md. Taimur|last2=Talukder|first2=Anup Kumar|last3=Siddiqui|first3=Md. Nurealam|last4=Islam|first4=Tofazzal|title=Tackling the COVID-19 pandemic: The Bangladesh perspective|journal=Journal of Public Health Research|doi=10.4081/jphr.2020.1794|date=14 October 2020|volume=9|number=4|article-number=jphr.2020.1794|pmid=33117758|pmc=7582102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.BEDS.ZS?locations=BD|title=Hospital beds (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt; ماهر جراحي عملي جو انگ هر 100,000 ماڻهن لاءِ صرف 3 هو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.SAOP.P5?locations=BD|title=Specialist surgical workforce (per 100,000 population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 5 برادري صحت ڪارڪن موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.CMHW.P3?locations=BD|title=Community health workers (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ تقريباً 60٪ آبادي کي محفوظ [[پيئڻ جي پاڻي]] تائين رسائي حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.H2O.SMDW.ZS?locations=BD|title=People using safely managed drinking water services (% of population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt; 2002ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته پيئڻ جي پاڻي جو اڌ حصو [[آرسينڪ]] سان آلوده هو، جنهن ۾ في ليٽر 10 مائڪروگرام کان وڌيڪ مقدار موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euronews.com/green/2024/01/18/half-of-bangladeshi-drinking-water-is-polluted-with-arsenic-and-climate-change-is-making-i|title=Half of Bangladeshi drinking water is polluted with arsenic – and climate change is making it worse|work=[[Euronews]]|date=18 January 2024|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش دنيا جي بدترين هوا جي معيار وارن ملڪن مان هڪ آهي، خاص طور تي گهڻي آبادي وارن شهري علائقن، جهڙوڪ [[ڍاڪا]] ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/energysource/bangladeshs-air-quality-is-among-the-worlds-worst-what-can-be-done/|title=Bangladesh's air quality is among the world's worst. What can be done?|date=25 June 2024|access-date=7 January 2025|work=[[Atlantic Council]]|last1=Webster|first1=Joseph|last2=Sinha|first2=Natalie|last3=Meadows|first3=Sarah}}&lt;/ref&gt; عالمي بينڪ جي اندازي موجب 2019ع ۾ فضائي آلودگي سبب بنگلاديش ۾ 80,000 کان 90,000 موت ٿيا. اها ملڪ ۾ موت ۽ معذوري جو ٻيو وڏو سبب هئي ۽ ان سبب ملڪ کي پنهنجي GDP جو لڳ ڀڳ 4–4.4٪ معاشي نقصان برداشت ڪرڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/12/03/high-air-pollution-level-is-creating-physical-and-mental-health-hazards-in-bangladesh-world-bank|title=High Air Pollution Level is Creating Physical and Mental Health Hazards in Bangladesh: World Bank|publisher=[[World Bank]]|date=4 December 2022|access-date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt;

2022ع مطابق پيدائش وقت مجموعي [[متوقع عمر]] 74 سال هئي، جنهن ۾ مردن جي متوقع عمر 72 سال ۽ عورتن جي 76 سال هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=BD|title=Life expectancy at birth, total (years) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾ [[ٻارن جي شرحِ اموات]] نسبتاً بلند آهي. هر 1,000 جيئري ڄمڻن تي شيرخوار ٻارن جي اموات جي شرح 24 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي اموات جي شرح 29 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=BD|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=BD|title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;

2020ع مطابق [[مائرن جي اموات جي شرح]] هر 100,000 جيئري ڄمڻن تي 123 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.STA.MMRT?locations=BD|title=Maternal mortality ratio (modeled estimate, per 100,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش ڪيترن ئي ملڪن، خاص طور تي [[ڀارت ۾ طبي سياحت|ڀارت]]، لاءِ [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم ذريعو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/business/tourism/bangladesh-key-source-market-medical-tourism-1571314|title=Bangladesh a key source market for medical tourism|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 May 2018|access-date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته ڪيترائي شهري پنهنجي ملڪ جي صحت واري نظام تي اطمينان ۽ اعتماد نٿا رکن.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Andaleeb|first1=Syed Saad|last2=Siddiqui|first2=Nazlee |first3=Shahjahan |last3=Khandakar|title=Patient satisfaction with health services in Bangladesh|volume=22|number=4|date=July 2007 |pages=263–273|doi=10.1093/heapol/czm017 |journal=[[Health Policy and Planning]]|publisher=[[Oxford University Press]]|pmid=17545252|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

موت جا مکيه سبب [[ڪورونري شريانن جي بيماري]]، فالج ۽ دائمي [[ساھ جون بيماريون]] آهن، جيڪي بالغ مردن ۽ عورتن جي مجموعي موتن جو ترتيبوار 62٪ ۽ 60٪ حصو بڻجن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Shawon|first1=Md. Toufiq Hassan|last2=Ashrafi|first2=Shah Ali Akbar|last3=Azad|first3=Abul Kalam|last4=Firth|first4=Sonja M.|last5=Chowdhury|first5=Hafizur|last6=Mswia|first6=Robert G.|last7=Adair|first7=Tim|last8=Riley|first8=Ian|last9=Abouzahr|first9=Carla|last10=Lopez|first10=Alan D.|title=Routine mortality surveillance to identify the cause of death pattern for out-of-hospital adult (aged 12+ years) deaths in Bangladesh: introduction of automated verbal autopsy|date=12 March 2021|journal=BMC Public Health|publisher=[[BioMed Central]]|volume=21|number=491|page=491|doi=10.1186/s12889-021-10468-7|pmid=33706739|pmc=7952220|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[غذائي کوٽ]] بنگلاديش ۾ هڪ وڏو ۽ مستقل مسئلو آهي، جيڪو خاص طور تي ڳوٺاڻن علائقن کي متاثر ڪري ٿو. آبادي جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي غذائي کوٽ جو شڪار سمجهيو وڃي ٿو. شديد غذائي کوٽ 450,000 ٻارن کي متاثر ڪري ٿي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 20 لک ٻار وچولي درجي جي شديد غذائي کوٽ جو شڪار آهن. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن مان 52٪ [[رت جي گهٽتائي]]، 41٪ واڌ ويجھ ۾ رڪاوٽ، 16٪ شديد ڪمزوري ۽ 36٪ گهٽ وزن جو شڪار آهن. عورتن مان چوٿون حصو گهٽ وزن وارو آهي ۽ تقريباً 15٪ جو قد معمول کان گهٽ آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ عورتون پڻ رت جي گهٽتائي جو شڪار آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icddrb.org/news-and-events/press-corner/media-resources/malnutrition|title=Malnutrition|publisher=[[International Centre for Diarrhoeal Disease Research, Bangladesh]] (ICDDR,B)|access-date=1 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001130754/https://www.icddrb.org/news-and-events/press-corner/media-resources/malnutrition}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي [[عالمي بک اشاري]] ۾ بنگلاديش 127 ملڪن مان 84هين نمبر تي رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank|url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html|access-date=2024-12-11|website=Global Hunger Index (GHI)}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
{{Main|بنگلاديش جي معيشت}}

{{Further|بنگلاديش جي ڪمپنين جي فهرست}}
{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Dhaka April (33244268934).jpg
| caption1          = [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]]، قومي گاديءَ واري شهر [[ڍاڪا]] جو سڀ کان وڏو [[مرڪزي واپاري ضلعو|واپاري ضلعو]] آهي۔
| image2            = The padma bridge 04.jpg
| caption2          = [[پدما پل]]، جيڪا 2022ع ۾ کولِي وئي، هڪ [[سڙڪ ۽ ريلوي پلن جي فهرست|سڙڪ-ريل پل]] آهي جيڪا [[پدما ندي]] تي تعمير ٿيل آهي۔
}}

بنگلاديش هڪ [[في فرد مجموعي قومي آمدني موجب ملڪن جي فهرست#هيٺين وچولي آمدني وارو گروهه|هيٺين وچولي آمدني]] واري [[مخلوط معيشت|مخلوط منڊي معيشت]] رکندڙ ملڪ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ahmed|first=Zobaer|url=https://www.dw.com/en/bangladesh-economy-50-years-on/a-57015896|title=Bangladesh at 50: From 'basket case' to rising economic star|access-date=30 September 2022|work=[[ڊي ڊبليو نيوز]]|publisher=[[ڊيوچي ويلي]]|date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/01/22/a-journey-together-bangladesh-and-world-bank-celebrate-historic-partnership|title=A Journey Together: Bangladesh and World Bank Celebrate Historic Partnership|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|date=22 January 2023|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt;

نالي ماتر جي ڊي پي موجب بنگلاديش دنيا جي [[ملڪن جي جي ڊي پي (نالي ماتر) موجب فهرست|36هين وڏي معيشت]] ۽ [[خريداري قوت برابري]] (PPP) موجب [[ملڪن جي جي ڊي پي (PPP) موجب فهرست|24هين وڏي معيشت]] رکي ٿو۔ بنگلاديش جي [[مزدور قوت]] 71.4 ملين ماڻهن تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=BD|title=Labor force, total – Bangladesh|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|access-date=30 September 2022}}&lt;/ref&gt; جيڪا دنيا ۾ [[مزدور قوت موجب ملڪن جي فهرست|ستين وڏي مزدور قوت]] آهي؛ جڏهن ته 2024 مطابق بيروزگاري جي شرح 3.6٪ هئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?locations=BD|title=Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate) – Bangladesh|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|access-date=30 September 2022}}&lt;/ref&gt;

ملڪ جا [[زرِ مبادلا جا ذخيرا]] گهٽجڻ باوجود،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/business/local/s3knbstt64|title=Respite from fall in forex reserves, dollar market stable|work=[[پروٿوم آلو]]|date=19 October 2024|last=Sakib|first=Shanaullah|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهن۔ بنگلاديش جي [[بنگلاديشي جلاوطن برادري|جلاوطن برادري]] 2024ع دوران تقريباً 27 ارب آمريڪي ڊالر [[بنگلاديش ڏانهن ترسيل رقم]] جي صورت ۾ موڪليا۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/remittance-hit-all-time-high-2024-3789871|title=Remittance hit all-time high in 2024|last=Hasan|first=Md. Mehedi|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=2 January 2025|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديشي ٽڪا]] ملڪ جي قومي ڪرنسي آهي۔

2023 مطابق، خدمتن وارو وڏو شعبو ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 51.5٪ حصو ڏئي ٿو، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 34.6٪ سان ٻئي نمبر تي آهي، جڏهن ته [[بنگلاديش ۾ زراعت|زرعي شعبو]] صرف 11٪ جي ڊي پي پيدا ڪري ٿو۔&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; تنهن هوندي به روزگار جي لحاظ کان اهو سڀ کان وڏو شعبو آهي ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ مزدور قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/labour-force-survey-2022-agriculture-still-main-job-generator-3283936|title=Labour Force Survey 2022: Agriculture still main job generator|last=Byron|first=Rejaul Karim|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=30 March 2023|access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;

ملڪ جي برآمداتي آمدني جو 84٪ کان وڌيڪ حصو [[بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت]] مان حاصل ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2024/02/how-bangladesh-offers-lessons-for-sustainable-industrialization-in-africa/|last=Akinrebiyo|first=Femi|title=Bangladesh's leap from poverty to textile powerhouse offers lessons for countries in Africa|date=16 February 2024|work=[[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش دنيا جو ٻيون نمبر وڏو تيار پوشاڪ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي ۽ عالمي [[تيز فيشن]] صنعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جتي اها مختلف مغربي فيشن برانڊن کي شيون برآمد ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cd6ye3e8x9po|title=Fast fashion drove Bangladesh – now its troubled economy needs more|work=[[بي بي سي نيوز]]|date=7 September 2024|access-date=16 January 2025|last=Imandar|first=Nikhil|publisher=[[بي بي سي]]}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش [[بنگلاديش جي جوٽ صنعت|جوٽ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/symbol-our-degradation-3624216|title=A symbol of our degradation|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=2 June 2024|last=Choudhury|first=Serajul Islam|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش ۾ چانورن جي پيداوار|چانور]]،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/bw4ldbvrb4|title=Rice production rising high in Bangladesh|last=Mahmud|first=Iftekhar|work=[[پروٿوم آلو]]|date=17 June 2023|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش جي مڇين جي فهرست|مڇي]]،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/good-day-bangladesh/sk7ow1u6en|title=Bangladesh globally second in freshwater fish production|last=Mahmud|first=Iftekhar|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=10 June 2024|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[بنگلاديش ۾ چانهه جي پيداوار|چانهه]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/long-term-plan-behind-high-tea-production-3399926|title=Long-term plan behind high tea production|last1=Chowdhury|first1=Dwoha|last2=Halder|first2=Sukanta|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=22 August 2023|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ گلن جو اهم پيدا ڪندڙ ملڪ پڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/thoughts/floriculture-lucrative-sector-bangladesh-131728|title=Floriculture: A lucrative sector in Bangladesh|date=12 September 2020|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;
ٻين وڏين صنعتن ۾ [[بنگلاديش ۾ جهاز سازي|جهاز سازي]]، [[بنگلاديش ۾ دواسازي صنعت|دواسازي]]، [[بنگلاديش ۾ فولاد صنعت|فولاد]]، [[بنگلاديش ۾ برقيات صنعت|برقيات]] ۽ [[بنگلاديش ۾ چمڙي جي صنعت|چمڙي جون شيون]] شامل آهن۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ahaduzzaman|last2=Sarkar|first2=Prottasha|last3=Anjum|first3=Aniqa|last4=Khan|first4=Easir A.|title=Overview of Major Industries in Bangladesh|date=7 December 2017|journal=Journal of Chemical Engineering|volume=30|number=1|doi=10.3329/jce.v30i1.34798|pages=51–58|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

چين بنگلاديش جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو ڪل واپار جو 15٪ حصو رکي ٿو، جڏهن ته هندستان 8٪ سان ٻئي نمبر تي آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=Haroon|first=Jasim Uddin|date=11 December 2024|work=[[فنانشل ايڪسپريس]]|url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/last-page/china-bangladeshs-top-trading-partner-in-fy24-1733855492|title=China Bangladesh's top trading partner in FY24|access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;

خانگي شعبو ملڪ جي جي ڊي پي جو 80٪ حصو پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ملڪيت وارين ڪمپنين جو ڪردار مسلسل گهٽجي رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/supplement/public-sector-needs-keep-pace-private-sector-359749|title=Public sector needs to keep pace with private sector|date=20 January 2022|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش جي معيشت گهڻو ڪري خانداني ملڪيت واريون [[بنگلاديش جي ڪمپنين جي فهرست|واپاري جماعتون]] ۽ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن تي ٻڌل آهي۔

بنگلاديش جون ڪجهه وڏيون عوامي شيئر مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنيون [[بيڪسيمڪو]]، [[بي آر اي سي بينڪ]]، [[بي ايس آر ايم]]، [[جي پي ايڇ اسپات]]، [[گرامينفون]]، [[سمٽ گروپ]] ۽ [[اسڪوائر فارماسيوٽيڪل]] آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dse.com.bd/dse30_share.php|title=DS30 Index &amp;#124; Dhaka Stock Exchange|website=dse.com.bd}}&lt;/ref&gt;

[[ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[چٽگانگ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ملڪ جون ٻه اهم [[سرمائي مارڪيٽ]]ون آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/features/panorama/tale-two-capital-markets-883756|title=A tale of two capital markets|work=[[Business Standard]]|date=25 June 2024|last=Islam|first=Shadique Mahbub|access-date=9 January 2025}}&lt;/ref&gt;
[[بنگلاديش ۾ مواصلات]] جي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان هڪ آهي، جتي نومبر 2024ع جي آخر تائين موبائيل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 188.78 ملين تائين پهچي ويو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mobile Phone Subscribers in Bangladesh|url=https://www.amtob.org.bd/home/industrystatics|access-date=9 January 2025|work=[[بنگلاديش موبائيل ٽيليڪام آپريٽرز ايسوسيئيشن|AMTOB]]}}&lt;/ref&gt;

سياسي عدم استحڪام،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eiu.com/n/infrastructure-enhancements-will-underpin-growth-in-dhaka/|title=Infrastructure enhancements will underpin growth in Dhaka|date=30 September 2020|access-date=12 January 2025|work=[[ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]]}}&lt;/ref&gt; وڌندڙ مهانگائي،&lt;ref name=&quot;sadiq&quot;/&gt; [[بنگلاديش ۾ بدعنواني|گھڻي بدعنواني]]،&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ahmed|first=Sadiq|date=22 May 2024|title=Why is it taking so long to stabilise the economy?|access-date=12 January 2025|work=[[ڊيلي اسٽار]]|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/why-it-taking-so-long-stabilise-the-economy-3615381}}&lt;/ref&gt; بجلي جي اڻپوري فراهمي،&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Rahman|first1=Asifur|last2=Karmaker|first2=Konkon|date=11 September 2024|title=Power supply may not improve anytime soon|access-date=12 January 2025|work=[[ڊيلي اسٽار]]|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/how-do-we-overcome-our-corruption-crisis-3731226}}&lt;/ref&gt; ۽ سڌارن جي سست رفتار سان عملداري معاشي واڌ ويجهه لاءِ اهم چئلينج آهن۔&lt;ref name=&quot;sadiq&quot;/&gt;
بنگلاديش کي [[گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ 2024ع ۽ 2025ع دوران 106هين درجو حاصل ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangladesh ranking in the Global Innovation Index 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bangladesh|access-date=2025-10-21 |website=www.wipo.int|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===
{{Main|بنگلاديش ۾ بجلي وارو شعبو}}

{{Further|بنگلاديش جي توانائي پاليسي|بنگلاديش پاور ڊولپمينٽ بورڊ|بنگلاديش ۾ قدرتي گئس ۽ پيٽروليم|پيٽرو بنگلا}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg
| caption1          = رات جو تعمير هيٺ [[روپور ائٽمي بجلي گهر]]
| image2            = Moving Turbines!!.jpg
| caption2          = [[ڪتوبديا ٻيٽ]] تي هوا واريون ٽربائينون
}}

بنگلاديش، جتي 2009ع ۾ روزانو ڪيترائي ڀيرا بجلي بند ٿيڻ جا واقعا ٿيندا هئا، 2022ع تائين 100٪ بجلي پهچ حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/economy/how-100-electrification-changed-rural-game-384954|title=How 100% electrification changed the rural game|date=14 March 2022|website=Business Standard|access-date=1 October 2022|archive-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004183507/https://www.tbsnews.net/economy/how-100-electrification-changed-rural-game-384954|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/electricity-now-every-house-2987601 |title=Electricity now in every house |work=The Daily Star |date=22 March 2022 |access-date=2 October 2022 |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130005200/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/electricity-now-every-house-2987601 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو آهستي آهستي [[سبز معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو آف-گرڊ شمسي بجلي پروگرام رکي ٿو، جنهن مان 20 ملين ماڻهو فائدو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/04/07/bangladesh-solar-home-systems-provide-clean-energy-for-20-million-people|title=Bangladesh Solar Home Systems Provide Clean Energy for 20 million People|publisher=World Bank|access-date=1 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001203911/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/04/07/bangladesh-solar-home-systems-provide-clean-energy-for-20-million-people|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ پيداوار لاءِ ''پالڪي'' نالي هڪ [[برقي ڪار]] تيار ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/palki-affordable-locally-assembled-electric-vehicle-its-way-3103341 |title=Palki: An affordable locally assembled Electric Vehicle on its way |work=The Daily Star |date=26 August 2022 |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240902065543/https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/palki-affordable-locally-assembled-electric-vehicle-its-way-3103341 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[بايو گئس]] کي نامياتي ڀاڻ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mang |first=Heinz-Peter |title=Situation Analysis of Agro-Industrial Biogas Plants in Bangladesh |url=https://reeep.sreda.gov.bd/projects/2017-02-Situation-Analysis-of-Agro-Industrial-Biogas-Plants-In-Bangladesh_HPMang.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618191038/https://reeep.sreda.gov.bd/projects/2017-02-Situation-Analysis-of-Agro-Industrial-Biogas-Plants-In-Bangladesh_HPMang.pdf |archive-date=18 June 2022 |url-status=live |access-date=12 October 2022 |website=sreeda.gov.bd}}&lt;/ref&gt; روسي ڪمپني [[روس ائٽم]] جي مدد سان تعمير ٿيندڙ [[روپور ائٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو پهريون فعال [[ائٽمي بجلي گهر]] هوندو. ان جي ٻن ڪل يونٽن مان پهريون يونٽ 2025ع ۾ ڪم شروع ڪرڻ جي اميد رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mohiuddin|title=Rooppur nuclear power plant: Power generation deferred|work=[[Prothom Alo]]|date=19 May 2024|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/mens8s0lt0 |access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش وٽ اڃا به قدرتي گئس جا وڏا اڻ استعمال ٿيل ذخيرا موجود آهن، خاص طور تي پنهنجي سامونڊي علائقي ۾.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geoexpro.com/articles/2021/12/natural-gas-underexplored-in-bangladesh|title=Natural Gas – Underexplored in Bangladesh?|date=15 December 2021|website=GEO ExPro|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114124/https://www.geoexpro.com/articles/2021/12/natural-gas-underexplored-in-bangladesh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2014/11/bangladesh-asias-new-energy-superpower/#:~:text=With%20its%20new%20territory%2C%20Bangladesh%27s,the%20end%20of%20the%20year. |title=Bangladesh: Asia's New Energy Superpower? |access-date=3 October 2022 |archive-date=29 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229123448/https://thediplomat.com/2014/11/bangladesh-asias-new-energy-superpower/#:~:text=With%20its%20new%20territory%2C%20Bangladesh%27s,the%20end%20of%20the%20year. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڳولا جي کوٽ ۽ ثابت ٿيل ذخيرن ۾ گهٽتائي سبب بنگلاديش کي ٻاهرين ملڪن مان [[ايل اين جي]] درآمد ڪرڻي پئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/energy/imported-lng-be-24-times-more-expensive-local-gas-cpd-370075|title=Imported LNG to be 24 times more expensive than local gas: CPD|date=13 February 2022|website=Business Standard|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114118/https://www.tbsnews.net/bangladesh/energy/imported-lng-be-24-times-more-expensive-local-gas-cpd-370075|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/bangladesh-lng-power-idINL1N2Z10R7|title=Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding|work=Reuters|date=20 July 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/views/opinion/news/let-us-not-become-dependent-lng-import-2925721|title=Let us not become dependent on LNG import|first=Badrul|last=Imam|date=26 December 2021|work=The Daily Star|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114121/https://www.thedailystar.net/views/opinion/news/let-us-not-become-dependent-lng-import-2925721|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گئس جي کوٽ [[روسي-يوڪريني جنگ (2022ع–هاڻوڪي)|روسي-يوڪريني جنگ]] سبب وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/a9b8d051-a126-469c-b1ad-b0d29a8d53eb|title=Bangladesh is being 'killed by economic conditions elsewhere in the world'|newspaper=Financial Times|location=London|date=24 August 2022|access-date=1 October 2022|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126085309/https://www.ft.com/content/a9b8d051-a126-469c-b1ad-b0d29a8d53eb|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عالمي مارڪيٽ ۾ قيمتن جي تيز واڌ سبب، مسلسل لوڊشيڊنگ جي باوجود، بنگلاديش جولاءِ 2022ع ۾ عارضي طور [[اسپاٽ قيمت]] تي ايل اين جي خريد ڪرڻ بند ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/markets/commodities/bangladesh-halts-expensive-spot-lng-imports-despite-load-shedding-idUSL1N2Z10R7/|title=Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding|work=[[Reuters]]|date=20 July 2022|access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt; قيمتون گهٽجڻ کان پوءِ فيبروري 2023ع ۾ هن وري اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Paul|first1=Ruma|last2=Chow|first2=Emily|url=https://www.reuters.com/business/energy/bangladesh-restart-spot-lng-buying-prices-ease-sources-2023-02-01/|title=Bangladesh to restart spot LNG buying as prices ease – sources|work=[[Reuters]]|date=1 February 2023|access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته [[بنگلاديش جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] بنگلاديش جي لڳ ڀڳ اڌ بجلي پيدا ڪن ٿيون، خانگي ملڪيت واريون ڪمپنيون، جهڙوڪ سمٽ گروپ ۽ [[اورين گروپ (بنگلاديش)|اورين گروپ]]، بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ مشينري، ريئڪٽر ۽ سامان فراهم ڪرڻ ۾ وڌندڙ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ge.com/news/press-releases/summit-signs-22-year-ppa-upcoming-583-mw-gas-power-plant-ge-co-develop-plant|title=Summit signs 22-year PPA for upcoming 583 MW gas power plant; GE to co-develop plant in Bangladesh|website=GE News|access-date=23 October 2022|archive-date=23 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023153618/https://www.ge.com/news/press-releases/summit-signs-22-year-ppa-upcoming-583-mw-gas-power-plant-ge-co-develop-plant|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 2009ع ۾ 5 گيگاواٽ کان وڌائي 2022ع ۾ 25.5 گيگاواٽ ڪئي. ملڪ ان کي 2041ع تائين وڌيڪ وڌائي 50 [[گيگاواٽ]] ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. آمريڪي ڪمپنيون جهڙوڪ [[شيوران ڪارپوريشن|شيوران]] ۽ [[جنرل اليڪٽرڪ]] بنگلاديش جي ملڪي قدرتي گئس پيداوار جو لڳ ڀڳ 55٪ فراهم ڪن ٿيون ۽ بجلي منصوبن ۾ سڀ کان وڏن سيڙپڪارن مان آهن. بنگلاديش جي لڳل گئس سان هلندڙ بجلي پيداوار جي صلاحيت جو 80٪ آمريڪا ۾ تيار ٿيل ٽربائينن مان اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/bangladesh-power-and-energy | title=Bangladesh – Power and Energy | date=20 July 2022 | access-date=5 October 2022 | archive-date=5 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221005062425/https://www.trade.gov/country-commercial-guides/bangladesh-power-and-energy | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== سياحت ===
{{Main|بنگلاديش ۾ سياحت}}

[[File:Save the sundarbans 20.jpg|thumb|[[سندر بن]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[مينگروو ٻيلو]] آهي.]]

[[بنگلاديش ۾ سياحت|سياحت جي صنعت]] تيزيءَ سان وڌي رهي آهي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) ۾ لڳ ڀڳ 3.02٪ حصو ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Byron|first1=Rejaul Karim|first2=Mahmudul|last2=Hasan|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/industries/tourism/news/tourisms-share-302pc-gdp-2904556|title=Tourism's share 3.02% in GDP|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=28 November 2021|access-date=30 September 2022}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ بنگلاديش جي بين الاقوامي سياحتي آمدني 391 ملين آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.RCPT.CD?locations=BD|title=International tourism, receipts (current US$) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=30 September 2022}}&lt;/ref&gt;

ملڪ وٽ [[بنگلاديش جا عالمي ورثي جا ماڳ|يونيسڪو جا ٽي عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[باگرهات جي تاريخي مسجدن جو شهر|مسجدن جو شهر]]، [[پهاڙپور ۾ ٻڌ وهار جا آثار|ٻڌ وهار]] ۽ [[سندر بن]]؛ جڏهن ته ست ماڳ [[عالمي ورثي جو ماڳ#نامزدگي جو عمل|عبوري فهرست]] ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=bd|title=Tentative Lists|access-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806231331/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=bd|archive-date=6 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل]] (WTTC) جي 2019ع واري رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ سفر ۽ سياحت جي شعبي 2018ع دوران سڌي طرح 11,80,500 نوڪريون پيدا ڪيون، جيڪي ملڪ جي ڪل روزگار جو 1.9٪ هيون.&lt;ref name=&quot;2019 report&quot;&gt;{{cite web |url=http://reports.weforum.org/pdf/ttci-2019/WEF_TTCI_2019_Profile_BGD.pdf |title=Travel &amp; Tourism Competitiveness Index 2019 edition: Bangladesh |website=World Travel and Tourism Council|access-date=18 December 2019}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ هر سال لڳ ڀڳ 125,000 بين الاقوامي سياحن جي آمد ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;2019 report&quot;/&gt;

2012ع ۾ ملڪي خرچن سفر ۽ سياحت سان لاڳاپيل سڌي مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) جو 97.7٪ پيدا ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;2013 report&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wttc.org/site_media/uploads/downloads/bangladesh2013.pdf |title=Travel &amp; Tourism Economic Impact 2013: Bangladesh |website=World Travel and Tourism Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183403/http://www.wttc.org/site_media/uploads/downloads/bangladesh2013.pdf |archive-date=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
{{Main|بنگلاديش جي ثقافت}}

{{Further|بنگال جي ثقافت|بنگلاديش جا عجائب گهر|بنگلاديش جي ڪتب خانن جي فهرست}}

=== موڪلون ۽ ميلا ===
{{Main|بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون|بنگلاديش جي ميلن جي فهرست}}

روايتي ميلن ۾ [[پهيلو بوئشاکھ]] (بنگالي نئون سال) شامل آهي، جيڪو بنگالي ثقافت جو سڀ کان وڏو ميلو آهي ۽ وڏي پيماني تي جشن ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/shout/news/the-universal-appeal-pahela-baishakh-2077693|title=The Universal Appeal of Pahela Baishakh|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=14 April 2021|access-date=16 January 2025|last=Islam|first=Hiya}}&lt;/ref&gt;

[[پوهيلا فالگون]] [[بنگلاديش ۾ ويلنٽائن ڏهاڙو]] سان گڏ ايندو آهي ۽ موسيقي، ناچ ۽ ٻين ثقافتي سرگرمين سان ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/373684/du-celebrates-pohela-falgun-with-spring-festival|title=DU celebrates Pohela Falgun with spring festival|work=[[Dhaka Tribune]]|date=14 February 2025|access-date=15 February 2025}}&lt;/ref&gt;

ٻين ميلن ۾ [[نوبنّو]] ۽ [[پوش پربن]] شامل آهن، جيڪي نئين فصل جي لاباري جي خوشيءَ ۾ ملهايا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/nobanno-the-old-bangla-new-year-49964|title=Nobanno: The Old Bangla New Year|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=13 November 2014|access-date=16 January 2025|last=Chowdhury|first=Asrar}}&lt;/ref&gt;

[[شڪرائين]] هڪ ساليانو جشن آهي، جنهن دوران [[پتنگ]] اڏايا ويندا آهن. اهو [[بنگالي ڪئلينڊر]] جي نائين مهيني [[پوش]] جي پڄاڻيءَ تي ملهايو ويندو آهي. هي ميلو ڀارت ۽ نيپال ۾ ملهايل [[مڪر سنڪرنتي]] سان به هم وقت هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-170574|title=Shakrain festival|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=19 January 2011|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jatiyo Sritisoudho.jpg|thumb|[[قومي شهيد يادگار]] تي فتح ڏهاڙي جون تقريبون]]

مذهبي ميلن مان مسلمانن جا ٻه سڀ کان وڏا عيدون [[عيدالفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ]] آهن. عيدالفطر [[رمضان]] جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي ملهايي ويندي آهي، جڏهن ته عيدالاضحيٰ قربانيءَ جو ميلو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/31/what-is-eid-al-adha-and-how-is-it-celebrated|title=What is Eid al-Adha and how is it celebrated?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=31 July 2020|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt; ٻنهي عيدن جي موقعي تي ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهيون [[بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون|سرڪاري موڪلون]] ڏنيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/governance/news/five-day-eid-vacation-two-day-holiday-durga-puja-3729086|title=Five-day Eid vacation, two-day holiday for Durga puja|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=17 October 2024|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt;

ٻين اسلامي ميلن ۾ [[مولد النبي]] (عيد ميلاد النبي)،&lt;ref&gt;{{cite news|last=Zamir|first=Muhammad|title=Various dimensions of Mawlid or Milad-un-nabi|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/various-dimensions-of-mawlid-or-milad-un-nabi|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=15 September 2024}}&lt;/ref&gt; [[عاشورا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/ashura-being-observed-bangladesh-673434|title=Ashura being observed in Bangladesh|work=[[Business Standard]]|date=29 July 2023|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[چنڊ رات]]،&lt;ref&gt;{{cite news|title=A reminiscent tour of Chaand Raat through the decades|url=https://thefinancialexpress.com.bd/lifestyle/culture/a-reminiscent-tour-of-chaand-raat-through-the-decades|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=10 April 2024}}&lt;/ref&gt; [[شب برات]]، [[شب معراج]]، [[شب قدر]] ۽ [[عالمي اجتماع]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Shab-e-Barat to be observed on March 29|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2021/03/14/shab-e-barat-to-be-observed-on-march-29|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=14 March 2021}}&lt;/ref&gt;

هندن جو سڀ کان وڏو ميلو [[درگا پوجا]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Zand|first=Sahar|url=https://www.bbc.com/travel/article/20241008-bangladeshs-devoted-idol-creators|title=The 'god makers': Bangladesh's devoted idol creators|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=9 October 2024|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt; ٻين اهم هندو ميلن ۾ [[ڪرشن جنماشتمي]]، [[ڪالي پوجا]]، [[سرسوتي پوجا]] ۽ [[رتھ ياترا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/dxpkrv51ga|title=Janmashtami today|work=[[Prothom Alo]]|date=26 August 2024|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ratha Yatra festival begins across Bangladesh|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/351359/ratha-yatra-festival-begins-across-bangladesh|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=7 July 2024}}&lt;/ref&gt;

بدھ مت جي پوئلڳن جو سڀ کان وڏو ميلو [[بدھ پورنيما]] آهي، جيڪو [[گوتم بدھ]] جي جنم ڏينهن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/buddha-purnima-today-3615671|title=Buddha Purnima today|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=22 May 2024|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt;

عيسائين ۾ [[ڪرسمس]]، جيڪو [[بڙو ڏينهن]] جي نالي سان مشهور آهي، ۽ [[ايسٽر]] سڀ کان وڌيڪ ملهايا ويندڙ مذهبي جشن آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Islam|first1=Tousef|last2=Gomez|first2=Rexy Jason|url=https://www.tbsnews.net/features/christmas-bangladesh-transposing-jingle-bells-memories-764026|title=Buddha Purnima today|work=[[Business Standard]]|date=25 December 2023|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt;

قومپرستانه قومي ڏينهن ۾ [[ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو]] شامل آهي، جيڪو هر سال 21 فيبروري تي 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]] جي شهيدن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rahman|first=Mohammad Afzalur|url=https://www.thedailystar.net/supplements/amar-ekushe-2024/news/how-ekushey-was-commemorated-during-the-pakistan-period-3549101|title=How Ekushey was commemorated during the Pakistan period|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=21 February 2024|access-date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt; 1999ع ۾ [[يونيسڪو]] هن ڏينهن کي [[مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/days/mother-language|title=International Mother Language Day|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو آزادي ڏهاڙو|آزادي ڏهاڙو]] 26 مارچ تي پاڪستان کان آزاديءَ جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;star2&quot;/&gt; [[بنگلاديش جو فتح ڏهاڙو|فتح ڏهاڙو]] 16 ڊسمبر تي [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فتح جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;star2&quot;&gt;{{cite web|date=26 March 2024|last=Rafa|first=Amrin Tasnim|url=https://www.thedailystar.net/rising-stars/news/the-significance-bangladeshs-independence-day-and-victory-day-3575421|title=The significance of Bangladesh's Independence Day and Victory Day|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;

انهن ٽنهي قومي ڏينهن تي [[شهيد مينار، ڍاڪا]] ۽ [[قومي شهيد يادگار]] تي عوامي تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جتي شهيدن کي ڀيٽا پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nation set to pay homage to language martyrs tomorrow|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/nation-set-pay-homage-language-martyrs-tomorrow-795818|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=20 February 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=National Martyrs' Memorial ready for Independence Day observance|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/307542/national-martyrs-memorial-ready-for-independence|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=25 March 2023|last=Sabbir|first=Ariful Islam}}&lt;/ref&gt;

=== ادب ===
{{Main|بنگالي ادب}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Nazrul.jpg
| caption1          = [[قاضي نذرالاسلام]]، بنگلاديش جو قومي شاعر.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/zoogq5cu7n|title=Kazi Nazrul Islam officially recognised as national poet|date=3 January 2025|access-date=18 January 2025|work=[[Prothom Alo]]}}&lt;/ref&gt;
| image2            = Humayun ahmed gossip.jpg
| caption2          = [[همايون احمد]]، مشهور ناول نگار ۽ فلمساز
}}

بنگالي ادب بنگالي ثقافت جو هڪ اهم حصو آهي. ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور جون [[چرياپد]] نظمون بنگالي ٻوليءَ جا قديم ترين محفوظ مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Guhathakurta|editor1-first= Meghna|editor2-last=Schendel|editor2-first=Willem van|title=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics|publisher=[[Duke University Press]]|year=2013|isbn=978-0-8223-5318-8}}&lt;/ref&gt;{{rp|40}}

[[بنگال سلطنت]] جي دور ۾ وچئين دور جي بنگالي ليکڪن تي عربي ۽ [[فارسي ادب]] جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bari|first=Sarah Anjum|title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=12 April 2019|access-date=18 January 2025|url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421}}&lt;/ref&gt;

وچئين دور جي اهم ادبي ڪاميابين ۾ [[منگل ڪاويا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;run&quot;/&gt;

[[بنگال جي نئين سجاڳي]] (18هين صديءَ جي آخر کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين) جديد بنگالي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو. [[مائيڪل مدھوسودن دت]] بنگالي شاعريءَ ۾ آزاد بحر متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2003|last=Radice|first=William|title=The Significance of Madhusudan Dutt and his Epic|journal=India International Centre Quarterly|publisher=[[India International Centre]]|jstor=23005843|pages=73–88|volume=30|number=1}}&lt;/ref&gt;

[[مير مشرف حسين]] پهريون وڏو بنگالي مسلمان اديب هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bangla Sahitye Musalman|last=Syed|first=Abdul Mannan|publisher=[[Islamic Foundation Bangladesh|Islamic Foundation]]|year=2009|isbn=978-984-06-0478-4|location=Dhaka|page=20}}&lt;/ref&gt;

[[رابندرناٿ ٽيگور]] ادب جو [[ادب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] حاصل ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ غير يورپي شخص هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2000|last=Jewell|first=Richard|title=The Nobel Prize: History and Canonicity|journal=The Journal of the Midwest Modern Language Association|publisher=Midwest Modern Language Association|doi=10.2307/1315120|jstor=1315120|pages=97–113|volume=33|number=1}}&lt;/ref&gt;

[[قاضي نذرالاسلام]] انقلابي شاعر هو، جنهن نوآباديات ۽ فاشزم خلاف سياسي مزاحمت جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rahaman|first=Habibur|title=Kazi Nazrul Islam and Decolonisation: Poetry as a Praxis of Political Intervention and Cultural Ecology|journal=Asiatic|publisher=[[Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Science and Technology University]]|pages=120–136|volume=16|number=1|date=June 2022}}&lt;/ref&gt;

[[جيبنانندا داس]] کي ٽيگور ۽ نذرال کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور بنگالي شاعر سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.prothomalo.com/entertainment/article/703870|title=Barishale Jibanananda Mela|date=6 December 2015|work=Prothom Alo|access-date=7 June 2018}}&lt;/ref&gt;

[[بيگم روڪيا]] کي بنگلاديش جي نسواني ادب جي باني ليکڪا طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1998|last=Alam|first=S. M. Shamsul|title=Women in the Era of Modernity and Islamic Fundamentalism: The Case of Taslima Nasrin of Bangladesh|publisher=[[The University of Chicago Press]]|jstor=3175098}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ [[همايون احمد]] سڀ کان وڌيڪ مقبول ليکڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;pied&quot;/&gt;

هر سال [[اڪوشي ڪتاب ميلو]] ۽ [[ڍاڪا ادبي ميلو]]، جيڪي [[بنگلا اڪيڊمي]] جي نگراني هيٺ منعقد ٿيندا آهن، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن ادبي ميلن مان شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/columns/lit-fest-ekushey-boi-mela-and-our-books-1673450330|title=Lit Fest, Ekushey Boi Mela ... and our books|last=Ahsan|first=Syed Badrul|date=22 January 2023|access-date=17 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]}}&lt;/ref&gt;

=== اڏاوت ===
{{Main|بنگلاديش جي اڏاوت}}

{{Further|بنگال جي اڏاوت|بنگلاديش جي آثار قديمه وارن ماڳن جي فهرست}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Paharpur Buddhist Bihar.jpg
| caption1          = [[سومپورا مهاويهار]]، [[نوگائون]] ۾، [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]]
| image2            = Sixty Dome Mosque,Bagerhat.jpg
| caption2          = [[سٺ گنبذن واري مسجد]]، [[باگرهات]] ۾، [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]]
| image3            = Ahsan Manzil-Front View.jpg
| caption3          = [[احسن منزل]]، [[پراڻو ڍاڪا]] ۾
}}

بنگلاديش جي اڏاوت [[بنگال جي اڏاوت|بنگال خطي]] ۽ وسيع [[ڀارت جي اڏاوت|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي اڏاوت سان ڳنڍيل آهي. ان تي ملڪ جي [[بنگلاديش جي ثقافت|ثقافت]]، [[بنگلاديش ۾ مذهب|مذهب]] ۽ [[بنگلاديش جي تاريخ|تاريخ]] جو اثر آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/277578/Visual-art-and-architecture|title=Visual art and architecture in Bangladesh|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=6 September 2009}}&lt;/ref&gt; هندو ۽ بدھ اڏاوتي باقيات [[مهاستان ڳڙھ]] مان مليا آهن، جيڪو ٽين صدي ق.م. سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;re&quot;&gt;{{cite book|author=Susan L. Huntington|title=The &quot;Påala-Sena&quot; Schools of Sculpture|url= https://books.google.com/books?id=xLA3AAAAIAAJ|year=1984|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=90-04-06856-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|157}} [[نندي پد]] ۽ [[سواستڪ]] جا نشان [[واري-بتشور کنڊرات]] ۾ پٿر جي جنڊن تي مليا آهن، جيڪي [[لوهي دور]]، 400 کان 100 ق.م. تائين، هن علائقي ۾ [[هندومت]] جي موجودگي ڏيکارين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Imam|first1=Abu|last2=Bulbul|first2=Ahmed|last3=Masood|first3=Imran|title=Religious and Auspicious Symbols Depicted on Artifacts of Wari-Bateshwar|journal=Pratnatattva|number=12|year=2006|pages=1–12|publisher=[[Jahangirnagar University]]}}&lt;/ref&gt; اٺين صديءَ ۾ بدھ [[پال سلطنت]] جي دور ۾ ٺهيل [[سومپورا مهاويهار]] اسلام کان اڳ واري دور جو هڪ شاندار مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/life-living/travel/news/think-youve-seen-it-all-wait-till-you-visit-8th-century-gem-bangladesh-3729731|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=Think you've seen it all? Wait till you visit this 8th-century gem in Bangladesh|date=17 October 2024|access-date=13 January 2025|last=Zarif|first=Mannan Mashhur}}&lt;/ref&gt; ٻين بدھ [[ويهارا]]ن ۾ [[مينامتي]] جو [[شلبن بهار]] ۽ [[بڪرمپور]] جو [[بڪرمپور ويهار]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;re&quot;/&gt;{{rp|164–167}} تازين کوٽائين اسلام کان اڳ جي ننڍن مندرن جا به نوان ثبوت ظاهر ڪيا آهن، جيڪي هن علائقي جي هندو، بدھ ۽ [[جين مت|جين]] آباديءَ جي خدمت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;sat&quot;/&gt; [[هند-اسلامي اڏاوت]] 13هين صديءَ کان ڏسي سگهجي ٿي، خاص ڪري [[بنگال سلطنت]] جي منفرد مسجد اڏاوت ۾؛ ان جو هڪ مثال [[باگرهات جي مسجدن جو شهر]] ۾ [[سٺ گنبذن واري مسجد]] آهي، جيڪو [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hasan|first=Perween|title=Sultanate Mosques and Continuity in Bengal Architecture|journal=[[Muqarnas (journal)|Muqarnas]]|volume=6|pages=58–74|year=1989|publisher=[[Brill Publishers]]|jstor=1602281|doi=10.2307/1602281}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/focus/news/sultanate-mughal-the-architectural-legacy-bengal-3738301|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=From Sultanate to Mughal: The Architectural Legacy of Bengal|date=28 October 2024|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[مغل بنگال]] ۾ علائقي اندر [[مغل اڏاوت]] پکڙجي وئي. ڍاڪا جا مثال [[پراڻو ڍاڪا]] ۾ [[برا ڪٽرا]] ۽ [[ڇوٽو ڪٽرا]]، [[محمدپور ٿاڻو|محمدپور]] ۾ [[ست گنبذ مسجد]] ۽ [[ڪرزن هال]] ۾ [[موسيٰ خان مسجد]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6672/|title=Mughal Mosques in Bangladesh|publisher=[[UNESCO]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/historic-sites-left-ruins-3006146|last=Sarkar|first=Tarun|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=Boro Katra, Chhoto Katra: Dhaka's key historic sites in ruins|date=17 April 2022|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt; مغل دور جي اهم قلعن ۾ [[پراڻو ڍاڪا]] جو [[لال باغ قلعو]]، [[منشي گنج]] جو [[ادراڪپور قلعو]]، ۽ ترتيبوار [[نارايڻ گنج]] جا [[حاجي گنج قلعو]] ۽ [[سوناکاندا قلعو]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6675/|title=Mughal Forts on Fluvial Terrains in Dhaka|publisher=[[UNESCO]]|access-date=20 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[ڪانتاجيو مندر]] ۽ [[ڍاڪي شواري مندر]] وچئين دور جي پوئين حصي جي [[هندو مندر اڏاوت]] جا بهترين مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=Husain|editor-first=ABM|title=Architecture: A History Through the Ages|series=Cultural Survey of Bangladesh Series|volume=2|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|page=243|oclc=298612818}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bakshi|first=Akhil|title=Between Heaven and Hell: Travels Through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an Account of the Expedition Hands Across the Borders|year=2004|page=221|isbn=81-900862-1-9|publisher=Odyssey Books}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[مقامي اڏاوت]] [[بنگلو]] جي ابتدا لاءِ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Groth|first=Paul|title=Making New Connections in Vernacular Architecture|journal=[[Journal of the Society of Architectural Historians]]|publisher=[[University of California Press]]|publication-date=September 1999 |volume=58 |pages=444–451|doi=10.2307/991538|jstor=991538|number=3}}&lt;/ref&gt; [[سونارگائون]] ۾ [[پانام نگر]] سلطنت، مغل، برطانوي ۽ گڏيل نوآبادياتي روايتن جا اڏاوتي اثر ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Haque|first=AKM Muzzammil|title=Historic Sonargaon|date=February 2016|publisher=[[Bangladesh Folk Arts and Crafts Foundation]]|isbn=978-984-34-0277-6|location=Narayanganj|language=bn|script-title=bn:এতিহাসিক সোনারগাঁ}}&lt;/ref&gt;{{rp|22}} [[هند-ساراسيني اڏاوت]] [[برطانوي راڄ]] دوران ترقي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Groth|first=Paul|title=Architecture and the Representation of Empire: India, 1860–1910|journal=[[Representations]]|number=6|pages=37–65|year=1984|publisher=[[University of California Press]]|jstor=2928537|doi=10.2307/2928537}}&lt;/ref&gt; جنهن جا مثال [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جو [[ڪرزن هال]]، [[چٽاگانگ ڪورٽ بلڊنگ]]، [[رنگپور ٽائون هال]] ۽ [[راجشاهي ڪاليج]] آهن. [[زميندار]] اشرافيه هن پوئين طرز ۾ ڪيترائي محل تعمير ڪيا، جن ۾ [[احسن منزل]]، [[بلياتي زمينداري|بلياتي زميندار باري]]، [[تاجهات محل]]، [[روز گارڊن محل]]، [[اترا گنڀابن|ديگاپاتيا محل]]، [[پوٺيا راجباري]]، [[نٽور راجباري]] ۽ [[موهيرا زميندار باري]] شامل آهن. [[مزهرالاسلام]] کي بنگلاديش ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ [[جديد اڏاوت|جديديت پسند تحريڪ]] جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6674/|title=The Architectural Works of Muzharul Islam: an Outstanding Contribution to the Modern Movement in South Asia|publisher=[[UNESCO]]|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[لوئس ڪان]] هڪ اهم پرڏيهي اڏاوتڪار هو، جنهن [[شير بنگلا نگر]] ۾ [[جاتيا سنگسد ڀبن|قومي پارليامينٽ عمارت]] جو نقشو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lutolli |first1=Blerim |last2=Jashanica |first2=Kaltrina |title=Kahn's light: The measurable and the unmeasurable of the Bangladesh National Assembly Building |journal=Frontiers of Architectural Research |date=2022 |volume=11 |pages=89–102 |doi=10.1016/j.foar.2021.09.005 }}&lt;/ref&gt;

=== بصري فنون، دستڪاريون ۽ لباس ===
{{Main|بنگلاديشي فن|بنگلاديش جو مجسمه سازي فن|بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت}}

{{Further|بنگال ۾ ململ جي واپار}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Kantha (Quilt) LACMA AC1994.131.1.jpg
| caption1          = [[نقشي ڪنٿا]] (ڀرت ڀريل [[رلي]]) تي ڪڙهائي، بنگال جي صدين پراڻي فني روايت
| image2            = Aparajeyo Bangla - 1979 CE - Sculpture by Syed Abdullah Khalid - University of Dhaka Campus - Dhaka 2015-05-31 2367.JPG
| caption2          = ''[[اپراجيو بنگلا]]''، [[بنگلاديش آزاديءَ جي جنگ]] جي ياد ۾ ٺهيل هڪ مجسمو، جيڪو [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي احاطي ۾ واقع آهي
}}

بنگلاديش ۾ فن جي لکيل تاريخ جو سراغ ٽين صدي ق.م. تائين ملي ٿو، جڏهن هن علائقي ۾ [[ٽيراڪوٽا]] جا مجسما ٺاهيا ويندا هئا. قديم دور ۾ [[پال سلطنت]] ۽ [[سينا خاندان]] جي دور ۾ نمايان [[هندو فن]]، [[جين فن]] ۽ [[بدھ فن]] ترقي ڪئي. [[بنگال سلطنت]] جي دور ۾ چوڏهين صديءَ کان [[اسلامي فن]] پڻ ارتقا ڪئي. مغلن جي حڪمراني دوران ڍاڪا ۾ نفيس [[ململ]] تي فارسي [[نمونو (ڪپڙي جو فن)|نمونن]] سان سينگاريل منفرد [[جامداني]] ڪپڙو اُڻيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Historical Dictionary of the Bengalis |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0810-880-245 |editor1-last=Chakrabarti |editor1-first=Kunal |publication-date=22 August 2013 |editor2-last=Chakrabarti |editor2-first=Shubhra}}&lt;/ref&gt;{{rp|239}} يونيسڪو 2013ع ۾ ان کي [[غير مادي ثقافتي ورثو]] قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879|title=Traditional art of Jamdani weaving|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش [[راجشاهي ريشم]] پڻ پيدا ڪري ٿو، جيڪو پنهنجي نرمي ۽ نفيس نقش ٺاهڻ جي صلاحيت سبب مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Encyclopedia of Women &amp; Islamic Cultures |publisher=[[Brill Publishers]] |editor1-last=Najmabadi |editor1-first=Afsaneh |publication-date=19 December 2003 |volume=4 |isbn=978-90-04-11380-0 |editor2-last=Joseph |editor2-first=Suad}}&lt;/ref&gt;{{rp|158}} [[هاٿي ڏند]]، [[بنگلاديش ۾ پتل جي صنعت|پتل]] ۽ [[بنگلاديش جي مٽيءَ جا ٿانوَ|مٽيءَ جا ٿانوَ]] بنگلاديشي ثقافت ۾ گهريون پاڙون رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Glassie|first=Henry|author-link=Henry Glassie|editor1-last=Mills|editor1-first=Margaret A.|editor2-last=Claus|editor2-first=Peter J.|editor3-last=Diamond|editor3-first=Sarah|year=2003|encyclopedia=South Asian Folklore: An Encyclopedia: Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|title=Pottery, Bangladesh|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-93919-4}}&lt;/ref&gt;{{rp|483–485}} [[نقشي ڪنٿا]]، جيڪا بنگال ۾ رلين تي ڀرت ڀرڻ جي صدين پراڻي روايت آهي، سڄي بنگلاديش ۾ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sirajuddin|first=Muhammad|date=1992|title=Living Crafts in Bangladesh|location=Dhaka|publisher=Markup International|oclc=29737195}}&lt;/ref&gt;{{rp|44}}

بنگلاديش ۾ [[جديد فن]] جي تحريڪ آزاديءَ کان اڳ واري [[اوڀر بنگال]] ۾، خاص طور تي [[زين العابدين]] جي اڳواڻانه ڪمن سان، وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;star&quot;&gt;{{cite web|last=Hossain|first=Takir|year=2011|access-date=15 January 2015|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://archive.thedailystar.net/suppliments/2011/anniversary/part9/pg18.htm|title=Art movements between 1948 and 2000}}&lt;/ref&gt; ٻين اهم مصورن ۾ [[ايس ايم سلطان]]، [[محمد قبريا]]، [[صفي الدين احمد]]، [[شهاب الدين احمد (فنڪار)|شهاب الدين احمد]]، [[ڪنڪ چنپا چڪما]]،&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jahangir |first1=Apurba |author-link=Apurba Jahangir |last2=Hossain |first2=Anika |date=6 March 2015 |title=A FREE SPIRIT |url=http://www.thedailystar.net/the-star/spotlight/free-spirit-5077 |access-date=15 January 2025 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}&lt;/ref&gt; [[قيوم چوڌري]]، [[رشيد چوڌري]]، [[قامرال حسن]]، [[رفيق النبي]] ۽ [[سيد جهانگير]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;star&quot;/&gt;

[[نوويرا احمد]] کي بنگلاديش ۾ جديد مجسمه سازي جي باني سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sarker|first=Sujit|date=7 May 2015|access-date=15 January 2015|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/novera-pioneer-progressiveness-bangladesh-80953|title=Novera, pioneer of progressiveness in Bangladesh}}&lt;/ref&gt; ٻين مشهور مجسمه سازن ۾ [[نتون ڪنڊو]]، [[سيد عبدالله خالد]]، [[حميد الزمان خان]]، [[شميم سڪدر]]، [[فردوسي پريابهاشني]] ۽ [[عبدالرزاق (فنڪار)|عبدالرزاق]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Alom|first=Zahangir|date=1 June 2018|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://online84.thedailystar.net/star-weekend/exhibition/opulent-display-sculptures-1584643|title=An opulent display of sculptures}}&lt;/ref&gt;

[[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي [[ڍاڪا يونيورسٽي جو شعبو فنون لطيفه|فنون لطيفه شعبي]] پاران [[پهيلو بوئيشاکھ]] تي منعقد ٿيندڙ سالياني [[منگل شوبھا ياترا]] (بنگالي نئين سال جي جلوس) کي يونيسڪو 2016ع ۾ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091|title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt; فن جي هڪ صورت طور ڦوٽوگرافي 21هين صديءَ ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي. هر ٻن سالن کانپوءِ ٿيندڙ [[ڇوبي ميلا بين الاقوامي ڦوٽوگرافي ميلو]] کي ايشيا جو سڀ کان وڏو ڦوٽوگرافي ميلو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Asad|first=Kazi Akib Bin|date=5 February 2015|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://online84.thedailystar.net/shout/chobi-mela-viii-1219|title=CHOBI MELA VIII|quote=Festival or not, it is the single largest photography event in Asia and has been since its inception in 2000.}}&lt;/ref&gt;

[[لونگي]] مردن لاءِ سڀ کان عام غير رسمي لباس آهي،&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mahbub|first=Rifat|title=Re-imagining the Ambivalent: The Political Trajectory of Lungi from Pre-Colonial East Bangla to Post-Independent Bangladesh|journal=Spectrum|publisher=[[University of Dhaka]]|volume=17|number=1|year=2023|pages=47–65|doi=10.3329/spectrum.v17i1.68998|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ڪرتو]] (''پنجابي'') ۽ [[پاجامو]] عيدن ۽ ٻين تہوارن تي مرد پائيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|date=14 June 2016|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/the-panjabi-story-1238983|title=The panjabi story}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر تيار ڪيل [[سوٽ (لباس)|سوٽ]]، [[ٽائي]] ۽ [[پتلون]] رسمي تقريبن ۾ مردن جو عام لباس آهن، جڏهن ته شادين ۾ روايتي [[شرواني]] ۽ [[چوڙيدار]] [[پڳ]] سان گڏ پاتا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;arts&quot;/&gt; عورتون عام طور تي [[شلوار قميص]] سان گڏ [[اورڻو]] پائينديون آهن، جڏهن ته وڌيڪ رسمي تقريبن ۾ [[ساڙي]] استعمال ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;arts&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Bangladesh|title=Bangladesh|last1=Husain|first1=Syed Sajjad|last2=Tinker|first2=Hugh Russell|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه عورتون [[اسلامي لباس]] به اختيار ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kamaruzzaman|first=Md.|date=31 January 2022|access-date=15 January 2025|publisher=[[Anadolu Agency]]|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/hijab-popularity-budding-among-educated-women-in-bangladesh/2489648|title=Hijab popularity budding among educated women in Bangladesh}}&lt;/ref&gt;

=== اداڪاري وارا فن ===
{{Main|بنگلاديش جي موسيقي|بنگلاديش ۾ ناچ}}

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Bangladesh Udichi Shilpigoshthi - Chittagong University Sangsad celebrating Pohela Falgun 1423 at CU Muktomoncho (02).jpg
| caption1          = [[پهيلو فالگن]] جي موقعي تي [[چٽاگانگ يونيورسٽي]] ۾ ناچ
| image2            = Ektara player.jpg
| caption2          = [[ڪشٽيا]] ۾ [[لالن]] جي مزار تي [[باول]] فنڪار [[ايڪتارا]] وڄائيندي
}}

بنگلاديش جي [[بنگلاديش ۾ ٿيٽر|ٿيٽر]] روايت ۾ مختلف صورتون شامل آهن، جن جي تاريخ چوٿين صدي عيسويءَ تائين پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ahmed&quot;&gt;{{cite book |last=Ahmed |first=Syed Jamil |date=2000 |title=Achinpakhi Infinity: Indigenous Theatre of Bangladesh  |publisher=University Press |page=396 |isbn=978-984-05-1462-5}}&lt;/ref&gt; ان ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جون صورتون، گيت ۽ ناچ تي ٻڌل پيشڪشون، علامتي ڪردار، طومارن تي تصويرن سان لاڳاپيل نمائشون، ڪٺ پتلي ناٽڪ ۽ جلوسي روايتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ahmed&quot;/&gt; [[ياترا (ٿيٽر)|ياترا]] بنگالي لوڪ ناٽڪ جي سڀ کان مشهور صورت آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sarkar|first=Pabitra|title=Jatra: The Popular Traditional Theatre of Bengal|journal=Journal of South Asian Literature|volume=10|number=2/4|pages=87–107|year=1975|publisher=[[Michigan State University]]|jstor=40871932}}&lt;/ref&gt; [[هندستاني روايتي ناچ]] جي مختلف صنفن، جهڙوڪ ''[[ڪٿڪلي]]''، ''[[ڀرت ناٽيم]]''، [[اوڊيسي]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Shahriar|first=Amir Hasan|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/proma-abonti-life-dedicated-odissi-dance-1487770|title=Proma Abonti – A life dedicated to Odissi dance|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=8 November 2017|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt; ۽ [[منيپوري ناچ]] کان علاوه، ملڪ ۾ مقامي ناچ جون روايتون پڻ وجود ۾ آيون آهن.&lt;ref name=&quot;arts&quot;/&gt;

[[بنگلاديش جي موسيقي]] کي روايتي، نيم روايتي، [[عبادتي موسيقي|عبادتي]] ۽ [[مقبول موسيقي]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. بنگلاديش ۾ روايتي موسيقي هندستاني ننڍي کنڊ جي عبادتي موسيقي جي عام صنفن سان ظاهر ٿئي ٿي؛ جهڙوڪ [[هندستاني روايتي موسيقي]] جون صنفون [[دھرپد]] ۽ [[خيال]]. ٻين اهم صنفن ۾ [[قوالي]] ۽ [[ڪيرتن]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;arts&quot;/&gt; [[ربندر سنگيت]] ۽ [[نذرل سنگيت]] اڄ به تمام گهڻا مقبول آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sarkar|first=Pabitra|title=Musical Literature of Bengal|journal=[[Indian Literature (journal)|Indian Literature]]|volume=16|number=14–27|pages=14–27|year=1973|publisher=[[Sahitya Akademi]]|jstor=24157426}}&lt;/ref&gt;

مقامي [[لوڪ موسيقي]] ۾ [[باول]] صوفي روايت نمايان آهي، جنهن کي 18هين صديءَ ۾ [[لالن]] مقبول بڻايو، ۽ يونيسڪو ان کي [[انساني زباني ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جو شاهڪار]] قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;wei&quot;&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/baul-songs-00107|title=Baul songs|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alom&quot;/&gt; لوڪ موسيقي جي ٻين مقامي صنفن ۾ [[ڀاٽيالي]]، [[ڀاوائيا]]، [[ڌمال]]، [[ڪوي گان]]، [[جاري گان]]، [[ساري گان]]، [[معرفتي]] ۽ [[گمڀيرا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;arts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alom&quot;/&gt;

لوڪ موسيقي سان گڏ مختلف ساز استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ [[ايڪتارا]]، [[دوتارا]]، [[ڍول]]، [[بانسري]]، منجيرا، [[خانجني]]، [[سرندا]]، [[خماڪ]]، [[ڊگڊگي]]، [[جوري]]، جهنجهڻي ۽ [[تال (ساز)|ماجيرا]] (جهانج جو هڪ قسم) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;alom&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/supplements/naboborsho-1423/the-timeless-appeal-folk-music-1208197|title=The timeless appeal of folk music|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=14 April 2016|access-date=15 January 2025|last=Alom|first=Zahangir}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش وٽ [[هندستاني روايتي موسيقي]] جي پڻ مالا مال روايت آهي، جنهن ۾ [[ستار]]، طبلو، [[سرود]] ۽ [[سنتور]] جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;London, Ellen (2004). Bangladesh. Gareth Stevens Pub. p. 29. {{ISBN|0-8368-3107-1}}.&lt;/ref&gt; موسيقي سان لاڳاپيل ادارن ۽ درسگاهن جهڙوڪ [[بنگلاديش شلپاڪلا اڪيڊمي]] ۽ [[ڇايانٽ]] بنگالي لوڪ موسيقي جي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;alom&quot;/&gt;

[[صابينا ياسمين]] ۽ [[رونا ليلا]] کي ملڪ جي عظيم ترين خاتون پلے بيڪ گلوڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/runa-lailas-voice-gift-god-sabina-yasmin-3171921|title=Runa Laila's voice is a gift from God: Sabina Yasmin|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=17 November 2022|access-date=15 January 2024|last=Shazu|first=Shah Alam}}&lt;/ref&gt; [[اينڊريو ڪشور]]، جيڪو هڪ ٻيو مشهور پلے بيڪ گلوڪار هو، کيس &quot;پلے بيڪ جو بادشاهه&quot; سڏيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Reeti|first=Sadia Khalid|url=https://www.dhakatribune.com/showtime/316303/remembering-%E2%80%98playback-king%E2%80%99-andrew-kishore|title=Remembering 'Playback King' Andrew Kishore|work=[[Dhaka Tribune]]|date=5 November 2021|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt;

[[اعظم خان (گلوڪار)|اعظم خان]]، جنهن کي &quot;پاپ سمراٽ&quot; ۽ &quot;راڪ گرو&quot; جا لقب ڏنا ويا، [[بنگلاديشي راڪ]] جي بنيادي شخصيتن مان هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adnin|first=Nazia|title=Remembering Azam Khan: The rock pioneer of Bangladesh|url=https://www.tbsnews.net/glitz/remembering-azam-khan-rock-pioneer-bangladesh-4918|date=28 February 2020|access-date=15 January 2024|work=[[Business Standard]]}}&lt;/ref&gt; [[ايوب بچو]] ۽ [[جيمس (موسيقار)|جيمس]] جهڙن موسيقارن پڻ سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/ayub-bachchu-passes-away-1648585| title=Rock's leading light goes out|work=The Daily Star| date=18 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/ode-the-guru-of-bangladeshi-rock-james-1509028|title=An Ode to the Guru of Rock|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=23 December 2017|access-date=28 September 2022}}&lt;/ref&gt;

[[شايان چوڌري ارنوب]] [[انڊي راڪ]] موسيقي جي هڪ بااثر شخصيت رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/arnob-unplugged-candid-insights-his-artistic-journey-3606661|title=Arnob unplugged: Candid insights into his artistic journey|date=10 May 2024|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}&lt;/ref&gt; 21هين صديءَ جي مشهور پاپ گلوڪارن ۾ [[حبيب واحد]] ۽ [[تحسن رحمان خان]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/musician-habib-wahid-king-of-fusion-music-in-bangladesh-1789549|title=KING OF FUSION|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=23 November 2018|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/interview/news/tahsan-opens-about-career-future-plans-1663867|title=TAHSAN opens up about career, future plans|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 August 2019|access-date=15 January 2024|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad}}&lt;/ref&gt;

[[هيڦي ميٽل موسيقي]] جي شعبي ۾ [[آرٽسيل]] ۽ [[وارفيز]] کي تمام گهڻو اثرائتو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/canada-chants-artcell-artcell-beloved-band-celebrates-25-years-3612926|title=Canada chants 'Artcell, Artcell!' as beloved band celebrates 25 years|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 May 2024|access-date=15 January 2024|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/warfaze-celebrates-4-decades-concerts-worldwide-3680936|title=Warfaze celebrates 4 decades with concerts worldwide|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=19 August 2024|access-date=15 January 2024}}&lt;/ref&gt;

=== ميڊيا ۽ سئنيما ===
{{Main|بنگلاديش جي ميڊيا|بنگلاديش جي سئنيما}}

بنگلاديش ۾ صحافت جي تاريخ 1860ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن ڍاڪا ۾ پهريون ڇاپخانو قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;dr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/purbabanga-rangabhumi-and-the-beginning-theatre-dhaka-1849873|title=Purbabanga Rangabhumi and the beginning of theatre in Dhaka|last=Quayyum|first=Dr. Muhammad Abdul|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 January 2020 |access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt; بنگلاديش جي ميڊيا گهڻ رخي، مقابلي واري، واپاري ۽ منافعي بخش آهي.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{cite web|url=https://downloads.bbc.co.uk/mediaaction/pdf/bangladesh.pdf|title=Country Case Study: Bangladesh|work=[[BBC Media Action]]|publisher=[[BBC]]|date=August 2012|access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جون اهم خبررساں ايجنسين [[بنگلاديش سنگباد سنگسٿا]] (BSS) ۽ [[بي ڊي نيوز 24 ڊاٽ ڪام]] آهن.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12650946|title=Bangladesh media guide|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=16 August 2024|access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt;

ٽيليويزن ميڊيا جي استعمال جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt; [[بنگلاديش ٽيليويزن]] (BTV) واحد سرڪاري ٽيليويزن نيٽورڪ آهي، جنهن جي رسائي سڄي ملڪ تائين آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/bangladesh-others/131125/the-life-and-obscurity-of-btv|title=The life and obscurity of BTV|last=Irani|first=Bilkis|date=20 November 2017|access-date=14 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]}}&lt;/ref&gt; خانگي ٽيليويزن نيٽورڪن ۾ [[اي ٽي اين بنگلا]]، [[چينل آءِ]]، [[اين ٽي وي (بنگلاديشي ٽي وي چينل)|اين ٽي وي]]، [[آر ٽي وي (بنگلاديشي ٽي وي چينل)|آر ٽي وي]]، [[ايڪوشي ٽي وي]]، [[ايڪاتور ٽي وي]]، [[جمونا ٽي وي]] ۽ [[شوموئي ٽي وي]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;

ڇپيل ميڊيا ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ذريعو آهي، ۽ اخبارون خانگي ملڪيت هيٺ هجڻ باوجود کليل راءِ رکندڙ آهن. انهن ۾ [[دي ڊيلي اسٽار]]، [[ڍاڪا ٽربيون]]، [[دي فنانشل ايڪسپريس (بنگلاديش)|دي فنانشل ايڪسپريس]]، [[بنگلاديش پرتيدن]]، [[ڪالر ڪنٿو]]، [[پروٿوم آلو]]، [[دي ڊيلي اتفاق]] ۽ [[جوگانتور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            =
| caption1          = [[انوار حسين (اداڪار)|انوار حسين]] 1967ع جي فلم ''[[نواب سراج الدوله (فلم)|نواب سراج الدوله]]'' ۾ [[سراج الدوله]]، بنگال جي آخري خودمختيار [[بنگال جا نواب|نواب]] جو ڪردار ادا ڪندي
| image2            = Headquarters of Ekushey Television, Kawran Bazar, Dhaka.jpg
| caption2          = ڍاڪا جي [[ڪاوران بازار]] ۾ [[ايڪوشي ٽي وي]] جو مرڪزي دفتر
}}

[[بنگلاديش بيتار]] واحد سرڪاري ريڊيو سروس آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/radio-silence-bangladesh-betars-external-service-inoperative-three-years-3221291|title=Radio Silence: Bangladesh Betar's external service inoperative for three years|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=15 January 2023|access-date=14 January 2025|last1=Hossain|first1=Sajjad|last2=Rahaman|first2=Arafat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt; [[ريڊيو فورتي]]، [[ريڊيو ٽوڊي]]، [[ريڊيو آمار]] ۽ اي بي سي ريڊيو مشهور خانگي ريڊيو اسٽيشنون رهيون آهن، پر ريڊيو جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

مشهور پرڏيهي ميڊيا ذريعن ۾ [[بي بي سي نيوز]] ([[بي بي سي بنگلا]])، [[سي اين اين]]، [[وائس آف آمريڪا]] ۽ [[الجزيره]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt; خاص طور تي [[هندستاني ٽيليويزن ڊراما]] بنگلاديشي سيٽلائيٽ ٽيليويزن تي هڪ قسم جي &quot;ثقافتي بالادستي&quot; قائم ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rahman|first=Anis|title=The politico-commercial nexus and its implications for television industries in Bangladesh and South Asia|volume=42|number=7–8|doi=10.1177/016344372090818|date=13 March 2020|journal=[[Media, Culture &amp; Society]]|publisher=[[SAGE Publishers]]|pages=1153–1174|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

[[بنگلاديش ۾ صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي]] اڃا تائين هڪ اهم مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومت پاران سنسرشپ ۽ صحافين کي هراسان ڪرڻ بابت خدشا موجود آهن. 2026ع جي [[ورلڊ پريس فريڊم انڊيڪس]] ۾ بنگلاديش 180 ملڪن مان 152هين نمبر تي رهيو، جيڪو دنيا جي هيٺين درجن بندين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Index 2026 – Global score |url=https://rsf.org/en/index?year=2026 |access-date=2026-05-01 |website=[[Reporters Without Borders]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش جي [[بنگلاديش جي سئنيما|فلمي صنعت]] جي تاريخ 1898ع ۾ [[بائيوسڪوپ]] جي نمائش سان شروع ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;&gt;{{cite journal |last1=Easmin |first1=Mst. Farjana |last2=Hossain |first2=Afjal |last3=Mandal |first3=Anup Kumar |title=Determinants of Watching a Film: A Case Study on Dhallywood Film Industry, Bangladesh |journal=Asian Business Review |date=2018 |volume=8 |issue=3 |pages=131–138 |doi=10.18034/abr.v8i3.164 }}&lt;/ref&gt;{{rp|129}}&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt; [[ڍاڪا جا نواب|ڍاڪا جي نوابن]] 1900ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين خاموش فلمن جي تياري جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref name=&quot;back&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/first-anniversary/looking-back-forgotten-industry-193126|title=Looking back on a forgotten industry|last1=Tahnia|first1=Rawnak|last2=Rahman|first2=Arin|last3=Aziz|first3=Deena Afroza|last4=Reza|first4=Arafat|work=[[Business Standard]]|access-date=14 January 2024|date=28 January 2021}}&lt;/ref&gt;

ڍاڪا جو ''پڪچر هائوس''، جيڪو پهريون مستقل سئنيما گهر هو، 1913ع ۽ 1914ع جي وچ واري عرصي ۾ قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}} ''[[سڪماري (فلم)|سڪماري]]'' (سٺي ڇوڪري)، جيڪا 1929ع ۾ جاري ٿي، بنگلاديش ۾ تيار ڪيل پهرين فلم هئي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}} ''[[دي لاسٽ ڪس (1931ع فلم)|دي لاسٽ ڪس]]''، جيڪا 1931ع ۾ جاري ٿي، پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم هئي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt; 1947ع تائين ملڪ ۾ 80 سئنيما گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}

اوڀر پاڪستان ۾ پهرين بنگالي ٻوليءَ جي فلم ''[[مکھ او مکھوش]]'' (چهرو ۽ نقاب) 1956ع ۾ جاري ٿي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt; 1959ع ۾ رليز ٿيل ''آڪاش آر مٽي'' (آسمان ۽ ڌرتي) اهڙي قسم جي ٻي فلم هئي.

[[بنگلاديش فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] 1957ع–1958ع ۾ اوڀر پاڪستان فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي نالي سان ڍاڪا ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا مڪمل فلم سازي مرڪز طور ڪم ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt; [[ظهير ريحان]] هن دور ۾ ڪيترين اثرائتين فلمن جي هدايتڪاري ڪئي، جن ۾ ''[[ڪخونو آشيني]]'' (1961ع)، ''شنگم'' (1964ع، پاڪستان جي پهرين رنگين فلم)، ۽ ''جيبون ٿيڪي نيووا'' (1970ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt;

1960ع کان پوءِ ڍاڪا جي فلمي صنعت پاڻ کي بنگالي مسلمان سئنيما جي مرڪز طور قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}} آزاديءَ کان پوءِ پهرين فلم ''[[اورا ايگارو جون]]'' هئي، جنهن جي هدايت [[چاشي نذرل اسلام]] ڪئي ۽ اها 1972ع ۾ جاري ٿي.&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt;

فلمي صنعت جي عروج واري دور ۾، 1996ع کان 2003ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 80 فلمون تيار ٿينديون هيون، پر ان کان پوءِ اهو انگ مسلسل گهٽجندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}&lt;ref name=&quot;back&quot;/&gt;

مشهور هدايتڪارن ۾ [[خان عطاور رحمان]]، [[عالمگير ڪبير]]، [[امجد حسين]]، [[همايون احمد]]، [[مرشد الاسلام]]، [[تنوير مقمل]]، [[طارق مسعود]]، [[صلاح الدين لاولو]] ۽ [[انعام الڪريم نرجھر]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;easmin&quot;/&gt;{{rp|130}}

[[طارق مسعود]] کي سندس فلم ''[[ماتير موئنا]]'' (مٽيءَ جو پکي) تي 2002ع جي [[ڪان فلم ميلو|ڪان فلم ميلي]] ۾ [[فيپريسي]] انعام سان نوازيو ويو. [[فلم سوسائٽي]]ن بنگلاديش ۾ سئنيما جي واڌ ويجهه ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/reviews/how-film-societies-influence-cinema-1559231122|title=How film societies influence cinema|date=31 May 2019|access-date=14 January 2025|last=Sarkar|first=Shihab|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]}}&lt;/ref&gt;

=== کاڌ خوراڪ ===
{{Main|بنگلاديشي کاڌا}}

{{Further|بنگالي کاڌا}}
{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| image_style       = border:none;
| align             = right
| image1            = Kala bhuna 1.jpg
| caption1          = ''[[ڪالا ڀونا]]''، [[چٽاگانگ ڊويزن]] جو [[گوشت جي کاڌن جي فهرست|ڳائو گوشت جو کاڌو]]
| image2            = রুই মাছের ভুনা.jpg
| caption2          = [[روهو]] ڪڙي، مڇيءَ تي ٻڌل کاڌو
| image3            = Morog Polao 1.jpg
| caption3          = ڪڪڙ [[پلاءُ]] (''موروگ پولائو'')، [[پراڻو ڍاڪا]] جو روايتي کاڌو
}}

بنگلاديشي کاڌا، جيڪي ملڪ جي جاگرافيائي هنڌ، آبهوا ۽ تاريخ سان ٺهيا آهن، نهايت شاهوڪار ۽ گهڻ رخي آهن.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;&gt;{{cite book |last=Osman |first=Shawkat|title=খুনতি কড়াই: Bangladeshi Cuisine |publisher=Mapin Publishing|date=16 February 2009|isbn=978-1-890-20602-4}}&lt;/ref&gt;{{rp|14}} بنيادي خوراڪ [[اڇا چانور]] آهي، جيڪا مڇيءَ سان گڏ کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي. [[پنن واري ڀاڄي]]ن، آلو، [[ڪدو]]ن ۽ [[دال]]ن جا مختلف قسم پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڳائو گوشت، [[ٻڪري جو گوشت]]، ڪڪڙ ۽ بدڪ جون [[ڪڙي]]ون عام طور تي کاڌيون وڃن ٿيون،&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;&gt;{{cite web|last=Yesmin|first=Shaheda|url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bangladesh-cuisine-part-i-delectable-and-diverse-1325551|title=Bangladesh cuisine part I – delectable and diverse|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 December 2016|access-date=1 October 2022|archive-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206142722/https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bangladesh-cuisine-part-i-delectable-and-diverse-1325551|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏوگڏ [[ڀرتا]]ن (چيڀاٽيل ڀاڄيون)،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/mashed-1723366 |title=MASHED |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |last=Huda |first=Shahana |date=2 April 2019 |access-date=2 October 2022 |quote=Bhorta is just another staple for Bengalis... |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002091752/https://www.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/mashed-1723366 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''ڀاجي''ن ([[تريل ڀاڄيون]]) ۽ [[ترڪاري]]ن ([[ڪڙي|ڪڙي ٿيل]] ڀاڄيون) جا ڪيترائي قسم پڻ کائبا آهن.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;/&gt;{{rp|8}} مغل اثر هيٺ آيل کاڌن ۾ [[قورمو]]، ڪاليا، [[برياني]]ون، [[پلاءُ]]، [[تهري (کاڌو)|تهري]]ون ۽ [[کچڙي]]ون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt;

استعمال ٿيندڙ مختلف مصالحن ۾ [[هيڊ]]، [[ميٿي]]، [[ڪلونجي]]، [[ڌاڻا]]، [[سونف]]، [[ڦوٽو]] ۽ [[مرچ پائوڊر]] وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا؛ هڪ مشهور مصالحو ملاوٽ [[پانچ فورن]] آهي. استعمال ٿيندڙ چٽڻين ۽ خوشبودار ٻوٽن ۾ [[ڳاڙهو بصر]]، [[مرچ|سائا مرچ]]، ٿوم، [[ادرڪ]]، [[ڌاڻا پن]] ۽ [[پودينو]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;/&gt;{{rp|12}} [[ناريل جو کير]]، [[سرنهن (چٽڻي)|سرنهن جو پيسٽ]]، [[سرنهن جا ٻج]]، [[سرنهن جو تيل]]، [[گيهه]]، [[ڏکڻ ايشيائي اچار|اچار]]&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt; ۽ [[چٽڻي]]ون پڻ هن کاڌ خوراڪ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;/&gt;{{rp|13–14}}

ملڪ جي دريائي جاگرافي سبب مڇي پروٽين جو مکيه ذريعو آهي، ۽ اها اڪثر پنهنجي [[مڇي جا آنا|آڻن]] سميت کائي ويندي آهي. [[هلشا]] قومي مڇي آهي ۽ بيحد مقبول آهي. ٻين گهڻو کائجندڙ مڇين ۾ [[روهو]]، [[پنگاسيس پنگاسيس|پنگاس]] ۽ [[تلپيا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rahman |first1=Md. Naimur |last2=Islam |first2=Abu Reza Md Towfiqul|title=Consumer fish consumption preferences and contributing factors: empirical evidence from Rangpur city corporation, Bangladesh|pmid=33426347|doi=10.1016/j.heliyon.2020.e05864|volume=6|number=12|date=28 December 2020|journal=[[Heliyon]]|article-number=e05864 |publisher=[[Cell Press]]|doi-access=free |pmc=7779775|bibcode=2020Heliy...605864R }}&lt;/ref&gt; [[لابسٽر]]، [[جهينگا]] ۽ [[سڪل مڇي]] (''شٽڪي'') پڻ مقامي کاڌن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;/&gt;{{rp|8}}

چٽاگانگ ۾ ڳائو گوشت سان لاڳاپيل کاڌن ۾ [[ڪالا ڀونا]] ۽ [[ميزبان]] شامل آهن؛ ميزبان هڪ روايتي طور مشهور دعوت آهي، جنهن ۾ ''ميزبان گوشت'' پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو تيز ۽ مصالحيدار ڳائو گوشت جو سالن آهي.&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;/&gt;{{rp|10}}&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;guardiancuisine&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/21/from-kala-bhuna-to-shatkora-curry-lets-all-get-a-taste-for-bangladesh|last=Akbar|first=Ahsan|title=From kala bhuna to shatkora curry – let's all get a taste for Bangladesh|work=[[The Guardian]]|date=21 March 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=2 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902070150/https://www.theguardian.com/world/2021/mar/21/from-kala-bhuna-to-shatkora-curry-lets-all-get-a-taste-for-bangladesh|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سلهٽ ۾ ''[[شتڪورا]]'' ليمون کاڌن کي ميرينيٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ ان جو مشهور مثال [[بيف هتڪورا]] آهي.&lt;ref name=&quot;guardiancuisine&quot;/&gt; [[چٽاگانگ هل ٽريڪٽس]] جي قبائلي برادرين ۾ [[بانس جي ڪونپل]]ن سان کاڌو ٺاهڻ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/feature/food/bamboo-shoots-now-popular-delicacy-tourists-120037|title=Bamboo shoots now a popular delicacy for tourists|work=[[Business Standard]]|date=16 August 2020|access-date=2 October 2022|archive-date=2 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002095316/https://www.tbsnews.net/feature/food/bamboo-shoots-now-popular-delicacy-tourists-120037|url-status=live}}&lt;/ref&gt; کلنا گوشت وارن کاڌن ۾ ''چوئي جهل'' ([[پائپر چابا]]) جي استعمال لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;guardiancuisine&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt; ''ڪلائي روٽي''، ڳوٺاڻي [[فليٽ بريڊ]] جو هڪ قسم، راجشاهي جي [[چپائي نواب گنج]] ۾ وڏي پيماني تي کائي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/198302/kalai-ruti-a-northwestern-must-eat |title=Kalai Ruti, a northwestern must eat |work=[[Dhaka Tribune]] |date=9 January 2020 |access-date=9 January 2026 }}&lt;/ref&gt;

بنگلاديش ۾ مٺاڻن جي وسيع روايت آهي، جنهن ۾ ''[[رس گلو|روشگولا]]''، ''[[رس ملائي|روشملائي]]''، ''[[چومچوم]]''، ''[[سنديش]]''، ''[[مشٽي دوئي]]''، ''[[گلاب جامن|ڪالوجام]]'' ۽ ''[[جليبي|جلابي]]'' جهڙيون [[مٺايون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/the-concept-desserts-bangladesh-1244389|title=The Concept of Desserts in Bangladesh|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 June 2016|access-date=2 October 2022 |last=Karim |first=Elita}}&lt;/ref&gt; [[پٿا]] چانورن يا ميون مان ٺهيل روايتي اُٻاريل مٺاڻون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/deshi-mix/winter-pitha-176893|title=Winter Pitha|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=24 November 2015|access-date=2 October 2022}}&lt;/ref&gt; [[حلوو]]، [[شيمائي]] ۽ [[فالودو]]، جن مان پوئين ٻه [[سيميون]] جون صورتون آهن، مذهبي ميلن ۽ خوشين ۾ مشهور مٺاڻون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/life-living/news/shab-e-barat-the-night-fortune-and-forgiveness-2983236|title=Shab-e-Barat: The night of fortune and forgiveness|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=15 March 2022|access-date=2 October 2022 |last=Khondokar |first=Faiza}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/aappayon/variations-vermicelli-1250221|title=Variations on Vermicelli|date=5 July 2016|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=24 April 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://images.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/dinas-table-1752979|title=Dina's Table|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 June 2019|access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;

[[روٽي|روتي]]، [[نان]]، [[پراٺو]]، [[لوچي]] ۽ [[باڪر خاني]] اهم مقامي مانيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/ls-special/bread-101-1566847|title=Bread 101|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 April 2018|access-date=2 October 2022 |last=Tariq |first=Jahanara}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt; گرم [[کير واري چانهه]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پيئجندڙ مشروب آهي، جيڪا [[اڏا (ڏکڻ ايشيائي)|گڏيل ڪچهري]]ن جو مرڪز بڻيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/reader%E2%80%99s-chit/coffee-lifestyle-or-just-another-alternative-tea-1503541|title=Coffee: a lifestyle or just another alternative to tea?|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=12 December 2017|access-date=1 October 2022 |last1=Amatya |first1=Suki |last2=Mahin |first2=Tamanna |last3=Sadaaf |first3=Bushra Humaira |last4=Sarkar |first4=Supriti}}&lt;/ref&gt; [[بورھاني]]، [[مٺو]] ۽ [[لسي]] روايتي طور استعمال ٿيندڙ مشهور مشروب آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Jyoti Prakash |first1=Tamang |title=Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of Asia |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2800-4 |pages=77–89}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sarkar |first=Supriti|title=Tis' the season (almost) for Lassi|date=13 February 2018|access-date=24 April 2023|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/ls-pick/tis-the-season-almost-lassi-1533559}}&lt;/ref&gt;

[[ڪباب]] تمام گهڻو مشهور آهن، خاص طور تي [[سيخ ڪباب]]، [[چپلي ڪباب]]، [[شامي ڪباب]]، [[چڪن ٽڪا]] ۽ [[ششليڪ]]، گڏوگڏ ''چاپ'' جا مختلف قسم.&lt;ref name=&quot;shaheda&quot;/&gt; مشهور گهٽي کاڌن ۾ [[چٽ پٽي]]، [[جهل موري]]، ''شنگارا''،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/all-about-shingaras-3396736|title=All about shingaras|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 August 2023|access-date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt; [[سموسو]] ۽ [[پاني پوري|فچڪا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://archive.thedailystar.net/lifestyle/2010/03/02/centre.htm|title=street food 101|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=9 March 2010 |last=Haider |first=M. H.|access-date=2 October 2022}}&lt;/ref&gt;

=== رانديون ===
{{Main|بنگلاديش ۾ رانديون}}

[[File:Mashrafe 2016 (9).jpg|thumb|[[بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم]]]]

ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪيترين ئي [[بنگالي روايتي رانديون|روايتي مقامي راندين]] جهڙوڪ [[ڪبڊي]]، [[بولي کيلا]]، [[لاٺي کيلا]] ۽ [[نوڪا بائيچ]] کي اڃا تائين وڏي مقبوليت حاصل آهي. جيتوڻيڪ ڪبڊي ملڪ جي قومي راند آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Faroqi |first=Gofran |year=2012 |chapter=Kabadi |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kabadi |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}&lt;/ref&gt; پر [[ڪرڪيٽ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند سمجهي وڃي ٿي. [[بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1999ع ۾ پنهنجي پهرين [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] ۾ شرڪت ڪئي، ۽ ايندڙ سال ان کي [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] جو درجو ڏنو ويو. بنگلاديش 2015ع جي [[2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] ۾ چوٿين مرحلي تائين پهتو، [[2017 آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] جي نيم فائنل تائين پهتو، ۽ [[ايشيا ڪپ]] جي فائنل ۾ ٽي ڀيرا (2012ع، 2016ع ۽ 2018ع) پهتو.

[[شڪيب الحسن]] کي راند جي تاريخ جي بهترين [[آل رائونڊر]] رانديگرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=24 March 2020 |title=Why Shakib Al Hasan is one of cricket's greatest allrounders|publisher=[[ESPNcricinfo]] |url=https://www.espncricinfo.com/story/stats-analysis-why-shakib-al-hasan-is-one-of-cricket-s-greatest-allrounders-1219732 |access-date=23 March 2021}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ [[بنگلاديش قومي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم]] مردن جو [[2020 انڊر-19 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=U19s Cricket World Cup: Bangladesh beat India in final to win first title |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/51437334|work=BBC Sport|date=9 February 2020|access-date=9 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Minhaz Uddin Khan|title=Young Tigers become World Champions |url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2020/02/09/u19wc-final-tilak-out-india-103-2-after-29-overs|work=Dhaka Tribune|date=9 February 2020|access-date=9 February 2020}}&lt;/ref&gt; ساڳي ٽيم 2023ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار [[انڊر-19 مردن جو ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 December 2024 |title=Bangladesh reach second consecutive U-19 Asia Cup final with dominant win over Pakistan |url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladesh-reach-second-consecutive-u-19-asia-cup-final-dominant-win-over-pakistan-1011861 |access-date=2025-01-05 |website=Business Standard |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 December 2024 |title=Under-19 Asia Cup winners list: Bangladesh win second title in Dubai over India |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/under-19-asia-cup-full-winners-list-india-vs-bangladesh-dubai-9713377/ |access-date=2025-01-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ [[بنگلاديش عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] [[2018 عورتن جو ٽوئنٽي 20 ايشيا ڪپ]] کٽيو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thedailystar.net/star-live/women-asia-cup-t20-champions-2018-bangladesh-womens-cricket-team-got-victory-1590118 |title=Champions of Asia T20 Cup 2018: Bangladesh Women's Cricket Team |work=The Daily Star |date=12 June 2018 |access-date=14 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829153434/https://www.thedailystar.net/star-live/women-asia-cup-t20-champions-2018-bangladesh-womens-cricket-team-got-victory-1590118 |archive-date=29 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bangladesh National Football Team in Maldives in the SAFF Championship 2021.jpg|thumb|[[بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم]]]]

[[فٽبال]] ڪرڪيٽ کان پوءِ بنگلاديش جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/columns/football-the-game-which-makes-us-come-alive|title=Football ... the game which makes us come alive|date=14 December 2022|work=The Financial Express|type=Opinion}}&lt;/ref&gt; قومي فٽبال ٽيم جو پهريون روپ 1971ع جي آزاديءَ واري جنگ دوران [[شادھين بنگلا فٽبال ٽيم]] جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.tbsnews.net/sports/shadhin-bangla-football-dal-team-no-other |title='Shadhin Bangla Football Dal': A team like no other |date=16 December 2019 |work=Business Standard |access-date=15 August 2022 |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815160845/https://www.tbsnews.net/sports/shadhin-bangla-football-dal-team-no-other |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 25 جولاءِ 1971ع تي ٽيم جي ڪپتان [[ذاڪريا پِنٽو]] پاڙيسري هندستان ۾ ميچ کان اڳ بنگلاديش جو جهنڊو پرڏيهي سرزمين تي ڦڙڪائيندڙ پهريون شخص بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.newagebd.net/article/133717/i-am-luckier-than-pele-zakaria-pintoo|title=I am luckier than Pele: Zakaria Pintoo|date=26 March 2021|work=New Age}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ [[بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم]] 1973ع ۾ پنهنجو پهريون بين الاقوامي مقابلو کيڏيو ۽ پوءِ [[اي ايف سي ايشيا ڪپ]] (1980ع) ۾ شرڪت ڪرڻ جو اعزاز حاصل ڪيو، اهڙي ريت اها ڏکڻ ايشيا جي صرف ٻي ٽيم بڻجي وئي جيڪا هن مقابلي ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/football/যে-ম্যাচগুলো-'আফসোস'-বাংলাদেশের-ফুটবলে|title=যে ম্যাচগুলো 'আফসোস' বাংলাদেশের ফুটবলে|first=Niar|last=Iqbal|language=bn|work=Prothom Alo|date=6 April 2020|archive-date=10 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230910082413/https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%AF%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8B-%E2%80%98%E0%A6%86%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%B8%E2%80%99-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AB%E0%A7%81%E0%A6%9F%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

فٽبال ۾ بنگلاديش جون سڀ کان نمايان ڪاميابيون [[2003 ساف گولڊ ڪپ]] ۽ [[1999 ڏکڻ ايشيائي رانديون]] آهن. [[بنگلاديش عورتن جي قومي فٽبال ٽيم]] 2022ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار [[ساف عورتن جي چيمپيئن شپ]] کٽي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Bangladesh retain SAFF Women's Champs title |url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/first-page/bangladesh-retain-saff-womens-champs-title-1730307628 |access-date=2025-01-05 |work=The Financial Express |language=en|archive-date=2025-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208052130/https://today.thefinancialexpress.com.bd/first-page/bangladesh-retain-saff-womens-champs-title-1730307628|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگلاديشي تيرانداز [[ايتي خاتون]] ۽ [[رومان سنا]] [[2019 ڏکڻ ايشيائي رانديون]] دوران تيراندازي جي سڀني 10 مقابلن (انفرادي ۽ ٽيمي) ۾ سون جا تمغا کٽي تاريخ رقم ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/athletics/bangladesh-win-all-10-golds-in-archery-sa-games-2019-1837909 |title=Ety, Sana complete Bangladesh's clean sweep in archery |date=9 December 2019 |work=The Daily Star}}&lt;/ref&gt;

[[قومي راندين جي ڪائونسل]] ملڪ جي 42 راندين جي وفاقن کي منظم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=All Affiliated National Federation/Association |url=http://nsc.gov.bd/n/?cat=11 |publisher=[[National Sports Council]] |access-date=25 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121160742/http://nsc.gov.bd/n/?cat=11 |archive-date=21 January 2013}}&lt;/ref&gt;

[[شطرنج]] پڻ بنگلاديش ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. ملڪ وٽ شطرنج جا پنج گرينڊ ماسٽر آهن، جن مان [[نياز مرشد]] ڏکڻ ايشيا جو پهريون گرينڊ ماسٽر هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdchessfed.com/grand-masters|title=Bangladesh Chess Federation|website=bdchessfed.com|access-date=17 January 2020|archive-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129112718/http://bdchessfed.com/grand-masters/}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جبل چاڙهيندڙ [[موسيٰ ابراهيم]] [[مائونٽ ايورسٽ]] تي پهچندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.&lt;ref name=&quot;dailystardetail&quot;&gt;{{cite news |title=Musa conquers Everest |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=139787 |work=The Daily Star |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027015045/https://www.thedailystar.net/news-detail-139787 |archive-date=27 October 2017 |date=24 May 2010}}&lt;/ref&gt;

[[واصفيا نذرين]] پهرين بنگلاديشي جبل چاڙهيندڙ آهي، جنهن [[ست چوٽيون]] (Seven Summits) ۽ [[ڪي ٽو]] سر ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Mary Anne Potts |title=Bangladeshi Climber Shares Her Spiritual Journey for the Women of Her Country |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/adventure-blog/2016/05/27/bangadeshi-climber-wasfia-nazreen-shares-her-spiritual-journey-for-the-women-of-her-country/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119031640/https://www.nationalgeographic.com/adventure/adventure-blog/2016/05/27/bangadeshi-climber-wasfia-nazreen-shares-her-spiritual-journey-for-the-women-of-her-country/ |archive-date=19 November 2019 |website=National Geographic |date=27 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.thedailystar.net/life-living/news/wasfia-nazreen-becomes-first-bangladeshi-summit-k2-3076801|title=Wasfia Nazreen becomes first Bangladeshi to summit K2|magazine=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=16 January 2024|date=22 July 2022}}&lt;/ref&gt;

مئي 2026ع ۾ [[بابر علي]] [[مائونٽ مڪالو]] سر ڪندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/babar-ali-becomes-first-bangladeshi-summit-mount-makalu-1427111 |title=Babar Ali becomes first Bangladeshi to summit Mount Makalu |website=[[The Business Standard]] |date=2026-05-02 |access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;

== اهم شخصيتون ==
* [[شيخ مجيب الرحمان]]
* [[شيخ حسينه واجد]]
* [[بيگم خالده ضياء]]
* [[ڊاڪٽر محمد يونس]] ([[نوبل انعام]] ماڻيندڙ)
* [[رونا ليلا]]

== پڻ ڏسندا ==
* [[بنگلاديش جا صدر]]
* [[بنگلاديش جا وزير اعظم]]

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==
{{Refbegin|30em}}
* احمد، نظام. ''بنگلاديش جي پارليامينٽ'' (روٽليج، 2018ع).
* {{cite book |last=Ali |first=S. Mahmud |date=2010 |title=Understanding Bangladesh |url={{GBurl|id=FD2KzBG1ejwC}} |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70143-3}}
* {{cite book |title=Bangladesh War: Report from Ground Zero |last=Ghosh |first=Manash |year=2021 |publisher=Niyogi Books |isbn=978-93-91125-37-0}}
* بيڪسٽر، ڪريگ. ''بنگلاديش: قوم کان رياست تائين'' (روٽليج، 2018ع).
* {{cite book |last=Bose |first=Sarmila |date=2012 |title=Dead Reckoning Memories of the 1971 Bangladesh War |publisher=Hachette UK |isbn=978-93-5009-426-6}}
* {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-33274-8 |url={{GBurl|id=in1_AgAAQBAJ}}}}
* گروور، ويريندر. ''بنگلاديش: حڪومت ۽ سياست'' (ڊيپ اينڊ ڊيپ پبليڪيشنز، 2000ع).
* {{cite book |editor1-last=Guhathakurta |editor1-first=Meghna |editor2-last=van Schendel |editor2-first=Willem |year=2013 |title=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5304-1}}
* {{cite book |last1=Hasnat |first1=G. N. Tanjina |last2=Kabir |first2=Md. Alamgir |last3=Hossain |first3=Md. Akhter |title=Handbook of Environmental Materials Management |chapter=Major Environmental Issues and Problems of South Asia, Particularly Bangladesh |date=2018 |pages=1–40 |doi=10.1007/978-3-319-58538-3_7-1 |isbn=978-3-319-58538-3}}
* افتخار اقبال (2010ع) ''بنگال ڊيلٽا: ماحوليات، رياست ۽ سماجي تبديلي، 1840–1943'' (پالگريو ميڪملن) {{ISBN|0-230-23183-7}}
* {{cite journal |last1=Islam |first1=Saiful |last2=Khan |first2=Md. Ziaur Rahman |title=A Review of Energy Sector of Bangladesh |journal=Energy Procedia |date=March 2017 |volume=110 |pages=611–618 |doi=10.1016/j.egypro.2017.03.193 |bibcode=2017EnPro.110..611I}}
* جينوزي، ايف. ٽاماسن، ۽ جيمس ٽي. پيچ. ''بنگلاديش جو زرعي ڍانچو: ترقيءَ ۾ هڪ رڪاوٽ'' (روٽليج، 2019ع).
* {{cite book |last=Khan |first=Muhammad Mojlum |year=2013 |title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal |publisher=Kube Publishing |isbn=978-1-84774-052-6}}
* {{cite book |last=Mookherjee |first=Nayanika |date=2015 |title=The Spectral Wound: Sexual Violence, Public Memories, and the Bangladesh War of 1971 |url={{GBurl|id=JjUWrgEACAAJ}} |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5949-4}}
* ايم. مفخرالاسلام (مرتب)، (2004ع)، ''بنگلاديش جي سماجي ۽ معاشي تاريخ: پروفيسر شفيق الرحمان جي ياد ۾ مقالا''، پهريون ڇاپو، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{oclc|156800811}}
* ايم. مفخرالاسلام (2007ع)، ''بنگال جي زراعت 1920–1946: هڪ مقداري مطالعو'' (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس)، {{ISBN|0-521-04985-7}}
* {{cite journal |last1=Prodhan |first1=Mohit |title=The educational system in Bangladesh and scope for improvement |journal=Journal of International Social Issues |volume=4 |issue=1 |date=2016 |pages=11–23 |url=https://www.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf }}
* {{cite book |last=Raghavan |first=Srinath |year=2013 |title=1971: A Global History of the Creation of Bangladesh |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72864-6}}
* {{cite book |last=Rashid |first=Haroun Er |year=1977 |title=Geography of Bangladesh |publisher=University Press |oclc=4638928}}
* رياز، علي. ''بنگلاديش: آزاديءَ کان پوءِ جي سياسي تاريخ'' (بلومزبري پبلشنگ، 2016ع).
* {{cite book |last=Riaz |first=Ali |date=2010 |title=Political Islam and Governance in Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92624-2}}
* {{cite book |last1=Riaz |first1=Ali |last2=Rahman |first2=Mohammad Sajjadur |date=2016 |title=Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-30877-5}}
* {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |year=2009 |title=A History of Bangladesh |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86174-8}}
* {{cite journal |last1=J. Shelley |first1=Israt |last2=Takahashi-Nosaka |first2=Misuzu |last3=Kano-Nakata |first3=Mana |last4=S. Haque |first4=Mohammad |last5=Inukai |first5=Yoshiaki |title=Rice Cultivation in Bangladesh: Present Scenario, Problems, and Prospects |journal=Journal of International Cooperation for Agricultural Development |date=2016 |volume=14 |doi=10.50907/jicad.14.0_20}}
* سراج الاسلام (مرتب)، (1997ع)، ''بنگلاديش جي تاريخ 1704–1971'' (ٽن جلدن ۾: جلد 1 سياسي تاريخ، جلد 2 معاشي تاريخ، جلد 3 سماجي ۽ ثقافتي تاريخ)، ٻيون نظرثاني ٿيل اشاعت، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{ISBN|984-512-337-6}}
* سراج الاسلام (مکيه ايڊيٽر)، (2003ع)، ''بنگلاپيڊيا: بنگلاديش جو قومي انسائيڪلوپيڊيا'' (10 جلد)، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{ISBN|984-32-0585-5}}
* {{cite book |last1=Sisson |first1=Richard |last2=Rose |first2=Leo E. |date=1991 |title=War and Secession: Pakistan, India, and the Creation of Bangladesh |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-07665-5}}
* {{cite book |last=Sogra |first=Khair Jahan |date=2014 |title=The Impact of Gender Differences on the Conflict Management Styles of Managers in Bangladesh: An Analysis |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6854-9}}
* {{cite book |last=Umar |first=Badruddin |date=2006 |title=The Emergence of Bangladesh: Rise of Bengali Nationalism, 1958–1971 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-597908-4}}
* وان اسڪينڊل، وليم. ''بنگلاديش جي تاريخ'' (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2020ع).
* {{cite book |last=Uddin |first=Sufia M. |date=2006 |title=Constructing Bangladesh: Religion, Ethnicity, and Language in an Islamic Nation |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-7733-3}}
* {{cite book |last1=Wahid |first1=Abu N.M. |last2=Weis |first2=Charles E. |date=1996 |title=The Economy of Bangladesh: Problems and Prospects |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-95347-8}}

=== حڪومت ===
* [https://bangladesh.gov.bd حڪومت] – بنگلاديش حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://bangabhaban.gov.bd صدر] – بنگلاديش جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://cao.gov.bd چيف ايڊوائيزر] – بنگلاديش جي چيف ايڊوائيزر جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://cabinet.gov.bd ڪابينا] – ڪابينا ڊويزن جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://www.parliament.gov.bd پارليامينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260219045531/https://www.parliament.gov.bd/ |date=2026-02-19 }} – بنگلاديش جي پارليامينٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://www.supremecourt.gov.bd سپريم ڪورٽ] – بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [http://nsds.bbs.gov.bd/en شماريات] – [[بنگلاديش شماريات بيورو]] جي سرڪاري ويب سائيٽ

=== تاريخ ===
* [https://bffwt.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bffwt.portal.gov.bd/page/e2b55969_0e0c_4337_bb4e_ddcc801df7db/History%2520of%2520Bangladesh%2520(4).docx &quot;تاريخ&quot;] – بنگلاديش فريڊم فائٽر ويلفيئر ٽرسٽ وٽ بنگال جي تاريخ

=== سياحت ===
* [https://beautifulbangladesh.gov.bd خوبصورت بنگلاديش] – بنگلاديش جو سرڪاري سياحتي پورٽل

=== نقشا ===
* {{Wikiatlas}}
* {{OSM relation|184640}}
{{Refend}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Library resources box}}
* [https://ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=BD بنگلاديش لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] تان [[انٽرنيشنل فيوچرز]]

{{Bangladesh topics}}
{{Navboxes
|list =
{{Countries of Asia}}
{{South Asian topics}}
{{South Asian Association for Regional Cooperation|state=collapsed}}
{{Commonwealth of Nations}}
{{Organisation of Islamic Cooperation}}
{{D-8 Organization for Economic Cooperation}}
{{Socialist rulers}}
}}
{{Subject bar|Bangladesh|Asia|Countries|auto=yes|voy=Bangladesh}}
{{Authority control}}
{{Coord|24|N|90|E|type:country_region:BD|display=title}}

[[Category:Bangladesh| ]]&lt;!--مهرباني ڪري معياري صورت موجب خالي جاءِ برقرار رکو--&gt;
[[Category:بنگال]]
[[Category:ايشيا جا ملڪ]]
[[Category:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي بنگالي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[Category:دولت مشترڪه جي جمهوريتون]]
[[Category:ڊيولپنگ 8 ملڪن جا رڪن ملڪ]]
[[Category:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظت هيٺ علائقا]]
[[Category:گهٽ ترقي يافته ملڪ]]
[[Category:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]]
[[Category:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]]
[[Category:ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]]
[[Category:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]]
[[Category:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]]
[[Category:1971ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[Category:1971ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[Category:جاگرافيائي مضمون جن ۾ تصويرن لاءِ متبادل متن موجود ناهي]]
[[Category:برڪس ترقياتي بئنڪ جا رڪن ملڪ]]


* [http://www.bangladesh.gov.bd/  بنگلا ديش جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{سارڪ}}
{{OIC}}

[[زمرو:بنگلاديش]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:بنگال]]
[[زمرو:اسلامي رياستون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>qjwzyq7la06xb65esbaei59y7tdsl9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قرآن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3864</id>
    <revision>
      <id>387582</id>
      <parentid>337193</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70967" sha1="kdt51sy2zisy9jh1ele7abmypphlot3" xml:space="preserve">{{Short description|Central religious text of Islam}}
{{About|the central religious text of Islam||Quran (disambiguation)}}
{{Infobox religious text
| religion = [[اسلام]]
| image  = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| alt  = Quran opened, resting on a stand
| language = [[عربي ٻولي|ڪلاسيڪي عربي]]
| chapters = 114 سورتون ([[قرآن ۾ سورتن جي فهرست|فهرست]])
| period  = سال 610ع - 632ع (تقريبن 23 اسلامي سال)
| name  = قرآن مجيد
| caption  = [[برطانيا]] جي شهر، [[برمنگهم]] ۾ موجود حجازي رسم الخط ۾ لکيل قرآن جا ڪجهه لکيل محفوظا، جنهن جي [[ڪاربن ڊيٽنگ]] [[محمد|نبي ﷺ]] جي حياتي سان اوورليپ ڪري ٿي.
| subheader = ٱلْقُرْآن (عربي لکت)
| native_wikisource = القرآن الكريم
| orig_lang_code = ar
| wikisource = Quran
|verses=6,236 آيتون &lt;br&gt;6,348 آيتون (بسم الله سان گڏ)}}
[[فائل:Opened Qur'an.jpg|thumb|200px|قرآن]]
'''قرآن مجيد''' (عربي: ٱلْقُرْآن؛ لفظي معني، تلاوت) [[اسلام]] جي بُنيادي ۽ آخري الھامي ڪتاب آهي، جيڪا [[الله|اللہ تعالٰي]] طرفان آخري پيغمبر، [[محمد|محمد ﷺ]] تي وحي ذريعي نازل ڪئي وئي. اها 114 سورتن (سُورَة) ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن (آيَات، واحد: آيَة) ۾ ورهائل آهي. ان جي مذهبي اهميت کانسواء، ان کي وڏي پيماني تي [[عربي ادب]] ۾ بهترين ڪم قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Islam|last=Guillaume|first=Alfred|publisher=Penguin books|year=1954|location=Edinburgh|page=74|quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha2&quot;&gt;{{Cite book|title=Complete Idiot's Guide to World Religions|last1=Toropov|first1=Brandon|last2=Buckles|first2=Luke|date=2004|publisher=Alpha|isbn=978-1-59257-222-9|location=|page=126|oclc=|quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito2&quot;&gt;{{Cite book|title=Islam: The Straight Path|last=Esposito|first=John|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-539600-3|edition=4th|page=21|quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ ۾ تقريباً 23 سالن جي عرصي ۾ حضرت [[محمد]] صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو۔ قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي ۽ هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت [[جبرئيل عليه السلام]] جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِيو۔ قرآن شريف ۾ 30 سيپارا آهن۔ جن ۾ نيڪي ۽ حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن۔ قرآن شريف [[فقہ|اسلامي قانون]] جو پهريون ماخذ بہ آهي۔ مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن ۾ اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي ۽ هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو ۽ پُوري دُنيا ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو متن هڪجهڙو آهي۔ هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰي عنہ]] جي خلافت جي دور ۾ هِن کي سهيڙيو ويو۔ هِن ڪَم جي اڳواڻي [[زيد بِن ثابت|زيد بِن ثابت انصاري رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪَئي۔ قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪيو، جيڪو [[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحه]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ترجمو هو۔

قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي ۽ هِي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي [[مسلمان]] هر [[نماز]] ۾ پڙهندا آهن ۽ انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن۔ قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح ۾ [[تفسير]] چيو ويندو آهي،جيڪو مختلف ٻولين ۾ ڪيو پيو وڃي۔ قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿِي چُڪو آهي۔ جڏهن تہ صرف [[سنڌي ٻولي|سِنڌي ٻوليءَ]] ۾ ترجمن جو چڱو تعداد آهي۔ مسلمان هر سال [[رمضان]] جي مهيني ۾ تراويح دوران گھٽ ۾ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن۔

قرآن اسلامي دُنيا ۾ مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن ۽ نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي۔

عرب جڏھن سنڌ ۾ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلام جي تعليم لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا۔ ان ڏس ۾ ڪيترن ئي مستند روايتن ۾ اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ۾ ڪيو ويو۔ قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو [[مولوي احمد ملاح]] (1877-1970ع) ڪيو اھي۔ ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا ۽ تفسير لکيا آهن۔&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]].&lt;/ref&gt;

==تفصيل==


قرآن مجيد (عربي: القرآن) اسلام جو مرڪزي متن آهي ۽ مسلمانن جو عقيدو آهي ته اها ڪلام الله آهي جيڪا سڌو سنئون نبي تي نازل ٿيو. اها 114 سورتن ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن ۾ ورهايل آهي. اهو زباني طور (orally) الله طرفان آخري نبي محمد تي فرشتي جبرائيل ذريعي نازل ڪيو ويو. تقريبن 23 سالن جي عرصي دوران. ان کي اسلام جي سچائي جڳ سڀ کان اهم معجزو ۽ وحي جي سلسلو، جيڪا آدم کان شروع ٿيو ۽ پيغمبرن تي ڪتابن توريت، زبور ۽ انجيل جي شڪل ۾ نازل ٿيندي، محمد تائين پهتو، جو خاتمو سمجهيو ويندو آهي.

مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن الله جو ڪلام ۽ زندگي جي سڀني پهلوئن لاءِ هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي، جيڪا نبي تي وحي جي صورت ۾ اتاريو ويو ۽ صحابه هن کي تحريري صورت ۾ رڪارڊ ڪيا. محمد جي وصال کانپوء پهرين راشد خليفي، ابوبڪر جي حڪم تي، صحابه (جنهن ان جا ڪجهه حصا لکيل شڪل ۾ محفوظ ڪيا يا زباني حفظ ڪيا هئا) پاران  مرتب ۽ هڪ جاء تي لکيل شڪل ۾ ترتيب ڏنو ويو. پوء ٽيون راشد خليفي، عثمان جي دور ۾ هن جو هڪ معياري نسخو (هاڻي عثماني نسخي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تيار ڪيو ويو ۽ هن جي نقلون تمام علائقن ۾ هڪ متفقه نسخي طور موڪلايون ويو. اها قرآن جو متفقه نسخو آهي ۽ سجي دنيا ۾ مسلمانن پاس موجود لکيل قرآن جا نسخا ڪابه تبديلي جي بغير، هن نسخي جي نقل آهن. اهو عربي جي مختلف لهجن ۾، بغير ڪنهن معنيٰ ۾ تبديلي جي، تلاوت ڪيو ويندو آهي.

Al Quran is the central [[religious text]] of [[Islam]], believed by [[Muslims]] to be a [[Waḥy|revelation]] directly from [[God in Islam|God]] (''[[Allah|Allāh]]''). It is organized in 114 chapters ({{Transliteration|ar|[[surah]]}}, {{pl.}} {{Transliteration|ar|suwer}}) which consist of individual verses (''{{Transliteration|ar|[[āyah]]}}''). Besides its religious significance, it is widely regarded as the finest work in [[Arabic literature]],&lt;ref&gt;{{cite book |last=Guillaume |first=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin books |year=1954 |location=Edinburgh |page=74 |quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha&quot;&gt;{{Cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |title=Complete Idiot's Guide to World Religions |last2=Buckles |first2=Luke |date=2004 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-222-9 |location= |page=126 |oclc= |quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito&quot;&gt;{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=4th |page=21 |quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt; and has significantly influenced the [[Arabic|Arabic language]]. It is the object of a modern field of academic research known as [[Quranic studies]].

Muslims believe the Quran was orally revealed by God to the final Islamic [[Prophets and messengers in Islam|prophet]] [[Muhammad in Islam|Muhammad]] through the [[Angel#Islam|angel]] [[Gabriel#Islam|Gabriel]] incrementally over a period of some 23 years, beginning on the [[Night of Power|Laylat al-Qadr]], when Muhammad was 40, and concluding in 632, the year of his death. Muslims regard the Quran as Muhammad's most important [[Islamic view of miracles|miracle]], a proof of his [[prophets and messengers in Islam|prophethood]], and the culmination of a series of divine messages starting with those revealed to the first Islamic prophet [[Adam in Islam|Adam]], including the [[Islamic holy books|holy books]] of the [[Torah in Islam|Torah]], [[Zabur|Psalms]], and [[Gospel in Islam|Gospel]] in Islam.

The Quran is believed by Muslims to be God's own divine speech providing a complete code of conduct across all facets of life. This has led [[Schools of Islamic theology|Muslim theologians]] to fiercely debate whether the Quran was &quot;[[Quranic createdness|created or uncreated]].&quot; According to tradition, several of Muhammad's [[Companions of the Prophet|companions]] served as scribes, recording the revelations. Shortly after Muhammad's death, the Quran was compiled on the order of the first caliph [[Abu Bakr]] ({{Reign|632|634}}) by the companions, who had written down or memorized parts of it. Caliph [[Uthman]] ({{Reign|644|656}}) established a standard version, now known as the [[Uthmanic codex]], which is generally considered the archetype of the Quran known today. There are, however, [[Qira'at|variant readings]], with some differences in meaning.

The Quran assumes the reader's [[Biblical and Quranic narratives|familiarity with major narratives]] recounted in the [[Biblical canon|Biblical]] and [[Apocrypha|apocryphal texts]]. It summarizes some, dwells at length on others and, in some cases, presents alternative accounts and interpretations of events. The Quran describes itself as a book of guidance for humankind ({{qref|2|185|pl=y}}). It sometimes offers detailed accounts of specific historical events, and it often emphasizes the [[Islamic ethics|moral significance]] of an event over its narrative sequence.

Supplementing the Quran with explanations for some cryptic Quranic narratives, and rulings that also provide the basis for [[Islamic law]] in most denominations of Islam, are [[hadith]]s—oral and written traditions believed to describe words and actions of Muhammad. During [[Prayer#Islam|prayers]], the Quran is recited only in Arabic. Someone who has memorized the entire Quran is called a {{transliteration|ar|[[Hafiz (Quran)|hafiz]]}}. Ideally, verses are recited with a special kind of [[Prosody (linguistics)|prosody]] reserved for this purpose called {{transliteration|ar|[[tajwid]]}}. During the month of Ramadan, Muslims typically complete the recitation of the whole Quran during {{transliteration|ar|[[tarawih]]}} prayers. In order to extrapolate the meaning of a particular Quranic verse, Muslims rely on [[exegesis]], or commentary rather than a direct translation of the text.
{{Quran|expanded=all}}

== نالي جو سبب، معنيٰ ۽ نالا ==
=== لفظ قرآن ===
قرآن شريف ”قرآن“ عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي. قرآن ۾ لفظ ”قرآن“ تقريباً 70 ڀيرا آيو آهي ۽ چند معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. هِي عربي ٻولي جي فعل قرأ جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”هُن پڙهيو“ يا ”هُن تلاوت ڪَئي“. سرياني ٻوليءَ ۾ هِن جي مساوي آمد (ܩܪܝܢܐ) qeryānā) جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ”صحيفو پڙهڻ“ يا ”سبق“&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |access-date=2016-07-30 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013925/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا، پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قرأ کي قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran&lt;/ref&gt;. بهرحال محمد جي دور ۾ هِي هڪ عربي اصطلاح ٿِي چُڪي هُئي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب ”تلاوت ڪرڻ“ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت ۾ بيان ڪيل آهي : ”يقيناً هِن کي سهيڙڻ ۽ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي“.&lt;ref&gt;القرآن:75:17&lt;/ref&gt;
ٻين آيتن ۾ قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت (محمد صلي الله عليه وسلم) ڪئي“ به آهي نماز ۾ تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت ۾ آهي : “۽ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو ۽ خاموش رهو“&lt;ref&gt;القرآن: 7:204&lt;/ref&gt;. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت ۽ انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو.

=== فرقان ===
قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان (حق ۽ باطل وچ ۾ فرق ڪندڙ)، امّ الڪتاب، هديٰ (رهنمائي)، حڪمة (دانائي)، ذڪر (ياد) ۽ تنزيل (وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي) بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ۾ ٻيا صحيفا مثال طور توريت ۽ انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن ۾ گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.&lt;br&gt;تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق ۽ باطل جو فرق چٽو ٿئي ۽ اردو ۾ ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ '''کسوٹی''' (ڪسوٽي) آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن ۾ لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم ۽ سمجھ جنھن سان ماڻھو حق ۽ باطل ۾ تميز ڪندو آھي.&lt;ref&gt;{ تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 76 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}&lt;/ref&gt;.

=== قرآن ۽ مذھب ===
قرآن ۾ مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد ۽ مفهوم ۾ نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل ۽ صورت ۾ هڪ جهڙا ۽ سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار ۽ واڌاري جي نتيجي ۾ اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي تہ:

{{quote|کَانَ النَّاسُ اُمَّۃً وَّاحِدَۃً ۟ فَبَعَثَ اللہُ النَّبِیّٖنَ مُبَشِّرِیۡنَ وَمُنۡذِرِیۡنَ ۪ وَ اَنۡزَلَ مَعَہُمُ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَیۡنَ النَّاسِ فِیۡمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ ؕ وَمَا اخْتَلَفَ فِیۡہِ اِلَّا الَّذِیۡنَ اُوۡتُوۡہُ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْہُمُ الْبَیِّنٰتُ بَغْیًۢا بَیۡنَہُمْ ۚ فَہَدَی اللہُ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا لِمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِہٖ ؕ وَاللہُ یَہۡدِیۡ مَنۡ یَّشَآءُ اِلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیۡمٍ (البقرہ:213)&lt;br&gt;
''ترجمو'':”۽ (سڀ) ماڻهو هڪ امت هئا، پوءِ (ڦري اختلاف ۾ پيا، تنهنڪري) الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو ۽ انهن سان گڏ سچ سان ڪتاب لاٿائين ته جيئن ماڻهن جي وچ ۾ جنهن جي باري ۾ جهڳڙو ڪن ٿا، فيصلو ڪري ۽ ان ۾ اختلاف نه ڪيو. مگر جن کي اهو (ڪتاب) ڏنو ويو. پڌرن حڪمن اچڻ بعد پاڻ ۾ ساڙ سبب (اختلاف ڪيائون) پوءِ جنهن بابت جهڳڙو ڪيائون، ان ۾ حق سان الله پنهنجي حڪم مطابق مومنن کي سڌي رستي جي هدايت ڏني ۽ الله جنهن کي گهري ان کي سڌي رستي جي طرف رهنمائي ڪري ٿو.“.|Quran|}}

قرآن ڪريم جي ان آيت ۾ مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي.

قرآن شريف ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ:

{{quote|فَاِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا لا اِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا (الم نشرح: 5 کان 6)&lt;br&gt;
”پوءِ بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي. بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي.“|Quran|}}

انهن لفظن ۾ فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا ۾ قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ۽ ڪهڙي به زماني ۾ هجي. اهو ڪهڙي به حالت ۾ هجي، هر هنڌ ۽ هر حال ۾ اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا.
موجوده دنيا ان رنگ ۽ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ، هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: انسانيت جي تعمير، مولانا وحيد الدين خان&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
اسلامي روايتن مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهريون ڀيرو غارِ حرا ۾ اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ ۾ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا. ان کان پوءِ هِي سلسلو ”وحي“ 23 سالن تائين جاري رهيو. حديثن ۽ اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ۽ ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ۽ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون. روايتن ۾ هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ (جنگ بدر) کان پوءِ جڏهن ”قريش“ جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن ۾ کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي. اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا.
قرآن کي پٿرن، هڏين ۽ کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي ۽ شيعه ٻنهي جي روايتن ۾ مليو آهي. جيئن ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن ۾ اُن جو پڙهيو وڃڻ ۽ تلاوت جي انداز ۾ بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل ۾ موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا.

صحيح بخاري ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات (وحي) گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ ۽ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن ۾ حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو ۽ (جڏهن وحي ختم ٿِي ته ) سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري ۾ هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“.
ويلچ (Welch) جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، Encyclopedia of Islam ۾ لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد (صلي الله عليه وسلم) کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد (صلي الله عليه وسلم) جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ ۾ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد (صلي الله عليه وسلم) جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا.

قرآن محمد (صلي الله عليه وسلم) کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ۾ ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ ۽ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن ۽ صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. (جيئن ته اڪثر مفسّر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن). ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد (صلي الله عليه وسلم) لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا.

محمد (صلي الله عليه وسلم) جو ذڪر پاڪ قرآن شريف ۾ چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا ۽ فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Book: Did Muhammad Exist?”, Robert Spencer&lt;/ref&gt;

== ترتيب ==
=== قرآن جا باب ۽ ورهاست ===
قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي، اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ ۾ فرمائي چُڪا هُئا ۽ اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ۾ ڪِٿي رکڻو آهي. پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي ۾ قرآن جا بيشمار حافظ هُئا ۽ محمد صلي الله عليه وسلم شعبان ۽ رمضان جي مهينن ۾ قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي. قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ۾ ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي. پهرين صدي هجري ۾ لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر ۾ توپ ڪاپي ۾ آهي يا ايران جي شهر مشهد ۾ امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر ۾ آهي، ان ۾ بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي. هِن کي ستن (7) منزلن ۾ ورهايو ويو آهي، ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن (30) سيپارن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي.
قرآن کي سورتن ۾ پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ۽ ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن ۾ موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي.
مختلف حديثن ۽ روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور ۾ جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ ۾ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ۾ ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
 {| cellpadding=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;
|----
|
{| cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|----
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; |جز یا سیپارہ|| colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; | جز یا سیپارہ || colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
|----
! سورت نمبر || آیت نمبر || سورت نمبر || آیت نمبر
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 142
| align=&quot;center&quot; | 16 || align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 75
|----
| align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 253
| align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 92
| align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 24
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 19 || align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 21
|----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 148
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 26
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 20 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 60
|----
| align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 83
| align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 45
|----
| align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 111
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 33 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 88
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 35 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 41
| align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 36 || align=&quot;center&quot; | 22
|----
| align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 94
| align=&quot;center&quot; | 24 || align=&quot;center&quot; | 39 || align=&quot;center&quot; | 32
|----
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 47
|----
| align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 6
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 26 || align=&quot;center&quot; | 46 || align=&quot;center&quot; | 2
|----
| align=&quot;center&quot; | 13 || align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 53
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 50 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 14 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 51 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;3&quot; |
| align=&quot;center&quot; | 28 || align=&quot;center&quot; | 58 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 67 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 30 || align=&quot;center&quot; | 78 || align=&quot;center&quot; | 2
|}
تلاوت لاءِ قرآن کي ستن منزلن ۾ (منزل جو جمع) ورهايل آهي. هِن جو فلسفو هِي آهي ته هڪ منزل روزانو تلاوت ڪرڻ سان هڪ هفتي ۾ قرآن مڪمل پڙهي سگھجي ٿو. هڪ مهيني ۾ قرآن جِي مڪمل تلاوت ڪرڻ لاءِ ان کي ٽيهن سيپارن (حصن) ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن. هر سورة بسم الله الرحمان الرحيم سان شروع ٿئي ٿِي صِرف سورة التوبه کان سواءِ. سڀ کان پهرين سورة الفاتحه آهي ۽ سڀ کان آخري سورة الناس آهي. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي (جنهن ۾ ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن) ۽ سڀ کان ننڍي سورة الڪوثر آهي جنهن ۾ صِرف ٽي (3) آيتون آهن.
&lt;li&gt;ڪِٿي ته هڪ سيپارو ٻن حصن ۾ به ورهايو ويو آهي جنهنکي احزاب چيو ويندو آهي جيڪو ”حزب“ جو جمع آهي. هر حزب جا چار ”ارباع“ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;هر سورت ۾ ٽي کان وٺي ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن. عام طور تي وڏيون سورتون شروع وارن سيپارن ۾ ۽ ننڍيون سورتون آخري سيپارن ۾ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;قرآن جنهن سورت جو اڪثر حصو هجرتِ مدينه کان پهرين نازل ٿيو اُنکي مڪي سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪا هجرتِ مدينه کان پوءِ نازل ٿِي انکي مدني سڏيو ويندوآهي.&lt;/li&gt;
|}
موجوده زماني ۾ ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم (ترتيب) تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ۽ ترتيب جي لحاظ کان بابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي ۽ جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي ۾ نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ۾ ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن ۾ هيئن آهي ته :
{{quote|قرآن کي ستن (7) بابن ۾ ورهايو آهي، هرهڪ باب ، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مدني سورتن تي ختم ٿئي ٿو. 
پهريون باب فاتحه کان شروع ٿئي ٿو ۽ مائده تي ختم ٿئي ٿو. هِن فاتحه مڪي باقي چار مدني سورتون آهن. ٻيون باب انعام ۽ اعراف، ٻن مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻِن مدني سورتن انفال ۽ توبه تي ختم ٿئي ٿو. ٽئين باب ۾ يونس کان مومنون تائين پهريون چوڏهن (14) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ سورت نور مدني آهي. 
چوٿون باب فرقان سان شروع ٿئي ٿو، احزاب تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ پهريون اٺ (8) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ، يعني احزاب مدني آحي. پنجون باب ”سبا“ کان شروع ٿئي ٿو، حجرات تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ تيرهن (13) سورتون مڪي ۽ آخر ۾ ٽي (3) سورتون مدني آهن. ڇهون باب ”ق“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تحريم” تي ختم ٿئي . هِن ۾ ست (7) مڪي ۽ 10 مدني سورتون آهن. ستوب باب ”ملڪ“ کان شورع ٿئي ٿو ۽ ”ناس“ تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ آخري ٻه سورتون، مدني ۽ باقي سڀ مڪي آهن. هِن ۾ هر باب جو هڪ موضوع آهي ۽ اُن ۾ سورتون موضوعن جي حساب سان ترتيب ۾ ڏنل آهن. 
پهرين باب جو موضُوع يهود ۽ نصارا تي اتمام حجت، ان جي جاءِ تي بني اسماعيل ۾ هڪ نئين اُمت جي تاسيس، اُن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ ان سان گڏ خدا جو آخري عهدو پيمان آهي. ٻئي باب ۾ عرب جي مشرڪن تي اتمام حجت، مسلمانن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ خدا جي آخري دينونت جو بيان آهي. ٽئين، چوٿين، پنجين ۽ ڇهين باب جو موضوع هڪ ئي آهي ۽ اهو ”اندار و بشارت ۽ تزڪيو ۽ پاڪائي“ آهي.
ستين ۽ آخري باب جو موضوع قريش جي سردارن کي اندارِ قيامتم، انهن تي اتمام حجت، ان جي نتيجي ۾ انهن تي عذاب جي وعيد ۽ نبي صلي الله عليه وسلم لاءِ عرب جي سرزمين ۾ غلبهء حق جي خوشخبري آهي. هِن کي اسان مختصر طور تي صرف اندار ۽ بشارت به چئي سگھون ٿا.|}}

== قرآن جي ٻولي ==
قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي ۽ انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا (مصري، مراڪشي، لبناني، ڪويتي وغيره) پيدا ٿِي چڪا آهن. قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي. عربي جا وڏا عالمَ جن ۾ غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح، جامع ۽ انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف ۾ رطب اللسان آهن. ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ۾ ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي. بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر ۾ رکيو وڃي ته قرآن ۾ هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي، قرآن ۾ باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ۾ ناهي. قرآن ۾ قصا به آهن ۽ تاريخي واقعا به آهن، فلسفو به ملندو ۽ منطق به ، ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن ۽ عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به. جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي ۽ اُن دور ۾ شعر ۽ ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ۾ ڪابه غلطي هُجي ۽ دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن. بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ۾ ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت ۽ جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي (گونگو) چوندا هُئا، هِن ڳالهه ۾ ڪامياب نه ٿِي سگھيا.

== قرآن جي پهرين ۽ آخري آيت ==
=== قرآن جي پهرين آيت ===
{{Quote|۔”(اي حبيب!) پنهنجي پالڻهار جي نالي سان (شروع ڪندي) پڙھ جنهن (هر شئي کي) پيدا فرمايو. هُن انسان کي (ماءُ جي پيٽ مان) جونڪ وانگيان معلق وجود سان پيدا فرمايو. پڙھه ۽ توهان جو پالڻهار وڏو ڪريم آهي. جنهن قلم ذريعي (لکڻ پڙهڻ جو) علم سيکاريو. جنهن انسان کي (ان کان علاوه بہ) اُهو (ڪُجھ) سيکاريو جيڪو هُو نه ڄاڻندو هو“}}

=== قرآن مجيد جي آخري سورت ===
{{Quote|۔”ان ڏينهن جي خواري ۽ مصيبت کان بچو، جڏهن توهان الله طرف واپس ورندا، اُتي هرشخص کي اُن جي ڪمايل نيڪي يا بَدي جو  پُورو پورو بدلو ملندو ۽ ڪنهن تي ظلم هرگز نه ٿيندو“}}

== قرآن ۾ موجود حروف مقطعات ==
حروفِ مقطعات (عربي: مقطعات، حواميم، فواتح )¬. قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع ۾ اچن ٿا ۽ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات ۽ انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع ۾ آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ۽ ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز (code) آهن. هِي اکر 29 سورتن ۾ پهرين آيت طور آيل آهن ۽ سورة الشوريٰ (سورة نمبر 42) ۾ ٻين (2) آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ (combinations) آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات ۾ قرآن ۾ ملن ٿا.

== ترجما ==
قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿي چُڪا آهن ۽ کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ۾ ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ۾ ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط ۾ پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن.
قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ۾ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو.
مغربي ٻولين ۾ پهريون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون 1143ع ۾ ڪيو هو.
قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس 1649ع ۾ ڪيو.

جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“۾ ڄاڻايو آهي ته 270ھ/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو ۽ تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ ( سنڌ ۽ هنڌ) ۾ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ ۾ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي ۽ تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند ۽ بي مثل آهي ۽ جديد دور جي عالمن ۽ مورخن، پنهنجن لکيتن ۾ پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،&lt;ref&gt;(1) Qureshi, Dr. I.H: The Muislim Commuity of India-Pakistan 1961, P.41&lt;/ref&gt;

=== قرآن جو سنڌي ۾ پھريون ترجمو ===
280ھ ۾ سنڌ جي هڪ راجا، عبدالله بن عمر هباري واليء ۽ منصوره ڏي لکي موڪليو ته مذهب اسلام جي عقائد ۽ تعليم تي سنڌي زبان ۾ ڏانهس جيڪو اصل ۾ ته عراق جو باشندو هو ليڪن کيس سنڌ ۾ رهندي هڪ مدت گذري چڪي هئي، جنهن ڪري سنڌي زبان خواهه ٻين مقامي زبانن ۾ کيس ڪمال حاصل هو، ۽ بيحد ذهين ۽ فهميدو هو. سنڌي نظم جو ڪتاب: عراقي عالمَ، عبدالله جي فرمائش تي، هندو راجا لاءِ اسلامي عقيدن تي هڪ ڪتاب سنڌي نظم ۾ تصنيف ڪيو. راجا ڪتاب پڙهي نه فقط اسلام کان متاثر ٿيو، بلڪ خود مصنف جي علمي مرتبي جوبه مٿس ايترو اثر پيو جو عبدالله ڏي لکي موڪليو ته انهيءَ مصنف کي سندس دربار ۾ موڪليو وڃي. شاعر وٽس ٽي سال رهيو. 273ھ ۾ جڏهن هو عبدالله سان مليو، تڏهن هن کيس ٻڌايو ته ”راجا دل ۾ مسلمان ٿي چڪو آهي، مگر مخالفت جي خوف کان ظاهر نٿو ٿئي.“ &lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي(قسط- 1)؛ رسالو: مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو. هڪ دفعي سورة ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو، تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو. ۽ دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي، زمين تي سجدي ۾ ڪري پيو، ۽ سجدي جي دوران ۾ ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ۾ ڀرجي پيا. جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو، تڏهن بلند آواز ۾ بي اختيار سندس زبان مان نڪتو: ”بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي، جيڪو ازلي ۽ ابدي آهي. &lt;ref&gt; (’عجائب الهند‘، بزرگ بن شهريار، ليڊن)&lt;/ref&gt;“ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر ۾ سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي؛ سنڌي زبان لکڻ-پڙهڻ ۾ به ايندي هئي؛ ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ ۾ تصنيف ٿيو؛نظم جو به اهو سنڌيءَ ۾ پهريون ڪتاب آهي؛ سنڌي زبان اڄ کان 11 سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان ۽ علمي هئي، جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ۽ ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم ۽ نثر لکي ويندا هئا&lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;

== پيداوار جا ذريعا ==
سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ۽ ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي. قرآن مجيد ۾ زمين جي باري آيل آهي ته:
”ولقد مکناکم في الارض وجعلنا لکم فيها معايش“ (اعراف)

سنڌي ۾ ترجمو:اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي ۽ توهان لاءِ زمين ۾ زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون.

شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ (زراعت) کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ۾ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ۽ ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو ۽ نہ وري هنر ۽ ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون.

شاهه ولي الله چئي ٿو ته:
”پوءِ جيڪڏهن (ڪنهن به) ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ۽ ڪاريگري ۽ شهري سياست ۾ رڌل رهندي ۽ پوک يامال جي حفاظت ۽ پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“ &lt;ref&gt;اسلام ڪا اقتصادي نظام .مولانا حفظ الرحمان سيوهاروي ص 168&lt;/ref&gt;

== قرآن ڪريم جي نزولي ترتيب ==
جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي، انهن سڀني ۾ '''سر وليم ميور''' جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو. هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''نوئل ذيڪي''' پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو.&lt;ref&gt;ن.گ 5&lt;/ref&gt; '''مارگو ليوث''' پڻ ميور جي ”لائف آف محمد“ تي تبصرو لکيو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو؛ انسائيڪلو پيڊيا برطانيڪا (Mahomet)&lt;/ref&gt; جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي ”محمد“ ۾ هو ميور جي ”سيرت محمدﷺ“ کي پاڻ ڪريم جي باري ۾ اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو. ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته ”هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي“.&lt;ref&gt;ڏسو ديباچو، صفحه ۽ ”محمد“ از مارگوليث&lt;/ref&gt; '''ميور''' پنهنجي دليلن ۾ ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو. هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته ”شروعاتي سورتون ۽ قول محفوظ نه رکيا ويا، جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو“. هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقهؒ، حضرت عليؒ، ۽ بي بي خديجهؒ (رسول الله ﷺجي گھر واري) هئا.&lt;ref&gt;م. ل&lt;/ref&gt; هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي، جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

'''ميور''' قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو.&lt;ref&gt;ڏسو؛ قرآن (Spek) ايڊيشن ۽ H.D صفحو 492&lt;/ref&gt; اهي هيٺ ڏنل آهن:
* ”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ۾ ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا (خدائي مشن) جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل ۾ هجي“.
* ٻيو دؤر چئن سورتون آهن. محمد ﷺ جي رسالت سورت 96 کان شروع ٿئي ٿي جنهن ۾ قراءت جو حڪم آهي ۽ حديثون انهيءَ کي پهرين وحي سڏين ٿيون.
* ٽئين دؤر ۾ 19 سورتون آهن. انهن ۾ قيامت جي ڏينهن، بهشت ۽ دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين).
* چوٿين دؤر ۾ 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر ۾ يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن ۽ عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو.
* پنجين دؤر ۾ 31 سورتون آهن. اهو دؤر پاڻ ڪريم ﷺ جي نبوت جي ڏهين سال کان شروع ٿي مڪي جي هجرت تائين حاوي آهي. انهيءَ زماني جي سورتن ۾ ڪي بيان انجيل جا آهن. حج جا حڪم ٻڌايا ويا آهن. قريش جي اعتراضن جو جواب ڏنو ويو آهي ۽ اسان جي سامهون حشر ۽ جزا واري ڏينهن، جنت ۽ جهنم، توحيد جي ثبوت ۽ الله تعالى جي قدرت ۽ پالڻهاري جي جيئري جاڳندي تصوير چِٽي وئي آهي. آهستي آهستي سورتون ڊگھيون ٿينديون وڃن ٿيون ۽ ڪي ته ڪيترن ئي صفحن تائين پهچن ٿيون. هن زماني جي آخري سورتن ۾ اسان کي گھڻو ڪري مديني جون آيتون ملن ٿيون، جيڪي ڪنهن مضمون جي سلسلي ۾ وڌايون ويون آهن. مثال طور سورت 42 جي آيت 40 هڪ اهڙي آيت آهي، جنهن ۾ مڪي وارن جي خلاف هٿيار کڻڻ جي اجازت ڏني وئي آهي.
* ڇهون ۽ آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ۾ ڏنيون ويون آهن &lt;ref&gt;و. ڊ 509&lt;/ref&gt; يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون.

'''ميور'''، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ۾ ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ ۾ غلطي ڪئي آهي &lt;ref&gt;ن. گ 95&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان ۾ رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري ۾ اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي.

ڊاڪٽر گستاف وائل، قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جو ڪتاب '''”تمهيد قرآن“'''، جيڪو 1878ع ۾ ٻيو ڀيرو ڇپيو، انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي. '''نوئل ديڪي''' ان مان گھڻي مدد ورتي آهي ۽ گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي.

هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم ﷺجي سيرت ۽ قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري.&lt;ref&gt;ڪ. ه 31&lt;/ref&gt; هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا.&lt;ref&gt;ڪ. ه 32&lt;/ref&gt; ”محمد ﷺ جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا، جن ۾ ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن. جتي اها ڳالهه نه آهي، اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ۽ ان جي معنويت آهي“ &lt;ref&gt;ک. ه. 32&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ کي ٽن حصن ۾ ورهائيو آهي:

1. شروع ۾ (محمد ﷺ هڪ سڌارڪ جي طور تي ظاهر ٿين ٿا. انهيءَ زماني ۾ مٿن جوش ۽ جذبي جو زور آهي. سندن ٻولي قافيي واري آهي، انهيءَ ۾ شاعريءَ واري سچي چاشني آهي. انهن سورتن ۾ سندن مقصد تبليغ جو ذڪر آهي. انهيءَ ۾ اها روحاني ڇڪتاڻ آهي، جنهن جي آخر ۾ کين پڪو ويساهه ٿي وڃي ٿو ته کين سچ پچ الله تعالىٰ مقرر ڪيو آهي ته جيئن پاڻ قوم جي باطل پرستي کي ختم ڪن ۽ بت پرستي جي جاءِ تي هڪ قدرت رکندڙ ۽ هر شيءِ تي نظر رکندڙ الله تعالى جي پوڄا کي جاري ڪن، جيڪو بد ڪردار ۽ بي ايمان کي گھڻو ڪري هن دنيا ۾ جھجھي سزا ڏئي ٿو. پر هن کان پوءِ اچڻ واري زندگي ۾ ته پڪ سان سزا ڏيندو. ان سان گڏوگڏ ايمان وارن ۽ نيڪ عمل ڪندڙن کي چڱو بدلو ڏيندو آهي ۽ ڏيندو. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل سندن اهي جملا آهن، جيڪي پاڻ سڳورن پنهنجي مخالفن تي ڪيائون. اهي مخالف جيڪي کين ذليل ۽ ڪوڙو سمجھندا هئا. انهيءَ ۾ اهي آيتون به آهن، جيڪي الله تعالىٰ سندن صبر ۽ ثابت قدمي جي لاءِ نازل ڪيون آهن. هن زماني جي ڪيترين ئي سورتن ۾ بهشت جي دلپسند رهڻي ۽ خوشين ۽ دوزخ جي اهنجن کي مادي رنگ ۾ رڱيو آهي ۽ انهيءَ ۾ قيامت جي ڏينهن وارين سختين کي دل ڏاريندڙ لفظن ۾ بيان ويو ڪيو آهي. باقي سورتن ۾ دعائون، گيت ۽ بد دعائون وغيره آهن.&lt;ref&gt;ڪ ه 33، 34&lt;/ref&gt;

اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته '''”وحي جي صورت“''' مان وائل جو ڇا مطلب آهي. صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي. ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ۽ ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ۽ ننڍيون سورتون آخر ۾ رکيون ويون آهن.&lt;ref&gt;ک ه 33&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن. ”معنىٰ“ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم ﷺ جي انهيءَ تعليم سان آهي، جيڪا انهن سورتن ۾ ڏني وئي آهي. انهيءَ تعليم جي باري ۾ هن جو خيال آهي ته اهي “هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي، جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر ۾ جوش ۽ جذبي سان ڀريل هو ۽ هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي، پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو“.

ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري ۾ جيڪي روايتون آهن، سي ايتريون ته ٽڪراءَ ۾ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي، جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي. اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ ۾ جوش ۽ جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر ۾ بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون.

2. وائل جو چوڻ آهي ته ”ٻئي دؤر ۾ محمد (ﷺ) هڪ نئين مذهب جي باني جي حيثيت سان ظاهر ٿيا آهن. سنجيدا مٿانهين تخيل پرستيءَ جي بدران غور ۽ فڪر ظاهر ٿيڻ لڳي ٿو. شاعري جي جاءِ تي خطابت جو زور معلوم ٿئي ٿو. سندن ٻولي سنجيدا ۽ منطقي ٿي وڃي ٿي ۽ اڳ وانگر دلي جوش ۽ جذبو باقي نٿو رهي“.
”سورتون ڪجھه ڊگھيون ٿي وڃن ٿيون ۽ انفرادي طور ايماني جزن جي تشريح ڪن ٿيون. يا آڳاٽن ماڻهن ۽ نبين جي قصن کي اهڙي ته اثرائتي انداز ۾ بيان ڪن ٿيون جو مؤمنن جي ايمان ۾ سگھه ۽ مخالفن جي دلين ۾ ڊپ پيدا ٿي وڃي ٿو. حقيقت ۾ محمد (ﷺ) پنهنجو پاڻ کي آڳاٽن نبين وانگر سمجھن ٿا ۽ پنهنجي وات مبارڪ مان اهي ڳالهيون ڪن ٿا جن جي ڳالهه جو رخ مڪي وارن ڏانهن هوندو آهي. اهي ٻڌائن ٿا ته انهن نبين کي ان دؤر جي ماڻهن غلط سمجھيو هو، ايتري تائين جو حق جي سوڀ ٿي ۽ گنهگار شرمندا ڪيا ويا ۽ تباهه ڪيا ويا. انهيءَ دؤر سان اهي سورتون به لاڳاپو رکن ٿيون جن ۾ انهن ڪفر گاڏڙ مطالبن جي خلاف دليل آهن، جيڪي نبوت جي ثبوت جي لاءِ معجزي گھرڻ جي صورت ۾ ڪيا ويندا هئا. پر پاڻ سدائين وحيءَ جي سچائي جي لاءِ ان جي معنوي سچائي ۽ صوري ڪمال ڏانهن اشارو ڪري ٻڌائن ٿا ته اهو ئي پڪو ٺڪو نشان (معجزو) ان جي خدائي مآخذ (وحي) هجڻ جو آهي. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل ڪيترائي خواب آهن جن ۾ پاڻ ﷺ جن سان جِنن عقيدت جو اظهار ڪيو. انهيءَ ۾ بيت المقدس تائين اڌ رات جو سفر (معراج) به آهي. اهي آسماني سفر سندن دؤر جي ماڻهن جي نظرن ۾ خواب هو. انهيءَ دؤر ۾ ڪجھه اخلاقي حڪم عيسائين جي '''تثليث''' ۽ حضرت عيسا جي سوريءَ (صليب) تي چاڙهڻ کي رد ڪيو آهي. انهن سڀني کانسواءِ ڪيتريون ئي شيون جي الله، وحي، قيامت ۽ حشر جي باري ۾ آهن، اڳ ۾ ئي پڙهي ٻڌايون ويون آهن، سي هر هر ورجايون ويون آهن“.&lt;ref&gt;ڪ. ه 24&lt;/ref&gt;

وائل جي چوڻ موجب، هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريمﷺ هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا ۽ پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا. جيستائين ”نئين مذهب“ جو تعلق آهي، اسان انهيءَ جي دعوى ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ ۾ موجود نه آهي. حقيقت ۾ پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد '''توحيد''' کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي، جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين.

هن دؤر ۾ ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي '''وائل''' جاءِ ڏني آهي. يعني هن کي انهن سورتن ۾ جوش ۽ جذبو نظر نٿو اچي. جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت &lt;ref&gt;سورت 96&lt;/ref&gt; ۽ ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي ۽ فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن.

هُن هِن دؤر ۾ جن سورتن کي رکيو آهي، تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي. پر سمجھه ۾ ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي. ڇو جو قرآن پاڪ ۾ پاڻ ڪريم ﷺ جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي. ۽ پاڻ ڪريم ﷺجي دؤر وارن ماڻهن نه، پر قرآن پاڪ ئي اسرىٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي.

3. ٽئين دؤر جي باري ۾ وائل جو خيال آهي ته ”هن جي ٻولي بلڪل رواجي هئي. اها نه رڳو ان وقت ڪؤڙي سمجھه ۾ ايندي آهي جڏهن پاڻ قانون ۽ حڪم جاري ڪندا آهن ۽ غزون جو حال بيان ڪندا آهن، پر ان وقت به ڦڪي ٿي ويندي آهي جڏهن پاڻ خدائي صفتن، ڪائنات جي سونهن، قيامت واري ڏينهن جي سختين ۽ بهشت جي شان ۽ رونقن کي ظاهر ڪن ٿا“.&lt;ref&gt;ک . ه. 32&lt;/ref&gt;

وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون ۽ آيتون ڊگھيون آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو '''مدني دؤر جي سورتن''' جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو. وائل جون انهيءَ دؤر جي باري ۾ اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن. ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه ”شاعراڻو“ هو. هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي. حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگي ۽ شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي. اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي. اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو ۽ هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو. پاڻ ڪريم ﷺجن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ ۾ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا. ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي. انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر ۾ بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي. قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري ۽ شاعري ۽ شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي. هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ۾ ادا ڪري، هڪ عجيب قسم جو خيال آهي.

وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن ۾ مليون جن ۾ بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر ۾ جاءِ ڏني. پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ۾ ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن ۾ نازل ٿيا آهن ۽ انهن کي مختلف سورتن ۾ مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي. انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي. تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي. اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت (مدني دؤر ۾) ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;محمد اجمل خان (ڪلڪته ڊسمبر 1940ع) انقلابِ مڪه، ليکڪ: ڊاڪٽر الطاف جاويد / احمد الدين شر، سنڌيڪا اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
فائل:Ilkhanid Quran.jpg| قرآن جو عربي جي وچ ۾ فارسي ترجمو [[ایل خاني]] دور ۾۔
فائل:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|يورپي ٻوليءَ ۾ قرآن جو پهريون ترجمو: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[André du Ryer]], 1647۔
فائل:Koran by Megerlein 1772.jpg| جرمني ٻوليءَ ۾ پهرين قرآن جي ترجمي جو سرورق (1772)۔
فائل:Chinese quran.jpg|[[سورۃ یٰس]] آیت 33 ۽ 34 چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو
&lt;/gallery&gt;

== تلاوت ==
قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن.
==مزيد پڙهڻ جو مواد==
* [https://quran-archive.org/ Quran Archive]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
*[http://al-quran.info Al-Quran (قرآن)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran2.html قرآن سنڌي ترجمي سان]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}

=== Reference material ===
* [https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam The British Library: Discovering Sacred Texts – Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317225853/https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam |date=17 March 2022 }}

=== Manuscripts ===
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]
* [https://corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/1/verse/1/manuscripts Digitised Manuscripts Sorted by Verses at Corpus Coranicum]

=== Quran browsers and translation ===
* [http://quranmajeedpdf.com/ Quran Pdf]
* [http://al-quran.info/ Al-Quran.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=29 January 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20210113112342/https://quran-archive.org/ Quran Archive – Texts and Studies on the Quran]
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a2002.02.0006 Quran text and translation] at [[Tufts University]]
* [http://tanzil.net/ Tanzil&amp;nbsp;– Online Quran Navigator]
* [http://quran.com/ Quran.com]
* [https://previous.quran.com/1 Previous.quran.com] –  By clicking Settings and selecting The Bridges’ translation by Fadel Soliman, words that have significant variants among the ten canonical [[qira'at]] are highlighted in red, together with a footnote listing the readers or transmitters and an English translation for each of the variant readings
* [http://www.yabiladi.com/coran/ Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)]
* [https://www.uni-frankfurt.de/44967176/Koran-Transliteration.pdf Latin script transliterated Qur'an. Hans Zirker. University of Frankfurt.]

{{Characters and names in the Quran}}
{{Islam topics|state=collapsed}}
{{Religious books}}
{{Authority control}}

[[Category:Quran]]
[[Category:7th-century books]]
[[Category:Islamic theology]]
[[Category:Islamic texts]]
[[Category:Medieval literature]]
[[Category:Religious texts]]
[[Category:Islamic terminology]]
[[Category:Literature about literature]]
[[Category:Miracles attributed to Muhammad]]
[[Category:7th-century Arabic-language books]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:قرآن]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>kdt51sy2zisy9jh1ele7abmypphlot3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو حڪومتي ايجنسي</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11346</id>
    <revision>
      <id>387451</id>
      <parentid>385626</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13722" sha1="lr9wq3ecq13oj51fu065tnar7q6ksqi" xml:space="preserve">{{ infobox
| child        = {{{child|}}}
| subbox       = {{{subbox|}}}
| italic title = {{{italic title|no}}}

| titlestyle   = font-size: 125%;
| title        = {{{name|{{{agency_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}
| subheader    = {{Br separated entries
 | 1 = {{{native_name|{{{nativename|}}}}}}
 | 2 = {{{native_name_a|{{{nativename_a|}}}}}}
 | 3 = {{{native_name_r|{{{nativename_r|}}}}}}
 }}

| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{seal|}}}|size={{{seal_size|{{{seal_width|}}}}}}| alt={{{seal_alt|}}}|sizedefault=frameless}}
| caption      = {{{seal_caption|}}}

| image2       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|{{{logo_width|}}}}}}| alt={{{logo_alt|}}}|sizedefault=frameless}}
| caption2     = {{{logo_caption|}}}

| headerstyle  = background-color: #efefef

| data1        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{picture|}}}}}}|size={{{image_size|{{{picture_width|}}}}}}|alt={{{image_alt|}}}|sizedefault=frameless}}{{#if: {{{image_caption|{{{picture_caption|}}}}}} | {{break}}{{{image_caption|{{{picture_caption}}}}}} }}

| header2      = {{#if: {{{formed|}}}{{{preceding1|}}}{{{dissolved|}}}{{{superseding|}}}{{{jurisdiction|}}}{{{headquarters|}}}{{{motto|}}}{{{employees|}}}{{{budget|}}}{{{minister1_name|}}}{{{chief1_name|}}}{{{parent_agency|}}}{{{child1_agency|}}}{{{keydocument1|}}}{{{website|}}}{{{footnotes|}}}{{{map|}}}{{{map_caption|}}} | {{ucfirst: {{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|ايجنسي }} }} جائزو }}

| label3       = قيام
| data3        = {{{formed|}}}

| label4       = {{#if:{{{preceding1|}}} | {{#if:{{{preceding2|}}}پيشرو|پيشرو {{{type|ايجنسي}}} }} }}
| data4        = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{{preceding1|}}}
 | 2 = {{{preceding2|}}}
 | 3 = {{{preceding3|}}}
 | 4 = {{{preceding4|}}}
 | 5 = {{{preceding5|}}}
 | 6 = {{{preceding6|}}}
 }}

| label5       = خاتمو 
| data5        = {{{dissolved|}}}

| label6       = {{#if:{{{superseding|{{{superseding1|}}}}}} | {{#if:{{{superseding2|}}}جانشين|جانشين {{{سروس|ايجنسي}}} }} }}
| data6        = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{{superseding|{{{superseding1|}}}}}}
 | 2 = {{{superseding2|}}}
 | 3 = {{{superseding3|}}}
 | 4 = {{{superseding4|}}}
 | 5 = {{{superseding5|}}}
 | 6 = {{{superseding6|}}}
 }}

| label7       = قسم
| data7        = {{{agency_type|}}}
| class7       = category

| label8       = اختياري دائرو
| data8        = {{{jurisdiction|}}}

| label9       = حيثيت
| data9        = {{{status|}}}

| label10      = مرڪزي دفتر
| data10       = {{{headquarters|}}}{{#if: {{{coordinates|}}}|{{break}}{{{coordinates|}}} }}

| label11      = نعرو
| data11       = {{{motto|}}}

| label12      = ملازم
| data12       = {{{employees|}}}

| label13      = ساليانو بجيٽ
| data13       = {{{budget|}}}

| label14      = {{#if:{{{minister2_name|}}}|{{#if:{{{minister_type|}}}|{{{minister_type}}}|وزير}} ذميدار|{{#if:{{{minister_type|}}}|{{{minister_type}}}|وزير}} ذميدار}}
| data14       = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{#if:{{{minister1_name|}}}|{{{minister1_name|}}}{{#if:{{{minister1_pfo|}}}|, {{{minister1_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister1_pfo|}}}|{{{minister1_pfo}}}}}}}
 | 2 = {{#if:{{{minister2_name|}}}|{{{minister2_name|}}}{{#if:{{{minister2_pfo|}}}|, {{{minister2_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister2_pfo|}}}|{{{minister2_pfo}}}}}}}
 | 3 = {{#if:{{{minister3_name|}}}|{{{minister3_name|}}}{{#if:{{{minister3_pfo|}}}|, {{{minister3_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister3_pfo|}}}|{{{minister3_pfo}}}}}}}
 | 4 = {{#if:{{{minister4_name|}}}|{{{minister4_name|}}}{{#if:{{{minister4_pfo|}}}|, {{{minister4_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister4_pfo|}}}|{{{minister4_pfo}}}}}}}
 | 5 = {{#if:{{{minister5_name|}}}|{{{minister5_name|}}}{{#if:{{{minister5_pfo|}}}|, {{{minister5_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister5_pfo|}}}|{{{minister5_pfo}}}}}}}
 | 6 = {{#if:{{{minister6_name|}}}|{{{minister6_name|}}}{{#if:{{{minister6_pfo|}}}|, {{{minister6_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister6_pfo|}}}|{{{minister6_pfo}}}}}}}
 | 7 = {{#if:{{{minister7_name|}}}|{{{minister7_name|}}}{{#if:{{{minister7_pfo|}}}|, {{{minister7_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister7_pfo|}}}|{{{minister7_pfo}}}}}}}
 | 8 = {{#if:{{{minister8_name|}}}|{{{minister8_name|}}}{{#if:{{{minister8_pfo|}}}|, {{{minister8_pfo}}}}}|{{#if:{{{minister8_pfo|}}}|{{{minister8_pfo}}}}}}}
 }}

| label15      = {{#if:{{{deputyminister2_name|}}}|{{#if:{{{deputyminister_type|}}}|{{{deputyminister_type}}}|نائب وزير}} ذميدار|{{#if:{{{deputyminister_type|}}}|{{{deputyminister_type}}}|نائب وزير}} ذميدار}}
| data15       = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{#if:{{{deputyminister1_name|}}}|{{{deputyminister1_name|}}}{{#if:{{{deputyminister1_pfo|}}}|, {{{deputyminister1_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister1_pfo|}}}|{{{deputyminister1_pfo}}}}}}}
 | 2 = {{#if:{{{deputyminister2_name|}}}|{{{deputyminister2_name|}}}{{#if:{{{deputyminister2_pfo|}}}|, {{{deputyminister2_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister2_pfo|}}}|{{{deputyminister2_pfo}}}}}}}
 | 3 = {{#if:{{{deputyminister3_name|}}}|{{{deputyminister3_name|}}}{{#if:{{{deputyminister3_pfo|}}}|, {{{deputyminister3_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister3_pfo|}}}|{{{deputyminister3_pfo}}}}}}}
 | 4 = {{#if:{{{deputyminister4_name|}}}|{{{deputyminister4_name|}}}{{#if:{{{deputyminister4_pfo|}}}|, {{{deputyminister4_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister4_pfo|}}}|{{{deputyminister4_pfo}}}}}}}
 | 5 = {{#if:{{{deputyminister5_name|}}}|{{{deputyminister5_name|}}}{{#if:{{{deputyminister5_pfo|}}}|, {{{deputyminister5_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister5_pfo|}}}|{{{deputyminister5_pfo}}}}}}}
 | 6 = {{#if:{{{deputyminister6_name|}}}|{{{deputyminister6_name|}}}{{#if:{{{deputyminister6_pfo|}}}|, {{{deputyminister6_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister6_pfo|}}}|{{{deputyminister6_pfo}}}}}}}
 | 7 = {{#if:{{{deputyminister7_name|}}}|{{{deputyminister7_name|}}}{{#if:{{{deputyminister7_pfo|}}}|, {{{deputyminister7_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister7_pfo|}}}|{{{deputyminister7_pfo}}}}}}}
 | 8 = {{#if:{{{deputyminister8_name|}}}|{{{deputyminister8_name|}}}{{#if:{{{deputyminister8_pfo|}}}|, {{{deputyminister8_pfo}}}}}|{{#if:{{{deputyminister8_pfo|}}}|{{{deputyminister8_pfo}}}}}}}
 }}

| label16      = {{ucfirst: {{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|ايجنسي}}}} عملدار{{#if:{{{chief2_name|}}}|ن}}
| data16       = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{#if:{{{chief1_name|}}}|{{{chief1_name|}}}{{#if:{{{chief1_position|}}}|, {{{chief1_position}}}}}|{{#if:{{{chief1_position|}}}|{{{chief1_position}}}}}}}
 | 2 = {{#if:{{{chief2_name|}}}|{{{chief2_name|}}}{{#if:{{{chief2_position|}}}|, {{{chief2_position}}}}}|{{#if:{{{chief2_position|}}}|{{{chief2_position}}}}}}}
 | 3 = {{#if:{{{chief3_name|}}}|{{{chief3_name|}}}{{#if:{{{chief3_position|}}}|, {{{chief3_position}}}}}|{{#if:{{{chief3_position|}}}|{{{chief3_position}}}}}}}
 | 4 = {{#if:{{{chief4_name|}}}|{{{chief4_name|}}}{{#if:{{{chief4_position|}}}|, {{{chief4_position}}}}}|{{#if:{{{chief4_position|}}}|{{{chief4_position}}}}}}}
 | 5 = {{#if:{{{chief5_name|}}}|{{{chief5_name|}}}{{#if:{{{chief5_position|}}}|, {{{chief5_position}}}}}|{{#if:{{{chief5_position|}}}|{{{chief5_position}}}}}}}
 | 6 = {{#if:{{{chief6_name|}}}|{{{chief6_name|}}}{{#if:{{{chief6_position|}}}|, {{{chief6_position}}}}}|{{#if:{{{chief6_position|}}}|{{{chief6_position}}}}}}}
 | 7 = {{#if:{{{chief7_name|}}}|{{{chief7_name|}}}{{#if:{{{chief7_position|}}}|, {{{chief7_position}}}}}|{{#if:{{{chief7_position|}}}|{{{chief7_position}}}}}}}
 | 8 = {{#if:{{{chief8_name|}}}|{{{chief8_name|}}}{{#if:{{{chief8_position|}}}|, {{{chief8_position}}}}}|{{#if:{{{chief8_position|}}}|{{{chief8_position}}}}}}}
 | 9 = {{#if:{{{chief9_name|}}}|{{{chief9_name|}}}{{#if:{{{chief9_position|}}}|, {{{chief9_position}}}}}|{{#if:{{{chief9_position|}}}|{{{chief9_position}}}}}}}
 }}

| label17      = نگران کاتو
| data17       = {{{parent_department|}}}

| label18      = نگران {{#if:{{{parent_agency_type|}}}|{{{parent_agency_type}}}|{{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|ايجنسي}}}}
| data18       = {{{parent_agency|}}}

| label19      = {{#if:{{{child2_agency|}}}|ذيلي ايجنسيون|ذيلي {{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|ايجنسي}}}}
| data19       = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1  = {{{child1_agency|}}}
 | 2  = {{{child2_agency|}}}
 | 3  = {{{child3_agency|}}}
 | 4  = {{{child4_agency|}}}
 | 5  = {{{child5_agency|}}}
 | 6  = {{{child6_agency|}}}
 | 7  = {{{child7_agency|}}}
 | 8  = {{{child8_agency|}}}
 | 9  = {{{child9_agency|}}}
 | 10 = {{{child10_agency|}}}
 | 11 = {{{child11_agency|}}}
 | 12 = {{{child12_agency|}}}
 | 13 = {{{child13_agency|}}}
 | 14 = {{{child14_agency|}}}
 | 15 = {{{child15_agency|}}}
 | 16 = {{{child16_agency|}}}
 | 17 = {{{child17_agency|}}}
 | 18 = {{{child18_agency|}}}
 | 19 = {{{child19_agency|}}}
 | 20 = {{{child20_agency|}}}
 | 21 = {{{child21_agency|}}}
 | 22 = {{{child22_agency|}}}
 | 23 = {{{child23_agency|}}}
 | 24 = {{{child24_agency|}}}
 | 25 = {{{child25_agency|}}}
 }}

| label20      = {{#if:{{{keydocument2|}}}|اهم دستاويز|اهم دستاويز}}
| data20       = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em;
 | 1 = {{{keydocument1|}}}
 | 2 = {{{keydocument2|}}}
 | 3 = {{{keydocument3|}}}
 | 4 = {{{keydocument4|}}}
 | 5 = {{{keydocument5|}}}
 | 6 = {{{keydocument6|}}}
 }}

| label21      = ويب سائيٽ
| data21       = {{{website|}}}

| label22      = ايجنسي سڃاڻپ
| data22       = {{{agency_id|}}}

| header23     = {{#if:{{{map|}}}|{{Infobox|child=yes|decat=yes
 | title   = نقشو
 | image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map|}}}|alt={{{map_alt}}}|size={{{map_size|{{{map_width|}}}}}}|sizedefault=frameless}}
 | caption = {{{map_caption|}}}
 }}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|{{{map_alt|}}}}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{{map_dot_mark|Red pog.svg}}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|{{{map dot label|{{{map_dot_label|}}}}}}}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|{{{relief|}}}}}}
 |border  = none
 |caption = &lt;!--leave blank--&gt;
 |width   = {{{pushpin_mapsize|{{{map_size|}}}}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}} |{{{pushpin_map_caption|{{{map_caption|Location within {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|{{{map_type}}}}}}|name}}}}}}}} |{{#if:{{{image_map|}}} |{{{map_caption|}}} }}}}
| header24     = {{#if:{{{footnotes|}}}|حوالا}}
| data25       = {{{footnotes|}}}

| data26     = {{{embed|}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox government agency with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox government agency]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| agency_id | agency_name | agency_type | budget | chief1_name | chief1_position | chief2_name | chief2_position | chief3_name | chief3_position | chief4_name | chief4_position | chief5_name | chief5_position | chief6_name | chief6_position | chief7_name | chief7_position | chief8_name | chief8_position | chief9_name | chief9_position | child | child1_agency | child10_agency | child11_agency | child12_agency | child13_agency | child14_agency | child15_agency | child16_agency | child17_agency | child18_agency | child19_agency | child2_agency | child20_agency | child21_agency | child22_agency | child23_agency | child24_agency | child25_agency | child3_agency | child4_agency | child5_agency | child6_agency | child7_agency | child8_agency | child9_agency | coordinates | deputyminister_type | deputyminister1_name | deputyminister1_pfo | deputyminister2_name | deputyminister2_pfo | deputyminister3_name | deputyminister3_pfo | deputyminister4_name | deputyminister4_pfo | deputyminister5_name | deputyminister5_pfo | deputyminister6_name | deputyminister6_pfo | deputyminister7_name | deputyminister7_pfo | deputyminister8_name | deputyminister8_pfo | dissolved | embed | employees | footnotes | formed | headquarters | image | image_caption |image_alt | image_map | image_size | italic title | jurisdiction | keydocument1 | keydocument2 | keydocument3 | keydocument4 | keydocument5 | keydocument6 | logo | logo_caption |logo_alt| logo_size | logo_width | map | map_alt | map_caption | map_dot_label | map_dot_mark | map_size | map_type | map_width | minister_type | minister1_name | minister1_pfo | minister2_name | minister2_pfo | minister3_name | minister3_pfo | minister4_name | minister4_pfo | minister5_name | minister5_pfo | minister6_name | minister6_pfo | minister7_name | minister7_pfo | minister8_name | minister8_pfo | motto | name | native_name | native_name_a | native_name_r | nativename | nativename_a | nativename_r | parent_agency | parent_agency_type | parent_department | picture | picture_caption | picture_width | preceding1 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | region_code | seal |seal_alt | seal_caption | seal_size | seal_width | service | status | subbox | superseding | superseding1 | superseding2 | superseding3 | superseding4 | superseding5 | superseding6 | type | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lr9wq3ecq13oj51fu065tnar7q6ksqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيبون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11760</id>
    <revision>
      <id>387647</id>
      <parentid>359558</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10496" sha1="34r76qjs17dtkinxr6jome2idw95hhx" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = گيبون جي جمهوريا&lt;br&gt;
Gabonese Republic
| native_name = {{native name|fr|République Gabonaise|fontsize=100%}}
| common_name = گيبون
| image_flag = Flag of Gabon.svg
| image_coat = Coat of arms of Gabon.svg
| coa_size = 90
| image_map = {{switcher|[[File:Gabon (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Gabon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption = 
| national_motto = {{native phrase|fr|&quot;Union, Travail, Justice&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;يونين، ڪم، انصاف&quot;
| national_anthem = {{native phrase|fr|&quot;[[La Concorde]]&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;The Concord&quot;
{{parabr}}{{center|[[File:La Concorde.ogg]]}}
| capital = [[لبرويل]]
| coordinates = {{coord|0|23|N|9|27|E|type:city}}
| largest_city = [[لبروائل]]
| official_languages = فرانسيسي
| languages_type = علائقائي ٻوليون
| languages = فهرست:&lt;br&gt;
• انگريزي
* اسپيني
* فرانسيسي
* پرتگالي
* مبيت
* ميين
* انزيبي
* پونو
* تيڪي
* وِلي
| demonym = • گبونيز
* گبونائيز
| ethnic_groups = • پونو
* فينگ
* ايمباما
* انزيبي
* تيڪي
* ڪوتا
* وِلي
* ۽ 42 ٻيا
| ethnic_groups_year = 
| government_type = گڏيل صدارتي جمهوريه فوجي جنتا تحت&lt;ref&gt;
{{cite web |last=Obangome |first=Gerauds Wilfried |title=Gabonese military officers announce on television they have seized power |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-television-they-have-seized-power-2023-08-30/ |publisher=Reuters |date=30 August 2023 |access-date=30 August 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = عبوري صدر ۽ CTRI جو چيئرمين&lt;ref&gt;{{cite news |title=General Nguema appointed transitional president of Gabon following coup |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/general-nguema-appointed-transitional-president-of-gabon-following-coup/2979600 |access-date=31 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=30 August 2023 |location=[[Kigali, Rwanda]]}}&lt;/ref&gt;
| leader_name1 = برائس اوليگوي  ناگويما
| leader_title2 = عبوري نائب صدر&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon: Joseph Owondault Berre nommé vice-président de la transition |url=https://acp.cd/international/gabon-joseph-owondault-berre-nomme-vice-president-de-la-transition/ |website=ACP |language=fr-FR |date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2 = جوزف اونڊالٽ بيري
| leader_title3 = عبوري وزيراعظم&lt;ref&gt;

{{cite news |title=Gabon junta names former PM Raymond Ndong Sima as interim PM - statement |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabon-junta-names-former-pm-raymond-ndong-sima-interim-pm-statement-2023-09-07/|access-date=7 September 2023 |work=[[Reuters]] |date=7 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_name3 = ريمنڊ اينڊونگ سيما
| legislature = گبون جي پارليامينٽ (معطل)
&lt;!--| upper_house            = 
[[سينينٽ]]
| lower_house            = 
قومي اسيمبلي--&gt;| area_km2 = 267,668
| area_sq_mi = 103,347 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_rank = 76th
| percent_water = 3.76%
| population_estimate = 2,397,368&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Gabon|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 146th
| population_density_km2 = 7.9
| population_density_sq_mi = 20.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 216th
| GDP_PPP = {{increase}} $41.922 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=646,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Gabon) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=16 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank = 132nd
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $19,165&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = {{decrease}} $19.319 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank = 117th
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $8,831&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 75th
| sovereignty_type = Independence from
 آزادي
| sovereignty_note = [[فرانس|فرانس کان]]
| established_event1 = جمهوريت قائم ٿي
| established_date1 = 28 نومبر  1958
| established_event2 = عطا ٿيل
| established_date2 = 16 آگسٽ 1960
| established_event3 = فوجي بغاوت 2023
| established_date3 = 30 آگسٽ 2023
| Gini_year = 2017
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 38 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010840/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |archive-date=21 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI_year = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 112th
| currency = CFA
| currency_code = XAF
| time_zone = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset = +1
| time_zone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| drives_on = right
| date_format = dd/mm/yyyy
| calling_code = [[+241]]
| cctld = [[.ga]]
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |75.6%  [[عيسائيت]] 
  |12.2%  [[اسلام]] 
  |5.9%   ڪوبه مذهب ناهي  
  |5.7%   روايتي عقيدا
  |0.6%   ٻيا
 }}
| religion_year = 2020
| religion_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |title=Religions in Gabon &amp;#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |date=2018-01-19 |accessdate=2022-02-14 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032935/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| today = 
}}
'''گيبون''' (Gabon)، سرڪاري طور تي گبونيز ريپبلڪ (فرينچ: République gabonaise)، [[آفريڪا|آفريڪا کنڊ]] جي [[وچ آفريڪا]] جي ائٽلانٽڪ ساحل تي، خط استوا جي ڏانهن هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[ڪيمرون]]، اوڀر ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو، اتر اولهه ۾ استوائي گني، اولهه ڏانهن گني جي نار ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو آهي. ان جي ايراضي 2,70,000 چورس ڪلوميٽر (1,00,000 چورس ميل) ۽ آبادي 20 لک ماڻهن جي آهي. هتي ساحلي ميدان، جبل (ڪرسٽل جبل ۽ وچ ۾ چيلو ماسف) ۽ اوڀر ۾ هڪ سوانا آهن. [[لبرويل]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

گبون جا اصل رهاڪو پگمي (Pygmi) قوم هئا. 14هين صدي عيسويء جي شروعات ۾ بنتو (Bantu) مهاجرن پڻ علائقي ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪيو. سال 1960ع ۾ [[فرانس]] کان آزاد ٿيڻ کان وٺي، گبون جا ٽي صدر ٿي چڪا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي ۾، هن هڪ گهڻ جماعتي نظام ۽ هڪ جمهوري آئين متعارف ڪرايو جنهن جو مقصد وڌيڪ شفاف چونڊ جو عمل ۽ ڪجهه سرڪاري ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو. ان جي باوجود، گبونيز ڊيموڪريٽڪ پارٽي (PDG) غالب پارٽي رهي جيستائين ان کي سال 2023ع گبونيز بغاوت کان هٽايو ويو. 

گبون هڪ ترقي پذير ملڪ آهي، انساني ترقي جي انڊيڪس ۾ 112هين نمبر تي آهي. اهو في ماڻهو آمدني جي لحاظ کان آفريڪا جي امير ترين ملڪن مان هڪ آهي؛ تنهن هوندي به، آبادي جو وڏو حصو تمام غريب آهن. عمر بونگو سال 1967ع ۾ آفيس ۾ آيو ۽ هڪ خاندان ٺاهيو، جنهن پنهنجي طاقت کي هڪ گراهڪ نيٽ ورڪ، فرانسفريڪ ذريعي مستحڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/gabun-niger-putsche-100.html|title=Gabun und Niger: &quot;Wichtig, die Länder individuell zu betrachten&quot;|website=tagesschau.de|language=de|access-date=2023-08-31}}&lt;/ref&gt;

گبون جي سرڪاري ٻولي فرانسيسي آهي، ۽ بنتو نسلي گروهه ملڪ جي آبادي جو تقريبا 95 سيڪڙو آهي. عيسائيت قوم جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جيڪو تقريبا 76 سيڪڙو آبادي طرفان مشق ڪيو ويو آهي. پيٽروليم ۽ غير ملڪي نجي سيڙپڪاري سان، ان ۾ چوٿون بلند ترين انساني ترقي انڊيڪس (HDI)،&lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt; ([[ماريشس]]، [[سيشليز]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] کان پوءِ) آهي ۽ ڪنهن آفريڪي قوم جو پنجون بلند ترين مجموعي گھربل پيداوار (GDP) في کس (PPP) (سيچلس، ماريشس، استوائي گني ۽ بوٽسوانا کان پوءِ) آهي. اوپيڪ جي مطابق سال 2023ع ۾ گبون جي نامياري [[ڪل ديسي پيداوار|جي ڊي پي]] في کس 10,149 آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://opecfund.org/who-we-are/member-countries/gabon | title=Gabon - OPEC Fund for International Development }}&lt;/ref&gt;

==تاريخ== 
==سياست== 
==جاگرافي== 
==معيشت== 
==ٽرانسپورٽ==
==آباديات== 
==ثقافت== 
==پڻ ڏسو==
[[:باب:آفريڪا]]
* [[آفريڪا ۾ اسلام]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>34r76qjs17dtkinxr6jome2idw95hhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387648</id>
      <parentid>387647</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>387648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12486" sha1="ms38nnzjtwj2anfi6dbbjmjdw723k4r" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = گيبون جي جمهوريا&lt;br&gt;
Gabonese Republic
| native_name = {{native name|fr|République Gabonaise|fontsize=100%}}
| common_name = گيبون
| image_flag = Flag of Gabon.svg
| image_coat = Coat of arms of Gabon.svg
| coa_size = 90
| image_map = {{switcher|[[File:Gabon (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Gabon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption = 
| national_motto = {{native phrase|fr|&quot;Union, Travail, Justice&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;يونين، ڪم، انصاف&quot;
| national_anthem = {{native phrase|fr|&quot;[[La Concorde]]&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;The Concord&quot;
{{parabr}}{{center|[[File:La Concorde.ogg]]}}
| capital = [[لبرويل]]
| coordinates = {{coord|0|23|N|9|27|E|type:city}}
| largest_city = [[لبروائل]]
| official_languages = فرانسيسي
| languages_type = علائقائي ٻوليون
| languages = فهرست:&lt;br&gt;
• انگريزي
* اسپيني
* فرانسيسي
* پرتگالي
* مبيت
* ميين
* انزيبي
* پونو
* تيڪي
* وِلي
| demonym = • گبونيز
* گبونائيز
| ethnic_groups = • پونو
* فينگ
* ايمباما
* انزيبي
* تيڪي
* ڪوتا
* وِلي
* ۽ 42 ٻيا
| ethnic_groups_year = 
| government_type = گڏيل صدارتي جمهوريه فوجي جنتا تحت&lt;ref&gt;
{{cite web |last=Obangome |first=Gerauds Wilfried |title=Gabonese military officers announce on television they have seized power |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-television-they-have-seized-power-2023-08-30/ |publisher=Reuters |date=30 August 2023 |access-date=30 August 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = عبوري صدر ۽ CTRI جو چيئرمين&lt;ref&gt;{{cite news |title=General Nguema appointed transitional president of Gabon following coup |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/general-nguema-appointed-transitional-president-of-gabon-following-coup/2979600 |access-date=31 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=30 August 2023 |location=[[Kigali, Rwanda]]}}&lt;/ref&gt;
| leader_name1 = برائس اوليگوي  ناگويما
| leader_title2 = عبوري نائب صدر&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon: Joseph Owondault Berre nommé vice-président de la transition |url=https://acp.cd/international/gabon-joseph-owondault-berre-nomme-vice-president-de-la-transition/ |website=ACP |language=fr-FR |date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2 = جوزف اونڊالٽ بيري
| leader_title3 = عبوري وزيراعظم&lt;ref&gt;

{{cite news |title=Gabon junta names former PM Raymond Ndong Sima as interim PM - statement |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabon-junta-names-former-pm-raymond-ndong-sima-interim-pm-statement-2023-09-07/|access-date=7 September 2023 |work=[[Reuters]] |date=7 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_name3 = ريمنڊ اينڊونگ سيما
| legislature = گبون جي پارليامينٽ (معطل)
&lt;!--| upper_house            = 
[[سينينٽ]]
| lower_house            = 
قومي اسيمبلي--&gt;| area_km2 = 267,668
| area_sq_mi = 103,347 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_rank = 76th
| percent_water = 3.76%
| population_estimate = 2,397,368&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Gabon|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 146th
| population_density_km2 = 7.9
| population_density_sq_mi = 20.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 216th
| GDP_PPP = {{increase}} $41.922 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=646,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Gabon) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=16 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank = 132nd
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $19,165&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = {{decrease}} $19.319 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank = 117th
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $8,831&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 75th
| sovereignty_type = Independence from
 آزادي
| sovereignty_note = [[فرانس|فرانس کان]]
| established_event1 = جمهوريت قائم ٿي
| established_date1 = 28 نومبر  1958
| established_event2 = عطا ٿيل
| established_date2 = 16 آگسٽ 1960
| established_event3 = فوجي بغاوت 2023
| established_date3 = 30 آگسٽ 2023
| Gini_year = 2017
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 38 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010840/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |archive-date=21 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI_year = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 112th
| currency = CFA
| currency_code = XAF
| time_zone = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset = +1
| time_zone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| drives_on = right
| date_format = dd/mm/yyyy
| calling_code = [[+241]]
| cctld = [[.ga]]
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |75.6%  [[عيسائيت]] 
  |12.2%  [[اسلام]] 
  |5.9%   ڪوبه مذهب ناهي  
  |5.7%   روايتي عقيدا
  |0.6%   ٻيا
 }}
| religion_year = 2020
| religion_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |title=Religions in Gabon &amp;#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |date=2018-01-19 |accessdate=2022-02-14 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032935/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| today = 
}}
'''گيبون''' (Gabon)، سرڪاري طور تي گبونيز ريپبلڪ (فرينچ: République gabonaise)، [[آفريڪا|آفريڪا کنڊ]] جي [[وچ آفريڪا]] جي ائٽلانٽڪ ساحل تي، خط استوا جي ڏانهن هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[ڪيمرون]]، اوڀر ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو، اتر اولهه ۾ استوائي گني، اولهه ڏانهن گني جي نار ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو آهي. ان جي ايراضي 2,70,000 چورس ڪلوميٽر (1,00,000 چورس ميل) ۽ آبادي 20 لک ماڻهن جي آهي. هتي ساحلي ميدان، جبل (ڪرسٽل جبل ۽ وچ ۾ چيلو ماسف) ۽ اوڀر ۾ هڪ سوانا آهن. [[لبرويل]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

گبون جا اصل رهاڪو پگمي (Pygmi) قوم هئا. 14هين صدي عيسويء جي شروعات ۾ بنتو (Bantu) مهاجرن پڻ علائقي ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪيو. سال 1960ع ۾ [[فرانس]] کان آزاد ٿيڻ کان وٺي، گبون جا ٽي صدر ٿي چڪا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي ۾، هن هڪ گهڻ جماعتي نظام ۽ هڪ جمهوري آئين متعارف ڪرايو جنهن جو مقصد وڌيڪ شفاف چونڊ جو عمل ۽ ڪجهه سرڪاري ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو. ان جي باوجود، گبونيز ڊيموڪريٽڪ پارٽي (PDG) غالب پارٽي رهي جيستائين ان کي سال 2023ع گبونيز بغاوت کان هٽايو ويو. 

گبون هڪ ترقي پذير ملڪ آهي، انساني ترقي جي انڊيڪس ۾ 112هين نمبر تي آهي. اهو في ماڻهو آمدني جي لحاظ کان آفريڪا جي امير ترين ملڪن مان هڪ آهي؛ تنهن هوندي به، آبادي جو وڏو حصو تمام غريب آهن. عمر بونگو سال 1967ع ۾ آفيس ۾ آيو ۽ هڪ خاندان ٺاهيو، جنهن پنهنجي طاقت کي هڪ گراهڪ نيٽ ورڪ، فرانسفريڪ ذريعي مستحڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/gabun-niger-putsche-100.html|title=Gabun und Niger: &quot;Wichtig, die Länder individuell zu betrachten&quot;|website=tagesschau.de|language=de|access-date=2023-08-31}}&lt;/ref&gt;

گبون جي سرڪاري ٻولي فرانسيسي آهي، ۽ بنتو نسلي گروهه ملڪ جي آبادي جو تقريبا 95 سيڪڙو آهي. عيسائيت قوم جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جيڪو تقريبا 76 سيڪڙو آبادي طرفان مشق ڪيو ويو آهي. پيٽروليم ۽ غير ملڪي نجي سيڙپڪاري سان، ان ۾ چوٿون بلند ترين انساني ترقي انڊيڪس (HDI)،&lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt; ([[ماريشس]]، [[سيشليز]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] کان پوءِ) آهي ۽ ڪنهن آفريڪي قوم جو پنجون بلند ترين مجموعي گھربل پيداوار (GDP) في کس (PPP) (سيچلس، ماريشس، استوائي گني ۽ بوٽسوانا کان پوءِ) آهي. اوپيڪ جي مطابق سال 2023ع ۾ گبون جي نامياري [[ڪل ديسي پيداوار|جي ڊي پي]] في کس 10,149 آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://opecfund.org/who-we-are/member-countries/gabon | title=Gabon - OPEC Fund for International Development }}&lt;/ref&gt;

==تاريخ== 
==سياست== 
==جاگرافي== 
==معيشت== 
==ٽرانسپورٽ==
==آباديات== 
==ثقافت== 
==پڻ ڏسو==
[[:باب:آفريڪا]]
* [[آفريڪا ۾ اسلام]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Gabon|voy=Gabon}}
*{{Official website|http://www.gouvernement.ga/}}
*[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gabon/ Gabon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318205257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea |date=2021-03-18 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376333 Gabon] from the [[BBC News]]
*{{Wikiatlas|Gabon}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GA Key Development Forecasts for Gabon] from [[International Futures]]
*[https://web.archive.org/web/20140514044931/http://www.stat-gabon.org/documents/PDF/Donnees%20stat/Compteannuaire/Ann09.pdf 2009 report (PDF)] from [[Direction générale de la statistique et des études économiques]]
{{Gabon topics}}
{{Navboxes
|title = Related articles
|list =
{{Countries of Africa}}
{{Organisation of the Islamic Conference}}
{{African Union}}
{{La Francophonie}}
{{Commonwealth of Nations}}
}}
{{Authority control}}
{{coord|1|S|12|E|display=title}}

[[زمرو:گیبون]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:جمهوريا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اوپيڪ جي ميمبر رياستون]]
[[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:فرانس جي اڳوڻي ڪالونيون]]
[[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ رياستن جي عالمي تنظيم جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:فوجي آمريت]]
[[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 1960ع جا قيام]]</text>
      <sha1>ms38nnzjtwj2anfi6dbbjmjdw723k4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برمودا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11773</id>
    <revision>
      <id>387406</id>
      <parentid>381777</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17950" sha1="d6brb9vtjfl5qhmniqa21udcx37iwku" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the North Atlantic}}
{{About|the British Overseas Territory}}
{{Distinguish|Barbuda}}
{{Infobox dependency
 | name = برمودا&lt;br&gt;Bermuda
 | settlement_type = [[برطانوي سمنڊ پار علائقا]]
 | image_flag = Flag of Bermuda.svg
 | flag_size = 150px
 | flag_link = Flag of Bermuda
 | image_seal = Coat of arms of Bermuda.svg
 | seal_size = 70px
 | seal_type = ڪوٽ آف آرمز
 | seal_link = Coat of arms of Bermuda
 | motto = &quot;Quo Fata Ferunt&quot; ([[لاطيني]])&lt;br /&gt;(جيئن ته مقدر اسان وٺي هلندو)&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda |series=North America |date=July 2018
 |website=[[The World Factbook]]
 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda/
 |url-status=live |access-date=4 February 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202200/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda
 |archive-date=9 January 2021
}} {{CIA World Factbook}}
&lt;/ref&gt;
 | anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;br&gt;
(خدا بادشاهه کي سلامت رکي)
{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;
 | song_type = '''قومي گيت'''
 | song = &quot;[[Hail to Bermuda]]&quot;&lt;br&gt;(برمودا کي سلام)
&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Hail to Bermuda.ogg]]&lt;/div&gt;
 | image_map = {{switcher|[[File:United Kingdom on the globe (Bermuda special) (Americas centered).svg|250px]]|Show the Western Hemisphere|
[[File:Bermuda in United Kingdom.svg|250px]]|Show the North Atlantic}}
 | map_caption =
 | image_map2 =
 | mapsize2 =
 | map_caption2 =
 | subdivision_type = [[ملڪ|خودمختيار ملڪ]]
 | subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
 | established_title2 = برطانوي آبادڪاري
 | established_date2 = {{start date and age|1609}}
 | official_languages = [[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]
 | demonym = برمودن
 | capital = [[هملٽن]]
 | coordinates = {{Coord|32|17|46|N|64|46|58|W|type:city_region:BM}}
 | largest_city = [[سينٽ جيورجز]]&lt;br /&gt;{{coord|32|22|46|N|64|40|40|W|type:city_region:BM|display=inline}}
 | ethnic_groups = {{plainlist|
* 52% آفريڪي 
* 31% يورپي
* 9% مخلوط نسل 
* 4% ايشيائي 
* 4% ٻيا 
}}
 | ethnic_groups_year = 2016&lt;ref name=&quot;Bermuda 2016 Census&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda 2016 Census
 |date=December 2016
 |publisher=Bermuda Department of Statistics
 |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |url-status=live |access-date=22 March 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715222940/https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |archive-date=15 July 2020
}}
&lt;/ref&gt;
 | government_type = [[آئيني بادشاهت]] جي تحت [[پارلياماني]] منحصر علائقو
 | leader_title1 = بادشاهه
 | leader_name1 = [[چارلس ٽيون]]
 | leader_title2 = گورنر
 | leader_name2 = اينڊريو مرڊوخ
 | leader_title3 = وزيراعظم
 | leader_name3 = ايڊورڊ ڊيوڊ برٽ
 | legislature = پارليامينٽ
 | upper_house = سينيٽ
 | lower_house = اسيمبلي هائوس
 | national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
 | national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
 | national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
 | area_km2 = 53.2
 | area_sq_mi = 20.54
 | area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
 | percent_water = 27
 | elevation_max_m = 79
 | population_estimate = 63,913&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Data
 |series=Bermuda
 |publisher=World Bank
|url=https://data.worldbank.org/country/BM
 |url-status=live |access-date=9 August 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809152352/https://data.worldbank.org/country/BM
 |archive-date=9 August 2021
}}
&lt;/ref&gt;
 | population_estimate_year = 2019ع
 | population_estimate_rank = 205هون
 | population_census = 63,779
 | population_census_year = 2016ع
 | population_density_km2 = 1,338
 | population_density_sq_mi = 3,489
 | population_density_rank = 10th
 | GDP_nominal = US$7.484&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot; /&gt;
 | GDP_nominal_rank = 161st
 | GDP_nominal_year = 2019
 | GDP_nominal_per_capita = US$117,097
 | GDP_nominal_per_capita_rank = 4th &lt;!-- not listed by IMF; rank based on CIA Factbook --&gt;
 | Gini =
 | Gini_year =
 | Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | Gini_ref =
 | HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
 | HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | HDI =0.981
 | HDI_ref =
 | HDI_rank =
 | currency = [[Bermudian dollar]] ($)
 | currency_code = BMD
 | timezone = [[Atlantic Standard Time Zone|AST]]{{efn|
Standard time in Bermuda is four hours behind Greenwich Mean Time (GMT).&lt;ref&gt;
{{cite web
 |title=Time Zone Act
 |url=http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020203134/http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-date=20 October 2020
}}
&lt;/ref&gt;
UTC is not permitted to drift more than 0.9&amp;nbsp;seconds from GMT.
}}
 | utc_offset = – 04:00
 | timezone_DST = [[Atlantic Daylight Time|ADT]]
 | utc_offset_DST = – 03:00
 | date_format = dd/mm/yyyy
 | drives_on = left
 | calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
 | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:BM|BM]]|[[ISO 3166-1 alpha-3|BMU]]}}
 | cctld = [[.bm]]
 |website=https://www.gov.bm/|common_languages=[[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]، 
[[ڪريئول ٻوليون|برمودن ڪريئول]]|native_name=Bermy ([[ڪريئول ٻوليون|برمودا ڪريئول]])|native_name_lang=[[Bermudian_English#Bermudian_Creole|Bermudian Creole]]|leader_title4=ڪل آبادي|leader_name4=63,779}}
[[عڪس:Bermuda_from_space.jpg|left|thumb|300x300px|خلا مان برمودا جي هڪ تصوير]]
'''برمودا''' (انگريزي: Bermuda؛ اچار: {{سانچو:IPAc-en|icon|b|ɜr|ˈ|m|juː|d|ə}}) وڏي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾، [[ٻيٽن جي ميڙ]] تي مشتمل، هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي، جيڪا مکيه زمين آمريڪا جي اوڀر ڪناري جي ويجھو آهي. سڀ کان ويجهو مکيه زمين جو علائقو، اولهه-اتر اولهه ۾ 643 ميل (1,035 ڪلوميٽر) جي فاصلي تي، آمريڪا جي رياست اترڪيرولينا جو ساحل آهي. برمودا 181 ٻيٽن تي مشتمل آهي، پر جئين ته سڀ اهم ٻيٽ پلن سان ڳنڍيل آهن، هڪ ئي زمين ٽڪرو ٺاهيندا نظر اچن ٿا. ان جو زميني علائقو 54 چورس ڪلوميٽر (21 چورس ميل) آهي. هن ملڪ جي گادي جو هنڌ هيملٽن آهي. 

برمودا جي آبهوا، گرم سياري ۽ گرم اونهاري سان،  هڪ ٽراپيڪل آبهوا آهي. ان جي آبهوا پڻ اتر اڌ گول ۾ ٻين ساحلي علائقن وانگر سامونڊي خاصيتون ڏيکاري ٿي (سمنڊ مان گرم، نم هوا سان نسبتا وڌيڪ نمي ۽ مستحڪم گرمي پد کي يقيني بڻائي ٿي). برمودا سخت موسم جو شڪار آهي (ٻيهر اڀرندڙ ٽراپيڪل سائيڪلون کان). تنهن هوندي به، ان کي مرجان ريف (۽ مکيه ترقي واري علائقي جي اتر ۾ ان جي پوزيشن) کان ڪجهه تحفظ حاصل آهي، جيڪو طوفانن جي هدايت ۽ شدت کي محدود ڪري ٿو. * 

برمودا هڪ خودمختيار پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي گاديءَ واري هنڌ هيملٽن ۾ واقع هڪ ٻہ ايواني پارليامينٽ آهي. اسيمبلي جو گھر 1620ع کان قائم آهي، جيڪو ان کي دنيا جي قديم ترين قانون ساز ادارن مان هڪ بڻائي ٿو. وزيراعظم حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ باضابطه طور تي گورنر طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو برطانوي حڪومت طرفان بادشاهه جي نمائندي طور نامزد ڪيو ويندو آهي. برطانيه پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جو ذميوار آهي. 1995ع ۾ هڪ آزادي ريفرنڊم منعقد ڪيو ويو جنهن ۾ وڏي اڪثريت آزادي جي خلاف ووٽ ڏنو. علائقو 9 پارش ۾ ورهايل آهي. 

2019ع تائين، برمودا جي آبادي لڳ ڀڳ 64,000 ماڻهن جي هئي، جيڪا ان کي برطانيا جي سمنڊ پار علائقن جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو بڻائي ٿو. ڪارا برمودن، هڪ متنوع آبادي،&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gaieski|first1=Jill B.|last2=Owings|first2=Amanda C.|last3=Vilar|first3=Miguel G.|last4=Dulik|first4=Matthew C.|last5=Gaieski|first5=David F.|last6=Gittelman|first6=Rachel M.|last7=Lindo|first7=John|last8=Gau|first8=Lydia|last9=Schurr|first9=Theodore G.|year=2011|title=Genetic Ancestry and Indigenous Heritage in a Native American Descendant Community in Bermuda|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21588|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=146|issue=3|pages=392–405|doi=10.1002/ajpa.21588|issn=0002-9483|pmid=21994016|url-access=subscription|access-date=7 April 2024|quote=the non-white population....we analyzed genetic variation among members of this community....Our results reveal that the majority of mitochondrial DNA (mtDNA) and Y-chromosome haplotypes are of African and West Eurasian origin. However, unlike other English-speaking New World colonies, most African mtDNA haplotypes appear to derive from central and southeast Africa, reflecting the extent of maritime activities in the region........RESULTS: mtDNA diversity...The majority of mtDNA lineages observed in Bermudians (68%) originated in Africa....West Eurasian haplogroups comprised 31% of the Bermudian mtDNA haplotypes..... Y-chromosome diversity...one-third of the Bermudian male participants, had three NRY haplogroups of African ancestry...West Eurasian haplogroups accounted for the majority of the male participants and the vast majority of their Y-chromosomes....More than two-thirds of the mtDNAs (68%) are of African origin, and approximately one-third of them (31%) are of European origin. By contrast, Native American lineages constitute less than 1% of Bermudian mtDNAs, somewhat less was expected based on oral histories and archival data....The NRY haplogroup data likewise reveal clear contributions from the same two major source areas. However, the trend is reversed, with European lineages accounting for 66% of St. David's Islander Y-chromosomes and African lineages accounting for 32% of them. Native American haplogroups comprised only 2% of Bermudian Y-chromosomes, less than anticipated based on oral history and archival data.|author10=((Genographic Consortium))}}&lt;/ref&gt; بنيادي طور تي آفريقي، يورپي ۽ اصلي آمريڪي نسل جي ڪنهن به ميلاپ جي، آبادي جو لڳ ڀڳ %50 ٺاهيندا آهن،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://nmb.bm/member-portal/product/19th-century-church-registers-of-bermuda-pdf|title=19th Century Church Registers of Bermuda|author=indexed by A. C. Hollis Hallett. Updated by: C. F. E. Hollis Hallett|date=2005|publisher=Juniperhill Press and Bermuda Maritime Museum Press|isbn=0-921992-23-8|location=Bermuda|at=Page x, Guide to the Use of this Index: Coloured and White|quote=Today, the term 'Coloured' as a racial distinction referring to the Black population is no longer used, but in the period covered by this index it was the usual term and has been retained......We suspect that the clergy generally made a decision whether they would describe a person as 'White', and the 'Coloured' designation was used for everyone not described as 'White'. Users of this index should not confine themselves to 'White' or 'Coloured' registers (where they are separated) but should look at both. They should also not take too seriously the indication 'Col.' or 'Wh.' that appears often under Comments; these were occasionally written into the margins of the register by the clergyman or parish clerk.}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گورا برمودن، بنيادي طور تي برطانوي، آئرش ۽ پرتگالي نسل جا، آبادي جو %30 ٺاهيندا آهن. ٻين نسلن جا ننڍا گروهه پڻ موجود آهن يا مخلوط نسل جي طور تي سڃاڻپ ڪرائڻ ٿا. آبادي جو لڳ ڀڳ %30 پيدائش جي لحاظ کان برمودن نا آهن. اڳوڻي برطانوي اتر آمريڪا ۾ آخري باقي علائقو (1867ع ۾ ڪينيڊا جي ڪنفيڊريشن ۽ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڪالوني 1907ع ۾ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڊومينين بڻجڻ کان پوءِ، برمودا ۾ انگريزي جي هڪ الڳ ٻولي آهي ۽ تاريخي طور تي آمريڪا ۾ ٻين انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن،  آمريڪا، ڪينيڊا ۽ دولت مشترڪه ۾ شامل ڪيريبين رياستن سان مضبوط لاڳاپا رکي ٿو. اهو ڪيريبين ڪميونٽي جو هڪ ساٿي ميمبر آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
===سائيٽيشن===
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{سانچو:حوالو ويب|url = http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust3.htm|title = Non-Self-Governing Territories listed by General Assembly in 2002|work = United Nations Special Committee of 24 on Decolonization|dateformat = mdy|accessdate = 10 March 2005}}
* {{سانچو:Cite book|title = The New American Desk Encyclopedia|edition = Third|year = 1993|chapter = Bermuda|isbn = 0-451-17566-2|publisher = Signet|location = New York, N.Y.}}
&lt;/div&gt;{{Reflist|2}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|commons=yes|commonscat=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=Portal:Bermuda|b=yes|voy=yes|d=Q23635}}
* {{Official website|https://www.gov.bm/}} of the [[Government of Bermuda]]
* [http://www.gotobermuda.com/ Bermuda Tourism]
* [http://www.bermuda.com/ Bermuda Guide]
* [http://www.parliament.bm/ Bermuda Parliament]
* [https://www.bermudachamber.bm/ Bermuda Chamber of commerce]
* [https://web.archive.org/web/20060926195143/http://bermuda-online.org/forts.htm Bermuda's British Army forts from 1609] (archived 26 September 2006)
* {{Wikiatlas|Bermuda}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to Bermuda
|list =
{{Countries of North America}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries |collapsed}}
{{Caribbean Community (CARICOM) |collapsed}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Authority control}}

{{Coord|32.32|N|64.74|W|type:country_region:BM|display=title}}

* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html Bermuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604143735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html |date=2020-06-04 }}&lt;span&gt; &lt;/span&gt;'''[[:en:The World Factbook|ڪتاب عالمي حقائق]]'''&lt;span&gt; ۾ معلومات&lt;/span&gt;
* [[c:Atlas of Bermuda|وڪيميڊيا نقشي نامو Bermuda]]
* &lt;span&gt; [[عڪس:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|link=|16x16px]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;[[wikivoyage:Bermuda | Bermuda سفري رهنما]]&lt;span&gt; طرفا &lt;/span&gt;[[:en:Wikivoyage|وڪي سفر]]
; حڪومت
* [http://www.gov.bm حڪومت برمودا] ''سرڪاري موقع حباله''
[[زمرو:برمودا]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:برمودا ٽڪنڊو]] 
[[زمرو:برطانوي اتر آمريڪا]]
[[زمرو:برمودا جا آتش فشان]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ انگريزي نوآباديات]] 
[[زمرو:اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1612 ادارا]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1612 ادارا]]
[زمرو:اتر آمريڪا جا ٻيٽ بلحاظ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:هولوسين دور کان اڳ جي آتش فشاني]]</text>
      <sha1>d6brb9vtjfl5qhmniqa21udcx37iwku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387407</id>
      <parentid>387406</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17952" sha1="19aar7vbx9t97idhywm9mccporl9yq6" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the North Atlantic}}
{{About|the British Overseas Territory}}
{{Distinguish|Barbuda}}
{{Infobox dependency
 | name = برمودا&lt;br&gt;Bermuda
 | settlement_type = [[برطانوي سمنڊ پار علائقا]]
 | image_flag = Flag of Bermuda.svg
 | flag_size = 150px
 | flag_link = Flag of Bermuda
 | image_seal = Coat of arms of Bermuda.svg
 | seal_size = 70px
 | seal_type = ڪوٽ آف آرمز
 | seal_link = Coat of arms of Bermuda
 | motto = &quot;Quo Fata Ferunt&quot; ([[لاطيني]])&lt;br /&gt;(جيئن ته مقدر اسان وٺي هلندو)&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda |series=North America |date=July 2018
 |website=[[The World Factbook]]
 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda/
 |url-status=live |access-date=4 February 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202200/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda
 |archive-date=9 January 2021
}} {{CIA World Factbook}}
&lt;/ref&gt;
 | anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;br&gt;
(خدا بادشاهه کي سلامت رکي)
{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;
 | song_type = '''قومي گيت'''
 | song = &quot;[[Hail to Bermuda]]&quot;&lt;br&gt;(برمودا کي سلام)
&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Hail to Bermuda.ogg]]&lt;/div&gt;
 | image_map = {{switcher|[[File:United Kingdom on the globe (Bermuda special) (Americas centered).svg|250px]]|Show the Western Hemisphere|
[[File:Bermuda in United Kingdom.svg|250px]]|Show the North Atlantic}}
 | map_caption =
 | image_map2 =
 | mapsize2 =
 | map_caption2 =
 | subdivision_type = [[ملڪ|خودمختيار ملڪ]]
 | subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
 | established_title2 = برطانوي آبادڪاري
 | established_date2 = {{start date and age|1609}}
 | official_languages = [[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]
 | demonym = برمودن
 | capital = [[هملٽن]]
 | coordinates = {{Coord|32|17|46|N|64|46|58|W|type:city_region:BM}}
 | largest_city = [[سينٽ جيورجز]]&lt;br /&gt;{{coord|32|22|46|N|64|40|40|W|type:city_region:BM|display=inline}}
 | ethnic_groups = {{plainlist|
* 52% آفريڪي 
* 31% يورپي
* 9% مخلوط نسل 
* 4% ايشيائي 
* 4% ٻيا 
}}
 | ethnic_groups_year = 2016&lt;ref name=&quot;Bermuda 2016 Census&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda 2016 Census
 |date=December 2016
 |publisher=Bermuda Department of Statistics
 |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |url-status=live |access-date=22 March 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715222940/https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |archive-date=15 July 2020
}}
&lt;/ref&gt;
 | government_type = [[آئيني بادشاهت]] جي تحت [[پارلياماني]] منحصر علائقو
 | leader_title1 = بادشاهه
 | leader_name1 = [[چارلس ٽيون]]
 | leader_title2 = گورنر
 | leader_name2 = اينڊريو مرڊوخ
 | leader_title3 = وزيراعظم
 | leader_name3 = ايڊورڊ ڊيوڊ برٽ
 | legislature = پارليامينٽ
 | upper_house = سينيٽ
 | lower_house = اسيمبلي هائوس
 | national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
 | national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
 | national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
 | area_km2 = 53.2
 | area_sq_mi = 20.54
 | area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
 | percent_water = 27
 | elevation_max_m = 79
 | population_estimate = 63,913&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Data
 |series=Bermuda
 |publisher=World Bank
|url=https://data.worldbank.org/country/BM
 |url-status=live |access-date=9 August 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809152352/https://data.worldbank.org/country/BM
 |archive-date=9 August 2021
}}
&lt;/ref&gt;
 | population_estimate_year = 2019ع
 | population_estimate_rank = 205هون
 | population_census = 63,779
 | population_census_year = 2016ع
 | population_density_km2 = 1,338
 | population_density_sq_mi = 3,489
 | population_density_rank = 10th
 | GDP_nominal = US$7.484&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot; /&gt;
 | GDP_nominal_rank = 161st
 | GDP_nominal_year = 2019
 | GDP_nominal_per_capita = US$117,097
 | GDP_nominal_per_capita_rank = 4th &lt;!-- not listed by IMF; rank based on CIA Factbook --&gt;
 | Gini =
 | Gini_year =
 | Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | Gini_ref =
 | HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
 | HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | HDI =0.981
 | HDI_ref =
 | HDI_rank =
 | currency = [[Bermudian dollar]] ($)
 | currency_code = BMD
 | timezone = [[Atlantic Standard Time Zone|AST]]{{efn|
Standard time in Bermuda is four hours behind Greenwich Mean Time (GMT).&lt;ref&gt;
{{cite web
 |title=Time Zone Act
 |url=http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020203134/http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-date=20 October 2020
}}
&lt;/ref&gt;
UTC is not permitted to drift more than 0.9&amp;nbsp;seconds from GMT.
}}
 | utc_offset = – 04:00
 | timezone_DST = [[Atlantic Daylight Time|ADT]]
 | utc_offset_DST = – 03:00
 | date_format = dd/mm/yyyy
 | drives_on = left
 | calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
 | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:BM|BM]]|[[ISO 3166-1 alpha-3|BMU]]}}
 | cctld = [[.bm]]
 |website=https://www.gov.bm/|common_languages=[[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]، 
[[ڪريئول ٻوليون|برمودن ڪريئول]]|native_name=Bermy ([[ڪريئول ٻوليون|برمودا ڪريئول]])|native_name_lang=[[Bermudian_English#Bermudian_Creole|Bermudian Creole]]|leader_title4=ڪل آبادي|leader_name4=63,779}}
[[عڪس:Bermuda_from_space.jpg|left|thumb|300x300px|خلا مان برمودا جي هڪ تصوير]]
'''برمودا''' (انگريزي: Bermuda؛ اچار: {{سانچو:IPAc-en|icon|b|ɜr|ˈ|m|juː|d|ə}}) وڏي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾، [[ٻيٽن جي ميڙ]] تي مشتمل، هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي، جيڪا مکيه زمين آمريڪا جي اوڀر ڪناري جي ويجھو آهي. سڀ کان ويجهو مکيه زمين جو علائقو، اولهه-اتر اولهه ۾ 643 ميل (1,035 ڪلوميٽر) جي فاصلي تي، آمريڪا جي رياست اترڪيرولينا جو ساحل آهي. برمودا 181 ٻيٽن تي مشتمل آهي، پر جئين ته سڀ اهم ٻيٽ پلن سان ڳنڍيل آهن، هڪ ئي زمين ٽڪرو ٺاهيندا نظر اچن ٿا. ان جو زميني علائقو 54 چورس ڪلوميٽر (21 چورس ميل) آهي. هن ملڪ جي گادي جو هنڌ هيملٽن آهي. 

برمودا جي آبهوا، گرم سياري ۽ گرم اونهاري سان،  هڪ ٽراپيڪل آبهوا آهي. ان جي آبهوا پڻ اتر اڌ گول ۾ ٻين ساحلي علائقن وانگر سامونڊي خاصيتون ڏيکاري ٿي (سمنڊ مان گرم، نم هوا سان نسبتا وڌيڪ نمي ۽ مستحڪم گرمي پد کي يقيني بڻائي ٿي). برمودا سخت موسم جو شڪار آهي (ٻيهر اڀرندڙ ٽراپيڪل سائيڪلون کان). تنهن هوندي به، ان کي مرجان ريف (۽ مکيه ترقي واري علائقي جي اتر ۾ ان جي پوزيشن) کان ڪجهه تحفظ حاصل آهي، جيڪو طوفانن جي هدايت ۽ شدت کي محدود ڪري ٿو. * 

برمودا هڪ خودمختيار پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي گاديءَ واري هنڌ هيملٽن ۾ واقع هڪ ٻہ ايواني پارليامينٽ آهي. اسيمبلي جو گھر 1620ع کان قائم آهي، جيڪو ان کي دنيا جي قديم ترين قانون ساز ادارن مان هڪ بڻائي ٿو. وزيراعظم حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ باضابطه طور تي گورنر طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو برطانوي حڪومت طرفان بادشاهه جي نمائندي طور نامزد ڪيو ويندو آهي. برطانيه پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جو ذميوار آهي. 1995ع ۾ هڪ آزادي ريفرنڊم منعقد ڪيو ويو جنهن ۾ وڏي اڪثريت آزادي جي خلاف ووٽ ڏنو. علائقو 9 پارش ۾ ورهايل آهي. 

2019ع تائين، برمودا جي آبادي لڳ ڀڳ 64,000 ماڻهن جي هئي، جيڪا ان کي برطانيا جي سمنڊ پار علائقن جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو بڻائي ٿو. ڪارا برمودن، هڪ متنوع آبادي،&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gaieski|first1=Jill B.|last2=Owings|first2=Amanda C.|last3=Vilar|first3=Miguel G.|last4=Dulik|first4=Matthew C.|last5=Gaieski|first5=David F.|last6=Gittelman|first6=Rachel M.|last7=Lindo|first7=John|last8=Gau|first8=Lydia|last9=Schurr|first9=Theodore G.|year=2011|title=Genetic Ancestry and Indigenous Heritage in a Native American Descendant Community in Bermuda|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21588|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=146|issue=3|pages=392–405|doi=10.1002/ajpa.21588|issn=0002-9483|pmid=21994016|url-access=subscription|access-date=7 April 2024|quote=the non-white population....we analyzed genetic variation among members of this community....Our results reveal that the majority of mitochondrial DNA (mtDNA) and Y-chromosome haplotypes are of African and West Eurasian origin. However, unlike other English-speaking New World colonies, most African mtDNA haplotypes appear to derive from central and southeast Africa, reflecting the extent of maritime activities in the region........RESULTS: mtDNA diversity...The majority of mtDNA lineages observed in Bermudians (68%) originated in Africa....West Eurasian haplogroups comprised 31% of the Bermudian mtDNA haplotypes..... Y-chromosome diversity...one-third of the Bermudian male participants, had three NRY haplogroups of African ancestry...West Eurasian haplogroups accounted for the majority of the male participants and the vast majority of their Y-chromosomes....More than two-thirds of the mtDNAs (68%) are of African origin, and approximately one-third of them (31%) are of European origin. By contrast, Native American lineages constitute less than 1% of Bermudian mtDNAs, somewhat less was expected based on oral histories and archival data....The NRY haplogroup data likewise reveal clear contributions from the same two major source areas. However, the trend is reversed, with European lineages accounting for 66% of St. David's Islander Y-chromosomes and African lineages accounting for 32% of them. Native American haplogroups comprised only 2% of Bermudian Y-chromosomes, less than anticipated based on oral history and archival data.|author10=((Genographic Consortium))}}&lt;/ref&gt; بنيادي طور تي آفريقي، يورپي ۽ اصلي آمريڪي نسل جي ڪنهن به ميلاپ جي، آبادي جو لڳ ڀڳ %50 ٺاهيندا آهن،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://nmb.bm/member-portal/product/19th-century-church-registers-of-bermuda-pdf|title=19th Century Church Registers of Bermuda|author=indexed by A. C. Hollis Hallett. Updated by: C. F. E. Hollis Hallett|date=2005|publisher=Juniperhill Press and Bermuda Maritime Museum Press|isbn=0-921992-23-8|location=Bermuda|at=Page x, Guide to the Use of this Index: Coloured and White|quote=Today, the term 'Coloured' as a racial distinction referring to the Black population is no longer used, but in the period covered by this index it was the usual term and has been retained......We suspect that the clergy generally made a decision whether they would describe a person as 'White', and the 'Coloured' designation was used for everyone not described as 'White'. Users of this index should not confine themselves to 'White' or 'Coloured' registers (where they are separated) but should look at both. They should also not take too seriously the indication 'Col.' or 'Wh.' that appears often under Comments; these were occasionally written into the margins of the register by the clergyman or parish clerk.}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گورا برمودن، بنيادي طور تي برطانوي، آئرش ۽ پرتگالي نسل جا، آبادي جو %30 ٺاهيندا آهن. ٻين نسلن جا ننڍا گروهه پڻ موجود آهن يا مخلوط نسل جي طور تي سڃاڻپ ڪرائڻ ٿا. آبادي جو لڳ ڀڳ %30 پيدائش جي لحاظ کان برمودن نا آهن. اڳوڻي برطانوي اتر آمريڪا ۾ آخري باقي علائقو (1867ع ۾ ڪينيڊا جي ڪنفيڊريشن ۽ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڪالوني 1907ع ۾ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڊومينين بڻجڻ کان پوءِ، برمودا ۾ انگريزي جي هڪ الڳ ٻولي آهي ۽ تاريخي طور تي آمريڪا ۾ ٻين انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن،  آمريڪا، ڪينيڊا ۽ دولت مشترڪه ۾ شامل ڪيريبين رياستن سان مضبوط لاڳاپا رکي ٿو. اهو ڪيريبين ڪميونٽي جو هڪ ساٿي ميمبر آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
===سائيٽيشن===
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{سانچو:حوالو ويب|url = http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust3.htm|title = Non-Self-Governing Territories listed by General Assembly in 2002|work = United Nations Special Committee of 24 on Decolonization|dateformat = mdy|accessdate = 10 March 2005}}
* {{سانچو:Cite book|title = The New American Desk Encyclopedia|edition = Third|year = 1993|chapter = Bermuda|isbn = 0-451-17566-2|publisher = Signet|location = New York, N.Y.}}
&lt;/div&gt;{{Reflist|2}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|commons=yes|commonscat=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=Portal:Bermuda|b=yes|voy=yes|d=Q23635}}
* {{Official website|https://www.gov.bm/}} of the [[Government of Bermuda]]
* [http://www.gotobermuda.com/ Bermuda Tourism]
* [http://www.bermuda.com/ Bermuda Guide]
* [http://www.parliament.bm/ Bermuda Parliament]
* [https://www.bermudachamber.bm/ Bermuda Chamber of commerce]
* [https://web.archive.org/web/20060926195143/http://bermuda-online.org/forts.htm Bermuda's British Army forts from 1609] (archived 26 September 2006)
* {{Wikiatlas|Bermuda}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to Bermuda
|list =
{{Countries of North America}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries |collapsed}}
{{Caribbean Community (CARICOM) |collapsed}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Authority control}}

{{Coord|32.32|N|64.74|W|type:country_region:BM|display=title}}

* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html Bermuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604143735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html |date=2020-06-04 }}&lt;span&gt; &lt;/span&gt;'''[[:en:The World Factbook|ڪتاب عالمي حقائق]]'''&lt;span&gt; ۾ معلومات&lt;/span&gt;
* [[c:Atlas of Bermuda|وڪيميڊيا نقشي نامو Bermuda]]
* &lt;span&gt; [[عڪس:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|link=|16x16px]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;[[wikivoyage:Bermuda | Bermuda سفري رهنما]]&lt;span&gt; طرفا &lt;/span&gt;[[:en:Wikivoyage|وڪي سفر]]
; حڪومت
* [http://www.gov.bm حڪومت برمودا] ''سرڪاري موقع حباله''

[[زمرو:برمودا]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:برمودا ٽڪنڊو]] 
[[زمرو:برطانوي اتر آمريڪا]]
[[زمرو:برمودا جا آتش فشان]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ انگريزي نوآباديات]] 
[[زمرو:اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1612 ادارا]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1612 ادارا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ٻيٽ بلحاظ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:هولوسين دور کان اڳ جي آتش فشاني]]</text>
      <sha1>19aar7vbx9t97idhywm9mccporl9yq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387412</id>
      <parentid>387407</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17569" sha1="kzdsl0txy3x97pmg7ek0ovq7wnjkjym" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the North Atlantic}}
{{About|the British Overseas Territory}}
{{Distinguish|Barbuda}}
{{Infobox dependency
 | name = برمودا&lt;br&gt;Bermuda
 | settlement_type = [[برطانوي سمنڊ پار علائقا]]
 | image_flag = Flag of Bermuda.svg
 | flag_size = 150px
 | flag_link = Flag of Bermuda
 | image_seal = Coat of arms of Bermuda.svg
 | seal_size = 70px
 | seal_type = ڪوٽ آف آرمز
 | seal_link = Coat of arms of Bermuda
 | motto = &quot;Quo Fata Ferunt&quot; ([[لاطيني]])&lt;br /&gt;(جيئن ته مقدر اسان وٺي هلندو)&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda |series=North America |date=July 2018
 |website=[[The World Factbook]]
 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda/
 |url-status=live |access-date=4 February 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202200/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda
 |archive-date=9 January 2021
}} {{CIA World Factbook}}
&lt;/ref&gt;
 | anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;br&gt;
(خدا بادشاهه کي سلامت رکي)
{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;
 | song_type = '''قومي گيت'''
 | song = &quot;[[Hail to Bermuda]]&quot;&lt;br&gt;(برمودا کي سلام)
&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Hail to Bermuda.ogg]]&lt;/div&gt;
 | image_map = {{switcher|[[File:United Kingdom on the globe (Bermuda special) (Americas centered).svg|250px]]|Show the Western Hemisphere|
[[File:Bermuda in United Kingdom.svg|250px]]|Show the North Atlantic}}
 | map_caption =
 | image_map2 =
 | mapsize2 =
 | map_caption2 =
 | subdivision_type = [[ملڪ|خودمختيار ملڪ]]
 | subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
 | established_title2 = برطانوي آبادڪاري
 | established_date2 = {{start date and age|1609}}
 | official_languages = [[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]
 | demonym = برمودن
 | capital = [[هملٽن]]
 | coordinates = {{Coord|32|17|46|N|64|46|58|W|type:city_region:BM}}
 | largest_city = [[سينٽ جيورجز]]&lt;br /&gt;{{coord|32|22|46|N|64|40|40|W|type:city_region:BM|display=inline}}
 | ethnic_groups = {{plainlist|
* 52% آفريڪي 
* 31% يورپي
* 9% مخلوط نسل 
* 4% ايشيائي 
* 4% ٻيا 
}}
 | ethnic_groups_year = 2016&lt;ref name=&quot;Bermuda 2016 Census&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Bermuda 2016 Census
 |date=December 2016
 |publisher=Bermuda Department of Statistics
 |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |url-status=live |access-date=22 March 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715222940/https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf
 |archive-date=15 July 2020
}}
&lt;/ref&gt;
 | government_type = [[آئيني بادشاهت]] جي تحت [[پارلياماني]] منحصر علائقو
 | leader_title1 = بادشاهه
 | leader_name1 = [[چارلس ٽيون]]
 | leader_title2 = گورنر
 | leader_name2 = اينڊريو مرڊوخ
 | leader_title3 = وزيراعظم
 | leader_name3 = ايڊورڊ ڊيوڊ برٽ
 | legislature = پارليامينٽ
 | upper_house = سينيٽ
 | lower_house = اسيمبلي هائوس
 | national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
 | national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
 | national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
 | area_km2 = 53.2
 | area_sq_mi = 20.54
 | area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
 | percent_water = 27
 | elevation_max_m = 79
 | population_estimate = 63,913&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot;&gt;
{{cite web
 |title=Data
 |series=Bermuda
 |publisher=World Bank
|url=https://data.worldbank.org/country/BM
 |url-status=live |access-date=9 August 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809152352/https://data.worldbank.org/country/BM
 |archive-date=9 August 2021
}}
&lt;/ref&gt;
 | population_estimate_year = 2019ع
 | population_estimate_rank = 205هون
 | population_census = 63,779
 | population_census_year = 2016ع
 | population_density_km2 = 1,338
 | population_density_sq_mi = 3,489
 | population_density_rank = 10th
 | GDP_nominal = US$7.484&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;Bermuda {{!}} Data&quot; /&gt;
 | GDP_nominal_rank = 161st
 | GDP_nominal_year = 2019
 | GDP_nominal_per_capita = US$117,097
 | GDP_nominal_per_capita_rank = 4th &lt;!-- not listed by IMF; rank based on CIA Factbook --&gt;
 | Gini =
 | Gini_year =
 | Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | Gini_ref =
 | HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
 | HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
 | HDI =0.981
 | HDI_ref =
 | HDI_rank =
 | currency = [[Bermudian dollar]] ($)
 | currency_code = BMD
 | timezone = [[Atlantic Standard Time Zone|AST]]{{efn|
Standard time in Bermuda is four hours behind Greenwich Mean Time (GMT).&lt;ref&gt;
{{cite web
 |title=Time Zone Act
 |url=http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020203134/http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf
 |archive-date=20 October 2020
}}
&lt;/ref&gt;
UTC is not permitted to drift more than 0.9&amp;nbsp;seconds from GMT.
}}
 | utc_offset = – 04:00
 | timezone_DST = [[Atlantic Daylight Time|ADT]]
 | utc_offset_DST = – 03:00
 | date_format = dd/mm/yyyy
 | drives_on = left
 | calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
 | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:BM|BM]]|[[ISO 3166-1 alpha-3|BMU]]}}
 | cctld = [[.bm]]
 |website=https://www.gov.bm/|common_languages=[[انگريزي ٻولي|برمودن انگريزي]]، 
[[ڪريئول ٻوليون|برمودن ڪريئول]]|native_name=Bermy ([[ڪريئول ٻوليون|برمودا ڪريئول]])|native_name_lang=[[Bermudian_English#Bermudian_Creole|Bermudian Creole]]|leader_title4=ڪل آبادي|leader_name4=63,779}}
[[عڪس:Bermuda_from_space.jpg|left|thumb|300x300px|خلا مان برمودا جي هڪ تصوير]]
'''برمودا''' (انگريزي: Bermuda؛ اچار: {{سانچو:IPAc-en|icon|b|ɜr|ˈ|m|juː|d|ə}}) وڏي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾، [[ٻيٽن جي ميڙ]] تي مشتمل، هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي، جيڪا مکيه زمين آمريڪا جي اوڀر ڪناري جي ويجھو آهي. سڀ کان ويجهو مکيه زمين جو علائقو، اولهه-اتر اولهه ۾ 643 ميل (1,035 ڪلوميٽر) جي فاصلي تي، آمريڪا جي رياست اترڪيرولينا جو ساحل آهي. برمودا 181 ٻيٽن تي مشتمل آهي، پر جئين ته سڀ اهم ٻيٽ پلن سان ڳنڍيل آهن، هڪ ئي زمين ٽڪرو ٺاهيندا نظر اچن ٿا. ان جو زميني علائقو 54 چورس ڪلوميٽر (21 چورس ميل) آهي. هن ملڪ جي گادي جو هنڌ هيملٽن آهي. 

برمودا جي آبهوا، گرم سياري ۽ گرم اونهاري سان،  هڪ ٽراپيڪل آبهوا آهي. ان جي آبهوا پڻ اتر اڌ گول ۾ ٻين ساحلي علائقن وانگر سامونڊي خاصيتون ڏيکاري ٿي (سمنڊ مان گرم، نم هوا سان نسبتا وڌيڪ نمي ۽ مستحڪم گرمي پد کي يقيني بڻائي ٿي). برمودا سخت موسم جو شڪار آهي (ٻيهر اڀرندڙ ٽراپيڪل سائيڪلون کان). تنهن هوندي به، ان کي مرجان ريف (۽ مکيه ترقي واري علائقي جي اتر ۾ ان جي پوزيشن) کان ڪجهه تحفظ حاصل آهي، جيڪو طوفانن جي هدايت ۽ شدت کي محدود ڪري ٿو. * 

برمودا هڪ خودمختيار پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي گاديءَ واري هنڌ هيملٽن ۾ واقع هڪ ٻہ ايواني پارليامينٽ آهي. اسيمبلي جو گھر 1620ع کان قائم آهي، جيڪو ان کي دنيا جي قديم ترين قانون ساز ادارن مان هڪ بڻائي ٿو. وزيراعظم حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ باضابطه طور تي گورنر طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو برطانوي حڪومت طرفان بادشاهه جي نمائندي طور نامزد ڪيو ويندو آهي. برطانيه پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جو ذميوار آهي. 1995ع ۾ هڪ آزادي ريفرنڊم منعقد ڪيو ويو جنهن ۾ وڏي اڪثريت آزادي جي خلاف ووٽ ڏنو. علائقو 9 پارش ۾ ورهايل آهي. 

2019ع تائين، برمودا جي آبادي لڳ ڀڳ 64,000 ماڻهن جي هئي، جيڪا ان کي برطانيا جي سمنڊ پار علائقن جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو بڻائي ٿو. ڪارا برمودن، هڪ متنوع آبادي،&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gaieski|first1=Jill B.|last2=Owings|first2=Amanda C.|last3=Vilar|first3=Miguel G.|last4=Dulik|first4=Matthew C.|last5=Gaieski|first5=David F.|last6=Gittelman|first6=Rachel M.|last7=Lindo|first7=John|last8=Gau|first8=Lydia|last9=Schurr|first9=Theodore G.|year=2011|title=Genetic Ancestry and Indigenous Heritage in a Native American Descendant Community in Bermuda|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21588|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=146|issue=3|pages=392–405|doi=10.1002/ajpa.21588|issn=0002-9483|pmid=21994016|url-access=subscription|access-date=7 April 2024|quote=the non-white population....we analyzed genetic variation among members of this community....Our results reveal that the majority of mitochondrial DNA (mtDNA) and Y-chromosome haplotypes are of African and West Eurasian origin. However, unlike other English-speaking New World colonies, most African mtDNA haplotypes appear to derive from central and southeast Africa, reflecting the extent of maritime activities in the region........RESULTS: mtDNA diversity...The majority of mtDNA lineages observed in Bermudians (68%) originated in Africa....West Eurasian haplogroups comprised 31% of the Bermudian mtDNA haplotypes..... Y-chromosome diversity...one-third of the Bermudian male participants, had three NRY haplogroups of African ancestry...West Eurasian haplogroups accounted for the majority of the male participants and the vast majority of their Y-chromosomes....More than two-thirds of the mtDNAs (68%) are of African origin, and approximately one-third of them (31%) are of European origin. By contrast, Native American lineages constitute less than 1% of Bermudian mtDNAs, somewhat less was expected based on oral histories and archival data....The NRY haplogroup data likewise reveal clear contributions from the same two major source areas. However, the trend is reversed, with European lineages accounting for 66% of St. David's Islander Y-chromosomes and African lineages accounting for 32% of them. Native American haplogroups comprised only 2% of Bermudian Y-chromosomes, less than anticipated based on oral history and archival data.|author10=((Genographic Consortium))}}&lt;/ref&gt; بنيادي طور تي آفريقي، يورپي ۽ اصلي آمريڪي نسل جي ڪنهن به ميلاپ جي، آبادي جو لڳ ڀڳ %50 ٺاهيندا آهن،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://nmb.bm/member-portal/product/19th-century-church-registers-of-bermuda-pdf|title=19th Century Church Registers of Bermuda|author=indexed by A. C. Hollis Hallett. Updated by: C. F. E. Hollis Hallett|date=2005|publisher=Juniperhill Press and Bermuda Maritime Museum Press|isbn=0-921992-23-8|location=Bermuda|at=Page x, Guide to the Use of this Index: Coloured and White|quote=Today, the term 'Coloured' as a racial distinction referring to the Black population is no longer used, but in the period covered by this index it was the usual term and has been retained......We suspect that the clergy generally made a decision whether they would describe a person as 'White', and the 'Coloured' designation was used for everyone not described as 'White'. Users of this index should not confine themselves to 'White' or 'Coloured' registers (where they are separated) but should look at both. They should also not take too seriously the indication 'Col.' or 'Wh.' that appears often under Comments; these were occasionally written into the margins of the register by the clergyman or parish clerk.}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گورا برمودن، بنيادي طور تي برطانوي، آئرش ۽ پرتگالي نسل جا، آبادي جو %30 ٺاهيندا آهن. ٻين نسلن جا ننڍا گروهه پڻ موجود آهن يا مخلوط نسل جي طور تي سڃاڻپ ڪرائڻ ٿا. آبادي جو لڳ ڀڳ %30 پيدائش جي لحاظ کان برمودن نا آهن. اڳوڻي برطانوي اتر آمريڪا ۾ آخري باقي علائقو (1867ع ۾ ڪينيڊا جي ڪنفيڊريشن ۽ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڪالوني 1907ع ۾ نيو فاؤنڊلينڊ جي ڊومينين بڻجڻ کان پوءِ، برمودا ۾ انگريزي جي هڪ الڳ ٻولي آهي ۽ تاريخي طور تي آمريڪا ۾ ٻين انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن،  آمريڪا، ڪينيڊا ۽ دولت مشترڪه ۾ شامل ڪيريبين رياستن سان مضبوط لاڳاپا رکي ٿو. اهو ڪيريبين ڪميونٽي جو هڪ ساٿي ميمبر آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
===سائيٽيشن===
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{سانچو:حوالو ويب|url = http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust3.htm|title = Non-Self-Governing Territories listed by General Assembly in 2002|work = United Nations Special Committee of 24 on Decolonization|dateformat = mdy|accessdate = 10 March 2005}}
* {{سانچو:Cite book|title = The New American Desk Encyclopedia|edition = Third|year = 1993|chapter = Bermuda|isbn = 0-451-17566-2|publisher = Signet|location = New York, N.Y.}}
&lt;/div&gt;{{Reflist|2}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|commons=yes|commonscat=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=Portal:Bermuda|b=yes|voy=yes|d=Q23635}}
* {{Official website|https://www.gov.bm/}} of the [[Government of Bermuda]]
* [http://www.gotobermuda.com/ Bermuda Tourism]
* [http://www.bermuda.com/ Bermuda Guide]
* [http://www.parliament.bm/ Bermuda Parliament]
* [https://www.bermudachamber.bm/ Bermuda Chamber of commerce]
* [https://web.archive.org/web/20060926195143/http://bermuda-online.org/forts.htm Bermuda's British Army forts from 1609] (archived 26 September 2006)
* {{Wikiatlas|Bermuda}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to Bermuda
|list =
{{Countries of North America}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries |collapsed}}
{{Caribbean Community (CARICOM) |collapsed}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Authority control}}

{{Coord|32.32|N|64.74|W|type:country_region:BM|display=title}}

* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html Bermuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604143735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bd.html |date=2020-06-04 }}&lt;span&gt; &lt;/span&gt;'''[[:en:The World Factbook|ڪتاب عالمي حقائق]]'''&lt;span&gt; ۾ معلومات&lt;/span&gt;
* [[c:Atlas of Bermuda|وڪيميڊيا نقشي نامو Bermuda]]
* &lt;span&gt; [[عڪس:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|link=|16x16px]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;[[wikivoyage:Bermuda | Bermuda سفري رهنما]]&lt;span&gt; طرفا &lt;/span&gt;[[:en:Wikivoyage|وڪي سفر]]
; حڪومت
* [http://www.gov.bm حڪومت برمودا] ''سرڪاري موقع حباله''

[[زمرو:برمودا]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمند ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ انگريزي نوآباديات]] 
[[زمرو:اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1612 ادارا]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1612 ادارا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ٻيٽ بلحاظ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:هولوسين دور کان اڳ جي آتش فشاني]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]</text>
      <sha1>kzdsl0txy3x97pmg7ek0ovq7wnjkjym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلامي فوجي اتحاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15931</id>
    <revision>
      <id>387552</id>
      <parentid>372649</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19911" sha1="db40v0qmosbfi7gm354q43en55khkvb" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = اسلامي فوجي اتحاد
| native_name = {{ع}}التحالف الإسلامي العسكري{{ڙ}}
| native_name_lang = عربي
| named_after = 
| image = فائل:Islamic Military Alliance.svg
| image_size = 400
| alt = 
| caption = اسلامي فوجي اتحاد جو نقشو
| map = 
| map_size = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| map2 = 
| map2_size = 
| map2_alt = 
| map2_caption = 
| abbreviation = 
| motto = 
| predecessor = 
| merged = 
| successor = 
| formation = 14 ڊسمبر 2015ع
| founder = 
| founding_location = 
| extinction = &lt;!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| merger = 
| type = فوجي اتحاد
| tax_id = &lt;!-- or | vat_id = (for European organizations) --&gt;
| registration_id = &lt;!-- for non-profit org --&gt;
| status = 
| purpose = دهشت گردي  جي خلاف جنگ
| headquarters = [[رياض]]، [[سعودي عرب]]
| location = [[آفريقا]] &lt;br&gt; [[ڏکڻ ايشيا]] &lt;br&gt; [[وچ اوڀر|مشرق وسطي]]
| coords = &lt;!-- {{Coord|LAT|LON|display=inline,title}} --&gt;
| region = 
| services = 
| products = 
| methods = 
| fields = 
| membership = {{Collapsible_list
|bullets=yes
|title=''شريڪ ملڪ:''
|{{جهنڊو|Bahrain}}
|{{جهنڊو|Bangladesh}}
|{{جهنڊو|Benin}}
|{{جهنڊو|Chad}}
|{{جهنڊو|Comoros}}
|{{جهنڊو|Cote d'Ivoire}}
|{{جهنڊو|Djibouti}}
|{{جهنڊو|Egypt}}
|{{جهنڊو|Gabon}}
|{{جهنڊو|Guinea}}
|{{جهنڊو|Jordan}}
|{{جهنڊو|Kuwait}}
|{{جهنڊو|Lebanon}}
|{{جهنڊو|Libya}}
|{{جهنڊو|Malaysia}}
|{{جهنڊو|Maldives}}
|{{جهنڊو|Mali}}
|{{جهنڊو|Mauritania}}
|{{جهنڊو|Morocco}}
|{{جهنڊو|Niger}}

|{{جهنڊو|Pakistan}}
|{{جهنڊو|Palestine}}
|{{جهنڊو|Qatar}}
|{{جهنڊو|Saudi Arabia}}
|{{جهنڊو|Senegal}}
|{{جهنڊو|Sierra Leone}}
|{{جهنڊو|Somaliland}}
|{{جهنڊو|Sudan}}
|{{جهنڊو|Togo}}
|{{جهنڊو|Tunisia}}
|{{جهنڊو|Turkey}}
|{{جهنڊو|United Arab Emirates}}
|{{جهنڊو|Yemen}}
}}
| membership_year = 
| language = 
| owner = &lt;!-- or | owners = --&gt;
| sec_gen = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| board_of_directors = 
| key_people = 
| main_organ = 
| parent_organization = 
| subsidiaries = 
| secessions = 
| affiliations = 
| budget = 
| budget_year = 
| revenue = 
| revenue_year = 
| disbursements = 
| expenses = 
| expenses_year = 
| endowment = 
| staff = 
| staff_year = 
| volunteers = 
| volunteers_year = 
| slogan = 
| mission = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| remarks = 
| formerly = 
| footnotes = 
}}
'''اسلامي فوجي اتحاد''' يا '''مسلم ملڪن جو فوجي اتحاد''' {{ٻيو نالو|عربي=التحالف الإسلامي العسكري}} 35 مسلم ملڪن جو [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي]] [[فوجي اتحاد]] آهي جنهن جي تشڪيل 14 ڊسمبر 2015ع تي [[سعودي عرب]] جي قيادت ۾ ٿيو۔ اتحاد جي مطابق ان جو مقصد هي آهي ته  &quot;مذهب ۽ نالي کان قطع نظر هر قسم جي [[دهشت گردي]] جي خلاف مزاحمت ۽ جنگ جو محاذ قائم ڪيو وڃي&quot;.&lt;ref&gt;
{{cite web 
| title = تلفزيون: السعودية تعلن تشكيل تحالف إسلامي عسكري من 35 دولة لمحاربة الإرهاب - أخبار الشرق الأوسط - Reuters 
| url = http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0TX2KS20151214 
| accessdate = 2015-12-15 
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web 
| title = دهشت گردي جي مزاحمت جي لاءِ اسلامي فوجي اتحاد جي تشڪيل جنهن جو صدر دفتر رياض هوندو - RT Arabic 
|url = https://arabic.rt.com/news/803945-%D9%88%D8%A7%D8%B3-%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%B9%D8%B3%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%82%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6/
| accessdate = 2015-12-15}}
&lt;/ref&gt;
هن فوجي اتحاد ۾ 35 مسلم ملڪ شامل آهن، جڏنهن ته  10 کان وڌيڪ ٻين مسلم ملڪن  پنهنجي تعاون جو اعلان ڪيو آهي، جن ۾ [[انڊونيشيا]] پڻ شامل آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم آبادي وارو ملڪ آهي ۽ [[آذربائيجان]] پڻ هن اتحاد ۾ شامل ٿيڻ تي غور ڪري رهيو آهي.۔&lt;ref name=Wam&gt;{{cite news|author1=Wam|title=34-nation alliance to fight terrorism|url=http://www.emirates247.com/news/34-nation-alliance-to-fight-terrorism-2015-12-16-1.614174|accessdate=17 December 2015|work=Emirates 24/7|date=16 December 2015|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211830/https://www.emirates247.com/news/34-nation-alliance-to-fight-terrorism-2015-12-16-1.614174|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=JakPost1&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/12/16/indonesia-yet-decide-saudi-led-military-coalition.html|title=Indonesia yet to decide on Saudi-led military coalition|publisher=The Jakarta Post|author=Marguerite Afra Sapiie|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=AzerNews&gt;{{cite web|url=http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html|title=Baku considers joining Riyadh-based coalition to fight terrorism|publisher=AzerNews|author=Sara Rajabova|date=2015-12-15|accessdate=2015-12-19}}&lt;/ref&gt; هن تنظيم جو صدر دفتر [[سعودي عرب]] جي گاديءَ جو هنڌ [[رياض]] هوندو، ۽ هن فوجي اتحاد جي تشڪيل جو اعلان سعودي وزير دفاع [[محمد بن سلمان السعود]]  14 ڊسمبر 2015ء تي ڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Saudi Arabia Unveils 34-Country 'Islamic Military Alliance'|url = http://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/saudi-arabia-unveils-islamic-military-alliance-against-terrorism-n480016|website = NBC News|accessdate = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Saudi Arabia launches ‘Islamic military alliance’ to combat terrorism|url = https://www.washingtonpost.com/world/national-security/saudi-arabia-launches-islamic-military-alliance-to-combat-terrorism/2015/12/15/ad568a1c-a361-11e5-9c4e-be37f66848bb_story.html|newspaper = The Washington Post|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-16|issn = 0190-8286|language = en-US|first = Karen|last = DeYoung}}&lt;/ref&gt;
۽ اڱارو 15 ڊسمبر 2015 تي دبئي ۾ چوٽيھہ اسلامي ملڪن جي فوجي اتحاد جو بنياد وڌو ويو. ھي ملڪ دهشتگردي جي خلاف جدوجهد ڪندا جن ۾ اھم اسلامي ملڪن سان گڏ پاڪستان شامل بہ آهي.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1226468/pakistan-part-of-34-state-islamic-military-alliance-against-terrorism-says-ksa Pakistan part of 34-state Islamic military alliance against terrorism, says KSA - World - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;
==ميمبر ملڪ==
Saudi Arabia's original announcement of the alliance on 15 December 2015 listed 34 countries as participants,&lt;ref name=formation/&gt; each also a member of the Organisation of Islamic Cooperation (OIC), and forming about 60% of all [[member states of the Organisation of Islamic Cooperation|OIC member states]]. As of May 2025, there are 43 member countries with the joining of Cameroon on 1 May 2025.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:100%; text-align:right&quot;
|-
! ملڪ
! شامل ٿيو
!فوجي ڪردار {{ref|Alpha|α}} 
!حمايت ڪندڙ 
!حوالا 
|-
|{{پرچم|افغانستان}}
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| &lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Islamic Military Counter-Terrorism Coalition|title = Member Countries|url = https://www.imctc.org/en/AboutUs/MemberCountries/Pages/default.aspx|access-date = 27 May 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bahrain}}
| بنيادي ميمبر 
| {{ها}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Habib Toumi|title = Bahrain hails new Islamic military alliance|url = http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337|access-date = 29 December 2015|work = Gulf News|date = 16 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20171201040615/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337|archive-date = 1 December 2017|url-status = dead|accessdate = 21 August 2025|archivedate = 1 December 2017|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171201040615/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bangladesh}}
|بنيادي ميمبر
|{{yes}} 
|{{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;OMiles&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh in 34-state Islamic military alliance|url=http://www.thedailystar.net/city/bangladesh-%E2%80%98joins%E2%80%99-riyadh-based-anti-terrorism-coalition-187609|website=thedailystar.net|publisher=Reuters Dubai|access-date=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Saudi-based 'Islamic military alliance' formed to fight terror |url=https://nypost.com/2015/12/15/saudi-based-islamic-military-alliance-formed-to-fight-terror/ |website=[[New York Post]]|date=15 December 2015 |publisher=Associated Press|access-date=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Benin}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Brunei}} 
|
|
|
|
|-
|{{flag|Burkina Faso}} 
|
|
|
|
|-
|{{Flag|Cameroon}}
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-01 |title=Cameroon joins Islamic Military Counter Terrorism Coalition |url=https://www.arabnews.pk/node/2599208/saudi-arabia |access-date=2025-05-22 |website=Arab News PK |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Chad}}
| بنيادي ميمبر
|{{yes}}
|{{yes}}
| 
|-
|{{flag|Comoros}} 
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
|
|-
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}}  
|{{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Djibouti}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Egypt}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=OMiles/&gt; 
|-
|{{flag|Gabon}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Gambia}}
| 
| 
| 
|
|-
|{{flag|Guinea}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
|
|-
|{{flag|Guinea-Bissau}}
| 
| 
| 
|
|-
|{{flag|Jordan}}
| بنيادي ميمبر 
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=OMiles/&gt; 
|-
|{{flag|Kenya}} 
|1 ستمبر، 2022ع
| {{yes}} 
| {{yes}}
| &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.arabnews.com/node/2154571/saudi-arabia | title=Kenya joins Islamic Military Counter Terrorism Coalition | date=September 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Kuwait}}
| بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Lebanon}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Libya}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;signalng&quot;&gt;{{cite news|author1 = Kayode Sesan|title = Turkey Confirms Membership of Sunni 'Islamic Military Alliance', Nigeria, Libya Also Members|url = http://www.signalng.com/turkey-confirms-membership-of-sunni-islamic-military-alliance-nigeria-libya-also-members/|access-date = 17 December 2015|work = SIGNAL|date = 16 December 2015}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Malaysia}}
|بنيادي ميمبر
| {{Yes}}
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{cite web|url=https://intpolicydigest.org/2017/03/13/malaysia-s-future-role-in-saudi-arabia-s-islamic-military-alliance|title=Malaysia's Role in Saudi Arabia's Islamic Military Alliance|date=2017-03-13|access-date=2017-04-09}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Maldives}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Mali}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Mauritania}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}}
| 
|-
|{{flag|Morocco}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}}
| {{yes}}
| 
|-
|{{flag|Niger}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Nigeria}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=signalng/&gt; 
|-
|{{flag|Oman}}
| 28 ڊسيمبر، 2016ع
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=Cafiero_Oman/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Oman joins Saudi-led Islamic alliance: Gulf sources |url= https://www.reuters.com/article/us-saudi-oman-coalition-idUSKBN14H1L4 |newspaper=Reuters |date=28 December 2016 |access-date=11 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Pakistan}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.dawn.com/news/1226723/ |title=Pakistan surprised by its inclusion in 34-nation military alliance |publisher=DAWN|author=Baqir Sajjad Syed|date=2015-12-16|access-date=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baqir Sajjad Syed&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.dawn.com/news/1226894/ |title=Pakistan confirms participation in Saudi-led anti-terror alliance |publisher=DAWN |author=Baqir Sajjad Syed |date=2015-12-16|access-date=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= http://www.ft.com/intl/cms/s/0/477ff0de-e5d8-11e5-bc31-138df2ae9ee6.html#axzz43vWZTmo9 |url-access=subscription |title=Pakistan's Sharif visits Saudi Arabia amid debate over military ties |last=Bokhari|first=Farhan |date=2016-03-09 |newspaper=Financial Times |issn=0307-1766|access-date=2016-03-25}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Palestine}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Qatar}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Saudi Arabia}} 
|بنيادي ميمبر 
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{Cite web|title = Saudi Arabia forms Muslim 'anti-terrorism' coalition|url = http://www.aljazeera.com/news/2015/12/saudi-arabia-forms-muslim-anti-terrorism-coalition-151215035914865.html |date=15 Dec 2015 |website = Al Jazeera |access-date = 2015-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Saudis announce Islamic anti-terrorism coalition |work = BBC News|date = 15 December 2015|url = https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35099318|access-date = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite news|title = Saudi Arabia announces 34-state Islamic military alliance against terrorism|url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-security-idUSKBN0TX2PG20151215 |first1=Noah |last1=Browning |first2=John |last2=Irish |newspaper = Reuters|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Senegal}} 
|بنيادي ميمبر
|{{yes}} 
|{{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Sierra Leone}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Somalia}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Sudan}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Togo}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Tunisia}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Turkey}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=signalng/&gt; 
|-
|{{flag|Uganda}}
| 
| 
| 
|&lt;ref name=&quot;MEMBER COUNTRIES&quot;&gt;{{Cite web|title=Member Countries |website=The Islamic Military Counter Terrorism Coalition |url=https://www.imctc.org/English/Members |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20210116054941/https://www.imctc.org/English/Members |archive-date= Jan 16, 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|United Arab Emirates}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;MEMBER COUNTRIES&quot;/&gt;
|-
|{{flag|Yemen}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|}
:{{note|Alpha|α}} These countries have offered to provide military assistance if needed.

===Supporting nations===
The following are non-member supporting nations:&lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Islamic Military Counter-Terrorism Coalition|title = Supporting Nations|url = https://www.imctc.org/en/AboutUs/SupportCountries/Pages/default.aspx|access-date = 27 May 2024}}&lt;/ref&gt;

{{flagicon image|Flag of France.svg}} [[فرانس]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[گڏيل بادشاھت]]
&lt;br/&gt;{{flag|United States}}

===Prospective additional members===
At the time of the original announcement, more than ten other Islamic countries, including Indonesia (the world's largest Muslim populated nation), had expressed their support for the alliance,&lt;ref name=formation/&gt; and Azerbaijan was discussing joining the alliance.&lt;ref name=Wam/&gt;&lt;ref name=JakPost1&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/12/16/indonesia-yet-decide-saudi-led-military-coalition.html|title=Indonesia yet to decide on Saudi-led military coalition|work=The Jakarta Post|author=Marguerite Afra Sapiie |date=2015-12-16 |access-date=2015-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AzerNews&gt;{{cite web |url=http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html |title=Baku considers joining Riyadh-based coalition to fight terrorism |publisher=AzerNews |author=Sara Rajabova |date=2015-12-15 |access-date=2015-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218215505/http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In 2018, however, former deputy defense minister [[Sjafrie Sjamsoeddin]] remarked that Indonesia's non-alignment barred the country from joining a military alliance, adding that Vice President [[Jusuf Kalla]] had disagreed with Indonesia's accession.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Priyanto |first=Teguh |date=19 December 2018 |title=Indonesia to not join IMCTC but shares similar spirit |work=Antara News |editor-last=Assegaf |editor-first=Fardah |url=https://en.antaranews.com/news/121420/indonesia-to-not-join-imctc-but-shares-similar-spirit |access-date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

By January 2017, Azerbaijan said that joining was &quot;not on the agenda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Azerbaijan says joining Islamic Military Alliance not on its foreign policy agenda |url=http://en.apa.az/azerbaijan-politics/foreign-news/azerbaijan-decides-to-join-islamic-military-alliance.html |newspaper=Azeri-Press Agency |date=9 January 2017 |access-date=11 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312053922/http://en.apa.az/azerbaijan-politics/foreign-news/azerbaijan-decides-to-join-islamic-military-alliance.html |archive-date=12 March 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tajikistan's ambassador to Saudi Arabia confirmed that Tajikistan was seriously studying the possibility of joining.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Youssef |first=Fatah Al-Rahman |date=21 December 2015 |title=Tajikistan, Azerbaijan to Join Islamic Coalition |url=http://english.aawsat.com/2015/12/article55345930/55345930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224093127/http://english.aawsat.com/2015/12/article55345930/55345930 |archive-date=2015-12-24 |access-date=2016-01-03 |website=Asharq Al-Awsat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title = Tajikistan reportedly plans to join Muslim anti-terror coalition formed by Saudi Arabia |url = http://news.tj/en/news/tajikistan-reportedly-plans-join-muslim-anti-terror-coalition-formed-saudi-arabia |website = Asia-Plus |access-date = 2016-01-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160122190154/http://news.tj/en/news/tajikistan-reportedly-plans-join-muslim-anti-terror-coalition-formed-saudi-arabia |archive-date = 2016-01-22 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

On August 16, 2023, IMCTC's Secretary General, Maj. Gen. Al-Maghedi, pointed that the IMCTC looked forward for the United Republic of Tanzania to join IMCTC and work hand in hand with the rest of IMCTC member states in countering terrorism and violent extremism.&lt;ref&gt;{{cite news |title=IMCTC receives the Ambassdor of the United Republic of Tanzania |url=https://www.imctc.org/en/MediaCenter/News/Pages/news16082023.aspx |newspaper=Islamic Military Counter Terrorism Coalition |date=16 August 2023 |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt;

==حامي==
==غير جانبدار==
==مخالف== 
==حوالا==
{{حوالا}} 
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:اسلامي ادارا]]
[[زمرو:هاڻوڪا واقعا]]
[[زمرو:فوجي اتحاد]]
[[زمرو:عالمي سياست]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:تنظيمن جو اتحاد]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>db40v0qmosbfi7gm354q43en55khkvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فھميده حسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29125</id>
    <revision>
      <id>387741</id>
      <parentid>372838</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15195" sha1="6j7snbrjsh90zx1ml1xqhfju0rjyj4e" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               =  ڊاڪٽر فهميده حسين ميمڻ
| honorific_suffix   = 
| image              =  
| image_size         = 300px
| alt                = ڊاڪٽر فهميده حسين
| caption            = 
| native_name        = Dr. Fahmida Hussain Memon
| native_name_lang   = سنڌي
| birth_name         =  فهميده
| birth_date         =  {{birth date and age|1948|07|05}} 
| birth_place        = [[حيدرآباد]]، [[سنڌ]]
| residence          = [[ڪراچي]]
| nationality        = پاڪستاني
| other_names        = 
| ethnicity          =  سنڌي
| citizenship        = 
| education          = Ph.D (پي ايڇ ڊي)
| alma_mater         = فلاسافيءَ ۾ ڊاڪٽري (سنڌي ادب)&lt;br/&gt; هندي ٻوليءَ ۾ ڊپلومه&lt;br/&gt; ايل ايل بِي&lt;br/&gt; ايم.اي انگريزي&lt;br/&gt; ايم.اي سنڌي،
| occupation         = 
| organization       = 
| known_for          = ٻوليدان، تعليمي ماهر ۽ استاد 
| notable_works      = 
| home_town          = [[حيدرآباد]]
| title              = 
| boards             = 
| religion           =  [[اسلام]]
| spouse             =  عبدالحسين
| children           =  ڊاڪٽر سنيتا حسين (ڌيءَ)&lt;br/&gt; ارونا حسين (ڌيءَ)&lt;br/&gt; شمشير حسين (پُٽ)
| parents            =   محمديقوب ”نياز“ (پيءُ)
| awards             = 
| website            =  
| footnotes          = 
}}
{{مبسس4}}
'''ڊاڪٽر فهميده حسين''' (Dr. Fahmeeda Hussain)، نامور ليکڪا، اسڪالر ۽ محقق 5 جولاءِ 1948ع تي ٽنڊي ڄام [[حيدرآباد ضلعو|ضلعي حيدرآباد]] ۾ پنهنجي وقت جي مثالي استاد محمد يعقوب ميمڻ جي گهر ۾ جنم ورتو. پاڻ نامور ليکڪا، ٻوليدان ۽ سگھڙ عورتون آهن. کين شاه عبدالطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي سٺي دسترس آهي.

== ابتدائي زندگي ==
هن پرائمري تعليم [[حيدرآباد]] جي مسلم گرلس اسڪول مان؛ سيڪنڊري ڪجهه عرصو ميران اسڪول مان پڙهي ۽ پوءِ ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ داخل ٿي، جتان 1964 ۾ امتيازي نمبرن سان مئٽرڪ پاس ڪيائين. 1968ع ڌاري ڊي جي سائنس ڪاليج [[ڪراچي]]ءَ مان بي. ايس سي ڪري، 1970ع ۾ ايم. اي (انگريزي) سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين ۽ پوءِ اتان ئي 1972ع ۾ [[سنڌي]] ادب ۾ ايم. اي، ڪيائين. ٻنهي ڊگرين ۾ هن ٻين پوزيشن حاصل ڪئي. هن 1981ع ۾ ايل. ايل. بي ۽ 1990ع ۾ هندي ٻوليءَ ۾ ڊپلوما به ڪئي. ڊاڪٽر صاحبه ”شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورت جو روپ‘ عنوان هيٺ 1992ع ۾ پي. ايڇ. ڊي ڪئي. ڊاڪٽر اياز قادري (مرحوم) سندس پي. ايڇ. ڊي گائيڊ رهيو. سندس پي ايڃ ڊيءَ جي ان ٿيسزز تي پليجرازم جا الزام پڻ آهن. جيڪي [[سنڌي ٻولي]] جي ”سوجهرو“ رسالي ۾ لڳايا ويا هئا.
== ادبي سفر ==
ڊاڪٽر فهميده حسين کي ادب ۽ علم سان چاهه ننڍپڻ کان پنهنجي خاندان مان ئي حاصل ٿيو، سندس والد محمد يعقوب ’نياز‘ نه رڳو سٺو شاعر، پر هڪ عالم شخص ۽ ترقي پسند سوچ جو مالڪ هو، جنهن ڪلاسيڪي فارسي شاعر حافظ جي شاعري ’ڪلام حافظ‘ جي نالي سان ترجمو ڪئي هئي ۽ سنڌي لغت بورڊ ۾ به هڪ عرصي تائين ڪم ڪيو هو. کيس عربي، فارسي، سنسڪرت هنديءَ ٻوليءَ تي به عبور هو. ڊاڪٽر صاحبه جو وڏو ڀاءُ سراج ميمڻ به سنڌي زبان جو وڏو اسڪالر، ڪهاڻيڪار ۽ لسانيات جو ماهر آهي. سندس ٻيا ڀائر ڀيڻون به [[سنڌي ادب]] سان وابسته رهيا جن ۾ عبدالحق عظيم ڪهاڻيڪار ۽ ايڊيٽر ’بادل‘، جميله ’تبسم‘ ڪهاڻيڪار ۽ انيس ميمڻ شاعر ۽ ايڊيٽر رسالو ’سگهڙين سٿ‘ شامل آهن. اهڙي علمي ادبي ماحول ۾ سندس پرورش ٿي.ڊاڪٽر فهميده حسين عملي زندگيءَ جي شروعات ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تي نيوز ٽرانسليٽر جي نوڪريءَ سان ڪئي. ان کانپوءِ 1972ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن ۾ ليڪچرار مقرر ٿي. ڪجهه وقت اتي پڙهائڻ کانپوءِ جڏهن 1974ع ۾ سندس شادي جناب عبدالحسين سرائيءَ سان ٿي ته کيس ڪراچيءَ وڃي رهڻو پيو، جتي 1978ع ۾ هوءَ سنڌي شعبي، ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، اتي ترقي ڪندي 1988ع کان 1995ع تائين اسسٽنٽ پروفيسر؛ 1995ع کان 1997ع تائين پروفيسر؛ پوءِ سنڌي شعبي جي چيئرپرسن مقرر ٿي. ان کانپوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ قائم ’شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر جي ڊائريڪٽر طور ڏهه سال خدمتون سرانجام ڏنائين ۽ لطيفيات جي حوالي سان جديد تقاضائن موجب ڪيترائي ڪتاب ڇپايائين. ٽماهي تحقيقي جنرل ’ڪلاچي‘ سندس ادارت ۾ جاري ٿيو. ڪيترن نوجوانن ريسرچ جي ميدان ۾ سندس رهبريءَ هيٺ ايم. فل ۽ پي. ايڇ. ڊي ڪئي آهي. ان کان پوءِ کيس سنڌ حڪومت طرفان مئي 2008ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي چيئرپرسن طور مقرر ڪيو ويو، جتي پڻ هن ڏينهن رات محنت ۽ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي خدمت واري جذبي سان فرض نڀايا آهن.
== خدمتون ==
ڊاڪٽر فهميده حسين لکڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ڪئي، ٻاراڻيون آکاڻيون لکيائين، پوءِ ڊي. جي ڪاليج جي مخزن ۾ لکڻيون شايع ڪرايائين، جڏهن ’بادل‘ رسالو شروع ٿيو ته باقاعده ان ۾ لکڻ لڳي ۽ 1968ع کان 1972ع تائين ان وقت جي انهيءَ مشهور ادبي رسالي جي عورتن واري حصي جي ايڊيٽر رهي. سندس افسانا، شاعري (تسنيم يعقوب جي نالي سان) مضمون مختلف اخبارن ۽ مخزنن ۾ ڇپجندا رهيا. ان بعد 12 سال روزاني ’هلال پاڪستان‘ جي عورتن واري صفحي جي ايڊيٽر رهي. ڪجهه عرصو ”سوجهرو“ رسالي جي ايڊيٽنگ به ڪيائين. نوي جي شروعاتي سالن ۾ روزاني اخبار ’جاڳو’ ۾ ۽ ان کان پوءِ ڳچ عرصو ’عوامي آواز‘ ۾ سندس ڪالم ’منهنجون سوچون‘ نالي سان ڇپيا. شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر پاران شايع ٿيندڙ تحقيقي جرنل ’ڪلاچي‘ جي ڏهن سالن تائين ايڊيٽر رهي، گڏوگڏ سندس مقالا ۽ تحقيقي مضمون به ڇپجندا رهيا. هن ڪلاچيءَ جا لڳ ڀڳ 40 شمارا جاري ڪيا. جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ’سنڌي ٻولي‘ جي ادارت سان گڏ اٿارٽيءَ جي اهم رٿا ’انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا‘ جي چيف ايڊيٽر طور ٽيم جي رهنمائي ۽ نگراني ڪندي رهي آهي ، سنڌ جي هن پهرين سنڌي جامع انسائيڪلوپيڊيا جا ٽي جلد ( انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي اشاعت سنڌي ٻولي اٿارٽي، سنڌي ٻوليءَ جي پهرين جامع انسائيڪلوپيڊيا، ”انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا“ جو پهريون جلد الف ب ٻ اکرن جي اٽڪل3500 داخلائن تي مشتمل ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن جلد ۾ %80 سنڌ سان لاڳاپيل مواد آهي، جهڙوڪ: شخصيتون، ماڳ مڪان، ڍنڍون ڍورا، واهه ،وهڪرا، وڻ ٽڻ، ٻوٽا ، آبي ۽ زميني پکي ۽ حياتيات، رسالا، ڪتاب، اخبارون، صحافي،اديب،شاعر،عالم، علمي ادبي ادارا، ريتون رسمون ، هنر، ڳوٺ، ديهون ، قومون، قبيلا، ذاتيون، مذهب ، فرقا، راڳ، ناچ، موسيقي، خانقاهون، درگاهون، قبرستان، ميلا ملاکڙا، سياسي شخصيتون وغيره ۽ %20 دنيا سان لاڳاپيل ڪائناتي، سائنسي ۽ ٻين موضوعن تي مواد، ايجادون وغيره شامل آهي.650 صفحن تي مشتمل هي اهم دستاويز 100 گرام آرٽ پيپر تي چئن رنگن ۾ ڇپايو ويوآهي، ۽ ان جي قيمت صرف =/750 روپيا رکي وئي آهي.سنڌي ٻوليءَ ۾ هيءَ پهرين رنگين تصويرن سان آرٽ پيپر تي ڇپيل نسائيڪلوپيڊيا آهي. ڪتاب جون 2000 ڪاپيون ڇپايون ويون آهن مختلف ادارن ۽ علم دوست ماڻهن کي جلد آرڊر بڪ ڪرائڻ لاءِ چيو ويو آهي ) سندس نگرانيءَ ۾ شايع ٿيا آهن. انسائيڪلوپيڊيا کي ساڃاهه وند طبقي ۾ گهڻي پذيرائي ملي آهي. ڊسمبر 2010ع ۾ انهيءَ انسائيڪلوپيڊيا جي ٻن جلدن جو مهورت سنڌ جي وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ وقتي گورنر نثار کهڙي هٿان ٿيو. سن 1972 کان 1979ع تائين ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان ’سنڌي اردو بول چال‘ نالي سنڌي سکيا جو پروگرام ڪيائين. ان کان پوءِ 2009ع کان ريڊيو [[پاڪستان]] حيدرآباد تان ’آئيي سنڌي سيکين‘ نالي پڻ سکيا جو پروگرام ڪيائين. ڪجهه عرصو پي ٽي وي تي ادبي ٽاڪ شوز ۽ خواتين جي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ به ڪيائين.
== تصنيفات ==
ڊاڪٽر فهميده حسين جا هن وقت تائين ڪيترائي ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، جن جو تفصيل هن ريت آهي:
* (1) هوائن جي آڌار (سفر نامو) 1983ع
* (2) پير حسام الدين راشدي (سوانح) 1990ع
* (3) شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورت جو روپ (پي. ايڇ. ڊي ٿيسز) ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز 1993ع
* (4) ادبي تنقيد ۽ تاريخ (ادبي تنقيد، فن ۽ تاريخ) 1996ع
* (5) شاهه لطيف ڪي شاعري مين عورت ڪا روپ) (اردو) 1996ع
* (6) برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو (جارج گريئرسن جي ڪتاب ’Linguistic Survey of India‘ جي اٺين جلد جو ترجمو) 2000ع ٻيو ڇاپو 2011ع
* (7) Image of Woman in the Poetry of Shah Latif- 2002، انگريزي ترجمو ڊاڪٽر امجد سراج
* (8) هڪ حوا ڪئين ڪهاڻيون (ڪهاڻين جو مجموعو) 2003ع
* (9) دنيا جون شاعر عورتون (دنيا جي شاعر عورتن جي شاعريءَ جو سنڌي ترجمو) 2006ع
* (10) شاهه عبداللطيف ڀٽائي (زندگي، شاعري ۽ فلسفو: اردو) 2008ع.

=== ترتيب ڏنل ڪتاب ===
(1) Translation of Verses of Shah jo Risalo (2006)، (2) سنڌ، ماضي، حال ۽ مستقبل (2006ع)، (3) Sindh- Past, Present &amp; Future 2006، (4) Dictionary of Classical Poets of Sindhi (1989)، (5) مزاحمتي ادب (شريڪ ايڊيٽر طور) 1998ع، (6) Shah &amp; Sindh (1998)، (7) Poetry of Women During Last 50 Years in Sindh (1997).&lt;ref&gt;www.sindhila.org/CV%20of%20Dr.%20Fahmida%20Hussain.doc&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Shah Abdul Latif Bhitai Chair&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/shahlatifchair/publications.php |accessdate=2016-06-28 |archive-date=2017-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170830/http://www.uok.edu.pk/faculties/shahlatifchair/publications.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ==
ڊاڪٽر فهميده حسين کي سندس علمي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اوارڊ ۽ ميڊل مليا آهن، جن ۾:
* (1) حڪومت سنڌ طرفان تحقيقي ڪم تي ’جوش مليح آباد اوارڊ‘ (2009ع)
* (2) تعليمي خدمتن تي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران گولڊ ميڊل (2008ع)
* (3) حڪومت پاڪستان طرفان صدارتي اوارڊ ’پرائيڊ آف پرفارمنس‘ (2004ع)
* (4) اڪادمي ادبيات طرفان بهترين ڪتاب جو اوارڊ (2004ع)
* (5) حڪومت سنڌ طرفان شاهه لطيف بابت تحقيقي ۽ اشاعتي ڪم جي مڃتا طؤر ’شاهه لطيف اوارڊ‘ (2003ع)
* (6) ’سگا‘ طرفان بهترين تحقيق جو اوارڊ (1995ع)
* (7) اڪادمي ادبيات پاران سال جي بهترين ڪتاب تي ’هجرا اوارڊ 1414‘ (1994ع)
* (8) شاهه لطيف ۽ وومين اسٽڊيز تي بهترين تحقيق جو اوارڊ (1994ع)
* (9) سهيوڳ فائونڊيشن، بمبئي طرفان بهترين سنڌي ليکڪ جو ’سهيوڳ اوارڊ‘
* (10) 1999ع کان 2000ع تائين بهترين سماجي ڪارڪن ۽ عورتن جي ترقيءَ بابت جاکوڙ تي ’سگا اوارڊ‘.
انهن کانسواءِ کيس مڃتا طور مختلف تنظيمن ۽ ادارن طرفان اوارڊ، شيلڊون ۽ ميڊل ڏنا ويا. ڊاڪٽر فهميده حسين سنڌ جي ليکڪائن ۾ سڀ کان وڌيڪ ۽ مختلف صنفن ۾ لاڳيتو لکندڙ ۽ تحقيقي ڪم ڪندڙ واحد عورت آهي جنهن کي مختلف اشاعتي مواد توڙي تحقيقي لکڻين ۽ لغتن جي ايڊيٽنگ جو 25 سالن جو تجربو حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ڊاڪٽر فهميده حسين، نامور ليکڪا، اسڪالر ۽ محقق {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhsalamat.com/threads/11330/ |accessdate=2016-06-28 |archive-date=2017-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016145328/http://sindhsalamat.com/threads/11330/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:ماهر تعليم]]
[[زمرو:ميمڻ ماڻهو]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1948ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>6j7snbrjsh90zx1ml1xqhfju0rjyj4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37319</id>
    <revision>
      <id>387404</id>
      <parentid>326916</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="a783tt3g2z9tcw56mtsaw9p6485ky4u" xml:space="preserve">'''هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو''' يا برٽش انڊين اوشين ٽيريٽري (Biritish Indian Ocean Territory - BIOT) اصل ۾ [[هندي وڏو سمنڊ|هندي وڏي سمنڊ]] ۾ چارلس ٻيٽن، جي نالي وارو انڊونيشيا جي ڀرسان برطانيائي قبضي هيٺ آيل علائقو، جيڪو 60 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي. انهن مان گهڻو مشهور ٻيٽ ”ڊيگو گارشيا“ آهي، جتي آمريڪي ۽ برطانيائي فوجي اڏا آهن. اتان مڪاني ماڻهن کي ڪڍي 4 هزارن جي تعداد ۾ فقط آمريڪي ۽ برطانيائي فوجي رکيا ويا هئا. 1965ع ۾ هندي وڏي سمنڊ ۾ پنهنجن مفادن جي حاصلات ۽ بچاءَ لاءِ برطانيائي ۽ آمريڪي سرڪارن فوجي اڏا قائم ڪرڻ ۾ هڪ ٻئي سان سهڪار ڪيو، جنهن کي BIOT جي مخفف سان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Biritish%20Indian%20Ocean%20Territory%20BIOT.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>a783tt3g2z9tcw56mtsaw9p6485ky4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جبل الطارق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37431</id>
    <revision>
      <id>387413</id>
      <parentid>370642</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>387413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15941" sha1="azmriv2kmm1nsujga4fitomyedlv41g" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory on the southern tip of the Iberian Peninsula}}
{{About}}
{{Infobox dependency
| name = جبل الطارق&lt;br&gt;Gibraltar
| settlement_type = برطانوي اوورسيز علائقو
| linking_name = Gibraltar
| official_name =
| image_flag = Flag of Gibraltar.svg
| flag_size = 140px
| flag_link = Flag of Gibraltar
| image_seal = Coat of arms of Gibraltar1.svg
| seal_size = 85px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Gibraltar
| motto = {{native phrase|la|&quot;Montis Insignia Calpe&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;&quot;جبرالٽر جي چٽان جو بیج&quot;
&lt;nowiki&gt;}})&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{Cite
 web |title=National Symbols |url=https://www.gibraltar.gov.gi/national-symbols |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113200625/https://www.gibraltar.gov.gi/national-symbols |archive-date=13 November 2014 |access-date=21 June 2013 |publisher=Gibraltar.gov.gi |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| anthem        = ''[[God Save the King]]''&lt;br /&gt;&quot;خدا بادشاهه رکي سلامت رکي&quot;&lt;br /&gt;
{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_God_Save_the_Queen.oga]]}}
| song           = ''[[Gibraltar Anthem]]''&lt;br /&gt;
&quot;جبرالٽر جو ترانو&quot;&lt;br /&gt;
{{center| }}
| image_map = Gibraltar location in Europe.svg
| map_alt = Location of Gibraltar in Europe
| map_caption = {{map caption |location_color=  ڳاڙهو سائو}} گڏيل بادشاھت، هلڪو سائو
| mapsize = 
| image_map2 = Gibraltar map-en-edit2.svg
| map_alt2 = Map of Gibraltar
| map_caption2 = جبرالٽر جو نقشو
| mapsize2 = 
| subdivision_type = خودمختيار رياست
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = اسپين کان قبضو ڪیو
| established_date = 4 آگسٽ 1704ع
| established_title2 = برطانيه ڏانهن الحاق
گڏيل بادشاھت
| established_date2 = 11 اپريل 1713ع
| established_title3 = قومي ڏينهن
| established_date3 = 10 سيپٽمبر 1967ع
| established_title4 = یوروپین اکنامک برادری (EEC) تائين رسائي
| established_date4 = 1 جنوري 1973ع
| established_title5 = یوروپی اتحاد EU مان نڪرڻ
| established_date5 = 31 جنوري 2020ع
| official_languages = انگريزي
| languages_type = Spoken languages
| languages = {{hlist|[[English language|English]]|[[Spanish language|Spanish]]|[[Llanito]]}}
| coordinates = {{coord|36.14|-5.35|type:city_region:GI|display=inline,title}}
| largest_settlement_type = ودو ضلعو
&lt;br /&gt;{{nobold|by population}}
| largest_settlement = گاديء جو ھنڌ
| demonym = جبرالٽيرين، لانيٽو
| government_type = ترقي يافته نمائندو انحصار
| leader_title1 = بادشاهہ
| leader_name1 = بادشاهه چارلس ٽيون
| leader_title2 = گورنر
| leader_name2 = بين باٿرسٽ
| leader_title3 = وزيراعلي
| leader_name3 = فابيان پڪارڊو
| leader_title4 = ميئر
| leader_name4 = ڪارمين گومز&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-05-30 |title=Investiture of Ms Carmen Gomez GMD as Gibraltar's Mayor - 342/2023 |language=en |url=https://www.gibraltar.gov.gi/press-releases/investiture-of-ms-carmen-gomez-gmd-as-gibraltars-mayor-3422023-8906 |access-date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
| legislature = پارليامينٽ
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Parliamentary Under-Secretary of State for Europe|Minister]]
| national_representation1 = Vacant
| area_km2 = 6.8&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi = 2.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 0
| elevation_max_m = 426
| population_estimate = 34,003&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 220th
| population_estimate_year = 2020
| population_census = 32,688
| population_census_year = 2022
| population_density_km2 = 5,000
| population_density_sq_mi = 12,264 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank =
| GDP_PPP = £1.64 billion
| GDP_PPP_rank =not ranked
| GDP_PPP_year = 2013
| GDP_PPP_per_capita = £50,941
| GDP_PPP_per_capita_rank = not ranked
| HDI_year = 2018
| HDI_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.961 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;[https://en.populationdata.net/rankings/hdi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809144053/https://en.populationdata.net/rankings/hdi/ |date=9 August 2021 }} Rankings – Human Development Index (HDI)&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 3rd
| currency = [[Pound sterling]]&lt;br /&gt;[[Gibraltar pound]] (£)
| currency_code = GIP
| timezone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = +01:00
| timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset_DST = +02:00
| drives_on = right
| calling_code = [[Telephone numbers in Gibraltar|+350]]
| postal_code_type = [[Postal addresses in Gibraltar|Postcode]]
| postal_code = GX11 1AA
| cctld = [[.gi]]
| website = {{URL|https://www.gibraltar.gov.gi}}
|GDP_nominal=£2.911 billion&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
|GDP_nominal_per_capita= £85,614&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Gibraltar5.jpg|thumb|فضائي نظارو]]
[[File:Gibraltar aerial view looking northwest.jpg|thumb|جبل الطارق جو هوائي نظارو، اتر-اولهه ڏیک]]

'''جبل الطارق''' (انگريزي: Jibraltar؛ اسپيني: xiβɾalˈtaɾ) ھڪ برطانوي اوورسيز علائقو ۽ شھر آھي&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/28/better-late-than-never-gibraltar-becomes-city-after-180-year-delay|title=Better late than never: Gibraltar 'becomes' city after 180-year delay|date=28 August 2022|work=The Guardian|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828222257/https://amp.theguardian.com/world/2022/aug/28/better-late-than-never-gibraltar-becomes-city-after-180-year-delay|archive-date=28 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو آئیبیرین جزیری نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آھي، جبرالٽر جي خليج تي، ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ مان نڪرڻدر، اسٽريت آف جبرالٽر جي ويجھو آھي. &lt;ref&gt;''[[Dictionary.com]]'': [http://dictionary.reference.com/browse/Gibraltar Gibraltar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053524/http://dictionary.reference.com/browse/Gibraltar|date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[TheFreeDictionary.com|The Free Dictionary]]'': [http://www.thefreedictionary.com/Gibraltar Gibraltar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426183430/http://www.thefreedictionary.com/Gibraltar|date=26 April 2021}}&lt;/ref&gt; ان جي ايراضي 6.8 چورس ڪلوميٽر (2.6 اسڪوائر ميل) آهي&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators|title=Gibraltar - Key Indicators|date=2024|website=Gibraltar.gov.gi|access-date=10 July 2024}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر طرف [[اسپين]] (ڪيمپو دي جبرالٽر) جي سرحد آهي. نظارن تي جبل الطارق جي چتان جو تسلط آهي، جنهن جي پيرن ۾ هڪ گنجان آبادي وارو شهر آهي، جنهن ۾ 34,003 ماڻهن، بنيادي طور تي جبرالٽرين، جو گهر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/2009/Abstract%20of%20Statistics%20Report%202009%20Website.pdf|title=Abstract of Statistics 2009|last=Statistics Office|year=2009|publisher=Statistics Office of the Government of Gibraltar|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222033409/https://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/2009/Abstract%20of%20Statistics%20Report%202009%20Website.pdf|archive-date=22 December 2014|access-date=12 November 2010|url-status=dead}} ''The civilian population includes Gibraltarian residents, other British residents (including the wives and families of UK-based servicemen, but not the servicemen themselves) and non-British residents. Visitors and transients are not included.''

In 2009, this broke down into 23,907 native-born citizens, 3,129 UK British citizens and 2,395 others, making a total population of 29,431. On census night, there were 31,623 people present in Gibraltar.&lt;/ref&gt;

جبرالٽر 1160ع ۾ الموحدون طرفان مستقل واچ ٽاور جي طور تي ٺهرايو ويو هو. اهو وچين دور جي آخر ۾ ناصرين، ڪاسٽيلين ۽ مارينيڊن جي وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ڪيو، ويجھي الجيسراس 1337ع جي تباهي کان پوءِ وڏي اھمیت حاصل ڪئي. اهو ٻيهر ڪسٽائل جي تاج جو حصو بڻجي ويو. 1462ع ۾ ء 1704ع ۾، اسپين جي جانشينيءَ جي جنگ دوران اينگلو ڊچ فوجن اسپين کان جبرالٽر تي قبضو ڪيو ۽ 1713ع ۾ اُتریخٽ جي معاهدي تحت اُن کي دائمي طور برطانيه جي حوالي ڪيو ويو. اهو شاهي بحريه جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، خاص طور تي، نيپولين وارين جنگين ۽ ٻي عالمي جنگ دوران، جيئن ته اهو ميڊيٽرينين سمنڊ ڏانهن تنگ داخل ۽ نڪرڻ تي ڪنٽرول ڪندو هو، آبنائے جبرالٽر، جنهن مان اڌ دنيا جو سامونڊي واپار ان مان گذرندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2016 |title=Brexit makes Gibraltar even more important to the UK |url=http://bfpg.co.uk/2016/11/brexit-makes-gibraltar-even-more-important-to-the-uk/ |access-date=2 April 2017 |website=British Foreign Policy Group |archive-date=3 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403194836/http://bfpg.co.uk/2016/11/brexit-makes-gibraltar-even-more-important-to-the-uk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 July 2009 |title=Gibraltar: what is at stake? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/5878914/Gibraltar-what-is-at-stake.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/5878914/Gibraltar-what-is-at-stake.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 April 2017 |website=Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 November 2015 |title=Inside the rock: Gibraltar's strategic and military importance is complemented by financial and gaming leadership |url=http://www.cityam.com/228586/inside-rock |access-date=2 April 2017 |website=City AM |archive-date=3 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403194818/http://www.cityam.com/228586/inside-rock |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جبرالٽر جي خودمختاري اينگلو-اسپين لاڳاپن ۾ تڪرار جو هڪ نقطو آهي، جيئن اسپين هن علائقي تي دعويٰ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maec2&quot;&gt;{{in lang|es}} [http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx Informe sobre la cuestión de Gibraltar], Spanish Foreign Ministry. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325220954/http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx|date=25 March 2010}}&lt;/ref&gt;    &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/PoliticaExteriorCooperacion/Gibraltar/Paginas/Historia.aspx|title=History and Legal Aspects of the Dispute|publisher=The Ministry of Foreign Affairs, European Union and Cooperation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213012303/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/PoliticaExteriorCooperacion/Gibraltar/Paginas/Historia.aspx|archive-date=13 December 2018|access-date=23 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جبرالٽرين سال 1967ع جي ريفرينڊم ۾ اسپين جي مختياري جي تجويز کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 2002ع جي ريفرنڊم ۾ گڏيل خودمختياري لاءِ ريفرنڊم کي بہ رد ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2002/11/08/gibraltar-votes-to-remain-british/aa4f79c0-ddb6-4141-ae3c-cf2f2523909d/?pagewanted=1|title=Gibraltar Votes to Remain British|last=Daly|first=Emma|date=8 November 2002|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=28 January 2019}}&lt;/ref&gt;    ان جي باوجود، جبرالٽر اسپين سان ويجهن معاشي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي برقرار رکي ٿو، ڪيترن جبرالٽرين سان گڏ اسپيني ڳالهائيندڙن سان گڏ هڪ مقامي ٻولي به آهي جنهن کي لانيتو جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Levey2008&quot;&gt;{{cite book|author=David Levey|title=Language Change and Variation in Gibraltar|url=https://books.google.com/books?id=VKW6uqxsj4YC|date=January 2008|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-1862-9|pages=1–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Employment Survey 2022|url=https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2022/Reports/Employment%20Survey%20Report%202022.pdf |access-date=21 July 2023 |publisher=Government of Gibraltar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Govt's stark analysis highlights Brexit border challenge |url=https://www.chronicle.gi/govts-stark-analysis-highlights-brexit-border-challenge/ |access-date=11 March 2023 |publisher=Gibraltar Chronicle}}&lt;/ref&gt;

جبرالٽر جي معيشت مالي خدمتن، اي۔گيمنگ، سياحت ۽ بندرگاهن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ravinesh Kumar|first1=Ronald|last2=Stauvermann|first2=Peter Josef|last3=Pate|first3=Arvind|year=2015|title=Nexus between electricity consumption and economic growth: a study of Gibraltar|url=https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf|journal=Economic Change and Restructuring|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|volume=48|issue=2|page=120|doi=10.1007/s10644-014-9156-0|s2cid=254472584|access-date=2024-07-25|archive-date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326071937/https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240326071937/https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf |date=2024-03-26 }}&lt;/ref&gt; دنيا جي گھٽ ۾ گھٽ بيروزگاري جي شرحن مان ھڪڙي سان، مزدور قوت جو سڀ کان وڏو حصو، خاص طور تي نجي شعبي ۾، اسپين ۾ رھندڙ يا غير جبرالٽرين   آھن. بریگزٽ کان وٺي، جبرالٽر يورپي يونين جو ميمبر نه آهي پر ڳالهين جاري آهي ته ان کي شينگن معاهدي ۾ حصو وٺڻ لاء جبرالٽر ۽ اسپين جي وچ ۾ سرحدي حرڪت کي آسان بڻائي. مارچ 2023ع تائين، ڳالهيون ختم ٿي ويون آهن..&lt;ref name=&quot;FT240323&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:جبل الطارق]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>azmriv2kmm1nsujga4fitomyedlv41g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387414</id>
      <parentid>387413</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15939" sha1="84vchp46jouibvyva7gb1c7aq236143" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory on the southern tip of the Iberian Peninsula}}
{{About}}
{{Infobox dependency
| name = جبل الطارق&lt;br&gt;Gibraltar
| settlement_type = برطانوي اوورسيز علائقو
| linking_name = Gibraltar
| official_name =
| image_flag = Flag of Gibraltar.svg
| flag_size = 140px
| flag_link = Flag of Gibraltar
| image_seal = Coat of arms of Gibraltar1.svg
| seal_size = 85px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Gibraltar
| motto = {{native phrase|la|&quot;Montis Insignia Calpe&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;&quot;جبرالٽر جي چٽان جو بیج&quot;
&lt;nowiki&gt;}})&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{Cite
 web |title=National Symbols |url=https://www.gibraltar.gov.gi/national-symbols |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113200625/https://www.gibraltar.gov.gi/national-symbols |archive-date=13 November 2014 |access-date=21 June 2013 |publisher=Gibraltar.gov.gi |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| anthem        = ''[[God Save the King]]''&lt;br /&gt;&quot;خدا بادشاهه رکي سلامت رکي&quot;&lt;br /&gt;
{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_God_Save_the_Queen.oga]]}}
| song           = ''[[Gibraltar Anthem]]''&lt;br /&gt;
&quot;جبرالٽر جو ترانو&quot;&lt;br /&gt;
{{center| }}
| image_map = Gibraltar location in Europe.svg
| map_alt = Location of Gibraltar in Europe
| map_caption = {{map caption |location_color=  ڳاڙهو سائو}} گڏيل بادشاھت، هلڪو سائو
| mapsize = 
| image_map2 = Gibraltar map-en-edit2.svg
| map_alt2 = Map of Gibraltar
| map_caption2 = جبرالٽر جو نقشو
| mapsize2 = 
| subdivision_type = خودمختيار رياست
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = اسپين کان قبضو ڪیو
| established_date = 4 آگسٽ 1704ع
| established_title2 = برطانيه ڏانهن الحاق
گڏيل بادشاھت
| established_date2 = 11 اپريل 1713ع
| established_title3 = قومي ڏينهن
| established_date3 = 10 سيپٽمبر 1967ع
| established_title4 = یوروپین اکنامک برادری (EEC) تائين رسائي
| established_date4 = 1 جنوري 1973ع
| established_title5 = یوروپی اتحاد EU مان نڪرڻ
| established_date5 = 31 جنوري 2020ع
| official_languages = انگريزي
| languages_type = Spoken languages
| languages = {{hlist|[[English language|English]]|[[Spanish language|Spanish]]|[[Llanito]]}}
| coordinates = {{coord|36.14|-5.35|type:city_region:GI|display=inline,title}}
| largest_settlement_type = ودو ضلعو
&lt;br /&gt;{{nobold|by population}}
| largest_settlement = گاديء جو ھنڌ
| demonym = جبرالٽيرين، لانيٽو
| government_type = ترقي يافته نمائندو انحصار
| leader_title1 = بادشاهہ
| leader_name1 = بادشاهه چارلس ٽيون
| leader_title2 = گورنر
| leader_name2 = بين باٿرسٽ
| leader_title3 = وزيراعلي
| leader_name3 = فابيان پڪارڊو
| leader_title4 = ميئر
| leader_name4 = ڪارمين گومز&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-05-30 |title=Investiture of Ms Carmen Gomez GMD as Gibraltar's Mayor - 342/2023 |language=en |url=https://www.gibraltar.gov.gi/press-releases/investiture-of-ms-carmen-gomez-gmd-as-gibraltars-mayor-3422023-8906 |access-date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
| legislature = پارليامينٽ
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Parliamentary Under-Secretary of State for Europe|Minister]]
| national_representation1 = Vacant
| area_km2 = 6.8&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi = 2.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 0
| elevation_max_m = 426
| population_estimate = 34,003&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 220th
| population_estimate_year = 2020
| population_census = 32,688
| population_census_year = 2022
| population_density_km2 = 5,000
| population_density_sq_mi = 12,264 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank =
| GDP_PPP = £1.64 billion
| GDP_PPP_rank =not ranked
| GDP_PPP_year = 2013
| GDP_PPP_per_capita = £50,941
| GDP_PPP_per_capita_rank = not ranked
| HDI_year = 2018
| HDI_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.961 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;[https://en.populationdata.net/rankings/hdi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809144053/https://en.populationdata.net/rankings/hdi/ |date=9 August 2021 }} Rankings – Human Development Index (HDI)&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 3rd
| currency = [[Pound sterling]]&lt;br /&gt;[[Gibraltar pound]] (£)
| currency_code = GIP
| timezone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = +01:00
| timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset_DST = +02:00
| drives_on = right
| calling_code = [[Telephone numbers in Gibraltar|+350]]
| postal_code_type = [[Postal addresses in Gibraltar|Postcode]]
| postal_code = GX11 1AA
| cctld = [[.gi]]
| website = {{URL|https://www.gibraltar.gov.gi}}
|GDP_nominal=£2.911 billion&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
|GDP_nominal_per_capita= £85,614&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Gibraltar - Key Indicators |url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators |access-date=10 July 2024 |website=Gibraltar.gov.gi }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Gibraltar5.jpg|thumb|فضائي نظارو]]
[[File:Gibraltar aerial view looking northwest.jpg|thumb|جبل الطارق جو هوائي نظارو، اتر-اولهه ڏیک]]

'''جبل الطارق''' (انگريزي: Jibraltar؛ اسپيني: xiβɾalˈtaɾ) ھڪ برطانوي اوورسيز علائقو ۽ شھر آھي&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/28/better-late-than-never-gibraltar-becomes-city-after-180-year-delay|title=Better late than never: Gibraltar 'becomes' city after 180-year delay|date=28 August 2022|work=The Guardian|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828222257/https://amp.theguardian.com/world/2022/aug/28/better-late-than-never-gibraltar-becomes-city-after-180-year-delay|archive-date=28 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو آئیبیرین جزیری نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آھي، جبرالٽر جي خليج تي، ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ مان نڪرڻدر، اسٽريت آف جبرالٽر جي ويجھو آھي. &lt;ref&gt;''[[Dictionary.com]]'': [http://dictionary.reference.com/browse/Gibraltar Gibraltar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053524/http://dictionary.reference.com/browse/Gibraltar|date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[TheFreeDictionary.com|The Free Dictionary]]'': [http://www.thefreedictionary.com/Gibraltar Gibraltar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426183430/http://www.thefreedictionary.com/Gibraltar|date=26 April 2021}}&lt;/ref&gt; ان جي ايراضي 6.8 چورس ڪلوميٽر (2.6 اسڪوائر ميل) آهي&lt;ref name=&quot;gibraltar.gov.gi2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators|title=Gibraltar - Key Indicators|date=2024|website=Gibraltar.gov.gi|access-date=10 July 2024}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر طرف [[اسپين]] (ڪيمپو دي جبرالٽر) جي سرحد آهي. نظارن تي جبل الطارق جي چتان جو تسلط آهي، جنهن جي پيرن ۾ هڪ گنجان آبادي وارو شهر آهي، جنهن ۾ 34,003 ماڻهن، بنيادي طور تي جبرالٽرين، جو گهر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/2009/Abstract%20of%20Statistics%20Report%202009%20Website.pdf|title=Abstract of Statistics 2009|last=Statistics Office|year=2009|publisher=Statistics Office of the Government of Gibraltar|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222033409/https://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/2009/Abstract%20of%20Statistics%20Report%202009%20Website.pdf|archive-date=22 December 2014|access-date=12 November 2010|url-status=dead}} ''The civilian population includes Gibraltarian residents, other British residents (including the wives and families of UK-based servicemen, but not the servicemen themselves) and non-British residents. Visitors and transients are not included.''

In 2009, this broke down into 23,907 native-born citizens, 3,129 UK British citizens and 2,395 others, making a total population of 29,431. On census night, there were 31,623 people present in Gibraltar.&lt;/ref&gt;

جبرالٽر 1160ع ۾ الموحدون طرفان مستقل واچ ٽاور جي طور تي ٺهرايو ويو هو. اهو وچين دور جي آخر ۾ ناصرين، ڪاسٽيلين ۽ مارينيڊن جي وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ڪيو، ويجھي الجيسراس 1337ع جي تباهي کان پوءِ وڏي اھمیت حاصل ڪئي. اهو ٻيهر ڪسٽائل جي تاج جو حصو بڻجي ويو. 1462ع ۾ ء 1704ع ۾، اسپين جي جانشينيءَ جي جنگ دوران اينگلو ڊچ فوجن اسپين کان جبرالٽر تي قبضو ڪيو ۽ 1713ع ۾ اُتریخٽ جي معاهدي تحت اُن کي دائمي طور برطانيه جي حوالي ڪيو ويو. اهو شاهي بحريه جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، خاص طور تي، نيپولين وارين جنگين ۽ ٻي عالمي جنگ دوران، جيئن ته اهو ميڊيٽرينين سمنڊ ڏانهن تنگ داخل ۽ نڪرڻ تي ڪنٽرول ڪندو هو، آبنائے جبرالٽر، جنهن مان اڌ دنيا جو سامونڊي واپار ان مان گذرندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2016 |title=Brexit makes Gibraltar even more important to the UK |url=http://bfpg.co.uk/2016/11/brexit-makes-gibraltar-even-more-important-to-the-uk/ |access-date=2 April 2017 |website=British Foreign Policy Group |archive-date=3 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403194836/http://bfpg.co.uk/2016/11/brexit-makes-gibraltar-even-more-important-to-the-uk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 July 2009 |title=Gibraltar: what is at stake? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/5878914/Gibraltar-what-is-at-stake.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/5878914/Gibraltar-what-is-at-stake.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 April 2017 |website=Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 November 2015 |title=Inside the rock: Gibraltar's strategic and military importance is complemented by financial and gaming leadership |url=http://www.cityam.com/228586/inside-rock |access-date=2 April 2017 |website=City AM |archive-date=3 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403194818/http://www.cityam.com/228586/inside-rock |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جبرالٽر جي خودمختاري اينگلو-اسپين لاڳاپن ۾ تڪرار جو هڪ نقطو آهي، جيئن اسپين هن علائقي تي دعويٰ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maec2&quot;&gt;{{in lang|es}} [http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx Informe sobre la cuestión de Gibraltar], Spanish Foreign Ministry. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325220954/http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx|date=25 March 2010}}&lt;/ref&gt;    &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/PoliticaExteriorCooperacion/Gibraltar/Paginas/Historia.aspx|title=History and Legal Aspects of the Dispute|publisher=The Ministry of Foreign Affairs, European Union and Cooperation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213012303/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/PoliticaExteriorCooperacion/Gibraltar/Paginas/Historia.aspx|archive-date=13 December 2018|access-date=23 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جبرالٽرين سال 1967ع جي ريفرينڊم ۾ اسپين جي مختياري جي تجويز کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 2002ع جي ريفرنڊم ۾ گڏيل خودمختياري لاءِ ريفرنڊم کي بہ رد ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2002/11/08/gibraltar-votes-to-remain-british/aa4f79c0-ddb6-4141-ae3c-cf2f2523909d/?pagewanted=1|title=Gibraltar Votes to Remain British|last=Daly|first=Emma|date=8 November 2002|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=28 January 2019}}&lt;/ref&gt;    ان جي باوجود، جبرالٽر اسپين سان ويجهن معاشي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي برقرار رکي ٿو، ڪيترن جبرالٽرين سان گڏ اسپيني ڳالهائيندڙن سان گڏ هڪ مقامي ٻولي به آهي جنهن کي لانيتو جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Levey2008&quot;&gt;{{cite book|author=David Levey|title=Language Change and Variation in Gibraltar|url=https://books.google.com/books?id=VKW6uqxsj4YC|date=January 2008|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-1862-9|pages=1–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Employment Survey 2022|url=https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2022/Reports/Employment%20Survey%20Report%202022.pdf |access-date=21 July 2023 |publisher=Government of Gibraltar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Govt's stark analysis highlights Brexit border challenge |url=https://www.chronicle.gi/govts-stark-analysis-highlights-brexit-border-challenge/ |access-date=11 March 2023 |publisher=Gibraltar Chronicle}}&lt;/ref&gt;

جبرالٽر جي معيشت مالي خدمتن، اي۔گيمنگ، سياحت ۽ بندرگاهن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ravinesh Kumar|first1=Ronald|last2=Stauvermann|first2=Peter Josef|last3=Pate|first3=Arvind|year=2015|title=Nexus between electricity consumption and economic growth: a study of Gibraltar|url=https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf|journal=Economic Change and Restructuring|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|volume=48|issue=2|page=120|doi=10.1007/s10644-014-9156-0|s2cid=254472584|access-date=2024-07-25|archive-date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326071937/https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240326071937/https://repository.usp.ac.fj/8653/1/Gibraltar.pdf |date=2024-03-26 }}&lt;/ref&gt; دنيا جي گھٽ ۾ گھٽ بيروزگاري جي شرحن مان ھڪڙي سان، مزدور قوت جو سڀ کان وڏو حصو، خاص طور تي نجي شعبي ۾، اسپين ۾ رھندڙ يا غير جبرالٽرين   آھن. بریگزٽ کان وٺي، جبرالٽر يورپي يونين جو ميمبر نه آهي پر ڳالهين جاري آهي ته ان کي شينگن معاهدي ۾ حصو وٺڻ لاء جبرالٽر ۽ اسپين جي وچ ۾ سرحدي حرڪت کي آسان بڻائي. مارچ 2023ع تائين، ڳالهيون ختم ٿي ويون آهن..&lt;ref name=&quot;FT240323&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:جبل الطارق]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>84vchp46jouibvyva7gb1c7aq236143</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آمريڪي انقلاب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37574</id>
    <revision>
      <id>387590</id>
      <parentid>357527</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>387590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="bo10ht3g2vsdgo43zjuq1c6b94jh3p8" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
[[فائل:Declaration_of_Independence_(1819),_by_John_Trumbull.jpg|thumb|آزاديءَ جو اعلان 1819ع]]
[[اتر آمريڪا]] ۾ [[برطانيا]] جي 13 باغي رياستن طرفان برطانيائي شهنشاهيت جي وچ ۾ ٿيل جنگ (جيڪا 1775ع کان شروع ٿي ۽ 1783ع ۾ ختم ٿي) کي ”آمريڪي انقلاب يا آمريڪي آزاديءَ جي جنگ“ چيو ويندو آهي. هن جنگ ۾ 13 آمريڪي رياستن بغاوت ڪئي ۽ برطانيا کان آزاديءَ جو اعلان ڪندي 4 جولاءِ 1776ع تي گڏيل آمريڪي رياستن طرفان آزاديءَ جو پڌرنامو جاري ڪيو ويو. ان ”بغاوت“ کي روڪڻ لاءِ برطانيا پنهنجون فوجون موڪليون. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ پهرين لڙائي ”ليڪنسيگٽن“ جي جاءِ تي ٿي، جنهن ۾ برطانيا کي شڪست ملي، جڏهن ته ان کان پوءِ ٿيل ”بينڪرز هل“ ۽ ”بريڊ هل“ وارين ويڙهن ۾ نيٺ باغي لشڪرين هارايو. هيءَ جنگ 1883ع ۾ پئرس ۾ ٿيل ٺاهه تحت ختم ٿي، جنگ ۾ برطانيا جي موقف کي شڪست ملي، جڏهن ته 13 رياستن گڏجي ”يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا“ نالي ملڪ قائم ڪيو. اِن جنگ ۾ آمريڪي سياسي اڳواڻن جارج واشنگٽن، ٿامس جيفرسن ۽ جان ايڊمز جو اهم ڪردار رهيو. انهيءَ تبديليءَ جي نتيجي ۾ سڄي دنيا اندر برطانيا مخالف بيٺڪي تحريڪ کي هٿي ملي ۽ سندس قبضي- گيرين خلاف آجپي جي تحريڪن ۽ انقلابن جو اڻ کُٽ سلسلو شروع ٿيو. اهو ئي سبب آهي جو انهيءَ جنگ کي عام طرح ”آمريڪي انقلاب“ يا آميرڪن ريووليوشن (American Revolution) سڏيو ويندو آهي. هن انقلاب جي فرانس وارن تمام گهڻي حمايت ۽ مدد ڪئي، ڇاڪاڻ جو فرانس روايتي طور برطانيا جو ڏاڍو مخالف هو. اِن جنگ ۾ آمريڪي عوام جي 45 سيڪڙو ماڻهن بغاوت جي حمايت ڪئي، 20 سيڪڙو برطانيا سان وفاداريءَ جي حق ۾ رهيا، جڏهن ته باقي 35 سيڪڙو آبادي اڻ ڌُري هئي.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/America%20Revolution.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:آمريڪا]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>bo10ht3g2vsdgo43zjuq1c6b94jh3p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيليفورنيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42250</id>
    <revision>
      <id>387371</id>
      <parentid>367244</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372933" sha1="ml4f7ab90a304jlc888rrgxh4517ugh" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪا جي هڪ رياست}}
{{Infobox settlement
| native_name = ڪيليفورنيا رياست
| name = ڪيليفورنيا
| settlement_type = رياست
| image_flag = Flag of California.svg
| image_seal = Great Seal of the State of California Colored.svg
| seal_caption = 
| image_map = California in United States.svg
| image_skyline = GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg
| image_caption = گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو
| flag_link = جهنڊو
| nickname = گولڊن اسٽيٽ (سونهري رياست)
&lt;ref name=&quot;America's story California&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا |url=http://www.americaslibrary.gov/es/ca/es_ca_subj.html |access-date=July 3, 2020 |website=americaslibrary.gov}}&lt;/ref&gt;
| motto = يوريڪا (مان سڃاڻيون اٿس)
&lt;ref name=&quot;motto-symbols&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ، عنوان 1، ڊويزن 2، چيپٽر 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=GOV&amp;division=2.&amp;title=1.&amp;part=&amp;chapter=2.&amp;article= |access-date=February 23, 2019 |website=[[ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
| anthem = ڪيليفورنيا، مون کي تو سان پيار آهي
{{break}}{{center|[[File:&quot;I Love You, California&quot; - Regional anthem of California.ogg]]}}
| seat = [[سئڪرامئنٽو]]
| area_rank = ٽيون
| area_total_sq_mi = 163,696
| area_total_km2 = 423,970
| area_land_sq_mi = 155,959
| area_land_km2 = 403,932
| area_water_sq_mi = 7,737
| area_water_km2 = 20,047
| area_water_percent = 4.7
| population_rank = پهريون
| population_as_of = 2024ع
| population_density_rank = 11هون
| elevation_ft = 2900
| elevation_m = 880
| elevation_min_ft = −279
| elevation_min_m = −85
| established_title = شامل ٿيو
| established_date = 9 سيپٽمبر 1850ع (31هون)
| established_title1 = اڳوڻو
| established_date1 = ميڪسيڪي حوالگي؛ ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت
| government_type = رياستي حڪومت
| governing_body =
* عدليه: ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ
* قانون ساز: ڪيليفورنيا رياستي قانون ساز اسيمبلي
* مٿيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي سينيٽ
* هيٺيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي اسيمبلي
| leader_title = گورنر
| leader_name = گيون نيوسم
| leader_title1 = ليفٽيننٽ گورنر
| leader_name1 = ايليني ڪونالاڪِس
| leader_party = ڊيموڪريٽڪ پارٽي
| parts_type = وڏا شهر
| p1 = [[لاس اينجلس]]&lt;br&gt;[[سان ڊياگو]]&lt;br&gt;[[سان فرانسسڪو]]&lt;br&gt;سان جوزي
| website = https://ca.gov
}}'''ڪيلفورنيا''' '''California''' (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[اوريگون|اوريگن]]، اوڀر ۾ [[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو|ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد]] وسيلي [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باخا ڪيلفورنيا]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40{{spaces}}ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

[[آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري]] کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا [[اسپيني ايمپائر]] جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. [[ڪيليفورنيا جي فتح |آمريڪي قبضي]] کان پوءِ، جيڪو [[ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ]] جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ميڪسيڪو کان علحدگي| آمريڪا کي حوالي]] ڪئي وئي. [[ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ]] 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ [[ڪيلفورنيا نسل ڪشي]] به شامل هئي. 1850 ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽھوڊ ايڪٽ|رياستي حيثيت]] سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها [[آزاد رياست]] هئي.
2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، [[گريٽر لاس اينجلس]]، [[انلينڊ ايمپاير]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪن فيڪٽ فائنڊر—نتيجا |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-date=January 24, 2018 |access-date=October 24, 2017 |website=factfinder.census.gov |publisher=گڏيل رياستن جو سينسَس بيورو}}&lt;/ref&gt; [[لاس اينجلس]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي [[سيڪريمنٽو, ڪيليفورنيا|سيڪريمنٽو]] آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ [[پيسفڪ ساحل]] ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ [[سيئرا نيواڊا]] جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ [[سيڪويا سيمرورينز|ريڊووڊ]] ۽ [[ڊگلس فر]] جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[موهاوي ريگستان]] موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي.&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk&gt;{{cite web|url=https://www.earthquakeauthority.com/California-Earthquake-Risk|title=ڪيلفورنيا ۾ زلزلي جو خطرو ڇا آهي؟|publisher=ڪيلفورنيا ارتھ ڪوئيڪ اٿارٽي|access-date=March 12, 2023|quote=ڪيلفورنيا ملڪ جي زلزلي جي خطري جو ٻه ٽيون حصو رکي ٿي.}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي]]، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني [[الپائن]] تائين مختلف آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ ڏڪار|ڏڪار]] ۽ [[ڪيلفورنيائي ٻيلن ۾ باھ جي فھرست|ٻيلن جي باهن]] هڪ مستقل مسئلو آهن،&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Elassar |first=Alaa |date=April 3, 2022 |title=ڪيلفورنيا ڪڏهن اصلي آمريڪين جي باهه جي رواجن تي پابندي وڌي هئي؛ هاڻي قبيلن کان مدد گهري پئي |url=https://www.cnn.com/2022/04/03/us/california-native-american-fire-practitioners-wildfires-climate/index.html |access-date=January 4, 2023 |website=سي اين اين}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

[[ڪيلفورنيا جي معيشت]] ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي [[مجموعي رياستي پيداوار]] $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي.&lt;ref name=&quot;SQGDP1 State quarterly gross domestic product (GDP) summary&quot;&gt;{{cite web |title=علائقائي ڊيٽا|url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1&amp;_gl=1*12vunek*_ga*MTg3Nzk1NTM0MS4xNzY5NDk3NjM1*_ga_J4698JNNFT*czE3Njk3NTUwODYkbzIkZzEkdDE3Njk3NTU1MzQkajQkbDAkaDA.#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzIiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIwNjAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19|publisher=بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt; اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Burke |first=Molly |date=April 23, 2025 |title=ڪيلفورنيا هاڻي دنيا جي چوٿين وڏي معيشت آهي |url=https://www.sfchronicle.com/california/article/california-now-4th-largest-economy-world-20291440.php |access-date=April 23, 2025 |website=سين فرانسسڪو ڪرانيڪل}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت]] پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palmer |first=Brian |date=July 10, 2013 |title=سي-فري ڊائٽ |url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/explainer/2013/07/california_grows_all_of_our_fruits_and_vegetables_what_would_we_eat_without.html |website=[[Slate (magazine)|سليٽ]]}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور [[ ڪيلفورنيائي کير جي صنعت]]، [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]] ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگورن]] جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;&gt;{{Cite web |last1=Vic Tolomeo |last2=Kelly Krug |last3=Doug Flohr |last4=Jason Gibson |date=October 31, 2012 |title=ڪيلفورنيا زرعي انگ اکر: 2011 فصل جو سال |url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123521/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-date=December 24, 2013 |access-date=July 1, 2013 |website=نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه [[Port of Los Angeles|لاس اينجلس]] سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2021/10/18/us/port-of-los-angeles-supply-chain.html |title=آمريڪا جو سڀ کان مصروف بندرگاهه |last=Karlamangla |first=Soumya |date= November 4, 2021|website= نيو يارڪ ٽائمز|access-date=August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; [[ڪيلفورنيا جي ثقافت]] ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ [[لاس اينجلز ۾ ميڊيا|تفريح]]، [[ڪيليفورنيا جون رانديون|راندين]]، [[ڪيليفورنيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[فيشن]]، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، [[ھالي ووڊ, لاس اينجلز|هالي ووڊ]] اڃا تائين [[آمريڪي سينيما|آمريڪي فلم]] صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو [[سليڪون ويلي]] عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;BEA&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا مجموعي قومي پيداوار |url=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 |access-date=July 19, 2015 |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ڪامرس، بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |archive-date=August 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806012919/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 }}&lt;/ref&gt;{{ToClimit|3}}

==نالي جو پسمنظر==
{{Main|ڪيليفورنيا جي نالي جو پسمنظر|ڪيليفورنيا جو ٻيٽ}}

اسپينين ماڻهن [[باخيا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما|باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما]] (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي {{lang|es|لاس ڪيليفورنياس}} جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي [[الٽا ڪيليفورنيا]] چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dornsife.usc.edu/magazine/how-california-got-its-name/#:~:text=The%20Spaniards%20gave%20the%20name,and%20Alta%20(Upper)%20California.|title=ڪيليفورنيا کي نالو (شايد) ڪيئن مليو|date=20 ڊسمبر 2024}}&lt;/ref&gt;
سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/04/16/us/why-is-california-called-california.html|title=ڪيليفورنيا کي ڪيليفورنيا ڇو سڏيو وڃي ٿو؟|last=ڪارلامانگلا|first=سوميا|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=16 اپريل 2024|access-date=17 اپريل 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڊيمين بيچ، ”ڪيليفورنيا کي نالو ڪيئن مليو؟ توهان حيران ٿي سگهو ٿا،“ ''ڪيليفورنيا فرنٽيئر پراجيڪٽ'' (2020) [https://www.californiafrontier.net/name-california/ آن لائين]&lt;/ref&gt;
گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو [[راڻي ڪلافيا]] جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب ''[[لاس سرگاس ڊي ايسپلينڊيان|دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان]]'' ۾ [[گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو]] لکيو۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot;&gt;{{Cite book |last1=گُڊي |first1=ارون جي |url=https://books.google.com/books?id=ibMwDwAAQBAJ&amp;pg=PR9 |title=ڪيليفورنيا جي جڳهن جا نالا: موجوده جغرافيائي نالن جي اصل ۽ نالي جو پسمنظر |last2=برائيٽ |first2=وليم |date=2010 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-26619-3 |pages=59–60 |orig-date=2004}}&lt;/ref&gt; راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، [[ايمازون]] جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ [[گريفن]] پالينديون هيون۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=پٽنم |first=روٿ |title=ڪيليفورنيا: نالو |date=1917 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي |editor-last=پريسٽلي |editor-first=هربرٽ انگرام |location=برڪلي |pages=356–361 |chapter=ضميمو الف: لفظ ’ڪيليفورنيا‘ جي نالي جو پسمنظر: قياس ۽ استعمال |chapter-url=https://archive.org/details/cu31924008278347}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=ووگلي |first=نينسي |date=20 اپريل 2001 |title=ڪيولري ڪيئن ڪيليفورنيا جي افسانوي تصور کي جنم ڏنو |journal=ماڊرن لينگويج ڪوارٽرلي |volume=62 |issue=2 |pages=165–188 |doi=10.1215/00267929-62-2-165 |s2cid=163100071 |issn = 0026-7929}}&lt;/ref&gt;
رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: [[آمريڪي رياستن جي مخففن جي فهرست|سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف]]، ۽ [[آئي ايس او 3166|يو ايس-سي اي]]۔

==تاريخ==

{{Further|1900ع کان اڳ ڪيليفورنيا جي تاريخ}}
[[File:California tribes &amp; languages at contact.png|thumb|left|upright=1|يورپي رابطي جي وقت [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ڪيليفورنيا]] قبيلن ۽ ٻولين جو نقشو]]

===مقامي قبيلا===
{{Main|ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو}}

ڪيليفورنيا [[ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔&lt;ref&gt;ڪلين، بيري ٽي۔ آمريڪي هندستانين جي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا۔ ستون ايڊيشن۔ ويسٽ نياڪ، نيو يارڪ: ٽوڊ پبليڪيشنز، 1995&lt;/ref&gt; مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ايئرگل |first=ڊولن ايڇ جونيئر |title=نيٽو ڪيليفورنيا گائيڊ: قديم دور کان جديد دور تائين اصل ماڻهن جو تعارف |date=2008 |publisher=ٽريز ڪمپني پريس |others=فريڊ ڊاڊس ورٿ |isbn=978-0-937401-11-8 |edition=2008ع |location=سان فرانسسڪو |oclc=212858363 |quote=1776ع ۾ مقامي آبادي جا اندازا 300,000 کان 1 ملين تائين هئا۔}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو]] [[آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي درجابندي#ڪيليفورنيا|70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن]] تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جي هندستاني تاريخ – ڪيليفورنيا نيٽو آمريڪن هيريٽيج ڪميشن |url=https://nahc.ca.gov/resources/california-indian-history/ |access-date=25 نومبر 2022 |website=nahc.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ [[ٻيلن جي باغباني]] شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ [[دوائن وارا ٻوٽا]] باقاعدي دستياب رهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite book |title=ويراني کان اڳ: مقامي ڪيليفورنيا وارن پاران ماحولياتي انتظام |publisher=بالينا پريس |year=1993 |isbn=0-87919-126-0 |editor=بليڪ برن، ٿامس سي۔ ۽ ڪيٽ اينڊرسن |location=مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham2010&quot;&gt;{{cite book |last=ڪنينگهم |first=لاورا |url=https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&amp;pg=PA135 |title=تبديليءَ جي حالت: ڪيليفورنيا جا وساريل منظرناما |publisher=هي ڊي |year=2010 |isbn=978-1-59714-136-9 |location=برڪلي، ڪيليفورنيا |pages=135، 173–202}}&lt;/ref&gt;
ھي [[پائيدار زراعت]] جي هڪ شڪل هئي۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=اينڊرسن |first=ايم ڪيٽ |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |title=جهنگ جي سار سنڀال: مقامي آمريڪي علم ۽ ڪيليفورنيا جي قدرتي وسيلن جو انتظام |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=0-520-24851-1}}&lt;/ref&gt; قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن [[ڪنٽرول ٿيل باهه]] ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi |title=ڪيليفورنيا جي ماحولياتي نظامن ۾ باهه |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=978-0-520-24605-8 |editor-first1=نيل جي |editor-last1=سوگيھارا |pages=[https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi/page/n433 417]}}&lt;/ref&gt; هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;
اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون [[سرداريا]] شامل هيون، جهڙوڪ [[چوماش ماڻهو|چوماش]]، [[پومو ماڻهو|پومو]] ۽ [[سالينان]]۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار [[بدلي|انتقام]] خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=سٽن |first=مارڪ ڪيو |title=اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو تعارف |date=2021 |isbn=978-0-367-54046-3 |edition=6هون |location=نيو يارڪ |chapter=ڪيليفورنيا جي مقامي سماجن جو وسيع خاڪو}}&lt;/ref&gt;
مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف [[جنساني ڪردار]] ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين ''جويا'' سڏيندا هئا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ڪروئبر |first=الفريڊ لوئس |url=https://books.google.com/books?id=4pcKAQAAIAAJ |title=ڪيليفورنيا جي مقامي ٻولين جا صوتياتي جزا |publisher=يونيورسٽي پريس |year=1912 |page=164}}&lt;/ref&gt; جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last=مرانڊا |first=ڊيورا اي |date=1 اپريل 2010 |title=جوين جو خاتمو: اسپيني ڪيليفورنيا ۾ صنفي نسل ڪشي |journal=جي ايل ڪيو: هم جنس پرست ۽ هم جنس پرست مطالعي جو جرنل |volume=16 |issue=1–2 |pages=253–284}}&lt;/ref&gt;
''جويا'' موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ [[ٽو-اسپرٽ]]۔ چوماش کين ''&lt;nowiki/&gt;'aqi'' سڏيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=نظريي ۾ جديد آثار قديمه: نئون عملي رجحان |date=2010 |publisher=وائلي-بليڪ ويل}}&lt;/ref&gt;

===اسپيني دور===

{{Main|لاس ڪيليفورنياس جو صوبو|ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنريون}}

[[File:The landing of Cabrillo on California (detail from mural by Daniel Sayre Groesbeck at the Santa Barbara County Courthouse).jpg|thumb|left|پورچوگالي ڳولائو [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] 1542ع ۾ [[اسپيني ايمپائر]] لاءِ ڪيليفورنيا تي دعويٰ ڪندي]]

1542ع ۾ [[ڪيليفورنيا جو ساحل]] ڳولڻ وارا پهريان يورپي [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] سامونڊي مهم جا ميمبر هئا، جن جي اڳواڻي پرتگالي جهازران [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] ڪئي۔ هن کي [[انتونيو ڊي مينڊوزا]]، [[نئين اسپين جو وائسراءِ]]، پاران پيسفڪ ساحل تي واپاري موقعن جي ڳولا لاءِ مقرر ڪيو ويو هو؛ اهي 28 سيپٽمبر 1542ع تي [[سان ڊياگو بي]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر ۾ گهٽ ۾ گهٽ [[سان ميگل ٻيٽ]] تائين پهتا۔{{sfn|Rolle|1998|pp=20–21}}
چور جهازران ۽ ڳولائو [[فرانسس ڊريڪ]] 1579ع ۾ ڪيليفورنيا جي ساحل جو هڪ اڻڄاتل حصو ڳولي، ان تي دعويٰ ڪئي، ۽ مستقبل جي شهر [[سان فرانسسڪو]] جي اتر ۾ لنگر انداز ٿيو۔ 1587ع ۾ اهي پهريان ايشيائي هئا جيڪي مستقبل جي گڏيل رياستن جي زمين تي پهتا، جڏهن [[فلپائني]] جهازران اسپيني ٻيڙين سان [[مورو بي، ڪيليفورنيا]] تي آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=ٽلمن |first1=لنڊا سي |title=برابري ۽ تنوع لاءِ تعليمي قيادت بابت تحقيق جو هينڊ بڪ |publisher=روٽليج |year=2013 |page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=لِنگ |first=هوپنگ |title=ايشيائي آمريڪا: نيون ڪميونٽيون، وسيع سرحدون |publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس |year=2009 |page=109}}&lt;/ref&gt;
[[مسلم خليفي حسن ابن علي]] جا نسل وارا، جيڪي [[منيلا]] ۾ رهندا هئا، جڏهن اهي [[گيريرو]]، [[ميڪسيڪو]] ڏانهن سفر ڪري رهيا هئا ته ڪيليفورنيا مان لنگهيا۔ اهي ماڻهو، جيڪي ڪجهه اسلامي روايتون برقرار رکندي عيسائيت قبول ڪري چڪا هئا، پوءِ [[آمريڪا ۾ فلپائني فوجي سرگرميون|ميڪسيڪو جي آزادي وارين جنگين]] ۾ به ڪردار ادا ڪيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=24}} [[سيباستيئن ويزڪائينو]] 1602ع ۾ [[نئون اسپين]] لاءِ ڪيليفورنيا جي ساحل جي ڳولا ڪئي ۽ ان جو نقشو تيار ڪيو، ۽ [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ لهڻ پڻ ٿيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=26}} ڪيليفورنيا بابت 16هين صديءَ ۾ زميني سطح تي ٿيل ڳولائن جي باوجود، روڊريگز جو [[ڪيليفورنيا جو ٻيٽ|ڪيليفورنيا کي ٻيٽ سمجهڻ وارو خيال]] برقرار رهيو۔ اهڙيون تصويرون 18هين صديءَ تائين ڪيترن يورپي نقشن ۾ ظاهر ٿينديون رهيون۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California as an Island in Maps—Online Exhibits |url=https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |access-date=June 15, 2016 |website=Stanford University Libraries |date=December 7, 2015 |archive-date=August 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812042020/https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
1769ع کان 1770ع واري [[پورٽولا مهم]] ڪيليفورنيا ۾ اسپيني نوآبادڪاريءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين مشنن، [[پريسيڊيو]]ن ۽ [[پويبلا]]ن جو قيام عمل ۾ آيو۔ مهم جي فوجي ۽ شهري دستي جي اڳواڻي [[گاسپار ڊي پورٽولا]] ڪئي، جيڪو [[سونورا]] مان زميني سفر ڪري ڪيليفورنيا ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته مذهبي حصي جي سربراهي [[خونيپيرو سيرا]] ڪئي، جيڪو [[باهيا ڪيلفورنيا]] مان سمنڊ وسيلي آيو۔ 1769ع ۾ پورٽولا ۽ سيرا [[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]] ۽ [[سان ڊياگو جو پريسيڊيو]] قائم ڪيا، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ اسپينين جا پهريان مذهبي ۽ فوجي آبادياتي مرڪز هئا۔ 1770ع ۾ مهم جي پڄاڻيءَ تائين اهي [[مونٽيري جو پريسيڊيو]] ۽ [[ميشن سان ڪارلوس بوروميو ڊي ڪارميلو]] کي [[مونٽيري بي]] تي قائم ڪندا۔

[[File:Father Serra Celebrates Mass at Monterey by Léon Trousset.jpg|thumb|upright=1.2|left|[[خونيپيرو سيرا]] 1770ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ [[ڪئٿولڪ چرچ ۾ ميس|ميس]] انجام ڏئي رهيو آهي]]

پورٽولا مهم کان پوءِ، فادر-پريزيڊنٽ سيرا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسپيني [[مشنري|مشنرين]] [[ال ڪامينو ريال (ڪيليفورنيا)|ال ڪامينو ريال]] (“شاهي رستو”) ۽ ڪيليفورنيا جي ساحل سان گڏ 21 [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون]] قائم ڪرڻ لاءِ نڪتا، جن مان 16 هنڌ پورٽولا مهم دوران چونڊيا ويا هئا۔ ڪيليفورنيا جا ڪيترائي وڏا شهر انهن مشنن مان وڌيا، جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] ([[ميشن سان فرانسسڪو ڊي اسيس]]), [[سان ڊياگو]] ([[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]]), [[وينچورا، ڪيليفورنيا|وينچورا]] ([[ميشن سان بوئناوينچورا]]), ۽ [[سانتا باربرا، ڪيليفورنيا|سانتا باربرا]] ([[ميشن سانتا باربرا]]) وغيره شامل آهن۔
[[خوان باوتيستا ڊي انزا]] 1775ع کان 1776ع تائين ڪيليفورنيا ۾ اهڙي ئي اهم مهم جي اڳواڻي ڪئي، جيڪا اندروني علائقن ۾ وڌيڪ اندر تائين ۽ ڪيليفورنيا جي اتر طرف وڌيڪ پري تائين وڌي۔ انزا مهم مشنن، پريسيڊيوز ۽ پويبلاز لاءِ ڪيترائي هنڌ چونڊيا، جيڪي پوءِ آبادگارن پاران قائم ڪيا ويا۔ مهم جو هڪ رڪن [[گيبريل موراغا]] 1775ع کان 1776ع دوران ڪيليفورنيا جي ڪيترن اهم دريائن کي نالا پڻ ڏنا، جهڙوڪ [[سئڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]]۔ مهم کان پوءِ گيبريل جو پٽ [[خوسيه خوآڪين موراغا]] 1777ع ۾ [[سان جوزي، ڪيليفورنيا|سان جوزي]] نالي پويبلا قائم ڪندو، جنهن سان اهو ڪيليفورنيا جو پهريون شهري بنيادن تي قائم ٿيل شهر بڻيو۔
[[File:San_Juan_Capistrano,_California_(c._1806).jpg|thumb|upright=1.2|اسپينين 1776ع ۾ [[ميشن سان خوان ڪئپسٽرانو]] قائم ڪئي، جيڪا [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون|ڪيليفورنيا جي مشنن]] مان ٽين قائم ٿيل مشن هئي۔]]
هن ئي عرصي دوران، [[روسي سلطنت]] جا ملاح ڪيليفورنيا جي اترين ساحل سان گڏ ڳولا ڪندا رهيا۔ 1812ع ۾ [[روسي-آمريڪي ڪمپني]] [[فورٽ روس]] تي، جيڪو [[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]] ۾ واقع هو، هڪ واپاري مرڪز ۽ ننڍڙي قلعابندي قائم ڪئي۔&lt;ref name=&quot;Historical Atlas of California&quot;&gt;Historical Atlas of California&lt;/ref&gt;{{sfn|Rolle|1998|pp=51–52}} فورٽ روس بنيادي طور [[روسي آمريڪا|روس جي الاسڪا وارن نوآبادين]] کي خوراڪ جي فراهمي لاءِ استعمال ٿيندو هو۔ اها آبادي گهڻي ڪامياب نه ٿي، ڇو ته اها نه آبادگار ڪڍي سگهي ۽ نه ئي ڊگهي مدي وارو واپار قائم ڪري سگهي؛ آخرڪار 1841ع تائين ان کي ڇڏي ڏنو ويو۔
[[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] دوران، [[الٽا ڪيليفورنيا]] وڏي حد تائين انقلاب کان غير متاثر ۽ ان ۾ غير شامل رهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexican California: The Heyday of the Ranchos |url=https://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222030913/http://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |archive-date=February 22, 2016 |website=California State University, Northridge}}&lt;/ref&gt; پر ڪيترن [[ڪيليفورنيئو]]ن [[اسپين]] کان آزاديءَ جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ڪيترن جو خيال هو ته اسپين ڪيليفورنيا کي نظرانداز ڪيو ۽ ان جي ترقي محدود ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/mexican-california/|title=Mexican California &amp;#124; Early California History: An Overview &amp;#124; Articles and Essays &amp;#124; California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849-1900 &amp;#124; Digital Collections &amp;#124; Library of Congress|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; اسپين جي ڪيليفورنيا تي واپاري اجاري داري مقامي واپار جا امڪان محدود ڪيا هئا۔ ميڪسيڪي آزاديءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا جا بندرگاهه پرڏيهي واپارين سان آزادانه واپار ڪرڻ لڳا۔ گورنر [[پابلو ويسينتي ڊي سولا]] [[نئون اسپين|نئين اسپين جي نوآبادياتي حڪمراني]] کان آزاد ميڪسيڪي حڪمراني ڏانهن منتقليءَ جي نگراني ڪئي۔

===ميڪسيڪي دور===
{{Main|الٽا ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا جا رينچو}}

[[File:1836 alvarado flag.webp|thumb|left|[[ڪيليفورنيئو]] اڳواڻ [[خوان باوتيستا الوارادو]] جي 1836ع واري [[ڪيليفورنيا جي آزادي]] تحريڪ ۾ استعمال ٿيل جهنڊو]]

1821ع ۾ [[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] [[ميڪسيڪي سلطنت جي آزاديءَ جو اعلان|ميڪسيڪي سلطنت]] (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي [[ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا]] سڏيو ويندو هو۔ [[ڪيليفورنيا جون مشنون|ڪيليفورنيا جو مشن نظام]]، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين [[سيڪيولرائيزيشن|سيڪيولر]] ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔&lt;ref name=nps/&gt; گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا ''[[ڪيليفورنيا جا رينچو|رينچو]]'' يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو [[ڪيليفورنيئو]]ن (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] تائين واپاري جنس نه بڻيو۔
1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو [[سسڪيو ٽريل]]، [[ڪيليفورنيا ٽريل]]، [[اورگن ٽريل]] ۽ [[قديم اسپيني ٽريل (واپاري رستو)|قديم اسپيني ٽريل]] استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=الٽمن |first=لنڊا جيڪبز |url={{google books|plainurl=y|id=rAgL-tgWOecC|page=117}} |title=ڪيليفورنيا |date=2005 |publisher=مارشل ڪيوينڊش |isbn=978-0-7614-1737-8 |page=117}}{{break}}{{cite book |title=ٽيسٽيمونيوس: عورتن جي اکين سان 1815ع–1848ع جي شروعاتي ڪيليفورنيا |url={{google books |plainurl=y |id=DuvFpaRwJlgC||page=425}} |date=2006 |publisher=هي ڊي |isbn=978-1-59714-033-1 |page=425}}&lt;/ref&gt; هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ [[خوان باوتيستا الوارادو]] 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Starr|2007|p=17}}{{break}}{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=AYMPR6xAj50C||page=316}} |title=ڪيليفورنيا جا تاريخي ماڳ |date=2002 |publisher=Historic Spots in California |isbn=978-0-8047-7817-6 |editor-last=هوور |editor-first=ملڊرڊ بروڪ |page=316 |editor-last2=ڪائل |editor-first2=ڊگلس اي}}{{break}}{{cite book |last=ڪونوي |first=جي ڊي |title=مونٽيري: پريسيڊيو، پويبلا ۽ بندرگاهه |series=The Making of America Series |url={{google books |plainurl=y |id=vz1jyn7Ti3oC|page=53}} |date=2003 |publisher=آرڪيڊيا پبلشنگ |isbn=978-0-7385-2423-8 |pages=53–55}}&lt;/ref&gt;
الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي [[اينگلو-آمريڪي]] رهواسين جي مدد به شامل هئي،&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot;&gt;{{Cite book |last1=بلنگٽن |first1=ري ايلن |url={{google books|plainurl=y|id=YoV-k7VcyZ0C|page=203}} |title=اولهه ڏانهن وڌاءُ: آمريڪي سرحد جي تاريخ |last2=رِج |first2=مارٽن |date=2001 |publisher=نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-8263-1981-4 |page=203}}&lt;/ref&gt; جن ۾ [[آئزڪ گراهام]] به شامل هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=هارٽ |first=جيمس ڊيوڊ |url={{google books|plainurl=y|id=teJCPQtWfOMC315|page=315}} |title=ڪيليفورنيا جو همراهه |date=1987 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-05544-5 |page=315}}{{break}}{{cite book |last=هارلو |first=نيل |title=ڪيليفورنيا فتح ٿي: 1846ع–1850ع ۾ ميڪسيڪي صوبي جي الحاق |url={{google books |plainurl=y |id=pApgP6lBVbMC|page=27}} |date=1989 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-06605-2 |page=27}}&lt;/ref&gt; 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان [[آئزڪ گراهام|گراهام مامرو]] پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين [[شاهي بحريه]] جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot; /&gt;

[[File:&quot;General Vallejo Reviewing His Troops in Sonoma, 1846&quot;.jpg|thumb|upright=1.2|جنرل [[ماريانو گوئادالوپي واليخو|ماريانو جي واليخو]] 1846ع ۾ [[سونومه پلازا]] ۾ پنهنجن فوجين جو جائزو وٺندي]]

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ [[جان مارش (پائينيئر)|جان مارش]] هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔&lt;ref&gt;لائمن، جارج ڊي۔ ''جان مارش، پائينيئر: ڇهن سرحدن تي رستو کوليندڙ جي حياتي ڪهاڻي''، صفحا 237–39، دي شوٽاڪوا پريس، شوٽاڪوا، نيو يارڪ، 1931۔&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل [[مانويل مچيلتورينا]] ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ [[پروويڊينسيا جي جنگ]] ۾، جيڪو [[لاس اينجلس]] ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول [[پيو پيڪو]] کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔&lt;ref&gt;لائمن، 1931، صفحا 250–62۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=منهنجن جبلن سان مقابلو ڪندڙ مرد |publisher=برڪلي |publication-place=نيو يارڪ |date=1956 |isbn=0-425-10544-X |pages=70–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ونڪلي، جان ڊبليو۔ ''ڊاڪٽر جان مارش، وائلڊرنس اسڪائوٽ''، صفحا 67–69، دي پارٿينن پريس، نيشويل، ٽينيسي، 1962۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=مٽيءَ جي فليٽ واري ڳوٺ کان سون تائين، پوءِ رياست بڻجڻ تائين |publisher=آر ايس ايم پريس |date=1999 |isbn=1-884995-17-9 |pages=66–68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=سالومون |first=ڪارلوس مينوئل |title=پيو پيڪو: ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جو آخري گورنر |publisher=اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس |publication-place=نارمن |date=2010 |isbn=978-0-8061-4090-2 |pages=68–76}}&lt;/ref&gt;

===گڏيل رياستن جي فتح ۽ ڪيليفورنيا جمهوريت===
{{Main|ڪيليفورنيا جي فتح|ريڇي جهنڊي جي بغاوت}}

[[File:Fremont Raising the Bear Flag (engraved, c. 1860).jpg|thumb|left|upright=1.2|1846ع واري [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] [[ڪيليفورنيا جمهوريت]] جو اعلان ڪيو ۽ پوءِ ٿيندڙ [[ڪيليفورنيا جي فتح|آمريڪي فتح]] لاءِ اڳڀرائي ثابت ٿي۔]]

1846ع ۾ [[سونومه، ڪيليفورنيا|سونومه]] ۽ ان جي آس پاس آمريڪي آبادگارن جو هڪ گروهه [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] دوران ميڪسيڪي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي۔ پوءِ باغين سونومه ۾ [[ريڇي جهنڊو]] (جنهن ۾ ريڇ، تارو، ڳاڙهي پٽي ۽ لفظ “ڪيليفورنيا جمهوريت” هئا) بلند ڪيو۔ جمهوريت جو واحد صدر [[وليم بي آئيڊ]] هو،&lt;ref name=&quot;William B. Ide Adobe SHP&quot;&gt;{{Cite web |title=William B. Ide Adobe SHP |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=458 |access-date=December 25, 2009 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; جنهن ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو۔ آمريڪي آبادگارن جي اها بغاوت پوءِ ڪيليفورنيا تي ٿيندڙ آمريڪي فوجي چڙهائي لاءِ تمهيد بڻجي، ۽ ويجهن آمريڪي فوجي ڪمانڊرن سان ويجهڙائيءَ ۾ هم آهنگ به هئي۔
ڪيليفورنيا جمهوريت ٿوري عرصي لاءِ قائم رهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1998 |title=The United States and California |url=http://memory.loc.gov/ammem/cbhtml/cbstates.html |access-date=June 5, 2015 |publisher=Library of Congress |newspaper=The Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال [[ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ]] (1846ع–1848ع) شروع ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1999 |title=The U.S. Mexican War |url=https://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010110094600/http://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |url-status=dead |archive-date=January 10, 2001 |access-date=June 5, 2015 |website=The Border |publisher=KPBS}}{{break}}{{Cite book |last1=ميٿيو ڪچور |url={{google books|plainurl=y|id=1g2ReKdEZfIC|page=25}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ |last2=جان اسٽرنگاس |date=July 1, 2006 |publisher=ورلڊ المانڪ لائبريري |isbn=978-0-8368-7290-3 |pages=25–26}}{{break}}{{Cite book |last=ٿامس ايم ليونارڊ |url={{google books|plainurl=y|id=NQugPgduF0kC|page=141}} |title=جيمس ڪي پولڪ: واضح ۽ اڻڄاتل تقدير |date=2001 |publisher=روومين اينڊ لٽل فيلڊ |isbn=978-0-8420-2647-5 |pages=141–143}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بحريه]] جو ڪموڊور [[جان ڊي سلوٽ]] 1846ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ داخل ٿيو ۽ [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا تي آمريڪي فوجي چڙهائي]] جي شروعات ڪئي؛ اتر ڪيليفورنيا هڪ مهيني کان گهٽ وقت ۾ آمريڪي فوجن اڳيان جهڪي پئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=اسپينسر ٽڪر |url={{google books|plainurl=y|id=FZVQcZpic-8C|page=55}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جي انسائيڪلوپيڊيا: سياسي، سماجي ۽ فوجي تاريخ |date=2013 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=978-1-85109-853-8 |pages=55–56}}&lt;/ref&gt; ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾، [[ڪيليفورنيئو]] آمريڪي فوجن جي مزاحمت جاري رکي۔ فتح جون اهم فوجي جهيڙيون ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾ [[سان پاسڪوال جي جنگ]] ۽ [[ڊومينگيز رينچو جي جنگ]] هيون، جڏهن ته اتر ڪيليفورنيا ۾ [[اولوامپالي جي جنگ]] ۽ [[سانتا ڪلارا جي جنگ (1847ع)|سانتا ڪلارا جي جنگ]] شامل هيون۔ ڏکڻ ۾ دفاعي جنگين جي هڪ سلسلي کان پوءِ، [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] 13 جنوري 1847ع تي [[ڪيليفورنيئو]]ن طرفان صحيح ٿيو، جنهن سان ويڙهه بند ٿي ۽ ڪيليفورنيا ۾ [[حقيقتن موجب]] آمريڪي ڪنٽرول قائم ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=3cE1AAAAIAAJ|page=199}} |title=The Quarterly |date=1907 |publisher=Historical Society of Southern California |pages=199–201}}{{break}}{{cite book|first1=هانٽ|last1=جېنن|first2=اورسولا|last2=ڪارلسن|title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جون ڪيليفورنيا مهمون، 1846ع–1848ع|url={{google books |plainurl=y |id=_ImhCAAAQBAJ|page=149}}|date=April 20, 2015|publisher=مڪفارلينڊ|isbn=978-1-4766-2093-0|pages=149–151}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي آمريڪي دور===
{{See also|ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ|ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت}}
[[File:Treaty of Cahuenga.jpg|thumb|upright=1.2|1847ع ۾ [[ڪيليفورنيئو]] [[انڊريس پيڪو]] ۽ آمريڪي [[جان سي فريمونٽ]] پاران صحيح ڪيل [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] هڪ جنگبندي هئي، جنهن آمريڪي [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا جي فتح]] کي ختم ڪيو۔]]

جنگ ختم ڪندڙ [[گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو]] (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، [[ڪولوراڊو]] ۽ [[يوٽا]] ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي [[باهيا ڪيلفورنيا]] جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।&lt;ref name=&quot;Osborne2012&quot;&gt;{{Cite book |last=اوزبورن |first=ٿامس جي |url={{google books|plainurl=y|id=FvA3jL4CFCMC}} |title=پيسفڪ ايلڊوراڊو: وڏي ڪيليفورنيا جي تاريخ |date=November 29, 2012 |publisher=وائلي |isbn=978-1-118-29217-4}}&lt;/ref&gt;
1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ، 1848ع–1864ع |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-date=July 27, 2011 |access-date=July 22, 2008 |website=Learn California.org, a site designed for the [[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1870 Fast Facts |url=https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305053406/https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |archive-date=March 5, 2019 |access-date=March 5, 2019 |website=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 

{{multiple image
| direction         = vertical
| align             = left
| width             = 270
| header            = [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]]
| image1            = California Clipper 500.jpg
| caption1          = ڪيليفورنيا ڏانهن ٻيڙيءَ ۾ وڃڻ جي اشتهارسازي، {{circa|1850}}
| image2            = SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg
| caption2          = [[سان فرانسسڪو]] جو بندرگاهه، {{circa|1850–51}}
| image3            = Mining_on_the_American_River_near_Sacramento,_circa_1852.jpg
| caption3          = [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ڀرسان کوٽائي، {{circa|1852}}
}}

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ واقع هو۔&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |url=http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823164224/http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |url-status=dead |archive-date=August 23, 2007 |access-date=August 26, 2012 |website=Early History of the California Coast |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر [[پيو پيڪو]] 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني [[لاس اينجلس]] ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي [[قونصل خانو|قونصل خانو]] به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل [[ٿامس او. لارڪن]] مقرر هو۔
1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس [[سان جوزي]] ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ [[واليخو، ڪيليفورنيا|واليخو]] (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ۾ آهي&lt;ref name=&quot;Wilson 2006&quot;&gt;{{Cite book |last1=Wilson |first1=Dotson |url=http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |title=California's Legislature |last2=Ebbert |first2=Brian S. |date=2006 |publisher=California State Assembly |edition=2006 |location=Sacramento |oclc=70700867}}&lt;/ref&gt;؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس [[سان فرانسسڪو]] ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته [[1862ع جو وڏو ٻوڏ|سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ]] سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ [[اتحاد ۾ داخلا|رياست طور داخلا]] لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، [[1850ع جو ٺاهه|1850ع جي ٺاهه]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا [[غلام رياستون ۽ آزاد رياستون|آزاد رياست]] بڻجي، ۽ سيپٽمبر{{spaces}}9 [[ڪيليفورنيا داخلا ڏينهن|رياستي موڪل]] آهي۔
[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا [[آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ ڪيليفورنيا|اتحاد جي مدد لاءِ]] سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.civilwar.org/learn/articles/10-facts-california-during-civil-war |title=10 Facts: California during the Civil War |work=American Battlefield Trust |date=August 13, 2013 |access-date=September 9, 2017}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ [[2nd Regiment of Cavalry, Massachusetts Volunteers|&quot;ڪيليفورنيا 100 ڪمپني&quot;]]، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔
ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—[[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔
رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔
اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر [[سون جي ڊوڙ]] جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Chinese Experience in 19th Century America |url=http://teachingresources.atlas.illinois.edu/chinese_exp/introduction04.html |website=teachingresources.atlas.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان [[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي [[چيني خارج ڪرڻ وارو قانون]] ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Immigration to the United States, 1851-1900 {{!}} Rise of Industrial America, 1876-1900 {{!}} U.S. History Primary Source Timeline {{!}} Classroom Materials at the Library of Congress {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/united-states-history-primary-source-timeline/rise-of-industrial-america-1876-1900/immigration-to-united-states-1851-1900/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

====ڪيليفورنيا نسل ڪُشي====
{{Main|ڪيليفورنيا نسل ڪُشي}}

[[File:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864 (cropped).jpg|thumb|right|1846ع کان 1873ع جي وچ ۾، آمريڪي سرڪاري اهلڪارن ۽ خانگي آبادگارن [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] خلاف ڪيترائي قتلِ عام ڪيا، جن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي]] چيو وڃي ٿو۔ گهٽ ۾ گهٽ 9,456 ماڻهو ماريا ويا، جڏهن ته ڪجهه اندازن موجب موتن جو انگ 100,000 تائين هو۔&lt;ref name=Madley/&gt;]]
اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Destruction of the California Indians |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-date=December 7, 2011 |access-date=April 15, 2012 |publisher=[[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر [[پيٽر هارڊيمين برنيٽ]] اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book |last=Risling Baldy |first=Cutcha |title=We are dancing for you: native feminisms and the revitalization of women's coming-of-age ceremonies |date=2018 |isbn=978-0-295-74345-5 |location=Seattle |pages=61–63 |oclc=1032289446}}&lt;/ref&gt; برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book |last=Senate |first=California Legislature |url=https://books.google.com/books?id=XV1BAQAAMAAJ |title=The Journal of the Senate ... of the Legislature of the State of California ... |date=1851 |publisher=Sup't State Printing |page=792 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي [[آبادگار]]ن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي ''[[هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون]]'' هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ ''[[حقيقتن موجب]]'' غلام بڻايا ويندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Act for the Government and Protection of Indians {{!}} American Experience |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/goldrush-act-for-government-and-protection-of-indians/ |access-date=March 3, 2021 |website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt; انهن مان هڪ اهڙو ''حقيقتن موجب'' [[غلامن جي نيلامي|غلامن جو نيلام]] [[لاس اينجلس سٽي ڪائونسل]] جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2, 2016 |title=Los Angeles' 1850s Slave Market Is Now the Site of a Federal Courthouse |url=https://www.kcet.org/shows/lost-la/los-angeles-1850s-slave-market-is-now-the-site-of-a-federal-courthouse |access-date=December 28, 2022 |website=KCET |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;&gt;{{Cite book |last=Baumgardner |first=Frank H. |title=Killing for Land in Early California: Indian Blood at Round Valley: Founding the Nome Cult Indian Farm |date=2005 |publisher=Algora |isbn=978-0-87586-803-5 |location=New York |page=171 |oclc=693780699}}&lt;/ref&gt;
1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5{{spaces}}ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859 |url=http://www.militarymuseum.org/MilitiaandIndians.html |access-date=March 21, 2012 |publisher=Militarymuseum.org}}&lt;/ref&gt; مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;/&gt; مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، [[آبادگار نوآباديت]] مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ [[ايڊ ڪاستيو]] شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي|نسل ڪُشي]] طور بيان ڪيو آهي،&lt;ref name=Madley&gt;{{cite book|last=Madley |first=Benjamin |title=An American Genocide, The United States and the California Catastrophe, 1846–1873 |publisher= Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-18136-4|pages=11, 351}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر [[گيون نيوسم]] به اهڙوئي سڏ ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 13, 2021 |title=California governor calls Native American treatment genocide |url=https://apnews.com/article/california-native-americans-982b507a846a4ad6bc184b3e7f99ec70 |access-date=December 29, 2022 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt; بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي [[آمريڪي فوج]] قتل ڪيو۔&lt;ref name=Madley/&gt;

===1900ع–هاڻوڪو دور===
{{Main|ڪيليفورنيا جي تاريخ (1900–ھاڻي تائين)}}

[[File:Post-and-Grant-Avenue-Look (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|left|[[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو|1906ع جي سان فرانسسڪو زلزلي]] کان پوءِ تباهيءَ جو منظر]]

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ [[1913ع جو ڪيليفورنيا غيرملڪي زمين وارو قانون|غيرملڪي زمين وارو قانون]] منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The U.S. Mainland: Growth and Resistance |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/the-us-mainland-growth-and-resistance/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ دوران، [[آمريڪا ۾ جاپاني نسل جي ماڻهن جي نظر بندي|ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو]] ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/behind-the-wire/ |access-date=February 8, 2021 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dil |first=Cuneyt |date=February 20, 2020 |title=California apologizes for Japanese American internment |url=https://apnews.com/article/4b9234383de4814974f81e78a1edaa95 |access-date=February 8, 2021 |website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ٽرانسڪنٽينينٽل هاءِ وي|ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون]] مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ [[يو ايس روٽ 66 (ڪيليفورنيا)|روٽ 66]]—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ [[آمريڪي مردمشماري بيورو]] ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=December 24, 2014 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا آڪوڊڪٽ|ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس آڪوڊڪٽ]]؛ [[اورووِل ڊيم|اورووِل]] ۽ [[شاسٽا ڊيم|شاسٽا]]؛ ۽ [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي برج|بي]] ۽ [[گولڊن گيٽ برج|گولڊن گيٽ]] برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ [[اعليٰ تعليم لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان|ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم]] اختيار ڪيو۔

[[File:Paramount Pictures studio gate, c. 1940 (cropped).jpg|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[وڏا فلم اسٽوڊيو|هالي ووڊ جا اسٽوڊيو]]، جهڙوڪ [[پيرا مائونٽ پڪچرز]]، [[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] کي فلم جي عالمي گاديءَ ۾ بدلائڻ ۾ مددگار بڻيا، ۽ [[لاس اينجلس]] کي عالمي اقتصادي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ڪيو۔]]
ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ [[اسٽوڊيو سسٽم]] قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]] ۽ [[ميشيگن]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;[[Whiz Kids (Department of Defense)|Peck, Merton J.]] &amp; [[Frederic M. Scherer|Scherer, Frederic M.]] ''The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis'' (1962) [[Harvard Business School]] p. 111&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwiibayarea/shipbuilding.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630093056/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/shipbuilding.htm |url-status=dead |archive-date=June 30, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626070052/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |url-status=dead |archive-date=June 26, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards |url=https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Csn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 11, 2010 |title=Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World |url=https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203135248/https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-date=December 3, 2017 |work=[[KQED Inc.|KQED]] |via=[[YouTube]] |access-date=July 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data – 2010 Census|website=Census.gov|access-date=October 7, 2017}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط [[فضائي صنعت|هوائي-فضائي]] ۽ [[دفاعي صنعت]]ن سبب وڌندي وئي،&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;&gt;{{cite news |title=How California Lost its Mojo |first=Bill |last=Watkins |url= http://www.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/ |newspaper=Fox and Hound Daily |date=October 10, 2012 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{Cite book |last1=Nancy Kleniewski |url={{google books|plainurl=y|id=dWuQ70MtnIQC|page=91}} |title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life |last2=Alexander R. Thomas |date=March 1, 2010 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81222-7 |pages=91–92 |access-date=June 26, 2013}}&lt;/ref&gt; پر [[ٿڌي جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moller |first=Rosa Maria |date=May 2008 |title=Aerospace States' Incentives to Attract The Industry |url=http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824080139/http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-date=August 24, 2014 |access-date=June 25, 2013 |website=library.ca.gov |publisher=California Research Bureau |pages=24–25}}{{break}}{{cite web |last1=Kleinhenz |first1=Robert A. |last2=Ritter-Martinez |first2=Kimberly |last3=De Anda |first3=Rafael |last4=Avila |first4=Elizabeth |date=August 2012 |title=The Aerospace Industry in Southern California |url=http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204822/http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-date=May 12, 2013 |access-date=June 25, 2013 |publisher=laedc.org |page=10 |quote=In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50{{spaces}}billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California.}}{{break}}{{cite book |last1=Heikkila |first1=Eric John |url={{google books |plainurl=y|id=upaN7waaW7AC|page=18}} |title=Southern California and the World |last2=Pizarro |first2=Rafael |date=January 1, 2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97112-0 |page=18 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{cite book |last=Flanigan |first=James |url={{google books |plainurl=y|id=T-_FMngVdI4C|page=25}} |title=Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region |date=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5625-9 |page=25 |access-date=June 25, 2013}}&lt;/ref&gt; [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي [[سليڪون وئلي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=April 17, 2009 |title=Searching for Silicon Valley |work=The New York Times |url=http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html |access-date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔{{sfn|Cohen|2003|pages=115–116}} [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام ڇڄ]] کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Davis |first1=Clark |url={{google books|plainurl=y|id=6QxvAAAAQBAJ|page=11}} |title=The Human Tradition in California |last2=Igler |first2=David |date=August 1, 2002 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-4431-6 |page=11}}{{break}}{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=July 17, 2001 |title=Pink slip season in Silicon Valley |url=https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business |access-date=April 22, 2015 |newspaper=The Guardian |location=United Kingdom |quote=This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first.}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا [[1992ع جا لاس اينجلس ڏڦيڙ|راڊني ڪنگ ڏڦيڙ]]۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 12, 2017 |title=Watts Rebellion (Los Angeles) |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/watts-rebellion-los-angeles |access-date=February 7, 2021 |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sastry |first1=Anjuli |last2=Grisby Bates |first2=Karen |title=When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots |url=https://www.npr.org/2017/04/26/524744989/when-la-erupted-in-anger-a-look-back-at-the-rodney-king-riots |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=April 26, 2017 }}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا [[بليڪ پينٿر پارٽي]] جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 23, 2019 |title=The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change |url=https://nmaahc.si.edu/blog-post/black-panther-party-challenging-police-and-promoting-social-change |access-date=February 7, 2021 |website=National Museum of African American History and Culture}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ [[سيزر شاويز]] جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pao |first=Maureen |title=Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights |url=https://www.npr.org/2016/08/02/488428577/cesar-chavez-the-life-behind-a-legacy-of-farm-labor-rights |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=August 12, 2016 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Cesar Chavez and Brown Berets at peace rally.jpg|thumb|left|شهري حقن جو ڪارڪن [[سيزر شاويز]]، [[براون بيريٽس]] سان گڏ، 1971ع ۾ [[چيڪانو تحريڪ]] دوران هڪ ريلي ۾]]
20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: [[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو]] ۽ 1928ع جو [[سینٽ فرانسس ڊيم|سینٽ فرانسس ڊيم]] ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔&lt;ref name=&quot;IIIMcNeill2004&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Dmky95hwKr0C&amp;pg=PA540 |title=Encyclopedia of World Environmental History, Volume 3: O–Z |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93735-1 |editor-last=Krech |editor-first=Shepard III |pages=540– |access-date=November 23, 2012 |editor-last2=Merchant |editor-first2=Carolyn |editor-last3=McNeill |editor-first3=John Robert}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “[[اسموگ]]” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔&lt;ref&gt;William Deverell, and Greg Hise, eds. ''Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James E. Krier, and Edmund Ursin, ''Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975'' (1978).&lt;/ref&gt; 2001ع ۾ [[2000ع–2001ع ڪيليفورنيا بجلي بحران|بجلي بحران]] سبب [[رولنگ بليڪ آئوٽ]] ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ [[سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن]] ۽ [[پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني]] تي سخت تنقيد ٿي۔&lt;ref&gt;Severin Borenstein, [https://www.jstor.org/stable/2696582 &quot;The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster&quot;], ''Journal of Economic Perspectives'', Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR).&lt;/ref&gt;
شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ [[گروي|مورٽگيچ]] ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ [[سب پرائيم مورٽگيچ بحران|بلبلو ڦاٽي پيو]] ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔&lt;ref&gt;Robert M. Hardaway, ''The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse'' (2011), p. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, ''California after Arnold'' (2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

[[File:Steve Jobs presents iPhone (cropped).jpg|thumb|right|2007ع ۾ [[سليڪون وئلي]] ۾—جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪ هب]] آهي—[[ايپل|ايپل]] جي باني [[اسٽيو جابز]] پاران [[آئي فون (پهريون نسل)|آئي فون]] جي لانچ]]

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=December 5, 2019 |title=Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/ |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flavelle |first=Christopher |date=September 20, 2020 |title=How California Became Ground Zero for Climate Disasters |url=https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920201702/https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-date=September 20, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=February 8, 2021 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt; 2011ع کان 2017ع تائين [[2011ع–2017ع ڪيليفورنيا سڪاڻ|مسلسل سڪاڻ]] رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Facing Worst Drought on Record |url=https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302015456/http://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |url-status=dead |archive-date=March 2, 2014 |access-date=February 8, 2021 |website=www.climate.gov}}&lt;/ref&gt; 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2018 California Wildfires |url=https://www.census.gov/topics/preparedness/events/wildfires/2018-ca-wildfires.html |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Census.gov}}&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۾ [[ڪووڊ-19]] جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Wheeler2&quot;&gt;{{cite news|last=Wheeler|first=Ian|date=February 4, 2020|title=Orange County coronavirus patient released, in good condition, health officials say|work=Orange County Register|url=https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|url-status=live|access-date=February 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195530/https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|archive-date=February 5, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com2&quot;&gt;{{cite web|date=February 2, 2020|title=Ninth case of fast-moving coronavirus confirmed in U.S.|url=https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203011127/https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|archive-date=February 3, 2020|access-date=February 3, 2020|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي [[آمريڪا ۾ هنگامي حالت|هنگامي حالت]] لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر [[گيون نيوسم]] ان جو خاتمو ڪيو۔&lt;ref&gt;{{cite news|date=March 21, 2023|title=California Ends COVID-19 State of Emergency|work=State Center Community College District|url=https://www.scccd.edu/news/2023/california-ends-covid-19-state-of-emergency.html}}&lt;/ref&gt; 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي [[گهر ۾ رهڻ جو حڪم]] جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 26, 2021|title=California Governor Gavin Newsom lifts virus stay-at-home orders|url=https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/|url-status=live|access-date=February 24, 2021|website=CBS News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123803/https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/ |archive-date=January 26, 2021 }}&lt;/ref&gt;
مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ [[ٻولي جي بحالي]] جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 28, 2022 |title=What Does It Take To Reawaken a Native Language? |url=https://www.kcet.org/news-community/what-does-it-take-to-reawaken-a-native-language |access-date=January 2, 2023 |website=KCET |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Whitebear |first=Luhui |title=Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |chapter=Drifting across Lines in the Sand: Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |date=June 19, 2022 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351174282-5/drifting-across-lines-sand-luhui-whitebear |publisher=The Routledge Companion to Gender and the American West |doi=10.4324/9781351174282-5 |isbn=978-1-351-17428-2 |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[زمين جي واپسي|زمينون واپس]] مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=agencies |first=Dani Anguiano and |date=January 25, 2022 |title=Native American tribes reclaim California redwood land for preservation |url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/jan/25/native-american-tribes-california-redwood-preservation |access-date=January 4, 2023 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 22, 2022 |title=Native American land return movement makes gains, faces obstacles |url=https://andthewest.stanford.edu/2022/native-american-land-return-movement-makes-gains-faces-obstacles/ |access-date=January 7, 2023 |website=&amp; the West |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahtone |first=Tristan |date=April 5, 2022 |title=California offers $100 million for tribes to buy back their land. It won't go far. |url=https://grist.org/indigenous/california-offers-100-million-for-tribes-to-buy-back-their-land-it-wont-go-far/ |access-date=January 4, 2023 |website=Grist |language=en-us}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ [[ڊيم هٽائڻ]] ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو [[ڪلامٿ درياهه]] لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔&lt;ref&gt;{{Citation |title=California Tribes Hail Dam Removal Plan After 20-Year Fight |date=December 16, 2022 |url=https://www.voanews.com/a/california-tribes-hail-dam-removal-plan-after-20-year-fight/6877208.html |language=en |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 8, 2022 |title=Largest River Restoration Project in American History Set to Begin |url=https://www.gov.ca.gov/2022/12/08/75829/ |access-date=January 7, 2023 |website=California Governor |language=en}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{Main|ڪيليفورنيا جي جاگرافي}}

{{Further|اتر ڪيليفورنيا|ڏکڻ ڪيليفورنيا}}
[[File:California Topography and Geomorphic.gif|thumb|upright=1.8|left|[[ٽوپوگرافيڪ نقشو]] آف ڪيليفورنيا]]

{{convert|163,696|sqmi|km2|abbr=on}} ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا ايراضيءَ موجب|ٽئين نمبر وڏي رياست]] آهي، [[الاسڪا]] ۽ [[ٽيڪساس]] کان پوءِ۔&lt;ref name=&quot;2000 population and housing&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2004 |title=2000 Census of Population and Housing |url=https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=December 25, 2009 |publisher=[[يو ايس سينسَس بيورو]] |page=29}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=March 1916 |title=Figures Show California's Motoring Supremacy |url={{google books|plainurl=y|id=p04zAQAAMAAJ|page=1}} |journal=Touring Topics |volume=8 |pages=38–9 |number=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cooley |first=Timothy J. |url={{google books|plainurl=y|id=EXdAAQAAQBAJ|page=46}} |title=Surfing about Music |date=2014 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95721-3 |page=46}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Morgan |first=Neil |date=April 19, 1963 |title=Westward Tilt: Northern California |work=Lodi News-Sentinel |location=Lodi, California |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19630419&amp;id=Rd8zAAAAIBAJ&amp;pg=2786,2022902 |access-date=September 7, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=Kr8rAQAAMAAJ|page=6}} |title=Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry |date=1917 |publisher=The Service Press |editor-last=Kent |editor-first=John E. |location=San Francisco, California |page=6}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر ۾ [[اورگن]]، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[نيواڊا]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايرزونا]]، اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باجا ڪيليفورنيا]] سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها [[دي ڪيليفورنياس]] واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، [[باجا ڪيليفورنيا سور]] سان گڏ)۔
رياست جي وچ ۾ [[ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ [[پئسفڪ ڪوسٽ رينجز|ساحلي جبلن جا سلسلا]]، اتر ۾ [[ڪيسڪيڊ رينج]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ٽيهاچا پِي جبل]] حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔
[[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو [[سيڪرامئنٽو ويلِي]] [[سيڪرامئنٽو درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو [[سان جوآڪين ويلِي]] [[سان جوآڪين درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Big Sur June 2008.jpg
| caption1          = [[بگ سر]]، [[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]] تي
| image2            = 1 yosemite valley tunnel view 2010.JPG
| caption2          = [[يوسمايٽ]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾
}}

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ [[پمپ (پاڻي)|پمپن]] ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23{{spaces}} ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔
[[سوئيسن بي]] سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي [[ڪارڪينيز اسٽرئيٽ]] وسيلي نڪري [[سان پابلو بي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪا [[سان فرانسسڪو بي]] جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ [[گولڊن گيٽ]] اسٽرئيٽ وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍجي ٿي۔
[[ڪيليفورنيا جون چينل ٻيٽ|چينل ٻيٽ]] [[ڏکڻ ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|ڏکڻئين ساحل]] کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته [[فيريليون ٻيٽ]] سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔
سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) [[متصل گڏيل رياستن|متصل 48 رياستن]] ۾ سڀ کان اوچو چوٽي [[مائونٽ وِٽني]] رکي ٿي، جنهن جي اوچائي {{convert|14505|ft|m}} آهي۔&lt;ref name=&quot;Mount_Whitney&quot;&gt;{{cite ngs |id=GT1811|designation=Whitney|access-date=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{Cite web |date=2001 |title=Elevations and Distances in the United States |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 |access-date=October 21, 2011 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name=&quot;NAVD88&quot;|Elevation adjusted to [[اتر آمريڪي عمودي ڊيٽم آف 1988]]}} هي سلسلو [[يوسمايٽ ويلِي]] کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ [[سيڪوئيا نيشنل پارڪ]] کي به، جيڪو [[سيڪوئياڊينڊرون جائنٽيئم|جائنٽ سيڪوئيا]] وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ [[ليڪ ٽاهو]] کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔
سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ [[اووِنز ويلِي]] ۽ [[مونو ليڪ]] آهن، جيڪي [[پکي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پکين]] لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ [[ڪليئر ليڪ (ڪيليفورنيا)|ڪليئر ليڪ]] واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ [[پاليسيڊ گليشيئر]] به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Death Valley Mesquite Flats Sand Dunes 2013.jpg
| caption1          = [[ڊيٿ ويلِي]]، [[موهاوي ريگستان]] ۾
| image2            = San-miguel-cuyler-hike (cropped).jpg
| caption2          = [[سان ميگوئل ٻيٽ|سان ميگوئل]]، [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]] ۾
}}

[[ٽوليري ليڪ]] مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها [[پليئسٽوسين]] دور جي [[ليڪ ڪورڪوران]] جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 26, 2017 |title=The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma}}&lt;/ref&gt;
رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي،&lt;ref name=&quot;Forestry 2003&quot;&gt;{{Cite book |last1=Laaksonen-Craig |first1=Susanna |url=http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |title=Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California |last2=Goldman |first2=George |last3=McKillop |first3=William |date=2003 |publisher=University of California—Division of Agriculture and Natural Resources |isbn=978-1-60107-248-1 |location=Davis, California |page=1 |access-date=December 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |archive-date=February 21, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |date=February 21, 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ [[ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز|ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز]] ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ [[برِسلڪون پائن]] 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔&lt;ref name=&quot;Lanner&quot;&gt;{{Cite book |last=Lanner |first=R. M. |title=The Bristlecone Book |date=2007 |publisher=Mountain Press |isbn=978-0-87842-538-9 |page=14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oldest&quot;&gt;{{Cite web |title=Oldlist |url=http://www.rmtrr.org/oldlist.htm |access-date=January 8, 2013 |publisher=Rocky Mountain Tree Ring Research}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ [[سالٽن سي]] آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي [[موهاوي ريگستان|موهاوي]] چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ [[ڊيٿ ويلِي]] آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه [[بيڊواٽر بيسن]] {{convert|−279|ft|m}} تي واقع آهي۔&lt;ref name=&quot;NED&quot;&gt;{{Cite web |date=September 21, 2015 |title=USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP)—National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED) |url=https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085854/https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-date=March 25, 2019 |access-date=September 22, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو {{convert|90|mi|km}} کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور [[ڪولوراڊو درياهه]] سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔
ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[اتر ڪيليفورنيا]] ۾) ۾ واقع آهن؛ يا [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|لاس اينجلس علائقو]]، [[انلينڊ ايمپائر]]، يا [[سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔
[[پئسفڪ رنگ آف فائر|رِنگ آف فائر]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ [[سونامي]]، [[ڪيليفورنيا ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]]، [[سانتا اينا هوائون]]، [[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|جهنگلي باهه]]، ۽ تيز ڍلانن تي [[زمين ڌسڻ]] جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[آتشفشان]] به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب [[ڪيليفورنيا ۾ زلزلا|زلزلا]] به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[سان اينڊرياس فالٽ]] آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 [[زلزو|زلزا]] رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |access-date=April 22, 2011 |publisher=Seismo.berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk/&gt;[[File:Köppen Climate Types California.png|thumb|upright=1.8|[[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا]] جا قسم]]

===آبهوا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي آبهوا}}

{{Further|ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي}}رياست جو وڏو حصو [[ميڊيٽرينين آبهوا]] رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو [[ڪيليفورنيا ڪرنٽ]] اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ [[ڌنڌ]] پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ [[سان فرانسسڪو]] جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي [[سان ڊياگو]] به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ [[لاس اينجلس بيسن جي آبهوا|گرم]] هوندو آهي۔ اهڙو ئي [[مائڪروڪليمٽ]] وارو رجحان [[سان فرانسسڪو بي ايريا#آبهوا|بي ايريا جي آبهوا]] ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wrcc.dri.edu/|title=Western Regional Climate Center|website=wrcc.dri.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California – Climate &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/California-state/Climate |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.differencebetween.net/science/difference-between-coastal-and-inland-climates/|title=Difference Between Coastal and Inland Climates|date=October 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
[[File:AERONET La Jolla.2007295.terra.250m.jpg|thumb|left|[[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه]] هر سال رياست تي اثر انداز ٿين ٿا۔ [[سانتا اينا هوائون]] اڪثر باهه کي وڌائينديون ۽ ڌوئو سوين ميلن تائين ڦهلائينديون آهن۔]]
رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ [[معتدل آبهوا]] آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل [[الپائن آبهوا]] رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔
ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي [[مينهن جو پاڇو]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع [[ريگستان]] ٺهن ٿا۔ [[اوڀر ڪيليفورنيا]] جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ [[ڊيٿ ويلِي]] (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔&lt;ref name=&quot;newRecord&quot;&gt;{{Cite journal|last=El Fadli|first=K. I.|display-authors=etal|date=September 2012|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58{{spaces}}°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=94|issue=2|page=199|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|doi-access=free}} (The 136.4{{spaces}}°F (58{{spaces}}°C), claimed by [['Aziziya]], [[ليبيا]], on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the [[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]].)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=January 4, 2013 |access-date=January 10, 2013}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي ۾ {{convert|134|°F|°C|1}} (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−45|°F}} (January 20, 1937) [[بوڪا (ڪيليفورنيا)|بوڪا]] ۾ رڪارڊ ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Weather Data: California, Boca, 1937, January |url=https://geographic.org/global_weather/weather_data.php?month=01&amp;year=1937&amp;id=USC00040931&amp;path=weather_stations/usc0000000_usc0045999/USC00040931.dly&amp;name=Boca&amp;country=California |access-date=June 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ [[همبولڊٽ بي]] علائقي ([[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، [[ڊيٿ ويلِي]] جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ [[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ]] جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔
{{Clear left}}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ڪيليفورنيا جي چونڊيل آبادين لاءِ اوسط گرمي پد ۽ برسات&lt;ref name=&quot;California climate averages&quot;&gt;{{Cite web |title=California climate averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America |access-date=January 26, 2018 |publisher=Weatherbase}}&lt;/ref&gt;
|-
!هنڌ
!آگسٽ{{break}}(°F)
!آگسٽ{{break}}(°C)
!جنوري{{break}}(°F)
!جنوري{{break}}(°C)
!ساليانو{{break}}برسات{{break}}(mm/in)
|-
|[[لاس اينجلس]] ||83/64 ||29/18 ||66/48 ||20/8 ||377/15
|-
|[[لاس اينجلس انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ايل اي ايڪس/ايل اي ساحل]] ||75/64 ||23/18 ||65/49 ||18/9 ||326/13
|-
|[[سان ڊياگو (ڪيليفورنيا)|سان ڊياگو]] ||76/67 ||24/19 ||65/49 ||18/9 ||262/10
|-
|[[سان جوزي (ڪيليفورنيا)|سان جوزي]] ||82/58 ||27/14 ||58/42 ||14/5 ||401/16
|-
|[[سان فرانسسڪو (ڪيليفورنيا)|سان فرانسسڪو]] ||67/54 ||20/12 ||56/46 ||14/8 ||538/21
|-
|[[فريسنو (ڪيليفورنيا)|فريسنو]] ||97/66 ||34/19 ||55/38 ||12/3 ||292/11
|-
|[[سيڪرامئنٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامئنٽو]] ||91/58 ||33/14 ||54/39 ||12/3 ||469/18
|-
|[[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]] ||73/58 ||23/14 ||58/44 ||14/7 ||588/23
|-
|[[بيڪرس فيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرس فيلڊ]] ||96/69 ||36/21 ||56/39 ||13/3 ||165/7
|-
|[[ريورسائيڊ (ڪيليفورنيا)|ريورسائيڊ]] ||94/60 ||35/18 ||67/39 ||19/4 ||260/10
|-
|[[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ||62/53 ||16/11 ||54/41 ||12/5 ||960/38
|-
|[[ڊيٿ ويلِي]] ||115/86 ||46/30 ||67/40 ||19/4 ||60/2
|-
|[[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ ليڪس]] ||77/45 ||25/7 ||40/15 ||4/ −9 ||583/23
|}
آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]] [[ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي|آبهوا جي تبديلي]] ۽ [[پاڻي ڪڍڻ|حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ]] سبب وڌي رهيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/14/western-drought-fueled-by-climate-change-is-the-worst-in-1200-years.html|title=Western drought fueled by climate change is the worst in 1,200 years, scientists say|first=Emma|last=Newburger|publisher=[[CNBC]]|date=February 14, 2022|access-date=February 18, 2022}}&lt;/ref&gt; موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي [[بجلي جي فراهمي]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/california-blackouts-power-grid/story?id=89460998|title=Why California has blackouts: A look at the power grid|first=Meredith|last=Deliso|publisher=ABC News|date=September 9, 2022|access-date=September 11, 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ [[پاڻي جي سلامتي]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boxall |first1=Bettina |last2=St. John |first2=Paige |date=November 10, 2018 |title=California's most destructive wildfire should not have come as a surprise |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]] |url=https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html |access-date=November 11, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation |url=https://www.drought.gov/drought/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111042024/https://www.drought.gov/drought/ |archive-date=November 11, 2018 |access-date=November 11, 2018 |publisher=National Integrated Drought Information System}}&lt;/ref&gt; تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kvpr.org/business-economy/2022-03-14/drought-has-already-cost-close-to-2-billion-and-14-000-jobs-and-its-likely-not-over-yet |title= Drought has already cost close to $2 billion and 14,000 jobs, and it's likely not over yet|website=www.kvpr.org |date= March 14, 2022|access-date=July 13, 2022}}{{title missing|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ [[ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن]] سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن [[ڪنٽرولڊ برن]]س جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ [[ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال|ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال]] 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;

===ايڪالاجي===
{{Main|ڪيليفورنيا جي ايڪالاجي|ڪيليفورنيا جو ماحول}}

[[File:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|thumb|right|[[مائونٽ وِٽني]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾، [[متصل آمريڪا]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي]]
ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا [[نيئرڪٽڪ ريلم]] جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني [[ايڪو ريجن]]ن تي پکڙيل آهي۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;&gt;{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=The California Invasive Species List |url=http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf |access-date=October 5, 2010 |publisher=iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee)}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[مقامي (ايڪالاجي)|مقامي]] نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ [[ريلڪٽ (حياتيات)|ريلڪٽ]] نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (''[[Lyonothamnus floribundus]]'')۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا [[اڊاپٽو ريڊيئيشن]] وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (''[[Ceanothus]]'')۔{{citation needed|date=May 2024}} ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، [[حد کان وڌيڪ چرڻ]]، ۽ [[غير ملڪي نوعون]] متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

===ٻوٽا ۽ جاندار===
{{Main|ڪيليفورنيا جا جاندار|ڪيليفورنيا فلورسٽڪ پروونس}}

{{see also|ڪيليفورنيا جي مقامي ٻوٽن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 200
| header            = 
| image1            = Grizzly Giant Mariposa Grove.jpg
| caption1          = [[يوسمايٽ]] جو [[گِرِزلي جائنٽ]]، 209 فُٽ اوچو جائنٽ سيڪوئيا، ڌرتيءَ جي [[سڀ کان اوچا وڻ|سڀ کان وڏي وڻن واري نوع]]۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/seki/learn/nature/largest-trees-in-world.htm|title=The Largest Trees in the World|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Three Rivers, California}}&lt;/ref&gt;  [[آئي يو سي اين]] پاران خطري ۾ درج؛ [[جائنٽ سيڪوئيا جي جهنگن جي فهرست|سيڪوئيا جا گهڻا جهنگ]] تحفظ واري حيثيت حاصل ڪري چڪا آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research.fs.usda.gov/silvics/giant-sequoia|title=Silvics of North America Project ''(Your guide to silviculture in North America)'': Giant Sequoia - Sequoiadendron giganteum (Lindl.) Buchholz Taxodiaceae—Redwood family|publisher=USDA Forest Service, Canadian Forest Service, and Comisión Nacional Forestal|year=2025}}&lt;/ref&gt;
| image2            = JoshuaTree 20150911.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ خوراڪ ۽ ڪپڙي لاءِ فائبر جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ، ويسٽرن جوشوا ٽري (''[[Yucca brevifolia]]'') ڪيليفورنيا جي ريگستانن جو سڃاڻپ وارو مقامي ٻوٽو آهي، ۽ رياست جي ''ويسٽرن جوشوا ٽري ڪنزرويشن ايڪٽ'' 2023 تحت محفوظ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/jotr/learn/nature/jtrees.htm|title=Joshua Trees|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Twentynine Palms, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.biologicaldiversity.org/programs/public_lands/pdfs/Western_Joshua_Tree_Status_Review_2022-04-13.pdf|title=Report to the Fish and Game Commission Status Review of Western Joshua Tree (Yucca brevifolia)|publisher=State of California Natural Resources Agency: Department of Fish and Wildlife|date=March 2022|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml?bill_id=202320240SB122|title=SB-122 Public resources trailer bill.|publisher=California State Legislature|date=10 July 2023|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا جي ٻوٽن واري دولت ۾ ڪيتريون “سُپرليٽو” خصوصيتون آهن: [[جائنٽ سيڪوئيا|سڀ کان وڏا وڻ]]، [[ڪوسٽ ريڊ وُڊ|سڀ کان اوچا وڻ]]، ۽ [[سڀ کان پراڻا وڻ]]۔ ڪيليفورنيا جون مقامي گھاسون [[ساليانو ٻوٽو|دايمي]] نوعون آهن،&lt;ref name=&quot;Restoring Native Grasses&quot;&gt;{{Cite journal |last=Elstein |first=David |date=May 2004 |title=Restoring California's Native Grasses |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2004/may/grass |journal=Agricultural Research Magazine |volume=52 |issue=5 |page=17 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; ۽ رياست ۾ لڳ ڀڳ سَو جي ويجهو رس ڀريا (سَڪولنٽ) قسم مقامي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Native Plant of the Month: California Native Bunchgrasses |url=https://www.grassrootsecology.org/from-the-field/2023/8/14/native-plant-of-the-month-bunchgrasses#:~:text=By%20contrast,%20most%20California%20native%20grass%20species,in%20between%20for%20other%20plants%20to%20grow. |access-date=November 27, 2024 |website=Grassroots Ecology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; يورپي رابطي کان پوءِ اهي اڪثر يورپين سالياني [[حملہ آور نوعون]] واريون گھاسون سان بدلجي ويون؛ ۽ جديد دور ۾، اونهاري ۾ ڪيليفورنيا جا ٽڪريلا علائقا هڪ مخصوص سونهري-ڀورو رنگ اختيار ڪن ٿا۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;/&gt;
ڇاڪاڻ⁠ته ڪيليفورنيا ۾ آبهوا ۽ زمين جي بناوت جو سڀ کان وڏو تنوع آهي، تنهنڪري رياست ۾ ڇهه حياتياتي زون (لائيف زونز) بيان ڪيا ويندا آهن: هيٺيون [[سونوران ريگستان]]؛ مٿيون سونوران (پهاڙي دامن وارا علائقا ۽ ڪجهه ساحلي زمينون)؛ ٽرانزيشن (ساحلي علائقا ۽ نمي وارا اتر اوڀر ڪائونٽي)؛ ۽ ڪينيڊين، هڊسونيئن، ۽ آرڪٽڪ زونز، جيڪي رياست جي سڀ کان اوچين اوچائين تي مشتمل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California: flora and fauna |url=http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |access-date=September 7, 2010 |publisher=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
هيٺئين سونوران زون جي سڪي آبهوا ۾ ٻوٽن ۾ مقامي ڪيڪٽس، ميڪسڪائيٽ، ۽ پيلوورڊي جا مختلف قسم شامل آهن۔ [[جوشوا ٽري]](Yucca brevifolia) [[موهاوي ريگستان]] ۾ ملي ٿو۔ گل ڏيندڙ ٻوٽن ۾ ڊوارف ڊيزرٽ پوپي ۽ ڪيترن قسمن جا [[ايسٽرز]] شامل آهن۔ [[فريمونٽ ڪٽن وُڊ]] ۽ [[valley oak|ويلِي اوڪ]] سينٽرل ويلِي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ مٿئين سونوران زون ۾ چئپاريل بيلٽ شامل آهي، جيڪو ننڍن جهڙن وڻن، بونٽن وڻن، ۽ جڙي ٻوٽين واري ٻوٽاڻي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ''[[Nemophila]]''، [[Lamiaceae|مِنٽ]]، ''[[Phacelia]]''، ''[[viola (plant)|Viola]]''، ۽ ڪيليفورنيا پوپي (''[[Eschscholzia californica]]''، رياست جو گل) به هن زون ۾ گل ڪن ٿا، گڏوگڏ لوپين، جنهن جون هتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوعون ملن ٿيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ ڪيليفورنيا جا گهڻا ٻيل شامل آهن، جتي ريڊوُڊ (''[[Sequoia sempervirens]]'') ۽ “بگ ٽري” يا جائنٽ سيڪوئيا (''[[Sequoiadendron giganteum]]'') به آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻن جيئرن مان آهن (ڪجهه بابت چيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سال جيئرا رهيا)۔ [[ٽينبارڪ اوڪ]]، [[ڪيليفورنيا لوريل]]، [[شوگر پائن]]، [[ميڊرونا]](Arbutus)، [[چوڙي پنن وارو ميپل]](Acer macrophyllum)، ۽ [[ڊگلس-فر]] به هتي وڌن ٿا۔ ٻيلن جي زمين تي [[سورڊفرن]](Polystichum)، ايلم روٽ، [[بيرن ورٽ]]، ۽ [[ٽرِليئم]] ڍڪ ڏين ٿا، ۽ [[هڪلبيري]]، [[ايزيليا]]، ايلڊر، ۽ وائلڊ ڪرنٽ جا ڳاٺا ٿين ٿا۔ خاص جهنگلي گلن ۾ ماريپوسا، [[tulip|ٽوليپ]]، ۽ [[Lilium columbianum|ٽائيگر]] ۽ [[Lilium pardalinum|ليپرڊ]] لِليز شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;Sequoia sempervirens (D. Don) Endl.&quot;&gt;{{Cite web |title=Sequoia sempervirens (D. Don) Endl |url=http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm |access-date=October 7, 2010 |publisher=fed.us (U.S. Forest Service) |archive-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063912/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = California sea lion in La Jolla (70568).jpg
| caption1          = [[La Jolla|لا جويا]] ۾ هڪ [[ڪيليفورنيا لڌڙو]]
| image2            = Tule Elk - Merced National Wildlife Refuge Bill Leikam 12-03-2010.jpg
| caption2          = [[سان جوآڪين ويلِي]] ۾ هڪ [[ٽولي ايلڪ]]
}}

ڪينيڊين زون جي اوچائين تي [[جيفري صنوبر]]، [[ريڊ فر]]، ۽ [[لاڊجپول صنوبر]] چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ جهنگلي جهڙن علائقن ۾ ڊوارف [[مانزانيٽا]] ۽ سيانوٿس گهڻو آهي؛ هتي منفرد [[سيرا پفبال]](Calvatia sculpta) به ملي ٿو۔ ٽِمبر لائن کان ٿورو هيٺ، هڊسونيئن زون ۾ وائيٽبارڪ، فاڪس ٽيل، ۽ سلور پائن وڌن ٿا۔ لڳ ڀڳ {{convert|10500|ft|m}} تي آرڪٽڪ زون شروع ٿئي ٿو، جيڪو وڻن کان خالي علائقو آهي؛ هتي ٻوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جهنگلي گل شامل آهن، جهڙوڪ [[سيرا پرائمروز]](Primula suffrutescens)، [[Aquilegia flavescens|پيلو ڪولمبين]]، [[Ranunculus|الپائن بٽرڪپ]]، ۽ [[Dodecatheon alpinum|الپائن شوٽنگ اسٽار]]۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Life Zones of the Central Sierra Nevada&quot;&gt;{{Cite web |title=Life Zones of the Central Sierra Nevada |url=http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-date=March 1, 2012 |access-date=October 5, 2010 |publisher=sierrahistorical.org}}&lt;/ref&gt;
[[ناريل جو وڻ]] ڪيليفورنيا جي مشهور سڃاڻپ آهن، خاص طور [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾؛ ڪيترين نوعن کي ٻاهر کان آندو ويو آهي، پر ''Washington filifera'' (عام طور “ڪيليفورنيا فين پام” سڏيو وڃي ٿو) رياست جو مقامي آهي، جيڪو بنيادي طور [[ڪولوراڊو ريگستان]] جي اوئسز ۾ وڌي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.kcet.org/shows/lost-la/a-brief-history-of-palm-trees-in-southern-california |title= A Brief History of Palm Trees in Southern California |last= Masters|first= Nathan |date=December 7, 2011 |website= kcet.org |publisher= Public Media Group of Southern California/[[KCET]]/[[PBS]] |access-date= August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ متعارف ڪرايل ٻين عام ٻوٽن ۾ [[eucalyptus|يوڪليپٽس]]، [[اڪييشيا]]، [[پيپر ٽري]] (Schinus)، گيرينيم، ۽ [[اسڪاچ بروم]] شامل آهن۔ وفاقي سطح تي خطري ۾ درج ٿيل نوعن ۾ [[ڪنٽرا ڪوسٽا وال فلاور]](Erysimum capitatum)، [[اينٽيوڪ ڊيونز ايوننگ پرائمروز]]، [[سولانو گراس]](Tuctoria mucronata)، [[سان ڪليمينٽي ٻيٽ لارڪ اسپر]](Delphinium variegatum)، [[سالٽ مارش برڊز بيڪ]](Cordylanthus maritimus)، [[ميڪڊونلڊز راڪ-ڪريِس]](Arabis blepharophylla)، ۽ [[سانتا باربرا ٻيٽ لائيو فورايور]](Dudleya traskiae) شامل آهن۔ {{As of|1997|12}} تائين، 85 ٻوٽن جون نوعون “ٿريٽند” يا “اينڊينجرڊ” طور درج هيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

هيٺئين سونوران زون جي ريگستانن ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[سيھڙ|وڏو سيھڙ]]، [[ڪينگرو ريٽ]]، اسڪِرل، ۽ اوپوسم شامل آهن۔ عام پکين ۾ [[چٻرو]]، [[روڊرنر]]، [[ڪيڪٽس رِن]]، ۽ هاڪ جون مختلف نوعون شامل آهن۔ هتي جي رينگڻ وارن ۾ [[سائيڊوائينڊر وائپر]](Crotalus cerastes)، [[ڊيزارٽ ٽارٽائس]]، ۽ [[هورنڊ ٽوڊ]] شامل آهن۔ مٿئين سونوران زون ۾ [[پرونگھورن]]، [[ڊسڪي-فوٽڊ ووڊ ريٽ]]، ۽ [[رِنگ-ٽيلڊ ڪئٽ]] جهڙا جاندار ملن ٿا۔ هن زون جا خاص پکي [[ڪيليفورنيا ٿراشر]]، [[بشٽِٽ]](Psaltriparus minimus)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]] آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;California Condor&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=California Condor |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/California_Condor/id |access-date=October 3, 2010 |publisher=The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CalPhotos: Browse Mammal Common Names&quot;&gt;{{Cite web |date=October 2, 2010 |title=CalPhotos: Browse Mammal Common Names |url=http://calphotos.berkeley.edu/fauna/com-Mammal.html |access-date=October 3, 2010 |publisher=calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System&quot;&gt;{{Cite web |date=April 5, 2007 |title=Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System |url=http://nrs.ucdavis.edu/quail/natural/birds_bushtit.htm |access-date=October 5, 2010 |publisher=nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System) |archive-date=June 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610063556/http://nrs.ucdavis.edu/quail/Natural/Birds_bushtit.htm }}&lt;/ref&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ [[ڪولمبين بليڪ-ٽيلڊ ھرڻ]]، [[آمريڪن ڪارو رڇ]]، [[ڀورو لومڙ]]، [[ڪوگار]]، [[باب ٻلي]]، ۽ [[روزويلٽ ايلڪ]] ملن ٿا۔ گارٽر سانپ ۽ رئٽلسنيڪس جهڙا رينگڻ وارا هتي رهن ٿا۔ ان کان علاوه [[واٽر پپي]](Proteidae) ۽ [[ريڊوُڊ سيليمينڊر]] (Batrachoseps attenuatus) جهڙا خشڪي پاڻي وارا به عام آهن۔ [[ڪنگفشر]]، چِڪڊي، [[ٽوهي]]، ۽ همِنگ برڊ جهڙا پکي به هن علائقي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black-tailed Deer of California&quot;&gt;{{Cite web |date=2000 |title=Black-tailed Deer of California |url=http://www.westernhunter.com/Pages/Vol02Issue24/blacktail.html |access-date=October 7, 2010 |publisher=westernhunter.com}}&lt;/ref&gt;
ڪينيڊين زون ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[مائونٽين ويزل]]، [[سنو شو سيھڙ]]، ۽ چِپمنڪس جون ڪيترائي نوعون شامل آهن۔ نمايان پکين ۾ [[اسٽيلرز جي]] (بلو-فرنٽڊ جي)، [[مائونٽين چِڪڊي]]، [[هرمٽ ٿرش]]، [[آمريڪن ڊِپر]]، ۽ [[ٽائونسينڊز سولٽئير]] شامل آهن۔ جيئن جيئن هڊسونيئن زون ڏانهن اوچائي وڌي ٿي، پکي گهٽ ٿيندا وڃن ٿا۔ جڏهن⁠ته [[گري-ڪرائونڊ روزي فنچ]] بلند آرڪٽڪ علائقي جو واحد مقامي پکي چيو وڃي ٿو، ٻيا پکي جهڙوڪ [[ايناز همِنگ برڊ]] ۽ [[ڪلارڪس نٽڪريڪر]] به ملن ٿا۔ هن علائقي جا بنيادي ستڻ وارا جاندار سيرا ڪوني، [[وائيٽ-ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ]]، ۽ [[بگهورن رڍ]] آهن۔ {{As of|2003|04}} تائين، بگهورن شيپ کي [[يو ايس فِش اينڊ وائلڊ لائيف سروس]] پاران خطري ۾ درج ڪيو ويو هو۔ ڪيترن ئي زونز ۾ پکڙيل جاندارن ۾ [[مِيول ھرڻ]]، [[ڪويوٽي]]، [[جابلو شينھن]]، [[ناردرن فِلِڪر]]، ۽ هاڪ ۽ اسپيرو جون مختلف نوعون شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
[[File:Methuselah Walk USA Ca.jpg|thumb|[[ميٿوسيلا (صنوبر 
وڻ)|ميٿوسيلا]] دنيا جو [[سڀ کان پراڻا وڻ|سڀ کان پراڻو وڻ]] آهي، جيڪو [[قديم برِسلڪون صنوبر وارو ٻيلو|قديم برِسلڪون صنوبر واري ٻيلي]] ۾ [[اِنيو نيشنل فاريسٽ]] اندر ملي ٿو۔]]

ڪيليفورنيا جي آبي حيات رياست جي جبلائي ڍنڍن ۽ وهڪرن کان وٺي پئسفڪ جي پٿريلي ساحلي پٽي تائين چڱيءَ طرح ڦهلجي ٿي۔ ٽرائوٽ جون ڪيترائي نوعون ملن ٿيون، جن ۾ [[رينبو ٽرائوٽ|رينبو]]، [[سونھري ٽرائوٽ|سونھري]]، ۽ [[ڪٽ ٿروٽ ٽرائوٽ|ڪٽ ٿروٽ]] شامل آهن۔ لڏپلاڻ ڪندڙ سامن جون نوعون به عام آهن۔ گهري سمنڊ جي حيات ۾ [[اڇو سي باس|سي باس]]، [[ييلوفن ٽونا]]، [[بيراڪيوڊا]]، ۽ ويل جون ڪيترائي قسم شامل آهن۔ اتر ڪيليفورنيا جي ڀِٽن تي سيلز، سِي لائونز، ۽ ساحلي پکين جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ نوعون به شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
{{as of|2003|April}} تائين، 118 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي “اينڊينجرڊ” فهرست تي هئا؛ ۽ 181 ٻوٽا “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ خطري ۾ جانورن ۾ [[سان جوآڪين ڪِٽ لومڙ]](Vulpes macrotis)، [[پوائنٽ ايرينا مائونٽين بيور]](Aplodontia rufa nigra)، [[پئسفڪ پاڪٽ ڪوئو]]، [[سالٽ مارش هاروسٽ ڪوئو]]، [[مورو بي ڪينگرو ڪوئو]] (۽ ڪينگرو ڪوئي جون پنج ٻيون جنسون)، [[مارگوسا وول]]، [[ڪيليفورنيا ليسٽ ٽرن]]، [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]]، [[لاگرهيڊ شرائيڪ]]، [[بيل واري جھرڪي|سان ڪليمينٽي سيج جھرڪي]]، [[سان فرانسسڪو گارٽر نانگ]]، سيليمينڊر جون پنج نوعون، چب جون ٽي نوعون، ۽ پَپ فِش جون ٻه نوعون شامل آهن۔ يارهن تِتليون به خطري ۾ آهن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California's Endangered Insects—Formally Listed Insects |url=http://essig.berkeley.edu/endins/listed.htm |access-date=August 25, 2015 |website=berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه “ٿريٽند” طور وفاقي فهرست تي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Threatened and Endangered Invertebrates |url=http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html |access-date=May 8, 2017 |website=DFG.CA.gov |publisher=California Department of Fish and Wildlife |archive-date=May 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524215006/http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Search Results |url=https://ecos.fws.gov/ecp0/pub/SpeciesReport.do?groups=I&amp;listingType=L&amp;mapstatus=1 |access-date=May 8, 2017 |website=Environmental Conservation Online System |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; “ٿريٽند” جانورن ۾ ساحلي [[ڪيليفورنيا گنيٽ ڪيچر]]، [[پائيوٽ ڪٽٿروٽ ٽرائوٽ]]، [[ڏکڻ سِي آٽر]]، ۽ [[ناردرن اسپاٽڊ چٻرو]] شامل آهن۔ ڪيليفورنيا ۾ نيشنل وائلڊ لائيف رِفيوجز جي ڪُل ايراضي {{convert|290821|acre|km2}} آهي۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt; {{As of|2010|09}} تائين، 123 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot;&gt;{{Cite web |date=September 7, 2010 |title=U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California |url=http://ecos.fws.gov/tess_public/pub/stateListingAndOccurrenceIndividual.jsp?state=CA&amp;s8fid=112761032792&amp;s8fid=112762573902&amp;s8fid=24012838822503 |access-date=September 7, 2010 |publisher=ecos.fws.gov}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال تائين، 178 ڪيليفورنيا جا ٻوٽن جا قسم پڻ هن وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot; /&gt;

===درياهه===
{{main|ڪيليفورنيا جي درياهن جي فهرست}}

[[File:View of the Bay Area and the Californian Delta.jpg|thumb|left|[[سان فرانسسڪو بي]] (وچ-کاٻي) ۽ [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]] (مٿي-ساڄي)]]
ڪيليفورنيا اندر سڀ کان نمايان درياهي نظام [[سيڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]] مان ٺهي ٿو، جيڪي گهڻو ڪري سيرا نيواڊا جي اولهه ڍلان مان برف ڳرڻ سبب پاڻي حاصل ڪن ٿا، ۽ ترتيبوار سينٽرل ويلِي جي اتر ۽ ڏکڻ اڌ حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ ٻئي درياهه [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] ۾ گڏ ٿين ٿا، ۽ پوءِ [[سان فرانسسڪو بي]] وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] ڏانهن وهندا آهن۔ ڪيترائي وڏا معاون درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين نظام ۾ شامل ٿين ٿا، جن ۾ [[پِٽ درياهه]]، [[فيڌر درياهه]] ۽ [[ٽولومنِي درياهه]] شامل آهن۔
[[ڪلامٿ درياهه|ڪلامٿ]] ۽ [[ٽرنٽي درياهه (ڪيليفورنيا)|ٽرنٽي درياهه]] ڪيليفورنيا جي تمام پري اتر اولهه واري حصي ۾ وڏي ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[اِيل درياهه (ڪيليفورنيا)|اِيل درياهه]] ۽ [[ساليناس درياهه (ڪيليفورنيا)|ساليناس درياهه]] ترتيبوار [[سان فرانسسڪو بي]] جي اتر ۽ ڏکڻ پاسي ڪيليفورنيا جي سامونڊي پٽيءَ جي حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[موهاوي درياهه]] [[موهاوي ريگستان]] جو بنيادي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي، ۽ [[سانتا اينا درياهه]] [[ٽرانسورس رينجز]] جو گهڻو حصو پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن⁠ته اهو [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] کي وچ مان ڪٽي گذري ٿو۔ [[ڪولوراڊو درياهه]] [[ايرزونا]] سان گڏ رياست جي ڏکڻ اوڀر سرحد ٺاهي ٿو۔

ڪيليفورنيا جي گهڻن وڏن درياهن تي ٻن وڏين پاڻيءَ جي منصوبن جي حصي طور ڊيم ٺهيل آهن: [[سينٽرل ويلِي پروجيڪٽ]]، جيڪو [[سينٽرل ويلِي]] ۾ زراعت لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽ]]، جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] مان پاڻي کي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو۔ رياست جا ساحل، درياهه، ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذخيرو [[ڪيليفورنيا ڪوسٽل ڪميشن]] پاران ضابطي هيٺ آهن۔

===علائقا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ جڳهن جي فهرست}}
[[File:Ca-regions.svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست|ڪيليفورنيا جي علائقن]] جو نقشو]]
[[File:Southern California counties in red noshade.png|thumb|upright=1.2|نقشو جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] (مٿي اڇو) ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] (هيٺ ڳاڙهو) جي ورهاست ڏيکاري ٿو]]

ڪيليفورنيا کي روايتي طور [[اتر ڪيليفورنيا]] ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

; وڏيون ورهاستون
* '''[[اتر ڪيليفورنيا]]'''
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''

; علائقا
{{div col|colwidth=20em|content=
* '''[[شاسٽا ڪيسڪيڊ]]'''
** [[ڪلامٿ بيسن]]
** [[موڊاڪ پليٽو]]
* '''[[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]]'''
** [[لاسٽ ڪوسٽ]]
* '''[[سان فرانسسڪو بي ايريا|بي ايريا]]'''
** [[نارٿ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|نارٿ بي]]
** [[سان فرانسسڪو پيننسولا]]
** [[سانتا ڪلارا ويلِي|سائوٿ بي (سانتا ڪلارا ويلِي)]]
** [[ايسٽ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|ايسٽ بي]]
* '''[[سينٽرل ويلِي (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ويلِي]]'''
** [[سيڪرامئنٽو ويلِي]]
*** [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر سيڪرامئنٽو]]
** [[سان جوآڪين ويلِي]]
*** [[فريسنو ميٽروپوليٽن ايريا|ميٽروپوليٽن فريسنو]]
** [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]]
*'''[[سيرا نيواڊا]]'''
**[[گولڊ ڪنٽري]]
**[[ايسٽرن سيرا]]
* '''[[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]]'''
** [[مونٽيري بي ايريا]]
** [[بگ سَر]]
** [[گاويئوٽا ڪوسٽ]]
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''
** [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر لاس اينجلس]]
*** [[اينٽيلوپ ويلِي]]
*** [[لاس اينجلس بيسن]]
*** [[سان فرنينڊو ويلِي]]
*** [[سان گيبريل ويلِي]]
*** [[سانتا ڪلارِٽا ويلِي]]
** [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]]
** [[اورينج ڪوسٽ]]
** [[اِنلينڊ ايمپائر]]
** [[سان ڊيئگو–ٽيخُوانا]]
*'''[[ڪيليفورنيا جا ريگستان|ڪيليفورنيا ريگستان]]'''
**[[موهاوي ريگستان]]
**[[گريٽ بيسن ريگستان]]
**[[ڪولوراڊو ريگستان]] ([[سونوران ريگستان]])
***[[ڪاليڪسيڪو–ميڪسيڪالي]]
}}

===شهر ۽ ڳوٺ===
{{see also|ڪيليفورنيا ۾ شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|آبادي موجب ڪيليفورنيا جا سڀ کان وڏا شهر}}

رياست ۾ 483 [[بلدياتي ڪارپوريشن|انڪارپوريٽيڊ]] شهر ۽ ڳوٺ آهن،&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;/&gt; جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ [[ميونسپلٽي]] جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot;&gt;{{Cite web |title=CA Codes (gov:34500-34504) |url=http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-date=August 27, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Senate}}&lt;/ref&gt;

[[سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]] 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔&lt;ref name=&quot;Sacramento Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=Instant City: Sacramento |url=http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=[[California State Library]]}}&lt;/ref&gt; [[سان خوسيه، ڪيليفورنيا|سان خوسيه]]، [[سان ڊيئگو]]، ۽ [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔&lt;ref name=&quot;San Jose Inc&quot;&gt;{{Cite web |title=San Jose at a Glance |url=http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201852/http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-date=February 8, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Jose}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of San Diego&quot;&gt;{{Cite web |title=A History of San Diego Government |url=http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-date=May 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Diego}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benicia Inc&quot;&gt;{{Cite web |date=May 23, 2007 |title=California State Parks: 1846 to 1854 |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; [[مائونٽين هائوس، ڪيليفورنيا|مائونٽين هائوس]] 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;&gt;{{Cite web |date=July 1, 2024 |title=Mountain House officially becomes California's 483rd city |url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/mountain-house-officially-becomes-california-city/ |access-date=July 4, 2024 |publisher=CBS News}}&lt;/ref&gt;
انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ [[ميٽروپوليٽن ايريا]] ۾ اچي ٿي: [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]]، [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]، [[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا]]، [[سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا]]، يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]]۔

{{Largest cities
 |country=California
 |stat_ref=Source:&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
 |list_by_pop=
 |div_name=
 |div_link=ڪيليفورنيا جا ڪائونٽي{{!}}ڪائونٽي
 |city_1=لاس اينجلس
 |div_1=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_1=3,898,747
 |city_2=سان ڊيئگو
 |div_2=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_2=1,386,932
 |city_3=سان خوسيه، ڪيليفورنيا{{!}}سان خوسيه
 |div_3=سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارا
 |pop_3=1,013,240
 |city_4=سان فرانسسڪو
 |div_4=سان فرانسسڪو
 |pop_4=873,965
 |city_5=فريسنو، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |div_5=فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |pop_5=542,107
 |city_6=سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |div_6=سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |pop_6=524,943
 |city_7=لانگ بيچ
 |div_7=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_7=466,742
 |city_8=اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا{{!}}اوڪلينڊ
 |div_8=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_8=440,646
 |city_9=بيڪرزفيلڊ، ڪيليفورنيا{{!}}بيڪرزفيلڊ
 |div_9=ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ڪيرن
 |pop_9=403,455
 |city_10=ايناهايم
 |div_10=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_10=346,824
 |city_11=اسٽاڪٽن، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽاڪٽن
 |div_11=سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان جوآڪين
 |pop_11=320,804
 |city_12=ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |div_12=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_12=314,998
 |city_13=سانتا اينا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا اينا
 |div_13=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_13=310,227
 |city_14=آئروائين
 |div_14=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_14=307,670
 |city_15=چولا وسٽا، ڪيليفورنيا{{!}}چولا وسٽا
 |div_15=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_15=275,487
 |city_16=فريمونٽ، ڪيليفورنيا{{!}}فريمونٽ
 |div_16=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_16=230,504
 |city_17=سانتا ڪلارِٽا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارِٽا
 |div_17=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_17=228,673
 |city_18=سان برنارڊينو، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |div_18=سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |pop_18=222,101
 |city_19=موديسٽو، ڪيليفورنيا{{!}}موديسٽو
 |div_19=اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽينسلاوس
 |pop_19=218,464
 |city_20=مورينو ويلِي
 |div_20=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_20=208,634

}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقن جي فهرست|ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot;&gt;{{Cite web |date=August 15, 2017 |title=OMB Bulletin No. 17-01: Revised Delineations of Metropolitan Statistical Areas, Micropolitan Statistical Areas, and Combined Statistical Areas, and Guidance on Uses of the Delineations of These Areas |url=https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=dead |access-date=March 6, 2018 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آفيس آف مينيجمينٽ اينڊ بجيٽ]]}}&lt;/ref&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot;&gt;{{Cite web |title=Census QuickFacts: California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA/PST045219 |access-date=September 24, 2021 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ-ايناهايم، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|13200998|12828837}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|12}}
|[[سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ-هيورڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4749008|4335391}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي|مارن]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي|سان ميٽيو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|13}}
|[[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو-اونٽاريو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4599839|4224851}}
 |[[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|17}}
|[[سان ڊيئگو-ڪارلسبيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|3298634|3095313}}
 |[[سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ڊيئگو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|26}}
|[[سيڪرامئنٽو–روزويل–آرڊن-آرڪيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2397382|2149127}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|6}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|35}}
|[[سان خوسيه-سني ويل-سانتا ڪلارا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2000468|1836911}}
 |[[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|7}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|56}}
|[[فريسنو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|1008654|930450}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|8}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|62}}
|[[بيڪرزفيلڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|909235|839631}}
 |[[ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪيرن]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|9}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|70}}
|[[اوڪسنارڊ-ٿائوزنڊ اوڪس-وينٽورا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|843843|823318}}
 |[[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|10}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|75}}
|[[اسٽاڪٽن-لوڊي، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|779233|685306}}
 |[[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا گڏيل شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[گڏيل شمارياتي علائقن جي فهرست|گڏيل شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|18644680|17877006}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]، [[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]، [[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
|[[سان خوسيه-سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|9714023|8923942}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مارن]]، [[مرسڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مرسڊ]]، [[ناپا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ناپا]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]، [[سانتا ڪروز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪروز]]، [[سولانو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سولانو]]، [[سونوما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سونوما]]، [[اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اسٽينسلاوس]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|23}}
|[[سيڪرامئنٽو-روزويل، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|2680831|2414783}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[نيواڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|نيواڊا]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[سٽر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سٽر]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]، [[يوبا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يوبا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|45}}
|[[فريسنو-ماڊيرا، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|1317395|1234297}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]، [[ڪنگز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪنگز]]، [[ماڊيرا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ماڊيرا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|125}}
|[[ريڊنگ-ريڊ بلف، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|247984|240686}}
 |[[شاسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|شاسٽا]]، [[ٽيهيما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ٽيهيما]]
|}


== آباديائي انگ اکر ==
{{Main|ڪيليفورنيا جا آباديائي انگ اکر}}

===آبادي===
{{US Census population
| 1850 = 92597
| 1860 = 379994
| 1870 = 560247
| 1880 = 864694
| 1890 = 1213398
| 1900 = 1485053
| 1910 = 2377549
| 1920 = 3426861
| 1930 = 5677251
| 1940 = 6907387
| 1950 = 10586223
| 1960 = 15717204
| 1970 = 19953134
| 1980 = 23667902
| 1990 = 29760021
| 2000 = 33871648
| 2010 = 37253956
| 2020 = 39538223
| estyear = 2025
| estimate = 39355309
| footnote = ذريعا: 1790–1990، 2000، 2010، 2020، 2024&lt;ref name=&quot;dof.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ 2013 دوران 356,000 رهواسي وڌيا |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-date=May 2, 2014 |access-date=September 26, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census_1790_1990&quot;&gt;{{Cite web |date=August 20, 1993 |title=1990 آبادي ۽ رهائش بابت مردمشماري: يونٽ ڳڻپون، آمريڪا، 1990 سي پي ايڇ-2-1 |url=https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 1, 2012 |website=آبادي ۽ رهائش يونٽ ڳڻپون، 1790–1990 آبادي جا اندازا، صفحا 26–27 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واپار کاتو]]: معاشيات ۽ شماريات انتظاميا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Census2020&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=تڪڙا حقيقتون: ڪيليفورنيا |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]] |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;{{break}}چارٽ ۾ ڏيهي آباديءَ جا انگ اکر شامل ناهن.{{break}}مطالعا ظاهر ڪن ٿا ته 1850 ۾ ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي آبادي لڳ ڀڳ 150,000 هئي{{break}}۽ پوءِ 1900 تائين گهٽجي 15,000 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;americanindiantah1&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي انڊين سِوڪس منصوبي: اتر ڪيليفورنيا جا انڊين—وفاقي، رياستي ۽ چوڪيدارانه مداخلت جو ڪيس مطالعو، 1850–1860 |url=http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-date=March 17, 2012 |access-date=March 21, 2012 |publisher=آمريڪن انڊين ٽي اي ايڇ.ڪام}}&lt;/ref&gt;
}}

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;{{cite web |last1=جانسن |last2=ميهيا |last3=ميڪ گهي |first1=هانس |first2=ماريسول |first3=ايرڪ |title=ڪيليفورنيا جي آبادي |url=https://www.ppic.org/publication/californias-population/ |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |access-date=March 14, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=40Mill&gt;{{Cite news |url=https://calmatters.org/explainers/california-population-migration-census-demographics-immigration/ |first1=جڊي |last1=لن |first2=ايڊريا |last2=واٽسن |title=وضاحت: ڪيليفورنيا ۾ لڏپلاڻ—40 ملين جي ڪهاڻي |date=June 24, 2022 }}&lt;/ref&gt; [[2020 آمريڪي مردمشماري]] موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا [[2010 آمريڪي مردمشماري|2010]] کان 6.13٪ واڌ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{Cite web |title=آبادي، آبادي ۾ تبديلي، ۽ آبادي جي تبديليءَ جا اندازي ڪيل جزا: 1 اپريل 2010 کان 1 جولاءِ 2020 (اين ايس ٽي-اي ايس ٽي 2020-آل ڊيٽا) |url=http://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222173239/https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |archive-date=December 22, 2020 |access-date=April 26, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي.&lt;ref name=40Mill&gt;&lt;/ref&gt; هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا.&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=ايرڪ |last1=ميڪ گهي |first2=ماريسول ڪوئيار |last2=ميهيا |first3=هانس|last3=جانسن|url=https://www.ppic.org/blog/californias-stalled-population-growth/|title=ڪيليفورنيا ۾ آبادي واڌ جي سست رفتاري |date=April 26, 2021|publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Byler&gt;{{Cite news|first=ڊيوڊ|last=بائلر|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/03/31/why-californias-population-boom-has-stalled/|title=ڪيليفورنيا جي آباديءَ واري بوم ڇو سست ٿي ويو |newspaper=واشنگٽن پوسٽ|date=March 31, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ڪيليفورنيا جي گهٽجندڙ آبادي جا وڏا اثر |first=ڊين|last=والٽرز|url=https://calmatters.org/commentary/2022/04/california-population-decline/|work=ڪيل ميٽرز|date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ [[پيدائش جي شرح]]، [[ڪوڊ-19 وبا]] سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو.&lt;ref name = PPIC&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=اسٽاف ۽ ايجنسيون|url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/may/02/california-population-decline-trend-covid|title=ڪيليفورنيا جي آبادي ٻئي سال به لڳاتار گهٽجي رهي آهي |newspaper=دي گارڊين|date=May 2, 2022}}&lt;/ref&gt; آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا&lt;ref&gt;{{Cite news |author=روڊريگيز |first1=اينجيلا |last2=ريس |first2=فلپ |date=November 2, 2023 |title=وري به، ڪيليفورنيا مان لڏڻ وارا ماڻهو اندر لڏڻ وارن کان وڌيڪ آهن—ڊيٽا ڇا ٻڌائي ٿو؟ اهي ڪٿي وڃي رهيا آهن؟ |url=https://www.uniondemocrat.com/lifestyle/article_8e11bc68-79a4-11ee-998f-c71cde977c08.html |access-date=November 4, 2023 |newspaper=دي يونين ڊيموڪريٽ |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، [[ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪيليفورنيا وارن مان لڳ ڀڳ اڌ رياست ڇڏڻ تي سوچي رهيا آهن—سروي مطابق؛ گهڻن لاءِ وڏو سبب گذر سفر جي قيمت آهي |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/28/california-population-decline-costs-of-living-state/70363036007/ |first1=اٽزل |last1=لونا |date=Jun 28, 2023 |access-date=November 5, 2023 |newspaper=يو ايس اي ٽوڊي |language=en-US}}&lt;/ref&gt;، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=بليڪ |last2=سوزين |date=November 25, 2024 |title=پري کان ڪم سبب رياست ڇڏڻ وارن ڪيليفورنيا وارن ۾ ‘واپسي’ جون نشانيون |url=https://www.newsweek.com/california-sees-surge-people-moving-state-1986685 |access-date=May 20, 2025 |website=نيوزويڪ |language=en}}&lt;/ref&gt;، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو.{{Citation needed|date=May 2025}} جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي.&lt;ref name=PPIC&gt;&lt;/ref&gt; 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي [[آبادي جي گھاٽائي]] 250/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي ۽ [[آبادي-وزني گھاٽائي]] 7954/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي.{{refn|هر ماڻهو جي چوڌاري 1mi دائري اندر گھاٽائي جو اوسط|group=&quot;note&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=ڪيليفورنيا |url=https://urbanstats.org/article.html?longname=California%2C+USA |website=اربان اسٽيٽس |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;

[[File:California population density 2020.png|thumb|upright=1.4|left|ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي، 2020]]

[[گريٽر لاس اينجلس علائقو]] آمريڪا جو ٻيو وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جڏهن ته [[لاس اينجلس]] پاڻ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر]] آهي. [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;LA County DPSS&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2005 |title=ڊي پي ايس ايس بابت |url=https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm  |access-date=December 26, 2009 |publisher=لاس اينجلس ڪائونٽي ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ سوشل سروسز |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009151113/https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |archive-date= Oct 9, 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baby Slump In L.A. County&quot;&gt;{{Cite news |last=بيريٽ |first=بيٿ |date=September 19, 2003 |title=لاس اينجلس ڪائونٽي ۾ ٻارن جي ڄمڻ ۾ گهٽتائي |pages=N4 |work=لاس اينجلس ڊيلي نيوز |publisher=لاس اينجلس نيوز پيپر گروپ |url=http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |via=ريڊ آربٽ |access-date=December 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715060356/http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |archive-date=July 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[سان فرانسسڪو]] ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ جي گھاٽائي موجب فهرست|آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن]] مان هڪ آهي. [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن]] مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، [[سان ڊيئگو]] (8هون)، [[سان خوسيه (ڪيليفورنيا)|سان خوسيه]] (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو [[آبادي جو مرڪز]] [[شافٽر (ڪيليفورنيا)|شافٽر]] شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، [[ڪيرن ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ڪيرن ڪائونٽي]] ۾ واقع آهي.{{refn|آبادي جي مرڪز جا هم آهنگ {{Coord|35.491035|-119.347852|display=inline}} تي آهن.&lt;ref name=&quot;popCentersByState&quot;&gt;{{Cite web |date=November 17, 2021 |title=2020 جي مردمشماري لاءِ آبادي جا مرڪز |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/cenpop2020/CenPop2020_Mean_ST.txt |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري}}&lt;/ref&gt;
|group=&quot;note&quot;}}

2020 موجب، ڪيليفورنيا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي عمرِ توقع موجب فهرست|عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين]] نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr71/nvsr71-02.pdf |access-date=January 2, 2025 |title=آمريڪا جي رياستن جا حياتياتي ٽيبل، 2020|first1=ايلزبيٿ |last1=ايريا س |first2=جيا چُوان |last2=شو |first3=بيتزايدا |last3=ٽيههڊا-ويرا |first4=شيري |last4=مرفي |first5=برائگهم|last5=باسٽين|publisher=سينٽرز فار ڊزيز ڪنٽرول اينڊ پريوينشن|journal=نيشنل وائٽل اسٽيٽسٽڪس رپورٽس|volume=71|number=2|date=August 23, 2022|pages=1–18 |pmid=36043888 }}&lt;/ref&gt;
2010 کان شروع ٿي، [[ڪيليفورنيا گولڊ رش]] کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=واتانابي |first1=ٽيريسا |last2=بيسيرا |first2=هيڪٽر |date=April 1, 2010 |title=ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسين اڪثريت وارو درجو ٻيهر حاصل ڪيو |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-01-la-me-homegrown1-2010apr01-story.html |access-date=January 19, 2013 |work=لاس اينجلس ٽائمز}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot;&gt;{{Cite web |title=ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ صفر تي اچي وئي—۽ شايد ان کان به گهٽ |url=http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=پيو هسپانڪ سينٽر |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072108/http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf }}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]] جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;{{Cite news |last1=مگاني نِني |first1=اسٽيڦن |last2=ريس |first2=فلپ |date=January 17, 2013 |title=مردمشمارين موجب ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمدون لاطيني آمدن کان وڌي ويون |url=http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232108/http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 19, 2013 |work=سيڪرامئنٽو بي}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو]] مان [[خالص لڏپلاڻ]]، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt;
تازن سالن ۾ رياست ۾ [[غير دستاويزي مهاجر]]ن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2012 |title=غير اجازت يافته مهاجر: 2011 ۾ 11.1 ملين |url=http://www.pewhispanic.org/2012/12/06/unauthorized-immigrants-11-1-million-in-2011/ |access-date=August 25, 2015 |website=پيو ريسرچ سينٽر: هسپانڪ رجحان منصوو}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1{{spaces}}ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;BusinessWeek&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |title=ڪيليفورنيا ۾ غير قانوني مهاجرن جي کوٽ |website=بلومبرگ بزنس ويڪ |date=May 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510045259/http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |archive-date=May 10, 2012 }}&lt;/ref&gt; انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—[[غير قانوني مهاجر آبادي (آمريڪا)|ملڪ]] ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو—&lt;ref&gt;{{Cite news |last=سليوين |first=پيٽر |date=April 30, 2010 |title=نئون ايريزونا قانون پوليس کي ‘نازڪ’ صورتحال ۾ وجهي ٿو |pages=A4 |newspaper=واشنگٽن پوسٽ |location=واشنگٽن، ڊي سي |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] کان پوءِ&lt;/ref&gt; ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6{{spaces}}ملين هئا&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot;&gt;{{Cite news |last=گارڊنر |first=مائيڪل |date=April 19, 2011 |title=غير قانوني مهاجرن کي خدمتون گهٽائڻ آسان ناهي |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html |access-date=August 8, 2017 |work=[[دي سان ڊيئگو يونين-ٽربيون]]}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري [[لاس اينجلس ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]]، [[مونٽيري ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|مونٽيري]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|سان بينيٽو]]، [[ايمپيريل ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ايمپيريل]]، ۽ [[ناپا ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ناپا]] ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;PPIC2011II&quot;&gt;{{Cite web |last1=جانسن |first1=هانس |last2=هل |first2=لورا |date=July 2011 |title=غير قانوني لڏپلاڻ |url=http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 15, 2013 |website=اشاعتون |publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt; غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ [[ميڪسيڪو]] آهي.&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot; /&gt; ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ [[لاس اينجلس]]، [[اوڪلينڊ]]، ۽ [[سان فرانسسڪو]] شامل آهن،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 15, 2019 |title=پناهه وارن شهرن جا عملدار مهاجر قيدين کي منتقل ڪرڻ بابت ٽرمپ جي تجويز جي مذمت ڪن ٿا |url=https://www.npr.org/2019/04/15/713616857/officials-in-sanctuary-cities-condemn-trumps-proposal-to-move-immigrant-detainee?t=1567429578598}}&lt;/ref&gt; [[پناهه وارو شهر|پناهه وارين پاليسين]] اختيار ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=شهر ۽ رياستون—مزاحمت به ڪن ٿيون ۽ نون طريقن سان اميگريشن ڪڙڪائي ۾ مدد به ڪن ٿيون |url=https://pew.org/2O8sa9I |website=پيو.آرگ|date=August 3, 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو هائوسنگ اينڊ اربن ڊولپمينٽ کاتو|ايڇ يو ڊي]] جي 2022 واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ|سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ]] موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 [[بي گهر ماڻهو|بي گهر]] ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2007-2022 رياستن موجب پي آءِ ٽي ڳڻپون |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf|title=2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ (اي ايڇ اي آر) ڪانگريس ڏانهن}}&lt;/ref&gt;

===نسل ۽ نسليت===

[[File:Ethnicity in California (2020).jpg|thumb|upright=1.2|2020 واري آمريڪي مردمشماري موجب ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جو نقشو: نسل ۽ نسليت جي لحاظ کان گهڻائي]]

[[File:Map of Californian Counties by Percentage of Hispanics or Latinos.png|thumb|[[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ ۽ لاطيني ڪيليفورنيا واسي]] رياست جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. هي نقشو 2020 واري مردمشماري ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني ماڻهن جي سيڪڙي موجب ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون ڏيکاري ٿو:&lt;br /&gt;{{legend|#26619C|50٪ يا وڌيڪ}}{{legend|#0087BD|25–49٪}}{{legend|#6699CC|15–24٪}}{{legend|#9EB9D4|5–15٪}}]]
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right;&quot;
|+ [[2020 آمريڪي مردمشماري|2020 واري مردمشماري]] موجب نسلي ۽ قومياتي جوڙجڪ
|-
! class=&quot;unsortable&quot;|نسل ۽ نسليت&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=آمريڪا ۾ نسل ۽ نسليت: 2010 واري مردمشماري ۽ 2020 واري مردمشماري |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=August 12, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |access-date=September 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |اڪيلو
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |ڪُل
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هسپانڪ يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪُل ۽ جزوي نسب الڳ نٿا ڪيا وڃن.&lt;/ref&gt;
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|39.4|%|2||background:green}}
|-

| [[ڪيليفورنيا ۾ اڇا آمريڪي|اڇا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|34.7|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|38.3|%|2||background:gray}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪي|ايشيائي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|15.1|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|17.0|%|2||background:purple}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ آفريڪي آمريڪي|آفريڪي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|5.4|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|6.4|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.3|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|0.7|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا (غير هسپانڪ)
|align=right| {{bartable|0.6|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:brown}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جي آباديءَ جو نسلي ورهاست&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نسل موجب آبادي |url=https://censusscope.org/us/s6/chart_race.html |access-date=May 2, 2025 |website=سنسس اسڪوپ.آرگ}}&lt;/ref&gt;
!class=&quot;unsortable&quot;|نسلي جوڙجڪ
!1950&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا – نسل ۽ هسپانڪ اصل: 1850 کان 1990 تائين |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327163812/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-date=March 27, 2010 |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!1960&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1980&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |title=ڏهاڪن واري مردمشماري (2020، 2010، 2000) |url=https://www.census.gov/data/developers/data-sets/decennial-census.html |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2010 مردمشماري: ڪيليفورنيا رياست پروفائيل |url=https://www2.census.gov/geo/maps/dc10_thematic/2010_Profile/2010_Profile_Map_California.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مردمشمارِي ڊيٽا ڳوليو |url=https://data.census.gov/table?g=040XX00US06&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20(PL%2094-171) |access-date=June 28, 2024 |website=ڊيٽا.سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[اڇو آمريڪي|اڇا]]
|93.7%
|92%
|89%
|76.2%
|69%
|59.6%
|57.6%
|41.2%
|-
|[[آفريڪي آمريڪي|ڪارا]]
|4.4%
|5.6%
|7%
|7.7%
|7.4%
|6.7%
|6.2%
|5.6%
|-
|[[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
|1.7%
|2%
|2.8%
|5.3%
|9.6%
|10.9%
|13%
|15.4%
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]]
|0.2%
|0.2%
|0.5%
|0.9%
|0.8%
|1%
|1%
|1.6%
|-
|[[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]
|—
|—
|—
|—
|—
|0.4%
|0.4%
|0.4%
|-
|[[آمريڪي مردمشماري ۾ نسل ۽ نسليت|''ڪجهه ٻيو نسل'']]
|—
|0.1%
|0.7%
|10%
|13.2%
|16.8%
|17%
|21.2%
|-
|[[گهڻ نسلي آمريڪي|ٻه يا وڌيڪ نسل]]
|—
|—
|—
|—
|—
|4.8%
|4.9%
|14.6%
|-
|[[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|'''هسپانڪ يا لاطيني''']] '''(ڪنهن به نسل مان)'''
|'''7.2%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=پنج ڏکڻ اولهه واري رياستن ۾ چونڊيل نسلي گروهن جون آباديائي خاصيتون |url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/pc-s1-supplementary-reports/pc-s1-55.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;'''
|'''9.1%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;'''
|'''13.7%'''
|'''19.2%'''
|'''25.8%'''
|'''32.4%'''
|'''37.6%'''
|'''39.4%'''
|-
|[[غير هسپانڪ اڇا|''غير هسپانڪ اڇا'']]
|86.5%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|82.9%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|''76.3%''
|''66.6%''
|''57.2%''
|''46.7%''
|''40.2%''
|''34.7%''
|-
|''غير هسپانڪ ڪارا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''7.5%''
|''7.0%''
|''6.4%''
|''5.8%''
|''5.4%''
|-
|''غير هسپانڪ ايشيائي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''5.3%''
|''9.1%''
|''10.8%''
|''12.8%''
|''15.1%''
|-
|''غير هسپانڪ ڏيهي آمريڪي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.9%''
|''0.6%''
|''0.5%''
|''0.4%''
|''0.4%''
|-
|''غير هسپانڪ پئسفڪ ٻيٽن جا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.3%''
|''0.3%''
|''0.3%''
|-
|''غير هسپانڪ “ڪجهه ٻيو نسل”''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.5%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.6%''
|-
|''غير هسپانڪ ٻه يا وڌيڪ نسل''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''2.7%''
|''2.4%''
|''4.1%''
|}
آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% [[اڇا آمريڪي|اڇا]] (جن ۾ [[هسپانڪ اڇا آمريڪي|هسپانڪ اڇا]] پڻ شامل آهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02008 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02008&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 33.7% [[غير هسپانڪ اڇا|غير هسپانڪ اڇا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 18.1% [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02011 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02011&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 7.3% [[آفريڪي آمريڪي|ڪارا يا آفريڪي آمريڪي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02009 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02009&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 3.2% [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]] ۽ [[الاسڪا جا ڏيهي|الاسڪا جا ڏيهي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02010 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02010&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 0.9% [[ڏيهي هوائي|ڏيهي هوائي]] يا [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02012 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02012&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; ۽ 34.3% [[ڪجهه ٻيو نسل|ڪجهه ٻيو نسل]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02013 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02013&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cpercentage |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]] (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن.&lt;ref name=&quot;2018CensusDemo&quot;&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/table/RHI125215/06 2018 آمريڪي مردمشماري تڪڙا حقيقتون]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، 2018.&lt;/ref&gt; [[غير هسپانڪ اڇا]] رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا.&lt;ref name=2018CensusDemo&gt;&lt;/ref&gt; ''[[ڪيلفورنيائو|ڪيلفورنيائو]]'' ڪيليفورنيا جا اهي [[هسپانڪ]] رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني ڳالهائيندڙ]] ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف [[ميڪسيڪي آمريڪي]]/[[چيڪانو]]، [[ڪريئولو ماڻهو|ڪريئولو اسپيني]]، ۽ [[ميسٽيزو]] پسمنظرن سان جڙيل آهي.&lt;ref&gt;جيئن ڪلارڪ، ڊونالڊ ٽي. (2008) ۾ حوالو ڏنل: ''سانتا ڪروز ڪائونٽي جڳهن جا نالا'' ص 442، اسڪاٽس ويلي، ڪيليفورنيا، ڪيسٽرل پريس.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]]، ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]] آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-hispanic-population.html|title=ڪولمبين ۽ هونڊورين آباديون پهريون ڀيرو 1 ملين کان وڌيون؛ وينزويلا جي آبادي 2010 کان پوءِ سڀ کان تيز وڌي |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] نسب، 6.6% وٽ [[جرمن آمريڪي|جرمن]] نسب، 6.1% وٽ [[انگريز آمريڪي|انگريز]] نسب، 5.6% وٽ [[آئرش ماڻهو|آئرش]] نسب، 4.9% وٽ [[چيني آمريڪي|چيني]] نسب، 4.3% وٽ [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] نسب، 4% وٽ [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] نسب (گهڻو ڪري [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]] ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]])، 3.4% وٽ [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] نسب، 2.8% پاڻ کي [[آمريڪي نسب|آمريڪي]] نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] نسب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02018&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ethnic Origins in California.png|thumb|upright=2|ڪيليفورنيا ۾ نسلي اصل]]

{{as of|2011}}, 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ايڪس نر |first=رچ |date=June 3, 2012 |title=هاڻي 1 سال کان گهٽ عمر وارا آمريڪي گهڻي ڀاڱي اقليتون آهن—پر اوهايو ۾ نه: شمارياتي جھلڪ |url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html |access-date=September 20, 2016 |website=ڪليولئنڊ.ڪام |publisher=ايڊوانس اوهايو}}&lt;/ref&gt;
ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1{{spaces}}ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري [[ڪيليفورنيا جا ڏيهي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن]] سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي [[ميڪسيڪو جا ڏيهي ماڻهو|ميڪسيڪي آمريڪي انڊين]] ۽ 67,904 پاڻ کي [[وچ آمريڪا جا انڊين|وچ آمريڪي انڊين]] سڃاڻائن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02014 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02014&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;
2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[اقليت-اڪثريت رياست|اقليت آبادي]] آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;CensusQuickFacts&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي مردمشماري بيورو مان ڪيليفورنيا جون تڪڙيون حقيقتون |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-date=December 28, 2009 |access-date=December 26, 2009 |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt; گذريل 25 سالن دوران [[غير هسپانڪ اڇا]] آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانڪ]] ۽ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20100607034629/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2010%2F06%2F05%2FMNSG1DQ1BL.DTL رياست ۾ اڇا ‘بدلي واري سطح’ کان هيٺ]&quot;. [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]]. June 5, 2010.&lt;/ref&gt; هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون.&lt;ref name=&quot;Economist CA Hispanics&quot;&gt;{{Cite news |date=June 20, 2015 |title=لاطيني زور |newspaper=دي اڪانامسٽ |url=https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo}}&lt;/ref&gt; لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب [[چين]]، [[ڀارت]]، ۽ [[فلپائن]] مان لڏپلاڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Asians CA&quot;&gt;{{Cite web |last=وينڊل ڪاڪ्स |title=ايشيائي: آمريڪا جي سڀ کان تيزي سان وڌندڙ اقليت |url=http://www.newgeography.com/content/004825-asians-americas-fastest-growing-minority |access-date=July 19, 2015 |publisher=نيو جيوگرافي}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا [[ميڪسيڪو]] (3.8 ملين)، [[فلپائن]] (821,136)، [[چين]] (795,450)، [[ڀارت]] (574,498)، ۽ [[ويٽنام]] (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ مهاجر |url=https://www.ppic.org/publication/immigrants-in-california/#:~:text=The%20vast%20majority%20of%20California's,)%20and%20Vietnam%20(502,600) |access-date=May 20, 2025 |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- مهرباني ڪري موبائل ۽ آئي پيڊ ريزوليوشنز تي ٽيسٽ ڪريو (موبائل سائيٽ تي) جڏهن تبديلي ڪريو—هي اڳ به ٽٽيو آهي --&gt;
&lt;!-- {{div col|colwidth=33%}} هٽايو ويو ڇاڪاڻ ته اضافي ٽيبلون ۽ {{Div col end}} [[Special:Diff/978266367]] تي هٽايا ويا --&gt;

===ٻوليون===
{{main|ڪيليفورنيا جون ٻوليون}}

{{see also|ڪيليفورنيا انگريزي|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي}}
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-open&quot; style=&quot;margin-left:1em; float:right&quot;
|+ '''ڪيليفورنيا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائبيون ويندڙ ٻوليون'''
|-
! ٻولي !! آبادي{{break}}&lt;small&gt;({{as of|2021|lc=y}})&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي ڪميونٽي سروي: گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ 5 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي لاءِ انگريزي ڳالهائڻ جي صلاحيت |url=https://data.census.gov/table?q=punjabi&amp;g=040XX00US06&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=false |access-date=July 23, 2023 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; !! [[سيڪڙو|٪]]
|-
|[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]]
|20,763,638
|{{Percentage|20,763,638|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]
|10,434,308
|{{Percentage|10,434,308|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]
|1,244,445
|{{Percentage|1,244,445|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ تاگالوگ ٻولي|تاگالوگ]]
|757,488
|{{Percentage|757,488|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]]
|544,046
|{{Percentage|544,046|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]]
|356,901
|{{Percentage|356,901|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ عربي ٻولي|عربي]]
|231,612
|{{Percentage|231,612|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فارسي ٻولي|فارسي]]
|221,650
|{{Percentage|221,650|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]
|211,614
|{{Percentage|211,614|37,027,601|2}}
|-
|[[هندي]]
|208,148
|{{Percentage|208,148|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ روسي ٻولي|روسي]]
|178,176
|{{Percentage|178,176|37,027,601|2}}
|-
|[[پنجابي آمريڪي|پنجابي]]
|156,763
|{{Percentage|156,763|37,027,601|2}}
|-
|[[جاپاني آمريڪي|جاپاني]]
|135,992
|{{Percentage|135,992|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
|126,371
|{{Percentage|126,371|37,027,601|2}}
|}

[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] ڪيليفورنيا جي [[ڊي جوري]] ۽ [[ڊي فيڪٽو]] [[سرڪاري ٻولي]] طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي [[سرڪاري ٻولي]] طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63|پروپوزيشن 63]] جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڊرائيور لائسنس يا سڃاڻپ ڪارڊ جي تجديد |url=http://www.dmv.ca.gov/dl/dl_info.htm#languages |publisher=ڪيليفورنيا ڊپارٽمينٽ آف موٽر ويھيڪلز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AB 800 Analysis&quot;&gt;{{Cite web |last=ويسن |first=هرب |author-link=Herb Wesson |date=July 17, 2001 |title=اي بي 800 اسيمبلي بل—بل جو تجزيو |url=http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123142018/http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-date=November 23, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي |page=3 |quote=In 1986, California voters amended the state constitution to provide that the Legislature and officials of the State of California shall take all steps necessary to insure that the role of English as the common language of the State of California is preserved and enhanced. The Legislature shall make no law which diminishes or ignores the role of English as the common language of California.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull English already official&quot;&gt;{{Cite news |last=هل |first=ڊيانا |date=May 20, 2006 |title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي اڳ ئي “سرڪاري” آهي |work=[[سان جوسي مرڪيوري نيوز]]}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = left
| width             = 250
| image1            = California Constitution 1849 title page.jpg
| image2            = Proclama al Pueblo de California (1849) (cropped).jpg
| footer            = [[ڪيليفورنيا جو آئين]] [[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] (کاٻي) ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]] (ساڄي) ٻنهي ٻولين ۾ آمريڪي ۽ [[ڪيلفورنيائو]] نمائندن پاران لکيو ويو.
}}

[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=گفورڊ | first1=برنارڊ آر. | last2=والديس | first2=گواڊالوپي | title=ڪيليفورنيا جي سرڪاري اسڪولن ۾ هسپانڪ شاگردن جي لساني اڪيلائپ: ٻيهر ڳنڍجڻ جو چيلينج | journal=ٽيچرز ڪاليج رڪارڊ: تعليم ۾ علمي تحقيقي آواز | volume=108 | issue=14 | date=2006 | issn=0161-4681 | doi=10.1177/016146810610801408 | pages=125–154 | url=https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-date=October 15, 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf |date=October 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zocalopublicsquare.org/2016/12/15/california-losing-ability-hablar-espanol/ideas/connecting-california/|title=ڇا ڪيليفورنيا “هبلار ايسپانيو ل” ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي رهيو آهي؟ &amp;#124; ڪنڪٽنگ ڪيليفورنيا|first=جو |last=ميٿيوز |date=December 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|quote=Spanish is deeply intertwined in our society | last=گڊ | first=گريٽا | title=ڪيليفورنيا ۾ 10.4 ملين ماڻهو اسپيني ڳالهائين ٿا—هتي آهي ته اوهان به ڪيئن سکي سگهو ٿا | website=ايس ايف گيٽ | date=March 31, 2021 | url=https://www.sfgate.com/shopping/article/10-4-million-people-speak-Spanish-in-16067234.php}}&lt;/ref&gt; اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي [[ڪيليفورنيا تي فتح]] ۽ [[گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو]] کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون [[ڪيليفورنيا جو آئين]] 1849 جي [[ڪيليفورنيا آئيني ڪنوينشن|مونٽيري آئيني ڪنوينشن]] ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite web | last=ايڊورڊس | first=اينڊريو | title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي ۽ اسپيني جي ڊگهي گڏيل تاريخ | website=لاس اينجلس ڊيلي نيوز | date=July 18, 2010 | url=https://www.dailynews.com/2010/07/18/english-spanish-share-long-history-in-california/}}&lt;/ref&gt;
ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languagepolicy.net/archives/1879con.htm|title=ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي جا حق: 1879 واري آئين تي بحث|website=لينگويج پاليسي.نيٽ}}&lt;/ref&gt; ويهين صدي جي وچ ڌاري [[صرف-انگريزي تحريڪ]] جي وڌڻ سان [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63]] منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|title=ڪيليفورنيا جي ٻه-ٻولي تعليم تي ووٽ پٺيان پيچيده تاريخ|date=November 2, 2016|magazine=ٽائيم|access-date=February 5, 2026|archive-date=June 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629101048/https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58]] [[ٻه-ٻولي تعليم]] تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | last=گارشيا | first=ڪيرن | title=ٻي ۽ ٽين نسل جا لاطيني ڪيئن اسپيني ٻولي ٻيهر پنهنجائي رهيا آهن | website=لاس اينجلس ٽائيمز | date=January 31, 2023 | url=https://www.latimes.com/lifestyle/story/2023-01-31/how-language-affects-identity-for-latinos }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=سانچيذ | first=ڪلاڊيو | title=لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، ڪيليفورنيا واسي ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي تي ٻيهر نظر وجهن ٿا | website=اين پي آر | date=October 29, 2016 | url=https://www.npr.org/sections/ed/2016/10/29/499867678/the-debate-over-bilingual-education-in-california }}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ksbw.com/article/dollar178-million-grant-uplifts-california-spanish-speaking-students/41236323|title=$1.78 ملين گرانٽ ڪيليفورنيا جي اسپيني ڳالهائيندڙ شاگردن کي هٿي ڏئي ٿي |first=ڪرسچن |last=بالديراس |date=September 16, 2022|website=ڪي ايس بي ڊبليو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=ڪيلي | first=سنڊي | title=ڪيليفورنيا چاهي ٿو ته 2040 تائين گهڻا شاگرد ٻه-ٻولي ٿين. هتي آهي ڇو. | website=سان ڊيئگو يونين-ٽربيون | date=March 10, 2022 | url=https://www.sandiegouniontribune.com/2022/03/10/california-wants-most-students-to-be-bilingual-by-2040-heres-why/ }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vcstar.com/story/news/2021/03/10/el-eco-leads-more-spanish-language-courses-california-lutheran/4551110001/|title=ڪيليفورنيا لٿرن يونيورسٽي جا عملدار وڌيڪ اسپيني ٻولي جا آپشن ٺاهين ٿا |first=شيواني |last=پٽيل |website=وينٽورا ڪائونٽي اسٽار}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي [[اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا]] جي بهتر خدمت ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smdailyjournal.com/sponsored/will-spanish-overtake-english-as-the-most-spoken-language-of-california/article_0a193d8e-88f9-11ec-b067-bbf4bca11bba.html|title=ڇا اسپيني ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي طور انگريزي کي پوئتي ڇڏي ڏيندي؟ |date=February 8, 2022|website=سان ميٽيئو ڊيلي جرنل}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://janerosenthal.com/live-in-california-learn-spanish/|title=جيڪڏهن اوهان ڪيليفورنيا ۾ رهو ٿا ته ڇا اوهان کي اسپيني سکڻ گهرجي؟ &amp;#124; جين روزنٿل ليکڪا |first=جَينس |last=ٽيم |date=January 17, 2023|website=جين روزنٿل}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Native Languages 1770&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪويوٽي پريس |title=1770 ۾ ڪيليفورنيا جا ڏيهي قبيلہ، گروهه، ٻولي خاندان ۽ لهجا |url=http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html |edition=1966 |access-date=December 27, 2009 |archive-date=April 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430112732/http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indian Root Languages 1994&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ پارڪس |title=ڪيليفورنيا انڊينن جون بنيادي ٻوليون ۽ قبيلائي گروهه |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=23545 |edition=1994 |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt; 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013 |title=ڏيهي زرعي مزدور سروي—ڪيليفورنيا جي زراعت ۾ ڏيهي ميڪسيڪي. حصو V: ٻولي ۽ ثقافت |url=http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=July 1, 2013}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون [[خطري هيٺ ٻولي|خطري هيٺ]] آهن، جيتوڻيڪ هاڻي [[ٻولي جي بحالي]] لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هيٺ ڪيليفورنيا جي ڏيهي ٻولين جي فهرست ڏنل آهي: ڪيليفورنيا جون بنيادي ٻوليون: اٿاباسڪن خاندان: هوپا، ميٽول، لاسڪ، وائيلاڪي، سنڪيون، ڪيٿو، ٽولووا، نونگاتل، وِيوٽ، چِلو لا؛ هوڪن خاندان: پومو، شاسٽا، ڪارڪ، چِميرڪو؛ الگونڪئن خاندان: وهِلڪٽ، يوروڪ؛ يوڪين خاندان: واپو؛ پينوٽين خاندان: موداڪ، ونٽو، نوملاڪي، ڪونڪو، مائدو، پيٽون، نيسينان، مِيوڪ، ڪوسٽ مِيوڪ، ليڪ مِيوڪ، اولونِه، اتر وادي يوڪوٽس، ڏکڻ وادي يوڪوٽس، فوٿِل يوڪوٽس؛ هوڪن خاندان: ايسيلن، سيلينن، چوميش، اِيپائي، ٽِيپائي، يوما، هالچيڪوما، موهاوي؛ يوٽو-ازٽيڪن خاندان: مونو پائيوٽ، موناچي، اوونز وادي پائيوٽ، ٽوباتو لابال، پينامنٽ شوشون، ڪاوائيسو، ڪِتانيمڪ، ٽاٽاوِيام، گيبريلينو، جوانينو، لوئيسينو، ڪوئيپينو، ڪاهويلا، سيرانئو، چيمهويئي&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ [[پنجابي آمريڪي|پنجابي]] ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي.
رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ [[آمريڪي انگريزي]] ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي [[ڪيليفورنيا انگريزي]] چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ [[سَريلي تبديلي]] ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Bucholtz&quot;&gt;{{Cite journal |last1=بوخولٽز |first1=ميري |display-authors=etal |date=December 2007 |title=هيلا نار ڪيل يا ٽوٽلي سو ڪيل؟: ڪيليفورنيا جي ادراڪي لهجيات |journal=جرنل آف انگلش لنگوئسٽڪس |volume=35 |issue=4 |pages=325–352 |citeseerx=10.1.1.516.3682 |doi=10.1177/0075424207307780 |s2cid=64542514}}&lt;/ref&gt;

===مذهب===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مذهب}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ديولن جي فهرست}}{{Update section|date=جنوري 2026}}{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مذهبي پاڻ-سڃاڻپ، [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2021 واري ''آمريڪي قدرن جي سروي'' موجب&lt;ref&gt;{{Cite web |last=اسٽاف |date=February 24, 2023 |title=آمريڪي قدرن جو ائٽلس: ڪيليفورنيا ۾ مذهبي روايت |url=https://ava.prri.org/#religious/2021/States/religion/m/US-CA|access-date=April 4, 2023 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪيت]]
| value1 = 34
| color1 = پرپل
| label2 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ پروٽيسٽنٽيت|پروٽيسٽنٽيت]]
| value2 = 27
| color2 = نيرو
| label3 = [[يهووا جا شاهد|يهووا جا شاهد]]
| value3 = 1
| color3 = ٽيل
| label4 = [[مورمنيت]]
| value4 = 1
| color4 = هلڪو نيرو
| label5 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ لادينيت|غير وابسته]]
| value5 = 28
| color5 = اڇو
| label6 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ بدھمت|بدھمت]]
| value6 = 2
| color6 = پيلو
| label7 = [[آمريڪي يهودي|يهوديت]]
| value7 = 1
| color7 = گلابي
| label8 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ هندومت|هندومت]]
| value8 = 1
| color8 = نارنگي
| label9 = ٻيو
| value9 = 5
| color9 = ڪارو
}}
2014 ۾ ڪيليفورنيا جي آبادي جي سيڪڙي طور پيروڪارن جي تعداد مطابق سڀ کان وڏا [[مذهبي فرقو|مذهبي فرقا]] هن ريت هئا: ڪيٿولڪ چرچ 28%، اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 20%، ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 10% هئا. گڏجي، هر قسم جا پروٽيسٽنٽ 32% ٿيا. جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا، اهي آبادي جو 27% هئا. ٻين مذهبن جو ورهاست 1% مسلمان، 2% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref name=&quot;pew2014&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--اسٽاف ليکڪ(ن)؛ نالو ناهي.--&gt; |date=May 12, 2015 |title=آمريڪا جو بدلجندڙ مذهبي منظرنامو، ''ضميمو د: تفصيلي جدولون'' |url=http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf |access-date=June 5, 2015 |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |archive-date=May 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528123026/http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf }}&lt;/ref&gt; هي 2008 کان تبديلي هئي، جڏهن آبادي پنهنجو مذهب هن ريت سڃاڻايو: ڪيٿولڪ چرچ 31%؛ اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 18%؛ ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 14%. 2008 ۾، جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا اهي 21% هئا. 2008 ۾ ٻين مذهبن جو ورهاست 0.5% مسلمان، 1% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ رياست وار مذهبي وابستگي |url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=June 24, 2010 |website=آمريڪا جي مذهبي منظرنامي جو مطالعو |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |page=103}}&lt;/ref&gt; ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]]'' 2006 ۾ ڪيليفورنيا جي [[آمريڪي يهودي|يهودي]] آبادي کي لڳ ڀڳ 1,194,190 قرار ڏنو.&lt;ref&gt;ايرا ايم. شيِسڪِن ۽ آرنلڊ داشيفسڪي، &quot;آمريڪا جي گڏيل رياستن جي يهودي آبادي، 2006&quot;، ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]] 2006''، جلد 106 [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/usjewpop.html].&lt;/ref&gt;{{Unreliable source?|date=جنوري 2026|certain=yes}} [[مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن]] مطابق، 2010 ۾ پيروڪارن جي لحاظ کان سڀ کان وڏا فرقو هي هئا: [[ڪيٿولڪ چرچ]] 10,233,334؛ [[ڪيليفورنيا ۾ يسوع مسيح جي آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ|يسوع مسيح جو آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ]] 763,818؛ ۽ [[سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن]] 489,953.&lt;ref name=&quot;www.thearda.com&quot;&gt;{{Cite web |title=مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن &amp;#124; رياستي ميمبرشپ رپورٽ |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp |access-date=December 16, 2013 |publisher=thearda.com |archive-date=December 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217000142/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp }}&lt;/ref&gt;{{Update inline|date=جنوري 2026}}
[[File:Cathedral of San Carlos Borromeo (cropped2).jpg|thumb|[[مونٽيري (ڪيليفورنيا) ۾ سين ڪارلوس بوروميو جو ديول|سين ڪارلوس بوروميو جو ديول]]، مونٽيري ۾، 1791–94 ۾ ٺهيو، ڪيليفورنيا جو سڀ کان پراڻو [[پارش]] آهي.&lt;ref&gt;ڪلارڪ، ڊونلڊ ٽي.، مونٽيري ڪائونٽي جا جاءِ نالا: هڪ جغرافيائي لغت (ڪيسٽرل پريس، ڪارمل ويلي، ڪيليفورنيا، 1991).&lt;/ref&gt;|left]]
ڪيليفورنيا ۾ ڪيٿولڪ آبادي وڏي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي سرحدن اندر ميڪسيڪي ۽ مرڪزي آمريڪي ماڻهن جو وڏو انگ رهندڙ آهي. ڪيليفورنيا ۾ ٻارهن ڊائوسيس ۽ ٻه آرچ ڊائوسيس آهن، [[لاس اينجلس جو آرچ ڊائوسيس]] ۽ [[سان فرانسسڪو جو آرچ ڊائوسيس]]؛ جن مان پهريون آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سڀ کان وڏو آرچ ڊائوسيس آهي.

[[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي مان ظاهر ٿيو ته ڪيليفورنيا ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ مذهبي آهي: 62% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته خدا تي سندن ايمان بابت هو “بلڪل پڪ” آهن، جڏهن ته قومي سطح تي 71% اهڙو چون ٿا. سروي اهو به ڏيکاريو ته 48% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته مذهب “تمام اهم” آهي، جڏهن ته قومي سطح تي اهو انگ 56% آهي.&lt;ref name=&quot;Helfland 2008&quot;&gt;{{Cite news |last=هيلفينڊ |first=ڊيوڪ |date=June 24, 2008 |title=رياست ۾ مذهب بابت نرم رويو—سروي موجب ڪيليفورنيا واسي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ خدا جي وجود بابت گهٽ پڪ رکن ٿا |work=لاس اينجلس ٽائيمز |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-24-me-faith24-story.html |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي ثقافت}}

{{see also|ڪيليفورنيا جو کاڌو}}
[[File: Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|thumb|right|[[هالي ووڊ جو نشان]]، [[لاس اينجلس]] ۾]]
ڪيليفورنيا جي ثقافت [[اولهه جي ثقافت]] آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت]] ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن [[هسپانوي]] [[ڪيلفورنيئو]] ۽ [[ميڪسيڪو جي ثقافت|ميڪسيڪي]] اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.&lt;ref name=&quot;World of Opportunity&quot;&gt;{{Cite web |last=پارڪ |first=بورِي |date=December 2003 |title=موقعن جي دنيا—ڊيئوس جي شاگردن ڪهڙيون نيون ٻوليون پڙهڻ چاهين ٿا ۽ ڇو |url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611013350/http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-date=June 11, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=[[يو سي ڊيئوس]] شاگرد معاملن جي تحقيق ۽ معلومات}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، [[عظيم اقتصادي ڏڪار]] دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ [[دي بيچ بوائز]] ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

===ميڊيا ۽ وندر===

{{further|لاس اينجلس ۾ ميڊيا|سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ ميڊيا|ڪيليفورنيا ۾ موسيقي}}
{{see also|آمريڪا ۾ تفريحي پارڪن جي فهرست#ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا ۾ اخبارن جي فهرست|ڪيليفورنيا ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}}
[[File:Walt_Disney_Studios_Alameda_Entrance.jpg|thumb|left|[[والٽ ڊزني ڪمپني|ڊزني]]، جنهن جو مرڪز [[بر بينڪ (ڪيليفورنيا)|بر بينڪ]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين ميڊيا ۽ وندر ڪمپنين مان هڪ آهي.]]
[[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] ۽ لاس اينجلس جو باقي علائقو وندر لاءِ هڪ اهم عالمي مرڪز آهي، جتي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سينما|آمريڪي فلم صنعت]] جا [[وڏا فلم اسٽوڊيو|“وڏا پنج” وڏا فلم اسٽوڊيو]] ([[ڪولمبيا پڪچرز|ڪولمبيا]]، [[والٽ ڊزني پڪچرز|ڊزني]]، [[پيرا مائونٽ پڪچرز|پيرا مائونٽ]]، [[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل]]، ۽ [[وارنر بروز پڪچرز|وارنر بروز]]) سميت ڪيترائي ننڍا فلم اسٽوڊيو به هتي يا ان جي آس پاس قائم آهن. ڪيترائي [[ايني ميشن]] اسٽوڊيو به رياست اندر پنهنجا صدر دفتر رکن ٿا. آمريڪا جا چار وڏا تجارتي ٽيليويزن براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ ([[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]]، [[سي بي سي|سي بي ايس]]، [[اين بي سي]]، ۽ [[فوڪس براڊڪاسٽنگ ڪمپني|فوڪس]]) ۽ ٻين ڪيترن نيٽ ورڪن جا به رياست ۾ پيداواري مرڪز ۽ آفيسون آهن. اهي چار وڏا تجارتي براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ، ۽ ٻه وڏا اسپيني-ٻولي نيٽ ورڪ ([[ٽيليمونڊو]] ۽ [[يوني ويزن]])—انهن مان هر هڪ وٽ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن|ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن]] آهن، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لاس اينجلس ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سان فرانسسڪو ۾ هوندو.{{refn|group=&quot;note&quot;|[[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]] وٽ اهڙن اسٽيشنن جو انگ سڀ کان گهٽ آهي (ٽئي): [[ڪي اي بي سي-ٽي وي]] لاس اينجلس ۾، [[ڪي جي او-ٽي وي]] سان فرانسسڪو ۾، ۽ [[ڪي ايف ايس اين-ٽي وي]] فريزنو ۾.}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Googleplex HQ (cropped).jpg
| caption1          = [[گوگل]]، جنهن جو مرڪز [[مائونٽن ويو (ڪيليفورنيا)|مائونٽن ويو]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين [[ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان هڪ آهي.
| image2            = State Fair 2014.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ فيئر]] هر سال اونهاري ۾ [[ڪيل ايڪسپو]] ۾، اتر اوڀر [[سيڪريمنٽو]] ۾ منعقد ٿيندي آهي.
}}

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ، جيڪا اڄ به موجود آهي، [[ڪي سي بي ايس (اي ايم)]] (سان فرانسسڪو بي ايريا ۾) 1909 ۾ قائم ٿي. [[يونيورسل ميوزڪ گروپ]]، “[['ميوزڪ مارڪيٽ|وڏا چار]]” رڪارڊ ليبلن مان هڪ، [[سانتا مونيڪا (ڪيليفورنيا)|سانتا مونيڪا]] ۾ قائم آهي، جڏهن ته [[وارنر رڪارڊز]] [[لاس اينجلس (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]] ۾ آهي. ڪيترائي آزاد رڪارڊ ليبل، جهڙوڪ [[مائينڊ آف ا جينيس رڪارڊز]]، به رياست ۾ پنهنجا مرڪز رکن ٿا. ڪيليفورنيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي صنفن جي جنم ڀومي پڻ آهي، جن ۾ [[بيڪرز فيلڊ ساؤنڊ]]، [[بي ايريا ٿريش ميٽل]]، [[الٽرنيٽو راڪ]]، [[جي-فنڪ]]، [[نيو ميٽل]]، [[گليم ميٽل]]، [[ٿريش ميٽل]]، [[سائيڪيڊيلڪ راڪ]]، [[اسٽونر راڪ]]، [[پنڪ راڪ]]، [[هارڊڪور پنڪ]]، [[ميٽل ڪور]]، [[پاپ پنڪ]]، [[سرف ميوزڪ]]، [[ٿرڊ ويو اسڪا]]، [[ويسٽ ڪوسٽ هپ هاپ]]، [[ويسٽ ڪوسٽ جاز]]، [[جاز ريپ]] ۽ ٻيون گهڻيون صنفون شامل آهن. ٻيون صنفون جهڙوڪ [[پاپ راڪ]]، [[انڊي راڪ]]، [[هارڊ راڪ]]، [[هپ هاپ]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[راڪ موسيقي|راڪ]]، [[راڪ ا بلي]]، [[ڪنٽري موسيقي|ڪنٽري]]، [[هيوي ميٽل موسيقي|هيوي ميٽل]]، [[گرنج]]، [[نيو ويو موسيقي|نيو ويو]] ۽ [[ڊسڪو]] پڻ رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيون ويون. ان کان علاوه، ڪيترن برطانوي بينڊن، جهڙوڪ [[ليڊ زپلن]]، [[ڊيپ پرپل]]، [[بليڪ سابٿ]] ۽ [[دي رولنگ اسٽونز]]، بين الاقوامي شهرت کان پوءِ رياست ۾ رهائش اختيار ڪئي.
[[سيلڪن ويلي]] جو گهر هئڻ سبب، بي ايريا ڪيترين نمايان [[انٽرنيٽ ميڊيا]]، [[سماجي ميڊيا]] ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جو صدر دفتر آهي. [[وڏي ٽيڪ|“وڏا پنج” ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان ٽئي ([[ايپل انڪ.|ايپل]]، [[ميٽا پليٽ فارمز|ميٽا]] ۽ [[گوگل]]) هتي قائم آهن، ۽ ٻيون خدمتون جهڙوڪ [[نيٽ فلڪس]]، [[پينڊورا ريڊيو]]، [[ٽوئٽر]]، [[ياهو!]] ۽ [[يوٽيوب]] به هتي لاڳاپيل مرڪز رکن ٿيون. هتي قائم ٻين اهم ڪمپنين ۾ [[ايڇ پي انڪ.]] ۽ [[انٽيل]] شامل آهن. [[مائڪروسافٽ]] ۽ [[ايمازون (ڪمپني)|ايمازون]] جون به هن علائقي ۾ آفيسون آهن.
ڪيليفورنيا، خاص طور تي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.speedhunters.com/2022/03/car-culture-southern-california/ |title=ڪار ڪلچر: ڇا ڏکڻ ڪيليفورنيا کان بهتر ڪٿي به ٿيندو؟ |last=رائن |first=سارا |date=March 18, 2022|website= speedhunters.com|publisher=[[اليڪٽرانڪ آرٽس انڪ.]] |access-date= August 17, 2023|quote=Ask anyone who's involved in the automotive hobby where they'd suggest heading for some really thick car culture, and Southern California would surely be mentioned.}}&lt;/ref&gt; کي جديد [[ڪار ثقافت]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.2307/25591577 | jstor=25591577 | last1=لٽز | first1=آر. سي. | title=ڪٿي به نه ويندڙ رستي تي؟ ڪيليفورنيا جي ڪار ثقافت | journal=California History | date=August 28, 2023 | volume=79 | issue=1 | pages=50–55 }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[فاسٽ فوڊ]]، [[فاسٽ ڪيجوئل ريسٽورنٽ|فاسٽ ڪيجوئل]] ۽ [[آرامده کاڌ خوراڪ واري ريسٽورنٽ چينن جي فهرست|آرامده کاڌ خوراڪ]] وارا چين به قائم ٿيا، جن مان ڪي پوءِ عالمي سطح تي وڌيا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا پيزا ڪچن]]، [[ڊينيز]]، [[آئي ايڇ او پي]]، [[مڪڊونلڊز]]، [[پانڊا ايڪسپريس]] ۽ [[ٽيڪو بيل]].

===راندين===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ راندين}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ پيشاور راندين جي ٽيمن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Pebble-Beach-CA.jpg
| caption1          = [[پيبِل بيچ گالف لنڪس]]، دنيا جي بهترين درجابندي وارن [[گالف ڪورس]]ن مان هڪ
| image2            = LBGP05.jpg
| caption2          = [[لانگ بيچ جو گرينڊ پري]] اتر آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي کان جاري وڏي [[گليءَ جي ڊوڙ|اسٽريٽ ريس]] آهي.
}}

ڪيليفورنيا وٽ 18 [[آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ وڏيون پيشاور راندين جون ليگ|وڏين پيشاور راندين جي ليگ]] فرنچائزون آهن، جيڪي ڪنهن به ٻي رياست کان گهڻيون آهن. [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] وٽ پنج وڏيون ليگ ٽيمون آهن، جڏهن ته [[گريٽر لاس اينجلس ايريا]] ڏهه ٽيمُن جو گهر آهي. سان ڊياگو وٽ ٻه وڏيون ليگ ٽيمون آهن ۽ سيڪريمنٽو وٽ هڪ آهي. اين ايف ايل [[سپر بائول]] ڪيليفورنيا ۾ 12 ڀيرا پنج مختلف اسٽيڊيمَن ۾ منعقد ٿيو آهي: [[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]]، روز بائول، اسٽينفورڊ اسٽيڊيم، [[ليوائيس اسٽيڊيم]]، ۽ [[سان ڊياگو اسٽيڊيم]]. تيرهون، [[سپر بائول ايل وي آءِ]]، [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] ۾ [[اِنگل وُڊ (ڪيليفورنيا)|اِنگل وُڊ]] ۾ 13 فيبروري 2022 تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=نارانخو |first=ڪينڊِس |date=March 28, 2014 |title=سپر بائول 2016 ۾ ليوائيس اسٽيڊيم ڏانهن اچي رهيو آهي |url=http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-date=March 29, 2014 |access-date=March 28, 2014 |newspaper=Kron4 – سان فرانسسڪو بي ايريا نيوز |publisher=KRON 4 |accessdate=February 5, 2026 |archivedate=March 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا وٽ گهڻي عرصي کان ڪيترائي معزز ڪاليجي راندين جا پروگرام رهيا آهن. ڪيليفورنيا دنيا جي سڀ کان پراڻي ڪاليج بائول راند، سالياني [[روز بائول گيم|روز بائول]]، سميت ٻين جو به گهر آهي.
[[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس ريمز]]، [[لاس اينجلس چارجرز]]، ۽ [[سان فرانسسڪو 49رز]].
[[ميجر ليگ بيسبال|ايم ايل بي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[سان فرانسسڪو جائنٽس]]، [[لاس اينجلس ڊاجرز]]، [[لاس اينجلس اينجلز]]، ۽ [[سان ڊياگو پيڊريس]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loscerritosnews.net/2021/06/14/how-many-mlb-teams-are-in-california/ |title=ڪيليفورنيا ۾ ايم ايل بي جون ڪيتريون ٽيمون آهن؟ |author=&lt;!--نه ٻڌايل--&gt; |date=June 14, 2021 |website=loscerritosnews.net |publisher=Hews Media Group, [[سيرِٽوِس ڪميونٽي نيوز]] |access-date=August 17, 2023 |quote=There are a total of five different MLB franchises that are currently located on the west coast, with the Los Angeles Dodgers, Los Angeles Angels, Oakland Athletics, San Diego Padres and the San Francisco Giants.}}&lt;/ref&gt;
[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|اين بي اي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]، [[لاس اينجلس ڪلپرز]]، [[لاس اينجلس ليڪرز]]، ۽ [[سيڪريمنٽو ڪنگز]]. اضافي طور، [[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|ڊبليو اين بي اي]] جون به رياست ۾ ٻه ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس اسپارڪس]] ۽ [[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]].
[[نيشنل هاڪي ليگ|اين ايڇ ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[ايناهائم ڊڪس]]، [[لاس اينجلس ڪنگز]]، ۽ [[سان هوزي شارڪس]].
[[ميجر ليگ ساڪر|ايم ايل ايس]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس گليڪسي]]، [[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]، [[لاس اينجلس ايف سي]]، ۽ [[سان ڊياگو ايف سي]].
[[ميجر ليگ رگبي|ايم ايل آر]] جي رياست ۾ هڪ ٽيم آهي: [[سان ڊياگو ليجن]].
ڪيليفورنيا آمريڪا جي گڏيل رياستن جي واحد رياست آهي جنهن [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري]] ۽ [[سياري واري اولمپڪ رانديون|سياري]] ٻنهي اولمپڪن جي ميزباني ڪئي آهي. [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] جي اونهاري رانديون [[لاس اينجلس]] ۾ ٿيون. ليڪ ٽاهو علائقي ۾ اسڪوا ويلي اسڪي رزارٽ (هاڻي [[پاليسيدز ٽاهو]]) [[1960 سياري اولمپڪ رانديون|1960]] جي سياري رانديون ميزبان رهيو. لاس اينجلس [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028 اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان ڪيليفورنيا چوٿين ڀيرو اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=نگوري |first1=ايڊم |author-link=Adam Nagourney |last2=لانگمين |first2=جيري |date=July 31, 2017 |title=لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني لاءِ معاهدو ڪري ٿو |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802233825/https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |archive-date=August 2, 2017}}&lt;/ref&gt; 
[[1994 فيفا ورلڊ ڪپ]] جون ڪيترين رانديون ڪيليفورنيا ۾ ٿيون، جن ۾ [[روز بائول اسٽيڊيم|روز بائول]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪئي (جن ۾ [[1994 فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] به شامل)، جڏهن ته [[اسٽينفورڊ اسٽيڊيم]] ڇهه ميچن جي ميزباني ڪئي.
[[2026 فيفا ورلڊ ڪپ|2026 ورلڊ ڪپ]] جو شيڊول 2026 ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ تائين واپس اچڻ لاءِ مقرر آهي. لاس اينجلس ۾ [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪندو، جن ۾ ٽي گروپ اسٽيچ فڪسچر، ٻه رائونڊ آف 32 ميچون، ۽ هڪ تمام گهڻي انتظار ڪيل ڪوارٽر فائنل شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=رهنمائي: لاس اينجلس 2026 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ راند، ثقافت ۽ جشن کي گڏ ڪري ٿو |url=https://tourisports.com/2025/12/25/guide-los-angeles-blends-sport-culture-and-celebration-for-the-2026-fifa-world-cup/ |website=Tourisports |date=December 25, 2025 |access-date=25 December 2025}}&lt;/ref&gt;
اولمپڪ راندين کان علاوه، ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ گيمز]] جي به ميزباني ڪري ٿي.
ڪيترين راندين، جهڙوڪ [[سرفنگ]]، [[سنو بورڊنگ]]، ۽ [[اسڪيٽ بورڊنگ]]، ڪيليفورنيا ۾ ايجاد ٿيون، جڏهن ته ٻين جهڙوڪ [[والي بال]]، [[ساحلي فٽبال]]، ۽ [[اسڪينگ]] کي رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو ويو.
رياست ۾ وڏيون راندين ۾ [[گالف]]، [[روڊيو]]، [[ٽينس]]، [[پهاڙي چڙهائي]]، [[ميراٿون|ميراٿون ڊوڙ]]، [[گهوڙي جي ڊوڙ]]، [[بولنگ]]، [[مخلوط مارشل آرٽس]]، [[مڪا بازي]]، ۽ [[موٽر راندون]]—خاص طور تي [[ناسڪار]] ۽ [[فارمولا ون]]—شامل آهن.
[[File:The &quot;Olympic Gateway&quot; arch and male and female statues at the entrance to the Los Angeles Memorial Coliseum, Los Angeles, California LCCN2013631630.tif|right|thumb|[[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]] [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] ۾ ڪئي، ۽ [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028]] ۾ به ميزباني ڪندو.]]
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|-
! ٽيم
! راند
! ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ريمز]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[نيشنل فٽبال ليگ]] (NFL)
|-
|[[لاس اينجلس چارجرز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[سان فرانسسڪو 49رز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ڊاجرز]]
|[[بيس بال]]
|[[ميجر ليگ بيسبال]] (MLB)
|-
|[[لاس اينجلس اينجلز]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان ڊياگو پيڊريس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان فرانسسڪو جائنٽس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]
|[[باسڪيٽبال]]
|[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (NBA)
|-
|[[لاس اينجلس ڪلپرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[لاس اينجلس ليڪرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[سيڪريمنٽو ڪنگز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (WNBA)
|-
|[[لاس اينجلس اسپارڪس]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]]
|-
|[[ايناهائم ڊڪس]]
|[[برف هاڪي]]
|[[نيشنل هاڪي ليگ]] (NHL)
|-
|[[لاس اينجلس ڪنگز]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[سان هوزي شارڪس]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[لاس اينجلس گليڪسي]]
|[[ايسوسيئيشن فٽبال|ساڪر]]
|[[ميجر ليگ ساڪر]] (MLS)
|-
|[[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[لاس اينجلس ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[سان ڊياگو ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[اينجل سٽي ايف سي]]
|ساڪر
|[[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] (NWSL)
|-
|[[سان ڊياگو ويو ايف سي]]
|ساڪر
|نيشنل وومينز ساڪر ليگ
|-
|[[سان ڊياگو ليجن]]
|رگبي يونين
|ميجر ليگ رگبي
|}

==تعليم==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ تعليم}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻٽي-ٻولي تعليم}}
[[File:Santa Barbara Senior High School (cropped).jpg|thumb|left|[[سانتا باربرا هاءِ اسڪول]]، [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ مسلسل استعمال ۾ رهندڙ سڀ کان پراڻن هاءِ اسڪولن مان هڪ]]
ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{CongRec|2000|S2337|April 6, 2000}}&lt;/ref&gt;
سرڪاري [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ثانوي تعليم|ثانوي تعليم]] ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ هاءِ اسڪول|هاءِ اسڪول]] شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ [[1988 جي ڪيليفورنيا تجويز 98|منفرد آئيني ترميم]] جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ [[ڪيليفورنيا جي ڪميونٽي ڪاليجن جي فهرست|ڪميونٽي ڪاليجن]] لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prop 98&quot;&gt;{{Cite web |date=February 2005 |title=تجويز 98 جو بنيادي تعارف |url=http://www.lao.ca.gov/2005/prop_98_primer/prop_98_primer_020805.htm |access-date=January 29, 2010 |website=LAO.ca.gov |publisher=ڪيليفورنيا ليجسليٽو اينالسٽ آفيس}}&lt;/ref&gt;
2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).&lt;ref name=&quot;Governing_State_Ed_data&quot;&gt;{{Cite magazine |date=June 1, 2018 |title=رياستن موجب في شاگرد تعليمي خرچ |url=http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |url-status=live |magazine=[[Governing (magazine)|Governing]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702004654/http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |archive-date=July 2, 2018 |access-date=July 18, 2018 |quote=NOTE: Adult education, community services and other nonelementary-secondary program expenditures are excluded.}}&lt;/ref&gt;
2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).&lt;ref name=&quot;Urban_study&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/ |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |quote=This chart includes two places, District of Columbia, and the U.S. average, so the number rankings rank 52 total entities; this needs to be understood when viewing these rankings.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urban_study_notes&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202025027/http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |archive-date=February 2, 2017 |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |page=7 |quote=For state and local government spending, we rely primarily on the U.S. Census Bureau's Census of Governments Annual Survey of State and Local Government Finances for fiscal year 2012, as revised and released on October 23, 2015.1 For state and local government employment and payroll, we draw from the U.S. Census Bureau's Census of Governments Government Employment and Payroll survey for full-time equivalent employees in March 2012.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MN_state_comparison&quot;&gt;{{Cite news |last=وولفولڪ |first=جان |date=January 15, 2018 |title=ڪيليفورنيا وارا ٽيڪسنس کان وڌيڪ رياستي ۽ مڪاني ٽيڪس ڇو ڀرين ٿا؟ |work=[[دي مرڪيوري نيوز|سان هوزي مرڪيوري نيوز]] |url=https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |url-status=live |access-date=July 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208202805/https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |archive-date=February 8, 2018 |quote=California spending per resident on K-12 schools was about average among the states, but while teacher pay was among the highest, the state trailed others in teachers and support staff per student.}}&lt;/ref&gt;

===اعليٰ تعليم===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Berkeley glade afternoon.jpg
| caption1          = [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي|يو سي برڪلي]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] جو سڀ کان پراڻو ڪيمپس آهي، ۽ رياست جي سرڪاري فليگ شپ يونيورسٽي آهي.
| image2            = Stanford University Main Quad - 7 June 2009.jpg
| caption2          = [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] هڪ نجي يونيورسٽي آهي، جيڪا دنيا جي اعليٰ درجابندي وارن يونيورسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيو ايس ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگس 2023: عالمي سطح تي اعليٰ يونيورسٽيون |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023 |access-date=November 28, 2022 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا ۾ سرڪاري [[اعليٰ (پوسٽ سيڪنڊري) تعليم|پوسٽ سيڪنڊري تعليم]] ٽن ڌار نظامن ۾ منظم آهي:
* رياست جو [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] [[اسٽيٽ يونيورسٽي نظام|نظام]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] (يو سي) آهي. 2011 جي خزاني جي سيمسٽر تائين، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جو گڏيل [[شاگرد]] انگ 234,464 هو.&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{Cite web |title=لاگ اِن—ڪانفلوئنس |url=https://confluence.ucop.edu/login.action?os_destination=%2Fpages%2Fviewpage.action%3FspaceKey%3DUC101%26title%3DAbout%2Bthe%2BUniversity%2Bof%2BCalifornia&amp;permissionViolation=true |website=confluence.ucop.edu}}&lt;/ref&gt; يو سي جا ڏهه ڪيمپس آهن؛ انهن مان نَو عام ڪيمپس آهن، جيڪي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ٻنهي پروگرام آفر ڪندا آهن ۽ جن جو نتيجو بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ ڊگريون هونديون آهن؛ هڪ خاص ڪيمپس [[يو سي سان فرانسسڪو]] آهي، جيڪو مڪمل طور تي [[ڪيليفورنيا ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال]] جي شعبن ۾ گريجوئيٽ تعليم لاءِ وقف آهي، ۽ جتي [[يو سي ايس ايف ميڊيڪل سينٽر]] موجود آهي—اهو ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان اعليٰ درجابنديءَ وارو [[ڪيليفورنيا ۾ اسپتالون|اسپتال]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=July 15, 2007 |title=آمريڪا جون بهترين اسپتالون 2007 |url=http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |magazine=[[U.S. News &amp; World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711023109/http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |archive-date=July 11, 2007 |access-date=July 15, 2007}}&lt;/ref&gt; هي نظام اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ اٺين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس وقت سان گڏ وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=گلمور |first=جينيٽ |date=December 19, 2016 |title=85,000 شاگرد برڪلي جي 2017–18 فريشمن ڪلاس ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏين ٿا |url=http://news.berkeley.edu/2016/12/19/85000-students-seek-admission-to-berkeleys-2017-18-freshman-class/ |access-date=May 8, 2017 |website=Berkeley News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ڪينڊل |first=ربيڪا |title=يو سي ايل اي 2017 فريشمن درخواستن سان ڪيترائي رڪارڊ ٽوڙي ٿو |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/ucla-breaks-several-records-with-2017-freshman-applications |access-date=May 8, 2017 |website=UCLA Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;پاويل، فرين. “ڪيليفورنيا جي شاگردن کي ڪاليج اختيارن لاءِ مقابلو.” ''يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ''. ن.پ.، February 6, 2017. ويب. May 7, 2017.&lt;/ref&gt; يو سي نظام وٽ تاريخي طور ڊاڪٽريٽ ڊگري ڏيڻ جو خاص اختيار رهيو آهي، پر پوءِ هي صورتحال تبديل ٿي ۽ سي ايس يو وٽ هاڻي محدود قانوني اختيار آهي ته هو يو سي کان ڌار ڪجهه قسمن جون ڊاڪٽريٽ ڊگريون به ڏئي سگهي.
* [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي]] (سي ايس يو) نظام ۾ لڳ ڀڳ 430,000 شاگرد آهن. سي ايس يو (جنهن جو مختصر نالو استعمال ٿيندي وقت عام طور “دي” جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته يو سي ۾ ائين نه ٿيندو) اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ ٽين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس هاڻي وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Powell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رد ٿيڻ جي وڌندڙ انگ سان خدشا: ڇا لانگ بيچ “ايليٽ” يونيورسٽي بڻجي رهي آهي؟ |url=https://edsource.org/2016/rising-number-of-rejections-raise-fears-that-long-beach-is-becoming-elite-university/95431 |access-date=May 8, 2017 |website=EdSource}}&lt;/ref&gt; سي ايس يو کي شروع ۾ رڳو بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون ڏيڻ جو اختيار هو، ۽ ڊاڪٽريٽ صرف يو سي يا نجي يونيورسٽين سان گڏيل پروگرامن جي صورت ۾ ڏئي سگهندو هو. پوءِ سي ايس يو کي ڪجهه مخصوص شعبي وارن ڊاڪٽريٽ ڊگريُن کي پاڻمرادو ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو (انهن علمي شعبن ۾ جيڪي يو سي جي روايتي دائري ۾ سڌي مداخلت نه ڪن).
* [[ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز]] نظام اهڙا لوئر-ڊويزن ڪورس مهيا ڪري ٿو جن جو نتيجو ايسوسيئيٽ ڊگري هوندو آهي، ۽ بنيادي مهارتون ۽ ورڪ فورس ٽريننگ به فراهم ڪري ٿو، جيڪي مختلف قسمن جي سرٽيفڪيٽن تائين پهچائن ٿيون. (هاڻي ڪيليفورنيا جا پندرهن ڪميونٽي ڪاليج چار سالا بيچلر ڊگريون به انهن شعبن ۾ ڏين ٿا، جيڪي پنهنجي علائقي ۾ گهڻي گهرج وارا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بيچلر ڊگري پروگرام {{!}} ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز چانسلر آفيس |url=https://www.cccco.edu/About-Us/Chancellors-Office/Divisions/Educational-Services-and-Support/What-we-do/Curriculum-and-Instruction-Unit/Curriculum/Baccalaureate-Degree-Program |access-date=October 8, 2022 |website=www.cccco.edu}}&lt;/ref&gt;) هي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ 112 ڪاليج آهن ۽ جيڪي 2.6{{spaces}} ملين کان وڌيڪ شاگردن کي خدمتون ڏين ٿا.

ڪيليفورنيا ڪيترين قابلِ ذڪر نجي يونيورسٽين جو به گهر آهي، جهڙوڪ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (ڪيل ٽيڪ)، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]]، [[ڪليرمونٽ ڪاليجز]]، [[سانتا ڪلارا يونيورسٽي]]، [[لوئيولا ميري مائونٽ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سان ڊياگو]]، [[يونيورسٽي آف سان فرانسسڪو]]، [[چيپمين يونيورسٽي]]، [[پيپرڊائن يونيورسٽي]]، [[اوڪسيڊينٽل ڪاليج]]، ۽ [[يونيورسٽي آف دي پيسفڪ (آمريڪا جي گڏيل رياستون)|يونيورسٽي آف دي پيسفڪ]]—۽ ٻيا ڪيترائي نجي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون، جن ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ خاص مقصد وارا ادارا پڻ شامل آهن. ڪيليفورنيا ۾ فنونِ لطيفه وارن ڪاليجن جي گهڻي گهڻائي آهي، جن ۾ [[ڪيليفورنيا ڪاليج آف دي آرٽس]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف دي آرٽس]]، [[سان فرانسسڪو آرٽ انسٽيٽيوٽ]]، [[آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن]]، ۽ [[اڪيڊمي آف آرٽ يونيورسٽي]] وغيره شامل آهن.

==معيشت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي معيشت}}

[[File:SJ skyline at night horizontal.jpg|thumb|upright=1.3|[[سليڪون ويلي]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪنالاجي مرڪز|ٽيڪ حب]] آهي، ۽ [[بگ ٽيڪ]] جون ڪمپنيون جهڙوڪ [[ايپل اِنڪ.|ايپل]]، [[الفابيٽ اِنڪ.|الفابيٽ]]، [[ميٽا پليٽفارمز، اِنڪ.|ميٽا]]، [[اين ويڊيا ڪارپوريشن|اين ويڊيا]]، [[اِنٽيل ڪارپوريشن|اِنٽيل]]، [[ايچ پي اِنڪ.|ايچ پي]]، [[نيٽ فلڪس، اِنڪ.]]، [[اوبر ٽيڪنالاجيز، اِنڪ.|اوبر]] ۽ ٻيون ڪيترائي هتي موجود آهن.]]
ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي. {{as of|2024}} تائين، [[مجموعي رياستي پيداوار]] (GSP) $4.172{{spaces}}[[1000000000000 (number)|ٽرِلِين]] (في فرد $102,500) هئي، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي]] آهي.&lt;ref name=&quot;GDPByState&quot;&gt;{{cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |url=https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state |website=GDP by State &amp;#124; U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;gdp&quot;&gt;{{Cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |website=Bureau of Economic Analysis |url=https://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/qgdpstate_newsrelease.htm |access-date=May 18, 2018}}&lt;/ref&gt; {{as of|2025}} تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ سان،&lt;ref name=&quot;8large&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2, 2010 |title=Calif. retains economy that would be 8th largest |url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206151318/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=September 2, 2012 |website=Bloomberg BusinessWeek}}&lt;/ref&gt; اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Cite web |title=GDP, PPP (current international $) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc |access-date=June 14, 2014 |publisher=World Bank, International Comparison Program database}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي معيشت [[آفريڪا جي معيشت|آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا جي معيشت|آسٽريليا]] کان به وڏي آهي، ۽ [[ڏکڻ آمريڪا جي معيشت|ڏکڻ آمريڪا]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2019 |title=GDP, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |access-date=January 22, 2020 |website=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800&lt;ref name=&quot;bls.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا: معيشت هڪ نظر ۾ |url=https://www.bls.gov/regions/west/california.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121114732/http://www.bls.gov/regions/west/california.htm |archive-date=November 21, 2014 |access-date=December 6, 2021 |website=bls.gov}}&lt;/ref&gt; هو {{As of|2021|09|lc=y}} تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=آمريڪي مردم شماري بيورو ڪوئڪ فيڪٽس: ڪيليفورنيا|url=https://www.census.gov/quickfacts/CA|url-status=live|access-date=December 6, 2021|website=www.census.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201115306/https://www.census.gov/quickfacts/CA |archive-date=December 1, 2017 }}.&lt;/ref&gt; 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون فارچون 500 ڪمپنين جي تعداد موجب|ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burleigh |first=Emma |date=June 4, 2024 |title=California beats out Texas and New York as home to the most Fortune 500 companies |url=https://fortune.com/2024/06/04/fortune-500-california-most-companies/ |access-date=February 17, 2025 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-23 |title=Report: Florida leads nation in new business creation |url=https://www.businessobserverfl.com/news/2026/jan/23/florida-new-business-creation/ |access-date=2026-02-04 |website=Business Observer |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين [[ننڍو ڪاروبار|ننڍا ڪاروبار]] هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Small Business Profile - California |url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/California_2025-State-Profile.pdf |access-date=February 4, 2025 |website=U.S. Small Business Administration Office of Advocacy}}&lt;/ref&gt; 

[[File:The port of Long Beach 2 by Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] گڏيل طور درآمدي حجم موجب آمريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه نظام آهي، ۽ دنيا جي [[مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاهن جي فهرست|مصروف ترين بندرگاهن]] مان هڪ آهي.]]
[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ [[ويهه فوٽ برابر يونٽ|TEU]] حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;/&gt; [[پورٽ آف اوڪلينڊ]] ۽ [[پورٽ آف هوينيمي]] آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.&lt;ref name=Burnson&gt;Patrick Burnson, [https://www.logisticsmgmt.com/article/top_30_u.s._ports_trade_tensions_determine_where_cargo_goes_next Top 30 U.S. Ports 2019: Trade tensions determine where cargo go es next], ''Logistics Management'' (May 10, 2019).&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2011 CalFacts |url=http://www.lao.ca.gov/reports/2011/calfacts/calfacts_010511.aspx |access-date=April 22, 2011 |publisher=Lao.ca.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا جي بيروزگاري جا انگ اکر|بيروزگاري]] جي شرح 5.3% هئي {{as of|2025|May|lc=y}} تائين.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=staff |first=CNBC com |date=2025-07-10 |title=22. California |url=https://www.cnbc.com/2025/07/10/california-top-states-for-business-ranking.html |access-date=2026-01-09 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144{{spaces}} ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134{{spaces}} ارب ۽ 2006 ۾ $127{{spaces}} ارب هئا.&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Trade Statistics |url=http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209095504/http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-date=February 9, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California Chamber of Commerce}}&lt;/ref&gt; گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ [[ٽيسلا، اِنڪ.|ٽيسلا]] ۽ [[مزدا]].&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot; /&gt;

===زراعت===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ زراعت}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ اسٽرابيري پوک|آڙهن جي پيداواري عمل ڪيليفورنيا ۾|ڪيليفورنيا ۾ اخروٽ}}
{{see also|ڪيليفورنيا جا نٽ ڏوھ}}
[[File:Autumn in Napa Valley vineyards.jpg|right|thumb|[[ڪيليفورنيا جي شراب|ڪيليفورنيا جا انگور باغ]] [[وائين ڪنٽري]] ۾. [[ڪيليفورنيا ۾ زراعت|ڪيليفورنيا جي زرعي صنعت]] [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ زراعت|آمريڪا ۾]] سڀ کان وڏي آهي.]]
زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. [[آمريڪا جي زراعت واري کاتي]] موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون [[ڪيليفورنيا جي ڏُڌ واري صنعت|کير ۽ ڪريم]]، ڇلڪيل [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]]، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگور]] هيون.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;/&gt; گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3{{spaces}} ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31{{spaces}} ارب تائين.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot;&gt;{{Cite web |date=August 6, 2007 |title=Cal Facts 2006 State Economy |url=http://www.lao.ca.gov/2006/cal_facts/2006_calfacts_econ.htm |access-date=January 29, 2010 |publisher=Legislative Analyst's Office of California}}&lt;/ref&gt; هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot; /&gt; 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2{{spaces}} ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California Agricultural Production Statistics 2009–2010 |url=http://www.cdfa.ca.gov/statistics/ |access-date=October 5, 2010 |publisher=cdfa.ca.gov (California Department of Food and Agriculture)}}&lt;/ref&gt; 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5{{spaces}} ارب پيداوار آمدني تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;/&gt; زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Venton |first=Danielle |date=June 5, 2015 |title=A Better Way for California to Water Its Farms |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2015/06/farming-and-drought/ |access-date=June 5, 2015}}&lt;/ref&gt;

===آمدني===
{{See also|ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب}}
[[File:Sleeping Beauty Castle 2019.jpg|thumb|left|ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل رياست آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-most-popular-us-states-for-tourism-2014-10|title=A Detailed Look At How Americans Travel Within The US|first=Jennifer|last=Polland|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; [[ڊزني لينڊ]] [[اناهايم]] ۾ هڪ اهم سياحتي منزل آهي، جنهن وٽ 2022 ۾ ساليانو 16.9 ملين دورا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = https://aecom.com/wp-content/uploads/documents/reports/AECOM-Theme-Index-2022.pdf |title = TEA/AECOM 2022 Global Attractions Attendance Report |date = 2023 |access-date = August 16, 2023 }}&lt;/ref&gt;]]
2021 ۾ [[في فرد جي ڊي پي موجب آمريڪا جون رياستون|في فرد جي ڊي پي]] $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. [[ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب|في فرد آمدني]] جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;BEA State Personal Income 2006&quot;&gt;{{Cite press release |title=State Personal Income 2006 |date=March 27, 2007 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] |url=https://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |access-date=January 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704133957/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |archive-date=July 4, 2007}}&lt;/ref&gt; سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي [[مهاجر مزدور|مهاجر زرعي مزدور]] [[گهٽ ۾ گهٽ اجورو|گهٽ ۾ گهٽ اجوري]] کان به گهٽ ڪمائين ٿا. [[ڪانگريشنل ريسرچ سروس]] جي 2005 واري رپورٽ موجب، [[سان جواڪين ويلي]] کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو [[اپالاچيا]] علائقي جي برابر ڄاتو ويو.&lt;ref name=&quot;CRS San Joaquin Valley&quot;&gt;{{Cite web |last=Cowan |first=Tadlock |date=December 12, 2005 |title=California's San Joaquin Valley: A Region in Transition |url=http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324221541/http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-date=March 24, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=2}}&lt;/ref&gt;
اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ غربت|غربت جي شرح]] 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Berlinger |first=Joshua |date=November 12, 2012 |title=A New Poverty Calculation Yields Some Surprising Results |work=[[Business Insider]] |url=http://www.businessinsider.com/new-census-data-on-poverty-rates-yields-some-pretty-shocking-results-2012-11 |access-date=October 7, 2013}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/US |access-date=August 2, 2019 |website=www.census.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور [[سليڪون ويلي]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]] ۽ [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]] ڪائونٽين ۾، [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام بَسٽ]] سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا.
2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=May |first=Patrick |title=How many millionaires do we have in California? Hint: It's a big number |url=https://www.chicoer.com/2019/02/05/how-many-millionaires-do-we-have-in-california-hint-its-a-big-number/ |access-date=May 3, 2020 |website=Enterprise Record|date=February 5, 2019 }}&lt;/ref&gt; 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bukszpan |first=Daniel |date=March 29, 2012 |title=States With the Best Credit Scores |url=https://www.cnbc.com/2012/03/29/States-With-the-Best-Credit-Scores.html |website=Cnbc.com}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
File:USA-World Nominal GDP.PNG|جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾ [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|پنجين نمبر]] تي اچي ها (2022).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5. Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323111307/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=March 23, 2019 |access-date=December 15, 2018}}&lt;/ref&gt;
File:California counties by GDP 2021.png|ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GDP by county in 2021|url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2022-12/lagdp1222.pdf}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;


===رياستي ماليات===
{{Main|ڪيليفورنيا جون رياستي ماليات|2008–12 ڪيليفورنيا بجيٽ بحران}}

[[File:California economic regions map (labeled and colored).svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا|ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا]]]]
رياستي خرچ 1998 ۾ $56{{spaces}} ارب کان وڌي 2011 ۾ $127{{spaces}} ارب ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nunes |first=Devin |date=January 10, 2009 |title=California's Gold Rush Has Been Reversed |page=A9 |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB123154816733469917 |access-date=January 29, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |title=California's Brown proposes &quot;painful&quot; budget cuts |last=Christie |first=Jim |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211702/http://www.reuters.com/article/2011/01/10/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |archive-date=October 15, 2015 |url-status=live |website=Reuters |date=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67{{spaces}} ارب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Michael |date=July 28, 2012 |title=Is California the welfare capital?: Delving into why California has such a disproportionate share of the nation's recipients |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/jul/28/welfare-capital-of-the-us/?page=1#article |access-date=August 6, 2012 |work=U-T San Diego}}&lt;/ref&gt; جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265{{spaces}} ارب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/How-much-does-California-owe-2478624.php |title=How much does California owe? |last=Nation |first=Joe |website=[[Sfgate.com]] |date=January 19, 2011}}&lt;/ref&gt; 27 جون 2013 تي، گورنر [[جيري برائون]] رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132{{spaces}} ارب رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/news/article/Gov-Brown-proudly-signs-balanced-state-budget-4628307.php |title=Gov. Brown proudly signs balanced state budget |last=Buchanan |first=Wyatt |website=[[Sfgate.com]] |date=June 27, 2013 |access-date=July 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=California's current debt load: $132 billion |url=http://www.bizjournals.com/sacramento/news/2013/09/06/californias-current-debt-load-132.html}}&lt;/ref&gt;
[[California Proposition 30 (2012)|2012 ۾ پروپوزيشن 30]] ۽ [[2016 California Proposition 55|2016 ۾ پروپوزيشن 55]] جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي [[آمدني ٽيڪس]] شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه [[ٽيڪس درجا]] (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ [[آمريڪا ۾ سيلز ٽيڪس#ڪيليفورنيا|رياستي سيلز ٽيڪس]] 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Proposition 30, Sales and Income Tax Increase (2012) |url=http://ballotpedia.org/wiki/index.php/California_Proposition_30,_Sales_and_Income_Tax_Increase_(2012)#cite_note-taxfoundation_states-6 |access-date=January 16, 2013 |publisher=Ballotpedia}}&lt;/ref&gt;
سڀ [[غير منقول ملڪيت]] تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. [[California Proposition 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

===توانائي===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ توانائي}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي}}
{{see also|1930 تائين ڪيليفورنيا ۾ تيل جي تاريخ|ڪيليفورنيا ۾ پلگ-اِن برقي گاڏيون}}
[[File:Moss Landing Power Plant p1270026.jpg|thumb|left|[[موس لينڊنگ پاور پلانٽ]]، جيڪو [[مونٽيري بي]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي]]
ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي، تنهن ڪري [[ڪيليفورنيا]] ملڪ جي سڀ کان وڏن توانائي استعمال ڪندڙن مان هڪ آهي. رياست ۾ وسيع هائيڊرو-اليڪٽرڪ توانائي پيدا ڪرڻ جون سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود، وهندڙ پاڻي رياست ۾ توانائي جو سڀ کان وڏو واحد استعمال آهي. پڻ، اوچي توانائي جي شرحن، بچت بابت حڪمن، سڀ کان وڏن آبادي مرڪزن ۾ نرم موسم، ۽ مضبوط [[ماحولياتي تحريڪ]] سبب، في فرد توانائي جو استعمال آمريڪي رياستن مان سڀ کان گهٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mufson |first=Steven |date=February 17, 2007 |title=In Energy Conservation, Calif. Sees Light |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/16/AR2007021602274.html |access-date=February 28, 2010}}&lt;/ref&gt; بجليءَ جي گهڻي گهرج سبب، ڪيليفورنيا ٻين سڀني رياستن کان وڌيڪ بجلي درآمد ڪري ٿي، خاص ڪري پيسفڪ اتر اولهه وارن رياستن مان هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت ( [[Path 15]] ۽ [[Path 66]] ذريعي) ۽ ڏکڻ اولهه جي ريگستاني علائقن مان ڪوئلي ۽ قدرتي گئس تي هلندڙ پيداوار ( [[Path 46]] ذريعي).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 20, 2011 |title=California—U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-date=December 29, 2010 |access-date=October 28, 2011 |publisher=Tonto.eia.doe.gov}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جي تيل ۽ گئس صنعت|رياست جا خام تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا]] سينٽرل ويلي ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ سمنڊپار تيل ۽ گئس|سامونڊي ڪناري سان گڏ]] واقع آهن، جن ۾ وڏو [[مڊوي-سن سيٽ آئل فيلڊ]] به شامل آهي. قدرتي گئس تي هلندڙ [[ڪيليفورنيا ۾ پاور اسٽيشنن جي فهرست|بجلي گهر]] عام طور تي رياست جي بجلي پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.

[[File:Ho 000155 170593 515241 4578 (35974057893) (cropped).jpg|thumb|[[ايوانپاه شمسي توانائي سهولت]]، جيڪا [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي]]

رياست جي مضبوط ماحولياتي تحريڪ جي نتيجي ۾، ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان جارحانه [[ڪيليفورنيا ۾ نئين توانائي|نئين/قابلِ تجديد توانائي]] جا هدف آهن. 2022 جو ڪلين انرجي، جابز ۽ افورڊيبليٽي ايڪٽ رياست کي پابند ڪري ٿو ته هو 2035 تائين پنهنجا آپريشن صاف، قابلِ تجديد توانائي وسيلن تي هلائي، ۽ [[ايس بي 1203]] به سڀني ايجنسين لاءِ نيٽ-زيرو آپريشن حاصل ڪرڻ جي گهرج رکي ٿو. هن وقت، ڪيترائي [[ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|شمسي پاور پلانٽ]] جهڙوڪ [[شمسي توانائي پيدا ڪندڙ نظام]] واري سهولت [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي|ڪيليفورنيا جا هوا فارم]] ۾ [[الٽامونٽ پاس ونڊ فارم|الٽامونٽ پاس]]، [[سان گورگونيو پاس ونڊ فارم|سان گورگونيو پاس]] ۽ [[ٽيهاچا پي پاس ونڊ فارم|ٽيهاچا پي پاس]] شامل آهن. ٽيهاچا پي وارو علائقو اهو به آهي جتي [[ٽيهاچا پي انرجي اسٽوريج پروجيڪٽ]] واقع آهي.&lt;ref name=&quot;International2&quot;&gt;{{Cite web |last=Edison International |title=SCE Unveils Largest Battery Energy Storage Project in North America |url=https://newsroom.edison.com/releases/sce-unveils-largest-battery-energy-storage-project-in-north-america |access-date=May 10, 2020 |website=Edison International}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪيترن ئي بندن وسيلي [[هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت]] پيدا ڪئي وڃي ٿي. اهو ممڪن هجي ها ته 2050 تائين ڪُل فراهمي کي 100% قابلِ تجديد توانائي تي آندو وڃي، جنهن ۾ گرمائش، ٿڌڪ ۽ آمدرفت به شامل هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Jacobson | first1=Mark Z. |authorlink1=Mark Z. Jacobson | last2=Delucchi | first2=Mark A. | last3=Ingraffea | first3=Anthony R. | last4=Howarth | first4=Robert W. | last5=Bazouin | first5=Guillaume | last6=Bridgeland | first6=Brett | last7=Burkart | first7=Karl | last8=Chang | first8=Martin | last9=Chowdhury | first9=Navid | last10=Cook | first10=Roy | last11=Escher | first11=Giulia | last12=Galka | first12=Mike | last13=Han | first13=Liyang | last14=Heavey | first14=Christa | last15=Hernandez | first15=Angelica | last16=Jacobson | first16=Daniel F. | last17=Jacobson | first17=Dionna S. | last18=Miranda | first18=Brian | last19=Novotny | first19=Gavin | last20=Pellat | first20=Marie | last21=Quach | first21=Patrick | last22=Romano | first22=Andrea | last23=Stewart | first23=Daniel | last24=Vogel | first24=Laura | last25=Wang | first25=Sherry | last26=Wang | first26=Hara | last27=Willman | first27=Lindsay | last28=Yeskoo | first28=Tim | title=A roadmap for repowering California for all purposes with wind, water, and sunlight | journal=Energy | volume=73 | date=2014 | doi=10.1016/j.energy.2014.06.099 | pages=875–889| bibcode=2014Ene....73..875J |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا ۾ هڪ وڏو [[ائٽمي توانائي]] وارو بجلي گهر هلندڙ حالت ۾ آهي ([[ڊائبلو ڪينين پاور پلانٽ|ڊائبلو ڪينين]]). [[سان اونوفر نيوڪليئر جنريٽنگ اسٽيشن|سان اونوفر ائٽمي پلانٽ]] 2013 ۾ بند ڪيو ويو. سان اونوفر ۾ 1,700{{spaces}} ٽن کان وڌيڪ [[تابڪاري فضلو]] ذخيرو ٿيل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2018 |title=How a nuclear stalemate left radioactive waste stranded on a California beach |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2018/8/28/17765538/san-onofre-nuclear-generating-station-radioactive-spent-fuel-waste-yucca-mountain}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو سامونڊي ڪناري تي پيل آهي جتي اڳئين [[سونامي]]ن جو رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Kate |date=November 19, 2019 |title=Opinion: California's San Onofre nuclear plant is a Chernobyl waiting to happen |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2019-11-19/san-onofre-nuclear-plant-waste-radioactive}}&lt;/ref&gt; 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر کان، ووٽرن [[ڪيليفورنيا ۾ ائٽمي مخالف تحريڪ|نئين ائٽمي بجلي گهرن جي منظوري تي پابندي]] وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اعليٰ سطح جي تابڪاري فضلي جي سنڀال|تابڪاري فضلي جي ضايع ڪرڻ]] بابت خدشا هئا.&lt;ref name=&quot;Doyle 2009&quot;&gt;{{Cite news |last=Doyle |first=Jim |date=March 9, 2009 |title=Nuclear power industry sees opening for revival |page=A-1 |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311041848/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |url-status=dead |archive-date=March 11, 2009 |access-date=January 29, 2010 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=April 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL }}&lt;/ref&gt;{{refn|[[مينيسوٽا]] ۾ پڻ ائٽمي بجلي گهرن جي تعمير تي عارضي پابندي (موراٽوريم) موجود آهي، جيڪا 1994 کان لاڳو آهي.&lt;ref name=&quot;Minnesota Nuclear Moratorium&quot;&gt;{{cite news |last1=Richert |first1=Catharine |last2=Brown |first2=Gretchen |title=Why nuclear energy is a political minefield in Minnesota |url=https://www.mprnews.org/episode/2023/11/13/why-nuclear-energy-is-a-political-minefield-in-minnesota |access-date=March 26, 2024 |work=MPR News |date=November 13, 2023}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;note&quot;}} [[اوڪلينڊ]]، [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۽ [[ڊيوس (ڪيليفورنيا)|ڊيوس]] جهڙن ڪيترن ئي شهرن پاڻ کي [[ايٽمي توانائي کان پاڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي.

== آمدرفت ==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ آمدرفت}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ريل آمدرفت جي تاريخ}}
[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|left|[[گولڊن گيٽ پل]] [[سان فرانسسڪو بي علائقو]] ۾، دنيا جي سڀ کان مشهور پلن مان هڪ آهي.]]

==== شاهراهون ====
ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو [[ڪيليفورنيا فري وي ۽ ايڪسپريس وي نظام|هڪ وسيع نظام]] وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ [[ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون]] (فري وي)، [[محدود-ايڪسيز رستا]] (ايڪسپريس وي)، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ رياستي شاهراهون|شاهراهون]] شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي [[ڪار ثقافت]] سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد [[ٽريفڪ جام]] جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور [[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]] جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mieszkowski |first=Katharine |date=September 2, 2010 |title=California Is Tops in Worst Roads—Pulse of the Bay |url=http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear |access-date=April 22, 2011 |publisher=The Bay Citizen |archive-date=July 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722041103/http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 9, 2007 |title=A bridge too far gone |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/united-states/2007/08/09/a-bridge-too-far-gone}}&lt;/ref&gt; [[ريزن فائونڊيشن]] جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19th Annual Report on the Performance of State Highway Systems (1984–2008) |url=http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Reason.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:San Francisco Bay Ferry Hydrus May 2017 (cropped).jpg|thumb|right|[[سان فرانسسڪو بي فيري]] [[بي علائقو]] ۾ هڪ عوامي [[پاڻي ٽيڪسي]] نظام آهي.]]

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، [[گولڊن گيٽ پل]]، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ [[ڊگهي ترين معلق پلن جي فهرست|مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل]] هئي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|4200|ft|m}} هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل]] (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا [[يربا بوينا ٻيٽ]] وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا {{convert|76|ft}} ويڪر ۽ {{convert|58|ft}} اوچائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The San Francisco—Oakland Bay Bridge Facts at a glance |url=http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobbfacts.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]]}}&lt;/ref&gt; [[آرويو سيڪو پارڪ وي]]، جيڪا لاس اينجلس کي [[پاساڊينا (ڪيليفورنيا)|پاساڊينا]] سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pool |first=Bob |date=June 25, 2010 |title=Pasadena Freeway getting a new look and a new name |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-25-la-me-parkway-20100625-story.html |access-date=April 5, 2012}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ [[چار-سطحي انٽرچينج]] تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون [[اسٽيڪ انٽرچينج]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 22, 2011 |title=L.A.'s Famous Four-Level Freeway Interchange, 'The Stack', Turns 58 |url=http://www.kcet.org/updaily/socal_focus/history/la-as-subject/navigating-the-stack-the-four-level-turns-58.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪي سي اي ٽي]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا.
2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ [[ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو]] پاران جاري ڪيل [[ڊرائيور لائسنس]] يا [[آمريڪا ۾ سڃاڻپ دستاويز|رياستي سڃاڻپ ڪارڊ]] هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 [[گاڏين جي رجسٽريشن|رجسٽرڊ گاڏيون]] موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=State of California—Department of Motor Vehicles|title=Statistics for Publication, January through December 2021|url=https://www.dmv.ca.gov/portal/file/department-of-motor-vehicles-statistics-pdf/}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي آمدرفت ====
[[File:TheThemeBuildingLosAngeles (cropped2).jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]]، دنيا جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي.]]
[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[سان فرانسسڪو بين الاقوامي هوائي اڏو]] پئسفڪ پار ۽ براعظمي هوائي آمدرفت لاءِ وڏا مرڪز آهن. سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ درجن کن اهم تجارتي هوائي اڏا ۽ ان کان وڌيڪ [[عام هوابازي]] جا [[ڪيليفورنيا ۾ هوائي اڏن جي فهرست|هوائي اڏا]] موجود آهن.

==== ريلوي ====
[[File:Pacific Surfliner @ San Clemente CA..jpg|thumb|right|[[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] جي [[پئسفڪ سرف لائنر]] [[سان ڪليمنٽي (ڪيليفورنيا)|سان ڪليمنٽي]] وٽ، [[اورينج ڪوسٽ]] تي.]]
شهرن وچ ريل سفر [[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] فراهم ڪري ٿي؛ ٽن رستن—[[ڪيپيٽل ڪوريڊور]]، [[پئسفڪ سرف لائنر]] ۽ [[گولڊ رنر]]—کي ڪيل ٽرانس پاران مالي مدد ملي ٿي. اهي خدمتون اتر اوڀر ڪوريڊور کان ٻاهر آمريڪا جون سڀ کان مصروف شهرن وچ ريل لائينون آهن، ۽ مسافرن جو انگ لڳاتار نوان رڪارڊ قائم ڪري رهيو آهي. خاص طور لاس اينجلس–سان فرانسسڪو رستي تي، هوائي سفر جي ڀيٽ ۾ اهي رستا وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cabanatuan |first=Michael |date=January 8, 2011 |title=Calif. Amtrak ridership rising on state trains |work=The San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |archive-url=https://archive.today/20120909013937/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |url-status=dead |archive-date=September 9, 2012 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=June 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629043041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL }}&lt;/ref&gt; گڏيل [[ريپڊ ٽرانزٽ]] سب وي ۽ [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ لاس اينجلس ([[لاس اينجلس ميٽرو ريل]]) ۽ سان فرانسسڪو ([[ميوڻي ميٽرو]]) ۾ موجود آهن. هلڪي ريل جا نظام سان هوزي، سان ڊياگو، سيڪريمينٽو ۽ اتر سان ڊياگو ڪائونٽي ۾ پڻ آهن. ان کان علاوه، [[مسافر ريل]] نيٽ ورڪ سان فرانسسڪو بي علائقو، گريٽر لاس اينجلس ۽ سان ڊياگو ڪائونٽي کي خدمت ڏين ٿا.
[[ڪيليفورنيا هاءِ اسپيڊ ريل اٿارٽي]] کي 1996 ۾ رياستي اسيمبلي پاران اختيار ڏنو ويو ته هو [[ڪيليفورنيا تيز رفتار ريل]] نظام جي منصوبه بندي ڪري. 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا تجويز 1اي]] ووٽرن پاران منظور ڪئي وئي. تعمير جو پهريون مرحلو 2015 ۾ شروع ٿيو، ۽ {{convert|171|mi}} ڊگهو پهريون حصو 2030 جي آخر تائين هلائڻ جو ارادو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2023 Project Update Report |url=https://hsr.ca.gov/about/project-update-reports/2023-project-update-report/ |publisher=California High-Speed Rail Authority |access-date=September 6, 2023}}&lt;/ref&gt; باقي نظام تي ڪم ۽ رٿابندي جاري آهي.

==== بسون ====
تقريبن سڀئي ڪائونٽيون [[بس]] لائينون هلائين ٿيون، ۽ ڪيترائي شهر پنهنجون شهري بس خدمتون هلائين ٿا. شهرن وچ بس سفر [[گري هائونڊ]]، [[ميگا بس]] ۽ [[ايم ٽريڪ ٿرو وي]] ذريعي مهيا ڪيو وڃي ٿو.

=== پاڻي ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ پاڻي}}

[[File:Aerial view of Shasta Dam and Shasta Lake (2019).jpg|thumb|left|[[شاستا ڍنڍ]]، [[شاستا ڪاسڪيڊ]] علائقي ۾، ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو ذخيرو (ريزروائر) آهي.]]

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال {{convert|40000000|acre.ft|km3|lk=in}} کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;Hundley, N. (2001). The great thirst: Californians and water. برڪلي، ڪيليفورنيا: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي.
[[ڪيليفورنيا واٽر وارز]]، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reisner, Marc |title=Cadillac Desert: The American West and its Disappearing Water |date=1993 |publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر [[آرنولڊ شوارزنيگر]] چيو:
{{blockquote|اسان ڪافي وقت کان بحران ۾ آهيون، ڇو⁠تہ هاڻي اسان 38{{spaces}}ملين ماڻهو آهيون، نه ڪي 18{{spaces}}ملين جيئن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هئاسين. ان ڪري اهو ماحولياتي ڪارڪنن ۽ هارين جي وچ ۾، ڏکڻ ۽ اتر جي وچ ۾، ۽ ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ هڪ جنگ بڻجي ويو آهي. گذريل چار ڏهاڪن کان هر ڪو پاڻي لاءِ وڙهندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbsnews.com/news/why-california-is-running-dry/ Why California Is Running Dry]&quot;. سي بي ايس نيوز. 27 ڊسمبر 2009.&lt;/ref&gt;}}

== حڪومت ۽ سياست ==
[[File:Sacramento, California State Capitol.jpg|thumb|upright=1.5|[[ڪيليفورنيا ڪيپيٽل]]، [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۾، [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] جو مرڪز آهي، جتي [[ڪيليفورنيا اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا جو گورنر]] ڪم ڪن ٿا.]]

=== رياستي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي حڪومت}}

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٽيون، سيڪشن 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=III |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: [[انتظامي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جو گورنر|گورنر]] شامل آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SECTION%201.&amp;article=V |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ [[قانونسازي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سينيٽ|سينيٽ]] شامل آهن;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل چوٿون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=IV |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عدالتي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ڇهون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=VI |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح [[عوامي شروعات]]، [[ريفرنڊم]]، [[ريڪال چونڊ]] ۽ [[تصديق]] ذريعي شرڪت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٻيون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=II |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو [[بند پرائمري]] چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ [[آزاد (سياست)|آزاد ووٽر]] ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowen |first=Debra |title=ووٽر-نامزد عهدن بابت ڄاڻ |url=http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224014308/http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-date=24 ڊسمبر 2013 |access-date=16 مارچ 2014 |publisher=ڪيليفورنيا سيڪريٽري آف اسٽيٽ}}&lt;/ref&gt; پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

====انتظامي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا انتظامي شاخ|ڪيليفورنيا جو گورنر|ڪيليفورنيا رياستي ادارن جي فهرست}}

[[File:Stanford Mansion - Sacramento, California (6007570640) (cropped).jpg|thumb|left|[[ليلينڊ اسٽينفورڊ مينشن|اسٽينفورڊ مينشن]]، ڪيليفورنيا حڪومت جو سرڪاري استقبالي مرڪز آهي، ۽ گورنر جي ڪم ڪرڻ وارين جڳهن مان هڪ پڻ آهي.]]

ڪيليفورنيا جي انتظامي شاخ ۾ گورنر ۽ ست ٻيا چونڊيل آئيني عملدار شامل آهن: [[ڪيليفورنيا جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]]، [[ڪيليفورنيا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ڪيليفورنيا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ڪنٽرولر|اسٽيٽ ڪنٽرولر]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ٽريزرر|اسٽيٽ ٽريزرر]]، [[ڪيليفورنيا انشورنس ڪمشنر|انشورنس ڪمشنر]]، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سرڪاري تعليم جو سپرنٽنڊنٽ]]. اهي چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا، ۽ صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=V |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا ڪيترائي رياستي ادارا جيڪي گورنر جي ڪيبينيٽ هيٺ آهن، انهن کي گڏ ڪري ڪيبينيٽ-سطح جون اهڙيون ايڪايون ٺاهيون ويون آهن جن کي حڪومتي عملدار “سُپر ايجنسيون” سڏين ٿا. اهي کاتا جيڪي سڌو ٻين آزاد چونڊيل عملدارن جي ماتحت آهن، اهي انهن سُپر ايجنسيَن کان الڳ طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Van Vechten |first1=Renée B. |title=California Politics: A Primer |date=2011 |publisher=SAGE |location=Los Angeles |isbn=978-1-4522-0306-5 |page=63 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=tatzWQscKmcC&amp;pg=PA63 |access-date=25 فيبروري 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawrence&quot;&gt;{{cite book |last1=Lawrence |first1=David G. |last2=Cummins |first2=Jeffrey |title=California: The Politics of Diversity |date=2019 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |location=Lanham |isbn=978-1-5381-2930-2 |page=167 |edition=10th |url=https://books.google.com/books?id=FwmkDwAAQBAJ&amp;pg=PA167}}&lt;/ref&gt;

====قانونسازي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;leg_members_and_term_limits_first_m_dec&quot;&gt;{{Cite web |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=IV |title=ڪيليفورنيا آئين آرٽيڪل چوٿون § 2 |work=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]] |access-date=23 فيبروري 2019 |archive-date=24 فيبروري 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224062408/https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي [[مدت جي حد|ٽرم لِمٽ]] لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

====عدالتي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] بنيادي طور [[سان فرانسسڪو]] ۾ [[ارل وارن بلڊنگ]] ۾ اجلاس ڪندي آهي (تصوير ۾)، پر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾ به اجلاس ڪندي آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام چٽي طرح انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي&lt;ref name=&quot;Cal Civil Code 22.2&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سول ڪوڊ § 22.2 |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CIV&amp;sectionNum=22.2. |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[گڏيل ملڪيت]]. ڪيليفورنيا جي جيلن جي آبادي 1980 ۾ 25,000 کان وڌي 2007 ۾ 170,000 کان مٿي ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Thompson 2007&quot;&gt;{{Cite news |last=Thompson |first=Don |date=8 ڊسمبر 2007 |title=ڪيليفورنيا سزا ڏيڻ واري سڌاري سان جدوجهد ڪري ٿي |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2007-12-08-2244622424_x.htm |access-date=29 جنوري 2010}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] قانوني قسم جي سزا آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي “[[:en:Death Row|ڊيٿ رو]]” آبادي موجود آهي (حالانڪه [[اوڪلاهوما]] ۽ [[ٽيڪساس]] ۾ عملدرآمد گهڻو وڌيڪ ٿئي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڊيٿ رو قيدين ۽ سالياني ڊيٿ رو جي ماپ |url=https://deathpenaltyinfo.org/death-row-inmates-state-and-size-death-row-year |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڦاسي ڏيڻ جي شرح |url=https://deathpenaltyinfo.org/state-execution-rates |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا 1976 کان وٺي [[ڪيليفورنيا ۾ ڦاسي ڏنل ماڻهن جي فهرست|13 ڦاسيون]] ڏئي چڪي آهي، جن مان آخري 2006 ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1978 کان هن وقت تائين ڦاسي ڏنل قيدي |url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/inmates-executed-1978-to-present/ |access-date=7 مئي 2022 |website=Capital Punishment |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جو عدالتي نظام آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو آهي، جنهن ۾ ڪُل 1,600 جج آهن (جڏهن⁠تہ وفاقي نظام ۾ لڳ ڀڳ 840 آهن). سڀ کان مٿي ست ميمبرن تي مشتمل ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيليفورنيا ڪورٽس آف اپيل]] بنيادي [[اپيلي عدالت]]ن طور ڪم ڪن ٿيون ۽ [[ڪيليفورنيا سپيرير ڪورٽس]] بنيادي [[ٽرائل ڪورٽ]]ون آهن. [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|سپريم ڪورٽ]] ۽ ڪورٽس آف اپيل جا جج گورنر مقرر ڪري ٿو، پر هر 12 سالن بعد ووٽرن جي برقرار رکڻ واري ووٽنگ جي تابع هوندا آهن.
رياست جي عدالتن جي نظام جي انتظاميه [[ڪيليفورنيا جو جڊيشل ڪائونسل|جڊيشل ڪائونسل]] جي قبضي هيٺ آهي، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس، 14 عدالتي عملدار، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ بار]] جا چار نمائندا، ۽ رياستي اسيمبلي ۽ سينيٽ مان هر هڪ ايوان جو هڪ ميمبر شامل هوندو آهي.
مالي سال 2020–2021 ۾، رياستي عدليه جي 2,000 عدالتي عملدارن ۽ 18,000 عدالتي شاخ جي ملازمن لڳ ڀڳ 4.4 ملين ڪيسن تي ڪارروائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;2022CourtStatisticsReport&quot;&gt;{{cite book |last1=Judicial Council of California |title=2022 ڪورٽ شماريات رپورٽ: سڄي رياست ۾ ڪيس لوڊ جا رجحان، 2011–12 کان 2020–21 تائين |date=2022 |publisher=Judicial Council of California |location=San Francisco |page=1 |url=https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704050343/https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-date=4 جولاءِ 2022 |url-status=live |access-date=19 آگسٽ 2022}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو جي حڪومت|شهر ۽ ڪائونٽي سان فرانسسڪو]] جو حڪومتي مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽين]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل ڪيا ويندا آهن. [[ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] ۾، [[خاص مقصد ضلعا|خاص ضلعا]] سنڀالين ٿا.

==== ڪائونٽيون ====
{{See also|ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست}}

ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست|58 ڪائونٽين]] ۾ ورهايل آهي. [[ڪيليفورنيا آئين]] جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا ۾ قانون لاڳو ڪرڻ|قانون لاڳو ڪرڻ]]، [[ڪيليفورنيا ڪائونٽي جيلن جي فهرست|جيلون]]، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baldassare |first=Mark |url={{google books|plainurl=y|id=sDs4WZV0SRsC|page=67}} |title=When Government Fails: The Orange County Bankruptcy |date=1998 |publisher=[[Public Policy Institute of California]]/[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-21486-6 |pages=67–68 |lccn=97032806}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Janiskee |first1=Brian P. |url={{google books|plainurl=y|id=23Y3Nxs0qWgC|page=105}} |title=Democracy in California: Politics and Government in the Golden State |last2=Masugi |first2=Ken |date=2011 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4422-0338-9 |edition=3rd |page=105 |lccn=2011007585}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل [[سپروايزرن جو بورڊ]] هلائي ٿو.{{sfn|Baldassare|1998|p=50}}

==== شهر ۽ ڳوٺ حڪومتون ====
{{see also|ڪيليفورنيا جي ميونسپالٽين جي فهرست}}
[[File:Los Angeles City Hall 01 (cropped).jpg|thumb|right|[[لاس اينجلس سٽي هال]]، [[لاس اينجلس جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته [[چارٽر شهر|چارٽر]] ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون.&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot; /&gt; عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر [[ڪائونسل–منيجر حڪومت|ڪائونسل–منيجر]] نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. [[سان فرانسسڪو جي حڪومت]] ڪيليفورنيا ۾ واحد [[گڏيل شهر-ڪائونٽي]] آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

==== اسڪول ضلعا ۽ خاص ضلعا ====
{{See also|ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست}}
[[File:LAUSD HQ Bldg.jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس يونيفائيڊ اسڪول ڊسٽرڪٽ]]، داخلا جي لحاظ کان آمريڪا ۾ [[آمريڪا ۾ داخلا موجب سڀ کان وڏن اسڪول ضلعن جي فهرست|ٻيو وڏو]] آهي.]]
لڳ ڀڳ 1,102 [[اسڪول ضلعو|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي [[عوامي تعليم]] سنڀالين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot; /&gt; ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot;&gt;{{Citation |title=Individual State Descriptions: 2007 |date=نومبر 2012 |url=http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |pages=25–26 |series=2007 Census of Governments |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينسِس بيورو]] |ref={{harvid|Census|2007}}}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 [[خاص ضلعو (آمريڪا)|خاص ضلعا]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mizany |first1=Kimia |url=http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |title=What's So Special About Special Districts? A Citizen's Guide to Special Districts in California |last2=Manatt |first2=April |publisher=California Senate Local Government Committee |edition=3 |access-date=11 مارچ 2014 |archive-date=4 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt; خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

{{See also|ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا}}
[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[آمريڪي ڪانگريس ۾ ڪيليفورنيا جو وفد|ڪيليفورنيا جو ڪانگريسي وفد]]، 2020]]

ڪيليفورنيا رياست [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن [[ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا|52]] ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي ڪانگريسي وفد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نمائندن جي ڊائريڪٽري |url=http://www.house.gov/representatives/#state_ca |access-date=25 مارچ 2014 |publisher=House.gov}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا وٽ قومي صدارتي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[اليڪٽرل ڪاليج (آمريڪا)|اليڪٽرل ووٽ]] پڻ آهن، جن جو انگ 54 آهي. ايوانِ نمائندگان جو اڳوڻو [[ايوانِ نمائندگان جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪيليفورنيا جي 20هين ضلعي جو نمائندو [[ڪيڦن مڪارتھي]] آهي.&lt;ref name=&quot;govtrack.us&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جا سينيٽر، نمائندا، ۽ ڪانگريسي ضلعي نقشا |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA |access-date=15 جنوري 2019 |website=GovTrack.us}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي نمائندگي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] ڪن ٿا.
[[2025 ٽيڪساس ريڊسٽرڪٽنگ]] جي جواب ۾، گورنر نيوزوم آگسٽ 2025 ۾ [[2025 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50|ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50]] لاءِ قانونسازي منظوري حاصل ڪئي، جنهن تحت رياست جا ڪانگريسي ضلعا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ها. ووٽرن 64.4٪ سان هن پروپوزيشن کي منظور ڪيو، جنهن سان [[2026 آمريڪي چونڊون|2026 وچ-مدتي چونڊن]] لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي کي وڌ ۾ وڌ پنج سيٽون وڌيڪ ملي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;Melody Gutierrez and Laura J. Nelson, &quot;Love it or hate it? Poll shows how Californians feel about Newsom’s redistricting fight with Trump&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025, [https://www.latimes.com/california/story/2025-08-22/la-times-berkeley-poll-on-redistricting online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laura J. Nelson et al. &quot;State's voters to decide on new House districts: California lawmakers back a November special election to boost Democrats&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurel Rosenhall, &quot;Newsom Signs California Redistricting Plan to Counter Texas Republicans&quot;, ''New York Times,'' 21 آگسٽ 2025, [https://www.nytimes.com/2025/08/21/us/politics/california-newsom-redistricting-texas.html?searchResultPosition=2 online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marzorati |first=Guy |date=4 نومبر 2025 |title=ڪيليفورنيا ووٽرن نيون ڪانگريسي لائينون منظور ڪيون، وچ-مدتي چونڊن کان اڳ ڊيموڪريٽن کي فائدو |url=https://www.npr.org/2025/11/04/nx-s1-5587742/election-results-california-proposition-50-redistricting |access-date=19 ڊسمبر 2025 |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، جيڪو [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot; City Data CA Armed Forces&quot;&gt;.{{Cite web |title=ڪيليفورنيا—هٿياربند فوجون |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
{{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

==== قانونسازي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

==== عدالتي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] جو مرڪزي عمارت، [[ارل وارن بلڊنگ]]، [[سان فرانسسڪو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام بنيادي طور انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ شامل آهن. [[موت جي سزا]] قانوني آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي [[ڊيٿ رو]] آبادي موجود آهي. 1976 کان وٺي 2006 تائين رياست ۾ 13 سزائون عمل ۾ آنديون ويون.

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو شهر ۽ ڪائونٽي جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جنهن ۾ 58 [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽيون]] شامل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل آهن، جڏهن⁠تہ تعليم جو انتظام [[اسڪول ضلعو]] سنڀالي ٿو. ڪيترائي ٻيا خدمتون [[خاص مقصد ضلعا]] فراهم ڪن ٿا.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا ڪانگريشن وفد]] جا ميمبر، 2020]]

ڪيليفورنيا آمريڪي [[ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي وفد آهي. رياست کي صدارتي چونڊن ۾ 54 [[اليڪٽرل ووٽ]] حاصل آهن. ڪيليفورنيا کي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] نمائندگي ڪن ٿا.

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]]]]
ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot;City Data CA Armed Forces&quot;&gt;{{Cite web |title=California—Armed forces |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt; {{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

=== سياست ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ چونڊون}}

{{see also|1900 کان اڳ ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ سياسي پارٽين جي سگهه}}
{|class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جا رجسٽرڊ ووٽر {{as of|2025|02|10|lc=y|df=US}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pdf Report of Registration as of January 5, 2024 Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/voter-registration/voter-registration-statistics |access-date=May 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 |پارٽي
! ووٽرن جو انگ
! سيڪڙو
|rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;font-size:small&quot; |[[File:California party registration by county.svg|300px]]
ڪائونٽي موجب پارٽي رجسٽريشن{{break}}(آڪٽوبر 2022):
{{legend|#d3e7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 30%}}
{{legend|#b9d7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 40%}}
{{legend|#86b6f2|ڊيموڪريٽ ≥ 50%}}
{{legend|#ffccd0|ريپبلڪن ≥ 30%}}
{{legend|#f2b3be|ريپبلڪن ≥ 40%}}
{{legend|#e27f90|ريپبلڪن ≥ 50%}}
|-
| {{party color cell|Democratic Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |10,367,321
|style=&quot;text-align:center;&quot; |45.27%
|-
| {{party color cell|Republican Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,776,356 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |25.22%
|-
| {{party color cell|Independent (United States)}}
|[[آزاد سياستدان (آمريڪا)|پارٽي کان سواءِ ترجيح]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,116,983
|style=&quot;text-align:center;&quot; |22.34%
|-
| {{party color cell|American Independent Party}}
|[[آمريڪن انڊيپينڊنٽ پارٽي|آمريڪن انڊيپينڊنٽ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |896,260
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.91%
|-
| {{party color cell|Libertarian Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا لبرٽيرين پارٽي|لبرٽيرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |233,052
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.02%
|-
| {{party color cell|Peace and Freedom Party}}
|[[امن ۽ آزادي پارٽي|امن ۽ آزادي]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |141,785 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.62%
|-
| {{party color cell|Green Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا گرين پارٽي|گرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |110,649 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.48%
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ٻيا
|style=&quot;text-align:center;&quot; |258,490
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.13%
|-
! colspan=2 |ڪُل
! style=&quot;text-align:center;&quot; |22,900,896
! style=&quot;text-align:center;&quot; |100%
|}

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 30, 2006 |title=California Is a Political Trendsetter |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/california-is-a-political-trendsetter/ |access-date=February 22, 2011}}&lt;/ref&gt; سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[آمريڪا ۾ جديد لبرلزم|لبرل]] سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. [[2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]] ۽ [[هوائي]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=2016&amp;off=0&amp;elect=0&amp;f=0|title=2016 Presidential General Election Results|first=David|last=Leip|website=uselectionatlas.org}}&lt;/ref&gt; [[2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، اهو ڊي سي، [[ورمونٽ]]، [[ميساچوسٽس]]، [[ميريلينڊ]] ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن.
ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن [[2003 واري ڪيليفورنيا گورنر ريڪال چونڊ|پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو]]؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 8|پروپوزيشن 8]] به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 71 (2004)|پروپوزيشن 71]] به منظور ڪئي ته جيئن [[اسٽيم سيل]] تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا [[آمريڪا ۾ اسٽيم سيل قانونن ۽ پاليسي#قانوني حيثيت ۽ فنڊنگ|اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست]] بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي [[پارٽي بنياد پرائمري|پرائمري چونڊ]] واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا واٽر وارز|پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار]] به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ [[ٽيڪس بغاوت]] به ٿي، جيڪا 1978 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي [[ملڪيت ٽيڪس]]ن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن [[مثبت امتيازي ڪارروائي]] کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو.
رياست جو رجحان [[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ڏانهن ۽ [[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن پارٽي]] کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر [[گيۡون نيوزوم]] به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[مرڪزيت|مرڪزي]] سمجهيا ويندا آهن.

[[File:Code Pink and pro-Marine protesters.jpg|thumb|left|[[جنگ مخالف تحريڪ|جنگ مخالف]] مظاهرين ۽ فوج حمايتي جوابي مظاهرين [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۾ (2008)]]
ڪيتريون سياسي تحريڪون [[ڪيليفورنيا جي ورهاست ۽ عليحدگي|ڪيليفورنيا جي آزادي]] لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. [[ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن]] ٻئي [[آمريڪا ۾ ترقي پسندي|ترقي پسندي]] ۽ [[شهري قومپرستي]] جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jim Miller |title=California could see new political party with independence goal |url=https://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223549/http://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |archive-date=March 8, 2016 |access-date=March 19, 2016 |website=[[Sacramento Bee]]}}&lt;/ref&gt; [[يس ڪيليفورنيا]] تحريڪ 2019 لاءِ [[بيلٽ انيشئيٽو]] ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tech Insider |date=November 9, 2016 |title=What is 'Calexit' and how can California secede from the US? |url=http://www.businessinsider.com/calexit-explainer-california-plans-to-secede-2016-11 |access-date=March 31, 2017 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;
ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن.
[[1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] کان [[1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو [[1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن [[رچرڊ نڪسن]] ۽ [[رونالڊ ريگن]] ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾&lt;!--8 thru 2020--&gt; 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن.
آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ [[110هين آمريڪي ڪانگريس]] دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. [[گيريمئنڊرنگ]] سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. [[2018 واري آمريڪي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز چونڊون|2018 جي وچ مدتي چونڊن]] کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.
[[File:Protest at Los Angeles City Hall (6248466227).jpg|thumb|right|[[آڪيپاءِ لاس اينجلس]] تحريڪ (2011)]]
عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن [[ساحلي ڪيليفورنيا|ساحلي علائقن]] ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. [[اورينج ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|اورينج ڪائونٽي]] 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2016 Presidential General Election |url=http://www.ocvote.com/fileadmin/live/gen2016/results.htm |access-date=November 10, 2016 |website=Ocvote.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thornton |first=Paul |date=November 10, 2018 |title=RIP Republican Orange County |work=Los Angeles Times |url=https://latimes.com/la-ol-opinion-newsletter-midterm-election-20181110-htmlstory.html}}&lt;/ref&gt; هڪ مطالعي موجب [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]]، [[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]]، [[انگل ووڊ (ڪيليفورنيا)|انگل ووڊ]] ۽ [[سان فرانسسڪو]] آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ [[بيڪرزفيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرزفيلڊ]]، [[اورينج (ڪيليفورنيا)|اورينج]]، [[ايسڪنڊيڊو (ڪيليفورنيا)|ايسڪنڊيڊو]]، [[گارڊن گروو (ڪيليفورنيا)|گارڊن گروو]] ۽ [[سِمي ويلي (ڪيليفورنيا)|سِمي ويلي]] 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 16, 2005 |title=Study Ranks America's Most Liberal and Conservative Cities |url=http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140306/http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-date=May 1, 2011 |access-date=February 20, 2011 |publisher=Bay Area Center for Voting Research}}&lt;/ref&gt;
آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot;&gt;{{Cite web |date=October 24, 2022 |title=Voter Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/report-registration/15day-general-2022 |access-date=February 15, 2023 |website=Elections |publisher=California Secretary of State}}&lt;/ref&gt; رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ [[آزاد ووٽر|پارٽي کان سواءِ ترجيح]] (4,943,696) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot; /&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.npr.org/2023/01/13/1148846720/california-says-it-will-dismantle-death-row-the-move-brings-cheers-and-anger#:~:text=Technically%2C%20the%20death%20penalty%20still,the%20state%20in%2017%20years. | title = California says it will dismantle death row. The move brings cheers and anger | last = Westervelt | first = Eric | date = January 13, 2023 | website = npr.org | publisher = [[National Public Radio]] | access-date = August 5, 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{main|ڪيليفورنيا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

ڪيليفورنيا [[ڪميشن آف دي ڪيليفورنياس]] جو رڪن آهي، جيڪو ٽن ڌرين تي ٻڌل سهڪار وارو فورم آهي، جنهن ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۽ ميڪسيڪو جون رياستون [[باخا ڪيليفورنيا]] ۽ [[باخا ڪيليفورنيا سور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Memorandum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.energy.ca.gov/sites/default/files/2019-12/Commisions_CAL_MOU_Signed_12-4-2019_ADA.pdf|title=Memorandum of Understanding Between the Government of the State of California of the United States of America and the Government of the State of Baja California and the Government of the State of Baja California Sur of the United Mexican States for the Establishment of the Commission of the Californias}}&lt;/ref&gt;

;جڙيل علائقا
ڪيليفورنيا وٽ [[علائقائي ٽوئننگ|علائقي جي ٽوئننگ جا انتظام]] هيٺين سان آهن:
*{{flagicon|Catalonia}} [[ڪاتالونيا]]، {{flagicon|Spain}} [[اسپين]] جي خودمختيار برادري&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 71 |url=http://soir.senate.ca.gov/scr71 |publisher=Senate Office of International Relations}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Alberta}} [[البرٽا]]، {{flagicon|Canada}} [[ڪينيڊا]] جو صوبو&lt;ref name=&quot;Soir.senate.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=California's Sister State Relationships &amp;#124; Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/sisterstates |access-date=September 30, 2018 |publisher=Soir.senate.ca.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California-Alberta Relations |url=http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929233318/http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-date=September 29, 2018 |access-date=September 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Republic of Korea}} [[جيجو ]]، {{flagicon|Republic of Korea}} [[ڏکڻ ڪوريا]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ACR 42 Assembly Concurrent Resolution – CHAPTERED |url=http://www.leginfo.ca.gov/pub/05-06/bill/asm/ab_0001-0050/acr_42_bill_20050718_chaptered.html |access-date=March 2, 2023 |website=www.leginfo.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، {{flagicon|چين}}[[چين]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{cite web |title=State of California and Guangdong Province Sister State Agreement |url=https://soir.senate.ca.gov/content/state-california-and-guangdong-province-sister-state-agreement |website=Senate Office of International Relations |access-date=October 27, 2023}}&lt;/ref&gt;

== وڌيڪ پڙهو ==
{{See also|ڪيليفورنيا جي تاريخ جي ڪتابيات}}
* {{Cite book |last1=Chartkoff |first1=Joseph L. |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Chartkoff |first2=Kerry Kona |date=1984 |publisher=[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8047-1157-9 |location=اسٽينفورڊ، ڪيليفورنيا |oclc=11351549}}
* {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |title=ڪيليفورنيا کان اڳ: هڪ آثارِ قديمه ماهر جو قديم ترين رهواسين بابت جائزو |date=2003 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |isbn=978-0-7425-2794-2 |location=لينهم، ميري لينڊ |oclc=226025645}}
* Hart, James D. ''ڪيليفورنيا جو رهنما ڪتاب'' (ٻيو ايڊيشن، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1987)، 610 صفحا؛ 3000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔
* Matthews, Glenna. ''سول وار دوران سونهري رياست: ٿامس اسٽار ڪنگ، ريپبلڪن پارٽي، ۽ جديد ڪيليفورنيا جي جنم''. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2012۔
* {{Cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Fredrickson, David A. |date=1984 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-506182-7 |location=اورلينڊو |oclc=228668979}}
* {{Cite book |last=Newmark |first=Harris |url=https://archive.org/stream/sixtyyearsinsout00newmrich#page/n7/mode/2up |title=ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ سٺ سال (1853–1913) |date=1916 |publisher=دي نيڪرباڪر پريس |location=نيو يارڪ}}
* Pitt, Leonard. ''لاس اينجلس A کان Z تائين: شهر ۽ ڪائونٽي جي انسائيڪلوپيڊيا''. (يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1997) 625 صفحا؛ 2000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪيليفورنيا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون پئسفڪ رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]]

&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;</text>
      <sha1>ml4f7ab90a304jlc888rrgxh4517ugh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387372</id>
      <parentid>387371</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372958" sha1="2idfp855kvzvjthzcqceu3avz751dd0" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪا جي هڪ رياست}}
{{Infobox settlement
| native_name = ڪيليفورنيا رياست
| name = ڪيليفورنيا
| settlement_type = رياست
| image_flag = Flag of California.svg
| image_seal = Great Seal of the State of California Colored.svg
| seal_caption = 
| image_map = California in United States.svg
| image_skyline = GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg
| image_caption = گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو
| flag_link = جهنڊو
| nickname = گولڊن اسٽيٽ (سونهري رياست)
&lt;ref name=&quot;America's story California&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا |url=http://www.americaslibrary.gov/es/ca/es_ca_subj.html |access-date=July 3, 2020 |website=americaslibrary.gov}}&lt;/ref&gt;
| motto = يوريڪا (مان سڃاڻيون اٿس)
&lt;ref name=&quot;motto-symbols&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ، عنوان 1، ڊويزن 2، چيپٽر 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=GOV&amp;division=2.&amp;title=1.&amp;part=&amp;chapter=2.&amp;article= |access-date=February 23, 2019 |website=[[ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
| anthem = ڪيليفورنيا، مون کي تو سان پيار آهي
{{break}}{{center|[[File:&quot;I Love You, California&quot; - Regional anthem of California.ogg]]}}
| seat = [[سئڪرامئنٽو]]
| area_rank = ٽيون
| area_total_sq_mi = 163,696
| area_total_km2 = 423,970
| area_land_sq_mi = 155,959
| area_land_km2 = 403,932
| area_water_sq_mi = 7,737
| area_water_km2 = 20,047
| area_water_percent = 4.7
| population_rank = پهريون
| population_as_of = 2024ع
| population_density_rank = 11هون
| elevation_ft = 2900
| elevation_m = 880
| elevation_min_ft = −279
| elevation_min_m = −85
| established_title = شامل ٿيو
| established_date = 9 سيپٽمبر 1850ع (31هون)
| established_title1 = اڳوڻو
| established_date1 = ميڪسيڪي حوالگي؛ ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت
| government_type = رياستي حڪومت
| governing_body =
* عدليه: ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ
* قانون ساز: ڪيليفورنيا رياستي قانون ساز اسيمبلي
* مٿيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي سينيٽ
* هيٺيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي اسيمبلي
| leader_title = گورنر
| leader_name = گيون نيوسم
| leader_title1 = ليفٽيننٽ گورنر
| leader_name1 = ايليني ڪونالاڪِس
| leader_party = ڊيموڪريٽڪ پارٽي
| parts_type = وڏا شهر
| p1 = [[لاس اينجلس]]&lt;br&gt;[[سان ڊياگو]]&lt;br&gt;[[سان فرانسسڪو]]&lt;br&gt;سان جوزي
| website = https://ca.gov
}}'''ڪيلفورنيا''' '''California''' (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[اوريگون|اوريگن]]، اوڀر ۾ [[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو|ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد]] وسيلي [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باخا ڪيلفورنيا]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40{{spaces}}ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

[[آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري]] کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا [[اسپيني ايمپائر]] جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. [[ڪيليفورنيا جي فتح |آمريڪي قبضي]] کان پوءِ، جيڪو [[ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ]] جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ميڪسيڪو کان علحدگي| آمريڪا کي حوالي]] ڪئي وئي. [[ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ]] 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ [[ڪيلفورنيا نسل ڪشي]] به شامل هئي. 1850 ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽھوڊ ايڪٽ|رياستي حيثيت]] سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها [[آزاد رياست]] هئي.
2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، [[گريٽر لاس اينجلس]]، [[انلينڊ ايمپاير]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪن فيڪٽ فائنڊر—نتيجا |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-date=January 24, 2018 |access-date=October 24, 2017 |website=factfinder.census.gov |publisher=گڏيل رياستن جو سينسَس بيورو}}&lt;/ref&gt; [[لاس اينجلس]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي [[سيڪريمنٽو, ڪيليفورنيا|سيڪريمنٽو]] آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ [[پيسفڪ ساحل]] ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ [[سيئرا نيواڊا]] جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ [[سيڪويا سيمرورينز|ريڊووڊ]] ۽ [[ڊگلس فر]] جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[موهاوي ريگستان]] موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي.&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk&gt;{{cite web|url=https://www.earthquakeauthority.com/California-Earthquake-Risk|title=ڪيلفورنيا ۾ زلزلي جو خطرو ڇا آهي؟|publisher=ڪيلفورنيا ارتھ ڪوئيڪ اٿارٽي|access-date=March 12, 2023|quote=ڪيلفورنيا ملڪ جي زلزلي جي خطري جو ٻه ٽيون حصو رکي ٿي.}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي]]، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني [[الپائن]] تائين مختلف آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ ڏڪار|ڏڪار]] ۽ [[ڪيلفورنيائي ٻيلن ۾ باھ جي فھرست|ٻيلن جي باهن]] هڪ مستقل مسئلو آهن،&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Elassar |first=Alaa |date=April 3, 2022 |title=ڪيلفورنيا ڪڏهن اصلي آمريڪين جي باهه جي رواجن تي پابندي وڌي هئي؛ هاڻي قبيلن کان مدد گهري پئي |url=https://www.cnn.com/2022/04/03/us/california-native-american-fire-practitioners-wildfires-climate/index.html |access-date=January 4, 2023 |website=سي اين اين}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

[[ڪيلفورنيا جي معيشت]] ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي [[مجموعي رياستي پيداوار]] $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي.&lt;ref name=&quot;SQGDP1 State quarterly gross domestic product (GDP) summary&quot;&gt;{{cite web |title=علائقائي ڊيٽا|url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1&amp;_gl=1*12vunek*_ga*MTg3Nzk1NTM0MS4xNzY5NDk3NjM1*_ga_J4698JNNFT*czE3Njk3NTUwODYkbzIkZzEkdDE3Njk3NTU1MzQkajQkbDAkaDA.#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzIiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIwNjAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19|publisher=بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt; اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Burke |first=Molly |date=April 23, 2025 |title=ڪيلفورنيا هاڻي دنيا جي چوٿين وڏي معيشت آهي |url=https://www.sfchronicle.com/california/article/california-now-4th-largest-economy-world-20291440.php |access-date=April 23, 2025 |website=سين فرانسسڪو ڪرانيڪل}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت]] پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palmer |first=Brian |date=July 10, 2013 |title=سي-فري ڊائٽ |url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/explainer/2013/07/california_grows_all_of_our_fruits_and_vegetables_what_would_we_eat_without.html |website=[[Slate (magazine)|سليٽ]]}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور [[ ڪيلفورنيائي کير جي صنعت]]، [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]] ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگورن]] جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;&gt;{{Cite web |last1=Vic Tolomeo |last2=Kelly Krug |last3=Doug Flohr |last4=Jason Gibson |date=October 31, 2012 |title=ڪيلفورنيا زرعي انگ اکر: 2011 فصل جو سال |url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123521/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-date=December 24, 2013 |access-date=July 1, 2013 |website=نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه [[Port of Los Angeles|لاس اينجلس]] سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2021/10/18/us/port-of-los-angeles-supply-chain.html |title=آمريڪا جو سڀ کان مصروف بندرگاهه |last=Karlamangla |first=Soumya |date= November 4, 2021|website= نيو يارڪ ٽائمز|access-date=August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; [[ڪيلفورنيا جي ثقافت]] ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ [[لاس اينجلز ۾ ميڊيا|تفريح]]، [[ڪيليفورنيا جون رانديون|راندين]]، [[ڪيليفورنيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[فيشن]]، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، [[ھالي ووڊ, لاس اينجلز|هالي ووڊ]] اڃا تائين [[آمريڪي سينيما|آمريڪي فلم]] صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو [[سليڪون ويلي]] عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;BEA&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا مجموعي قومي پيداوار |url=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 |access-date=July 19, 2015 |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ڪامرس، بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |archive-date=August 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806012919/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 }}&lt;/ref&gt;{{ToClimit|3}}

==نالي جو پسمنظر==
{{Main|ڪيليفورنيا جي نالي جو پسمنظر|ڪيليفورنيا جو ٻيٽ}}

اسپينين ماڻهن [[باخيا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما|باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما]] (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي {{lang|es|لاس ڪيليفورنياس}} جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي [[الٽا ڪيليفورنيا]] چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dornsife.usc.edu/magazine/how-california-got-its-name/#:~:text=The%20Spaniards%20gave%20the%20name,and%20Alta%20(Upper)%20California.|title=ڪيليفورنيا کي نالو (شايد) ڪيئن مليو|date=20 ڊسمبر 2024}}&lt;/ref&gt;
سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/04/16/us/why-is-california-called-california.html|title=ڪيليفورنيا کي ڪيليفورنيا ڇو سڏيو وڃي ٿو؟|last=ڪارلامانگلا|first=سوميا|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=16 اپريل 2024|access-date=17 اپريل 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڊيمين بيچ، ”ڪيليفورنيا کي نالو ڪيئن مليو؟ توهان حيران ٿي سگهو ٿا،“ ''ڪيليفورنيا فرنٽيئر پراجيڪٽ'' (2020) [https://www.californiafrontier.net/name-california/ آن لائين]&lt;/ref&gt;
گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو [[راڻي ڪلافيا]] جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب ''[[لاس سرگاس ڊي ايسپلينڊيان|دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان]]'' ۾ [[گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو]] لکيو۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot;&gt;{{Cite book |last1=گُڊي |first1=ارون جي |url=https://books.google.com/books?id=ibMwDwAAQBAJ&amp;pg=PR9 |title=ڪيليفورنيا جي جڳهن جا نالا: موجوده جغرافيائي نالن جي اصل ۽ نالي جو پسمنظر |last2=برائيٽ |first2=وليم |date=2010 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-26619-3 |pages=59–60 |orig-date=2004}}&lt;/ref&gt; راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، [[ايمازون]] جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ [[گريفن]] پالينديون هيون۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=پٽنم |first=روٿ |title=ڪيليفورنيا: نالو |date=1917 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي |editor-last=پريسٽلي |editor-first=هربرٽ انگرام |location=برڪلي |pages=356–361 |chapter=ضميمو الف: لفظ ’ڪيليفورنيا‘ جي نالي جو پسمنظر: قياس ۽ استعمال |chapter-url=https://archive.org/details/cu31924008278347}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=ووگلي |first=نينسي |date=20 اپريل 2001 |title=ڪيولري ڪيئن ڪيليفورنيا جي افسانوي تصور کي جنم ڏنو |journal=ماڊرن لينگويج ڪوارٽرلي |volume=62 |issue=2 |pages=165–188 |doi=10.1215/00267929-62-2-165 |s2cid=163100071 |issn = 0026-7929}}&lt;/ref&gt;
رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: [[آمريڪي رياستن جي مخففن جي فهرست|سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف]]، ۽ [[آئي ايس او 3166|يو ايس-سي اي]]۔

==تاريخ==

{{Further|1900ع کان اڳ ڪيليفورنيا جي تاريخ}}
[[File:California tribes &amp; languages at contact.png|thumb|left|upright=1|يورپي رابطي جي وقت [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ڪيليفورنيا]] قبيلن ۽ ٻولين جو نقشو]]

===مقامي قبيلا===
{{Main|ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو}}

ڪيليفورنيا [[ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔&lt;ref&gt;ڪلين، بيري ٽي۔ آمريڪي هندستانين جي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا۔ ستون ايڊيشن۔ ويسٽ نياڪ، نيو يارڪ: ٽوڊ پبليڪيشنز، 1995&lt;/ref&gt; مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ايئرگل |first=ڊولن ايڇ جونيئر |title=نيٽو ڪيليفورنيا گائيڊ: قديم دور کان جديد دور تائين اصل ماڻهن جو تعارف |date=2008 |publisher=ٽريز ڪمپني پريس |others=فريڊ ڊاڊس ورٿ |isbn=978-0-937401-11-8 |edition=2008ع |location=سان فرانسسڪو |oclc=212858363 |quote=1776ع ۾ مقامي آبادي جا اندازا 300,000 کان 1 ملين تائين هئا۔}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو]] [[آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي درجابندي#ڪيليفورنيا|70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن]] تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جي هندستاني تاريخ – ڪيليفورنيا نيٽو آمريڪن هيريٽيج ڪميشن |url=https://nahc.ca.gov/resources/california-indian-history/ |access-date=25 نومبر 2022 |website=nahc.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ [[ٻيلن جي باغباني]] شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ [[دوائن وارا ٻوٽا]] باقاعدي دستياب رهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite book |title=ويراني کان اڳ: مقامي ڪيليفورنيا وارن پاران ماحولياتي انتظام |publisher=بالينا پريس |year=1993 |isbn=0-87919-126-0 |editor=بليڪ برن، ٿامس سي۔ ۽ ڪيٽ اينڊرسن |location=مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham2010&quot;&gt;{{cite book |last=ڪنينگهم |first=لاورا |url=https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&amp;pg=PA135 |title=تبديليءَ جي حالت: ڪيليفورنيا جا وساريل منظرناما |publisher=هي ڊي |year=2010 |isbn=978-1-59714-136-9 |location=برڪلي، ڪيليفورنيا |pages=135، 173–202}}&lt;/ref&gt;
ھي [[پائيدار زراعت]] جي هڪ شڪل هئي۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=اينڊرسن |first=ايم ڪيٽ |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |title=جهنگ جي سار سنڀال: مقامي آمريڪي علم ۽ ڪيليفورنيا جي قدرتي وسيلن جو انتظام |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=0-520-24851-1}}&lt;/ref&gt; قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن [[ڪنٽرول ٿيل باهه]] ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi |title=ڪيليفورنيا جي ماحولياتي نظامن ۾ باهه |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=978-0-520-24605-8 |editor-first1=نيل جي |editor-last1=سوگيھارا |pages=[https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi/page/n433 417]}}&lt;/ref&gt; هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;
اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون [[سرداريا]] شامل هيون، جهڙوڪ [[چوماش ماڻهو|چوماش]]، [[پومو ماڻهو|پومو]] ۽ [[سالينان]]۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار [[بدلي|انتقام]] خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=سٽن |first=مارڪ ڪيو |title=اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو تعارف |date=2021 |isbn=978-0-367-54046-3 |edition=6هون |location=نيو يارڪ |chapter=ڪيليفورنيا جي مقامي سماجن جو وسيع خاڪو}}&lt;/ref&gt;
مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف [[جنساني ڪردار]] ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين ''جويا'' سڏيندا هئا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ڪروئبر |first=الفريڊ لوئس |url=https://books.google.com/books?id=4pcKAQAAIAAJ |title=ڪيليفورنيا جي مقامي ٻولين جا صوتياتي جزا |publisher=يونيورسٽي پريس |year=1912 |page=164}}&lt;/ref&gt; جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last=مرانڊا |first=ڊيورا اي |date=1 اپريل 2010 |title=جوين جو خاتمو: اسپيني ڪيليفورنيا ۾ صنفي نسل ڪشي |journal=جي ايل ڪيو: هم جنس پرست ۽ هم جنس پرست مطالعي جو جرنل |volume=16 |issue=1–2 |pages=253–284}}&lt;/ref&gt;
''جويا'' موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ [[ٽو-اسپرٽ]]۔ چوماش کين ''&lt;nowiki/&gt;'aqi'' سڏيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=نظريي ۾ جديد آثار قديمه: نئون عملي رجحان |date=2010 |publisher=وائلي-بليڪ ويل}}&lt;/ref&gt;

===اسپيني دور===

{{Main|لاس ڪيليفورنياس جو صوبو|ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنريون}}

[[File:The landing of Cabrillo on California (detail from mural by Daniel Sayre Groesbeck at the Santa Barbara County Courthouse).jpg|thumb|left|پورچوگالي ڳولائو [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] 1542ع ۾ [[اسپيني ايمپائر]] لاءِ ڪيليفورنيا تي دعويٰ ڪندي]]

1542ع ۾ [[ڪيليفورنيا جو ساحل]] ڳولڻ وارا پهريان يورپي [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] سامونڊي مهم جا ميمبر هئا، جن جي اڳواڻي پرتگالي جهازران [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] ڪئي۔ هن کي [[انتونيو ڊي مينڊوزا]]، [[نئين اسپين جو وائسراءِ]]، پاران پيسفڪ ساحل تي واپاري موقعن جي ڳولا لاءِ مقرر ڪيو ويو هو؛ اهي 28 سيپٽمبر 1542ع تي [[سان ڊياگو بي]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر ۾ گهٽ ۾ گهٽ [[سان ميگل ٻيٽ]] تائين پهتا۔{{sfn|Rolle|1998|pp=20–21}}
چور جهازران ۽ ڳولائو [[فرانسس ڊريڪ]] 1579ع ۾ ڪيليفورنيا جي ساحل جو هڪ اڻڄاتل حصو ڳولي، ان تي دعويٰ ڪئي، ۽ مستقبل جي شهر [[سان فرانسسڪو]] جي اتر ۾ لنگر انداز ٿيو۔ 1587ع ۾ اهي پهريان ايشيائي هئا جيڪي مستقبل جي گڏيل رياستن جي زمين تي پهتا، جڏهن [[فلپائني]] جهازران اسپيني ٻيڙين سان [[مورو بي، ڪيليفورنيا]] تي آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=ٽلمن |first1=لنڊا سي |title=برابري ۽ تنوع لاءِ تعليمي قيادت بابت تحقيق جو هينڊ بڪ |publisher=روٽليج |year=2013 |page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=لِنگ |first=هوپنگ |title=ايشيائي آمريڪا: نيون ڪميونٽيون، وسيع سرحدون |publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس |year=2009 |page=109}}&lt;/ref&gt;
[[مسلم خليفي حسن ابن علي]] جا نسل وارا، جيڪي [[منيلا]] ۾ رهندا هئا، جڏهن اهي [[گيريرو]]، [[ميڪسيڪو]] ڏانهن سفر ڪري رهيا هئا ته ڪيليفورنيا مان لنگهيا۔ اهي ماڻهو، جيڪي ڪجهه اسلامي روايتون برقرار رکندي عيسائيت قبول ڪري چڪا هئا، پوءِ [[آمريڪا ۾ فلپائني فوجي سرگرميون|ميڪسيڪو جي آزادي وارين جنگين]] ۾ به ڪردار ادا ڪيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=24}} [[سيباستيئن ويزڪائينو]] 1602ع ۾ [[نئون اسپين]] لاءِ ڪيليفورنيا جي ساحل جي ڳولا ڪئي ۽ ان جو نقشو تيار ڪيو، ۽ [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ لهڻ پڻ ٿيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=26}} ڪيليفورنيا بابت 16هين صديءَ ۾ زميني سطح تي ٿيل ڳولائن جي باوجود، روڊريگز جو [[ڪيليفورنيا جو ٻيٽ|ڪيليفورنيا کي ٻيٽ سمجهڻ وارو خيال]] برقرار رهيو۔ اهڙيون تصويرون 18هين صديءَ تائين ڪيترن يورپي نقشن ۾ ظاهر ٿينديون رهيون۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California as an Island in Maps—Online Exhibits |url=https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |access-date=June 15, 2016 |website=Stanford University Libraries |date=December 7, 2015 |archive-date=August 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812042020/https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
1769ع کان 1770ع واري [[پورٽولا مهم]] ڪيليفورنيا ۾ اسپيني نوآبادڪاريءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين مشنن، [[پريسيڊيو]]ن ۽ [[پويبلا]]ن جو قيام عمل ۾ آيو۔ مهم جي فوجي ۽ شهري دستي جي اڳواڻي [[گاسپار ڊي پورٽولا]] ڪئي، جيڪو [[سونورا]] مان زميني سفر ڪري ڪيليفورنيا ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته مذهبي حصي جي سربراهي [[خونيپيرو سيرا]] ڪئي، جيڪو [[باهيا ڪيلفورنيا]] مان سمنڊ وسيلي آيو۔ 1769ع ۾ پورٽولا ۽ سيرا [[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]] ۽ [[سان ڊياگو جو پريسيڊيو]] قائم ڪيا، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ اسپينين جا پهريان مذهبي ۽ فوجي آبادياتي مرڪز هئا۔ 1770ع ۾ مهم جي پڄاڻيءَ تائين اهي [[مونٽيري جو پريسيڊيو]] ۽ [[ميشن سان ڪارلوس بوروميو ڊي ڪارميلو]] کي [[مونٽيري بي]] تي قائم ڪندا۔

[[File:Father Serra Celebrates Mass at Monterey by Léon Trousset.jpg|thumb|upright=1.2|left|[[خونيپيرو سيرا]] 1770ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ [[ڪئٿولڪ چرچ ۾ ميس|ميس]] انجام ڏئي رهيو آهي]]

پورٽولا مهم کان پوءِ، فادر-پريزيڊنٽ سيرا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسپيني [[مشنري|مشنرين]] [[ال ڪامينو ريال (ڪيليفورنيا)|ال ڪامينو ريال]] (“شاهي رستو”) ۽ ڪيليفورنيا جي ساحل سان گڏ 21 [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون]] قائم ڪرڻ لاءِ نڪتا، جن مان 16 هنڌ پورٽولا مهم دوران چونڊيا ويا هئا۔ ڪيليفورنيا جا ڪيترائي وڏا شهر انهن مشنن مان وڌيا، جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] ([[ميشن سان فرانسسڪو ڊي اسيس]]), [[سان ڊياگو]] ([[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]]), [[وينچورا، ڪيليفورنيا|وينچورا]] ([[ميشن سان بوئناوينچورا]]), ۽ [[سانتا باربرا، ڪيليفورنيا|سانتا باربرا]] ([[ميشن سانتا باربرا]]) وغيره شامل آهن۔
[[خوان باوتيستا ڊي انزا]] 1775ع کان 1776ع تائين ڪيليفورنيا ۾ اهڙي ئي اهم مهم جي اڳواڻي ڪئي، جيڪا اندروني علائقن ۾ وڌيڪ اندر تائين ۽ ڪيليفورنيا جي اتر طرف وڌيڪ پري تائين وڌي۔ انزا مهم مشنن، پريسيڊيوز ۽ پويبلاز لاءِ ڪيترائي هنڌ چونڊيا، جيڪي پوءِ آبادگارن پاران قائم ڪيا ويا۔ مهم جو هڪ رڪن [[گيبريل موراغا]] 1775ع کان 1776ع دوران ڪيليفورنيا جي ڪيترن اهم دريائن کي نالا پڻ ڏنا، جهڙوڪ [[سئڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]]۔ مهم کان پوءِ گيبريل جو پٽ [[خوسيه خوآڪين موراغا]] 1777ع ۾ [[سان جوزي، ڪيليفورنيا|سان جوزي]] نالي پويبلا قائم ڪندو، جنهن سان اهو ڪيليفورنيا جو پهريون شهري بنيادن تي قائم ٿيل شهر بڻيو۔
[[File:San_Juan_Capistrano,_California_(c._1806).jpg|thumb|upright=1.2|اسپينين 1776ع ۾ [[ميشن سان خوان ڪئپسٽرانو]] قائم ڪئي، جيڪا [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون|ڪيليفورنيا جي مشنن]] مان ٽين قائم ٿيل مشن هئي۔]]
هن ئي عرصي دوران، [[روسي سلطنت]] جا ملاح ڪيليفورنيا جي اترين ساحل سان گڏ ڳولا ڪندا رهيا۔ 1812ع ۾ [[روسي-آمريڪي ڪمپني]] [[فورٽ روس]] تي، جيڪو [[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]] ۾ واقع هو، هڪ واپاري مرڪز ۽ ننڍڙي قلعابندي قائم ڪئي۔&lt;ref name=&quot;Historical Atlas of California&quot;&gt;Historical Atlas of California&lt;/ref&gt;{{sfn|Rolle|1998|pp=51–52}} فورٽ روس بنيادي طور [[روسي آمريڪا|روس جي الاسڪا وارن نوآبادين]] کي خوراڪ جي فراهمي لاءِ استعمال ٿيندو هو۔ اها آبادي گهڻي ڪامياب نه ٿي، ڇو ته اها نه آبادگار ڪڍي سگهي ۽ نه ئي ڊگهي مدي وارو واپار قائم ڪري سگهي؛ آخرڪار 1841ع تائين ان کي ڇڏي ڏنو ويو۔
[[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] دوران، [[الٽا ڪيليفورنيا]] وڏي حد تائين انقلاب کان غير متاثر ۽ ان ۾ غير شامل رهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexican California: The Heyday of the Ranchos |url=https://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222030913/http://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |archive-date=February 22, 2016 |website=California State University, Northridge}}&lt;/ref&gt; پر ڪيترن [[ڪيليفورنيئو]]ن [[اسپين]] کان آزاديءَ جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ڪيترن جو خيال هو ته اسپين ڪيليفورنيا کي نظرانداز ڪيو ۽ ان جي ترقي محدود ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/mexican-california/|title=Mexican California &amp;#124; Early California History: An Overview &amp;#124; Articles and Essays &amp;#124; California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849-1900 &amp;#124; Digital Collections &amp;#124; Library of Congress|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; اسپين جي ڪيليفورنيا تي واپاري اجاري داري مقامي واپار جا امڪان محدود ڪيا هئا۔ ميڪسيڪي آزاديءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا جا بندرگاهه پرڏيهي واپارين سان آزادانه واپار ڪرڻ لڳا۔ گورنر [[پابلو ويسينتي ڊي سولا]] [[نئون اسپين|نئين اسپين جي نوآبادياتي حڪمراني]] کان آزاد ميڪسيڪي حڪمراني ڏانهن منتقليءَ جي نگراني ڪئي۔

===ميڪسيڪي دور===
{{Main|الٽا ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا جا رينچو}}

[[File:1836 alvarado flag.webp|thumb|left|[[ڪيليفورنيئو]] اڳواڻ [[خوان باوتيستا الوارادو]] جي 1836ع واري [[ڪيليفورنيا جي آزادي]] تحريڪ ۾ استعمال ٿيل جهنڊو]]

1821ع ۾ [[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] [[ميڪسيڪي سلطنت جي آزاديءَ جو اعلان|ميڪسيڪي سلطنت]] (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي [[ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا]] سڏيو ويندو هو۔ [[ڪيليفورنيا جون مشنون|ڪيليفورنيا جو مشن نظام]]، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين [[سيڪيولرائيزيشن|سيڪيولر]] ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔&lt;ref name=nps/&gt; گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا ''[[ڪيليفورنيا جا رينچو|رينچو]]'' يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو [[ڪيليفورنيئو]]ن (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] تائين واپاري جنس نه بڻيو۔
1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو [[سسڪيو ٽريل]]، [[ڪيليفورنيا ٽريل]]، [[اورگن ٽريل]] ۽ [[قديم اسپيني ٽريل (واپاري رستو)|قديم اسپيني ٽريل]] استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=الٽمن |first=لنڊا جيڪبز |url={{google books|plainurl=y|id=rAgL-tgWOecC|page=117}} |title=ڪيليفورنيا |date=2005 |publisher=مارشل ڪيوينڊش |isbn=978-0-7614-1737-8 |page=117}}{{break}}{{cite book |title=ٽيسٽيمونيوس: عورتن جي اکين سان 1815ع–1848ع جي شروعاتي ڪيليفورنيا |url={{google books |plainurl=y |id=DuvFpaRwJlgC||page=425}} |date=2006 |publisher=هي ڊي |isbn=978-1-59714-033-1 |page=425}}&lt;/ref&gt; هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ [[خوان باوتيستا الوارادو]] 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Starr|2007|p=17}}{{break}}{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=AYMPR6xAj50C||page=316}} |title=ڪيليفورنيا جا تاريخي ماڳ |date=2002 |publisher=Historic Spots in California |isbn=978-0-8047-7817-6 |editor-last=هوور |editor-first=ملڊرڊ بروڪ |page=316 |editor-last2=ڪائل |editor-first2=ڊگلس اي}}{{break}}{{cite book |last=ڪونوي |first=جي ڊي |title=مونٽيري: پريسيڊيو، پويبلا ۽ بندرگاهه |series=The Making of America Series |url={{google books |plainurl=y |id=vz1jyn7Ti3oC|page=53}} |date=2003 |publisher=آرڪيڊيا پبلشنگ |isbn=978-0-7385-2423-8 |pages=53–55}}&lt;/ref&gt;
الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي [[اينگلو-آمريڪي]] رهواسين جي مدد به شامل هئي،&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot;&gt;{{Cite book |last1=بلنگٽن |first1=ري ايلن |url={{google books|plainurl=y|id=YoV-k7VcyZ0C|page=203}} |title=اولهه ڏانهن وڌاءُ: آمريڪي سرحد جي تاريخ |last2=رِج |first2=مارٽن |date=2001 |publisher=نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-8263-1981-4 |page=203}}&lt;/ref&gt; جن ۾ [[آئزڪ گراهام]] به شامل هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=هارٽ |first=جيمس ڊيوڊ |url={{google books|plainurl=y|id=teJCPQtWfOMC315|page=315}} |title=ڪيليفورنيا جو همراهه |date=1987 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-05544-5 |page=315}}{{break}}{{cite book |last=هارلو |first=نيل |title=ڪيليفورنيا فتح ٿي: 1846ع–1850ع ۾ ميڪسيڪي صوبي جي الحاق |url={{google books |plainurl=y |id=pApgP6lBVbMC|page=27}} |date=1989 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-06605-2 |page=27}}&lt;/ref&gt; 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان [[آئزڪ گراهام|گراهام مامرو]] پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين [[شاهي بحريه]] جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot; /&gt;

[[File:&quot;General Vallejo Reviewing His Troops in Sonoma, 1846&quot;.jpg|thumb|upright=1.2|جنرل [[ماريانو گوئادالوپي واليخو|ماريانو جي واليخو]] 1846ع ۾ [[سونومه پلازا]] ۾ پنهنجن فوجين جو جائزو وٺندي]]

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ [[جان مارش (پائينيئر)|جان مارش]] هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔&lt;ref&gt;لائمن، جارج ڊي۔ ''جان مارش، پائينيئر: ڇهن سرحدن تي رستو کوليندڙ جي حياتي ڪهاڻي''، صفحا 237–39، دي شوٽاڪوا پريس، شوٽاڪوا، نيو يارڪ، 1931۔&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل [[مانويل مچيلتورينا]] ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ [[پروويڊينسيا جي جنگ]] ۾، جيڪو [[لاس اينجلس]] ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول [[پيو پيڪو]] کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔&lt;ref&gt;لائمن، 1931، صفحا 250–62۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=منهنجن جبلن سان مقابلو ڪندڙ مرد |publisher=برڪلي |publication-place=نيو يارڪ |date=1956 |isbn=0-425-10544-X |pages=70–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ونڪلي، جان ڊبليو۔ ''ڊاڪٽر جان مارش، وائلڊرنس اسڪائوٽ''، صفحا 67–69، دي پارٿينن پريس، نيشويل، ٽينيسي، 1962۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=مٽيءَ جي فليٽ واري ڳوٺ کان سون تائين، پوءِ رياست بڻجڻ تائين |publisher=آر ايس ايم پريس |date=1999 |isbn=1-884995-17-9 |pages=66–68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=سالومون |first=ڪارلوس مينوئل |title=پيو پيڪو: ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جو آخري گورنر |publisher=اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس |publication-place=نارمن |date=2010 |isbn=978-0-8061-4090-2 |pages=68–76}}&lt;/ref&gt;

===گڏيل رياستن جي فتح ۽ ڪيليفورنيا جمهوريت===
{{Main|ڪيليفورنيا جي فتح|ريڇي جهنڊي جي بغاوت}}

[[File:Fremont Raising the Bear Flag (engraved, c. 1860).jpg|thumb|left|upright=1.2|1846ع واري [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] [[ڪيليفورنيا جمهوريت]] جو اعلان ڪيو ۽ پوءِ ٿيندڙ [[ڪيليفورنيا جي فتح|آمريڪي فتح]] لاءِ اڳڀرائي ثابت ٿي۔]]

1846ع ۾ [[سونومه، ڪيليفورنيا|سونومه]] ۽ ان جي آس پاس آمريڪي آبادگارن جو هڪ گروهه [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] دوران ميڪسيڪي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي۔ پوءِ باغين سونومه ۾ [[ريڇي جهنڊو]] (جنهن ۾ ريڇ، تارو، ڳاڙهي پٽي ۽ لفظ “ڪيليفورنيا جمهوريت” هئا) بلند ڪيو۔ جمهوريت جو واحد صدر [[وليم بي آئيڊ]] هو،&lt;ref name=&quot;William B. Ide Adobe SHP&quot;&gt;{{Cite web |title=William B. Ide Adobe SHP |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=458 |access-date=December 25, 2009 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; جنهن ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو۔ آمريڪي آبادگارن جي اها بغاوت پوءِ ڪيليفورنيا تي ٿيندڙ آمريڪي فوجي چڙهائي لاءِ تمهيد بڻجي، ۽ ويجهن آمريڪي فوجي ڪمانڊرن سان ويجهڙائيءَ ۾ هم آهنگ به هئي۔
ڪيليفورنيا جمهوريت ٿوري عرصي لاءِ قائم رهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1998 |title=The United States and California |url=http://memory.loc.gov/ammem/cbhtml/cbstates.html |access-date=June 5, 2015 |publisher=Library of Congress |newspaper=The Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال [[ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ]] (1846ع–1848ع) شروع ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1999 |title=The U.S. Mexican War |url=https://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010110094600/http://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |url-status=dead |archive-date=January 10, 2001 |access-date=June 5, 2015 |website=The Border |publisher=KPBS}}{{break}}{{Cite book |last1=ميٿيو ڪچور |url={{google books|plainurl=y|id=1g2ReKdEZfIC|page=25}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ |last2=جان اسٽرنگاس |date=July 1, 2006 |publisher=ورلڊ المانڪ لائبريري |isbn=978-0-8368-7290-3 |pages=25–26}}{{break}}{{Cite book |last=ٿامس ايم ليونارڊ |url={{google books|plainurl=y|id=NQugPgduF0kC|page=141}} |title=جيمس ڪي پولڪ: واضح ۽ اڻڄاتل تقدير |date=2001 |publisher=روومين اينڊ لٽل فيلڊ |isbn=978-0-8420-2647-5 |pages=141–143}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بحريه]] جو ڪموڊور [[جان ڊي سلوٽ]] 1846ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ داخل ٿيو ۽ [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا تي آمريڪي فوجي چڙهائي]] جي شروعات ڪئي؛ اتر ڪيليفورنيا هڪ مهيني کان گهٽ وقت ۾ آمريڪي فوجن اڳيان جهڪي پئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=اسپينسر ٽڪر |url={{google books|plainurl=y|id=FZVQcZpic-8C|page=55}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جي انسائيڪلوپيڊيا: سياسي، سماجي ۽ فوجي تاريخ |date=2013 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=978-1-85109-853-8 |pages=55–56}}&lt;/ref&gt; ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾، [[ڪيليفورنيئو]] آمريڪي فوجن جي مزاحمت جاري رکي۔ فتح جون اهم فوجي جهيڙيون ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾ [[سان پاسڪوال جي جنگ]] ۽ [[ڊومينگيز رينچو جي جنگ]] هيون، جڏهن ته اتر ڪيليفورنيا ۾ [[اولوامپالي جي جنگ]] ۽ [[سانتا ڪلارا جي جنگ (1847ع)|سانتا ڪلارا جي جنگ]] شامل هيون۔ ڏکڻ ۾ دفاعي جنگين جي هڪ سلسلي کان پوءِ، [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] 13 جنوري 1847ع تي [[ڪيليفورنيئو]]ن طرفان صحيح ٿيو، جنهن سان ويڙهه بند ٿي ۽ ڪيليفورنيا ۾ [[حقيقتن موجب]] آمريڪي ڪنٽرول قائم ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=3cE1AAAAIAAJ|page=199}} |title=The Quarterly |date=1907 |publisher=Historical Society of Southern California |pages=199–201}}{{break}}{{cite book|first1=هانٽ|last1=جېنن|first2=اورسولا|last2=ڪارلسن|title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جون ڪيليفورنيا مهمون، 1846ع–1848ع|url={{google books |plainurl=y |id=_ImhCAAAQBAJ|page=149}}|date=April 20, 2015|publisher=مڪفارلينڊ|isbn=978-1-4766-2093-0|pages=149–151}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي آمريڪي دور===
{{See also|ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ|ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت}}
[[File:Treaty of Cahuenga.jpg|thumb|upright=1.2|1847ع ۾ [[ڪيليفورنيئو]] [[انڊريس پيڪو]] ۽ آمريڪي [[جان سي فريمونٽ]] پاران صحيح ڪيل [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] هڪ جنگبندي هئي، جنهن آمريڪي [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا جي فتح]] کي ختم ڪيو۔]]

جنگ ختم ڪندڙ [[گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو]] (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، [[ڪولوراڊو]] ۽ [[يوٽا]] ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي [[باهيا ڪيلفورنيا]] جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।&lt;ref name=&quot;Osborne2012&quot;&gt;{{Cite book |last=اوزبورن |first=ٿامس جي |url={{google books|plainurl=y|id=FvA3jL4CFCMC}} |title=پيسفڪ ايلڊوراڊو: وڏي ڪيليفورنيا جي تاريخ |date=November 29, 2012 |publisher=وائلي |isbn=978-1-118-29217-4}}&lt;/ref&gt;
1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ، 1848ع–1864ع |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-date=July 27, 2011 |access-date=July 22, 2008 |website=Learn California.org, a site designed for the [[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1870 Fast Facts |url=https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305053406/https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |archive-date=March 5, 2019 |access-date=March 5, 2019 |website=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 

{{multiple image
| direction         = vertical
| align             = left
| width             = 270
| header            = [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]]
| image1            = California Clipper 500.jpg
| caption1          = ڪيليفورنيا ڏانهن ٻيڙيءَ ۾ وڃڻ جي اشتهارسازي، {{circa|1850}}
| image2            = SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg
| caption2          = [[سان فرانسسڪو]] جو بندرگاهه، {{circa|1850–51}}
| image3            = Mining_on_the_American_River_near_Sacramento,_circa_1852.jpg
| caption3          = [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ڀرسان کوٽائي، {{circa|1852}}
}}

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ واقع هو۔&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |url=http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823164224/http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |url-status=dead |archive-date=August 23, 2007 |access-date=August 26, 2012 |website=Early History of the California Coast |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر [[پيو پيڪو]] 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني [[لاس اينجلس]] ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي [[قونصل خانو|قونصل خانو]] به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل [[ٿامس او. لارڪن]] مقرر هو۔
1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس [[سان جوزي]] ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ [[واليخو، ڪيليفورنيا|واليخو]] (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ۾ آهي&lt;ref name=&quot;Wilson 2006&quot;&gt;{{Cite book |last1=Wilson |first1=Dotson |url=http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |title=California's Legislature |last2=Ebbert |first2=Brian S. |date=2006 |publisher=California State Assembly |edition=2006 |location=Sacramento |oclc=70700867}}&lt;/ref&gt;؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس [[سان فرانسسڪو]] ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته [[1862ع جو وڏو ٻوڏ|سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ]] سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ [[اتحاد ۾ داخلا|رياست طور داخلا]] لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، [[1850ع جو ٺاهه|1850ع جي ٺاهه]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا [[غلام رياستون ۽ آزاد رياستون|آزاد رياست]] بڻجي، ۽ سيپٽمبر{{spaces}}9 [[ڪيليفورنيا داخلا ڏينهن|رياستي موڪل]] آهي۔
[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا [[آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ ڪيليفورنيا|اتحاد جي مدد لاءِ]] سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.civilwar.org/learn/articles/10-facts-california-during-civil-war |title=10 Facts: California during the Civil War |work=American Battlefield Trust |date=August 13, 2013 |access-date=September 9, 2017}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ [[2nd Regiment of Cavalry, Massachusetts Volunteers|&quot;ڪيليفورنيا 100 ڪمپني&quot;]]، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔
ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—[[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔
رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔
اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر [[سون جي ڊوڙ]] جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Chinese Experience in 19th Century America |url=http://teachingresources.atlas.illinois.edu/chinese_exp/introduction04.html |website=teachingresources.atlas.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان [[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي [[چيني خارج ڪرڻ وارو قانون]] ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Immigration to the United States, 1851-1900 {{!}} Rise of Industrial America, 1876-1900 {{!}} U.S. History Primary Source Timeline {{!}} Classroom Materials at the Library of Congress {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/united-states-history-primary-source-timeline/rise-of-industrial-america-1876-1900/immigration-to-united-states-1851-1900/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

====ڪيليفورنيا نسل ڪُشي====
{{Main|ڪيليفورنيا نسل ڪُشي}}

[[File:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864 (cropped).jpg|thumb|right|1846ع کان 1873ع جي وچ ۾، آمريڪي سرڪاري اهلڪارن ۽ خانگي آبادگارن [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] خلاف ڪيترائي قتلِ عام ڪيا، جن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي]] چيو وڃي ٿو۔ گهٽ ۾ گهٽ 9,456 ماڻهو ماريا ويا، جڏهن ته ڪجهه اندازن موجب موتن جو انگ 100,000 تائين هو۔&lt;ref name=Madley/&gt;]]
اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Destruction of the California Indians |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-date=December 7, 2011 |access-date=April 15, 2012 |publisher=[[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر [[پيٽر هارڊيمين برنيٽ]] اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book |last=Risling Baldy |first=Cutcha |title=We are dancing for you: native feminisms and the revitalization of women's coming-of-age ceremonies |date=2018 |isbn=978-0-295-74345-5 |location=Seattle |pages=61–63 |oclc=1032289446}}&lt;/ref&gt; برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book |last=Senate |first=California Legislature |url=https://books.google.com/books?id=XV1BAQAAMAAJ |title=The Journal of the Senate ... of the Legislature of the State of California ... |date=1851 |publisher=Sup't State Printing |page=792 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي [[آبادگار]]ن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي ''[[هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون]]'' هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ ''[[حقيقتن موجب]]'' غلام بڻايا ويندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Act for the Government and Protection of Indians {{!}} American Experience |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/goldrush-act-for-government-and-protection-of-indians/ |access-date=March 3, 2021 |website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt; انهن مان هڪ اهڙو ''حقيقتن موجب'' [[غلامن جي نيلامي|غلامن جو نيلام]] [[لاس اينجلس سٽي ڪائونسل]] جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2, 2016 |title=Los Angeles' 1850s Slave Market Is Now the Site of a Federal Courthouse |url=https://www.kcet.org/shows/lost-la/los-angeles-1850s-slave-market-is-now-the-site-of-a-federal-courthouse |access-date=December 28, 2022 |website=KCET |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;&gt;{{Cite book |last=Baumgardner |first=Frank H. |title=Killing for Land in Early California: Indian Blood at Round Valley: Founding the Nome Cult Indian Farm |date=2005 |publisher=Algora |isbn=978-0-87586-803-5 |location=New York |page=171 |oclc=693780699}}&lt;/ref&gt;
1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5{{spaces}}ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859 |url=http://www.militarymuseum.org/MilitiaandIndians.html |access-date=March 21, 2012 |publisher=Militarymuseum.org}}&lt;/ref&gt; مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;/&gt; مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، [[آبادگار نوآباديت]] مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ [[ايڊ ڪاستيو]] شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي|نسل ڪُشي]] طور بيان ڪيو آهي،&lt;ref name=Madley&gt;{{cite book|last=Madley |first=Benjamin |title=An American Genocide, The United States and the California Catastrophe, 1846–1873 |publisher= Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-18136-4|pages=11, 351}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر [[گيون نيوسم]] به اهڙوئي سڏ ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 13, 2021 |title=California governor calls Native American treatment genocide |url=https://apnews.com/article/california-native-americans-982b507a846a4ad6bc184b3e7f99ec70 |access-date=December 29, 2022 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt; بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي [[آمريڪي فوج]] قتل ڪيو۔&lt;ref name=Madley/&gt;

===1900ع–هاڻوڪو دور===
{{Main|ڪيليفورنيا جي تاريخ (1900–ھاڻي تائين)}}

[[File:Post-and-Grant-Avenue-Look (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|left|[[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو|1906ع جي سان فرانسسڪو زلزلي]] کان پوءِ تباهيءَ جو منظر]]

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ [[1913ع جو ڪيليفورنيا غيرملڪي زمين وارو قانون|غيرملڪي زمين وارو قانون]] منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The U.S. Mainland: Growth and Resistance |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/the-us-mainland-growth-and-resistance/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ دوران، [[آمريڪا ۾ جاپاني نسل جي ماڻهن جي نظر بندي|ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو]] ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/behind-the-wire/ |access-date=February 8, 2021 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dil |first=Cuneyt |date=February 20, 2020 |title=California apologizes for Japanese American internment |url=https://apnews.com/article/4b9234383de4814974f81e78a1edaa95 |access-date=February 8, 2021 |website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ٽرانسڪنٽينينٽل هاءِ وي|ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون]] مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ [[يو ايس روٽ 66 (ڪيليفورنيا)|روٽ 66]]—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ [[آمريڪي مردمشماري بيورو]] ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=December 24, 2014 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا آڪوڊڪٽ|ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس آڪوڊڪٽ]]؛ [[اورووِل ڊيم|اورووِل]] ۽ [[شاسٽا ڊيم|شاسٽا]]؛ ۽ [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي برج|بي]] ۽ [[گولڊن گيٽ برج|گولڊن گيٽ]] برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ [[اعليٰ تعليم لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان|ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم]] اختيار ڪيو۔

[[File:Paramount Pictures studio gate, c. 1940 (cropped).jpg|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[وڏا فلم اسٽوڊيو|هالي ووڊ جا اسٽوڊيو]]، جهڙوڪ [[پيرا مائونٽ پڪچرز]]، [[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] کي فلم جي عالمي گاديءَ ۾ بدلائڻ ۾ مددگار بڻيا، ۽ [[لاس اينجلس]] کي عالمي اقتصادي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ڪيو۔]]
ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ [[اسٽوڊيو سسٽم]] قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]] ۽ [[ميشيگن]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;[[Whiz Kids (Department of Defense)|Peck, Merton J.]] &amp; [[Frederic M. Scherer|Scherer, Frederic M.]] ''The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis'' (1962) [[Harvard Business School]] p. 111&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwiibayarea/shipbuilding.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630093056/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/shipbuilding.htm |url-status=dead |archive-date=June 30, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626070052/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |url-status=dead |archive-date=June 26, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards |url=https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Csn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 11, 2010 |title=Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World |url=https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203135248/https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-date=December 3, 2017 |work=[[KQED Inc.|KQED]] |via=[[YouTube]] |access-date=July 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data – 2010 Census|website=Census.gov|access-date=October 7, 2017}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط [[فضائي صنعت|هوائي-فضائي]] ۽ [[دفاعي صنعت]]ن سبب وڌندي وئي،&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;&gt;{{cite news |title=How California Lost its Mojo |first=Bill |last=Watkins |url= http://www.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/ |newspaper=Fox and Hound Daily |date=October 10, 2012 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{Cite book |last1=Nancy Kleniewski |url={{google books|plainurl=y|id=dWuQ70MtnIQC|page=91}} |title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life |last2=Alexander R. Thomas |date=March 1, 2010 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81222-7 |pages=91–92 |access-date=June 26, 2013}}&lt;/ref&gt; پر [[ٿڌي جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moller |first=Rosa Maria |date=May 2008 |title=Aerospace States' Incentives to Attract The Industry |url=http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824080139/http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-date=August 24, 2014 |access-date=June 25, 2013 |website=library.ca.gov |publisher=California Research Bureau |pages=24–25}}{{break}}{{cite web |last1=Kleinhenz |first1=Robert A. |last2=Ritter-Martinez |first2=Kimberly |last3=De Anda |first3=Rafael |last4=Avila |first4=Elizabeth |date=August 2012 |title=The Aerospace Industry in Southern California |url=http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204822/http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-date=May 12, 2013 |access-date=June 25, 2013 |publisher=laedc.org |page=10 |quote=In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50{{spaces}}billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California.}}{{break}}{{cite book |last1=Heikkila |first1=Eric John |url={{google books |plainurl=y|id=upaN7waaW7AC|page=18}} |title=Southern California and the World |last2=Pizarro |first2=Rafael |date=January 1, 2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97112-0 |page=18 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{cite book |last=Flanigan |first=James |url={{google books |plainurl=y|id=T-_FMngVdI4C|page=25}} |title=Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region |date=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5625-9 |page=25 |access-date=June 25, 2013}}&lt;/ref&gt; [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي [[سليڪون وئلي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=April 17, 2009 |title=Searching for Silicon Valley |work=The New York Times |url=http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html |access-date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔{{sfn|Cohen|2003|pages=115–116}} [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام ڇڄ]] کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Davis |first1=Clark |url={{google books|plainurl=y|id=6QxvAAAAQBAJ|page=11}} |title=The Human Tradition in California |last2=Igler |first2=David |date=August 1, 2002 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-4431-6 |page=11}}{{break}}{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=July 17, 2001 |title=Pink slip season in Silicon Valley |url=https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business |access-date=April 22, 2015 |newspaper=The Guardian |location=United Kingdom |quote=This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first.}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا [[1992ع جا لاس اينجلس ڏڦيڙ|راڊني ڪنگ ڏڦيڙ]]۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 12, 2017 |title=Watts Rebellion (Los Angeles) |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/watts-rebellion-los-angeles |access-date=February 7, 2021 |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sastry |first1=Anjuli |last2=Grisby Bates |first2=Karen |title=When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots |url=https://www.npr.org/2017/04/26/524744989/when-la-erupted-in-anger-a-look-back-at-the-rodney-king-riots |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=April 26, 2017 }}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا [[بليڪ پينٿر پارٽي]] جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 23, 2019 |title=The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change |url=https://nmaahc.si.edu/blog-post/black-panther-party-challenging-police-and-promoting-social-change |access-date=February 7, 2021 |website=National Museum of African American History and Culture}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ [[سيزر شاويز]] جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pao |first=Maureen |title=Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights |url=https://www.npr.org/2016/08/02/488428577/cesar-chavez-the-life-behind-a-legacy-of-farm-labor-rights |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=August 12, 2016 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Cesar Chavez and Brown Berets at peace rally.jpg|thumb|left|شهري حقن جو ڪارڪن [[سيزر شاويز]]، [[براون بيريٽس]] سان گڏ، 1971ع ۾ [[چيڪانو تحريڪ]] دوران هڪ ريلي ۾]]
20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: [[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو]] ۽ 1928ع جو [[سینٽ فرانسس ڊيم|سینٽ فرانسس ڊيم]] ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔&lt;ref name=&quot;IIIMcNeill2004&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Dmky95hwKr0C&amp;pg=PA540 |title=Encyclopedia of World Environmental History, Volume 3: O–Z |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93735-1 |editor-last=Krech |editor-first=Shepard III |pages=540– |access-date=November 23, 2012 |editor-last2=Merchant |editor-first2=Carolyn |editor-last3=McNeill |editor-first3=John Robert}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “[[اسموگ]]” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔&lt;ref&gt;William Deverell, and Greg Hise, eds. ''Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James E. Krier, and Edmund Ursin, ''Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975'' (1978).&lt;/ref&gt; 2001ع ۾ [[2000ع–2001ع ڪيليفورنيا بجلي بحران|بجلي بحران]] سبب [[رولنگ بليڪ آئوٽ]] ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ [[سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن]] ۽ [[پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني]] تي سخت تنقيد ٿي۔&lt;ref&gt;Severin Borenstein, [https://www.jstor.org/stable/2696582 &quot;The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster&quot;], ''Journal of Economic Perspectives'', Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR).&lt;/ref&gt;
شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ [[گروي|مورٽگيچ]] ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ [[سب پرائيم مورٽگيچ بحران|بلبلو ڦاٽي پيو]] ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔&lt;ref&gt;Robert M. Hardaway, ''The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse'' (2011), p. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, ''California after Arnold'' (2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

[[File:Steve Jobs presents iPhone (cropped).jpg|thumb|right|2007ع ۾ [[سليڪون وئلي]] ۾—جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪ هب]] آهي—[[ايپل|ايپل]] جي باني [[اسٽيو جابز]] پاران [[آئي فون (پهريون نسل)|آئي فون]] جي لانچ]]

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=December 5, 2019 |title=Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/ |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flavelle |first=Christopher |date=September 20, 2020 |title=How California Became Ground Zero for Climate Disasters |url=https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920201702/https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-date=September 20, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=February 8, 2021 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt; 2011ع کان 2017ع تائين [[2011ع–2017ع ڪيليفورنيا سڪاڻ|مسلسل سڪاڻ]] رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Facing Worst Drought on Record |url=https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302015456/http://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |url-status=dead |archive-date=March 2, 2014 |access-date=February 8, 2021 |website=www.climate.gov}}&lt;/ref&gt; 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2018 California Wildfires |url=https://www.census.gov/topics/preparedness/events/wildfires/2018-ca-wildfires.html |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Census.gov}}&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۾ [[ڪووڊ-19]] جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Wheeler2&quot;&gt;{{cite news|last=Wheeler|first=Ian|date=February 4, 2020|title=Orange County coronavirus patient released, in good condition, health officials say|work=Orange County Register|url=https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|url-status=live|access-date=February 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195530/https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|archive-date=February 5, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com2&quot;&gt;{{cite web|date=February 2, 2020|title=Ninth case of fast-moving coronavirus confirmed in U.S.|url=https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203011127/https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|archive-date=February 3, 2020|access-date=February 3, 2020|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي [[آمريڪا ۾ هنگامي حالت|هنگامي حالت]] لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر [[گيون نيوسم]] ان جو خاتمو ڪيو۔&lt;ref&gt;{{cite news|date=March 21, 2023|title=California Ends COVID-19 State of Emergency|work=State Center Community College District|url=https://www.scccd.edu/news/2023/california-ends-covid-19-state-of-emergency.html}}&lt;/ref&gt; 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي [[گهر ۾ رهڻ جو حڪم]] جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 26, 2021|title=California Governor Gavin Newsom lifts virus stay-at-home orders|url=https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/|url-status=live|access-date=February 24, 2021|website=CBS News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123803/https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/ |archive-date=January 26, 2021 }}&lt;/ref&gt;
مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ [[ٻولي جي بحالي]] جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 28, 2022 |title=What Does It Take To Reawaken a Native Language? |url=https://www.kcet.org/news-community/what-does-it-take-to-reawaken-a-native-language |access-date=January 2, 2023 |website=KCET |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Whitebear |first=Luhui |title=Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |chapter=Drifting across Lines in the Sand: Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |date=June 19, 2022 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351174282-5/drifting-across-lines-sand-luhui-whitebear |publisher=The Routledge Companion to Gender and the American West |doi=10.4324/9781351174282-5 |isbn=978-1-351-17428-2 |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[زمين جي واپسي|زمينون واپس]] مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=agencies |first=Dani Anguiano and |date=January 25, 2022 |title=Native American tribes reclaim California redwood land for preservation |url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/jan/25/native-american-tribes-california-redwood-preservation |access-date=January 4, 2023 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 22, 2022 |title=Native American land return movement makes gains, faces obstacles |url=https://andthewest.stanford.edu/2022/native-american-land-return-movement-makes-gains-faces-obstacles/ |access-date=January 7, 2023 |website=&amp; the West |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahtone |first=Tristan |date=April 5, 2022 |title=California offers $100 million for tribes to buy back their land. It won't go far. |url=https://grist.org/indigenous/california-offers-100-million-for-tribes-to-buy-back-their-land-it-wont-go-far/ |access-date=January 4, 2023 |website=Grist |language=en-us}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ [[ڊيم هٽائڻ]] ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو [[ڪلامٿ درياهه]] لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔&lt;ref&gt;{{Citation |title=California Tribes Hail Dam Removal Plan After 20-Year Fight |date=December 16, 2022 |url=https://www.voanews.com/a/california-tribes-hail-dam-removal-plan-after-20-year-fight/6877208.html |language=en |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 8, 2022 |title=Largest River Restoration Project in American History Set to Begin |url=https://www.gov.ca.gov/2022/12/08/75829/ |access-date=January 7, 2023 |website=California Governor |language=en}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{Main|ڪيليفورنيا جي جاگرافي}}

{{Further|اتر ڪيليفورنيا|ڏکڻ ڪيليفورنيا}}
[[File:California Topography and Geomorphic.gif|thumb|upright=1.8|left|[[ٽوپوگرافيڪ نقشو]] آف ڪيليفورنيا]]

{{convert|163,696|sqmi|km2|abbr=on}} ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا ايراضيءَ موجب|ٽئين نمبر وڏي رياست]] آهي، [[الاسڪا]] ۽ [[ٽيڪساس]] کان پوءِ۔&lt;ref name=&quot;2000 population and housing&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2004 |title=2000 Census of Population and Housing |url=https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=December 25, 2009 |publisher=[[يو ايس سينسَس بيورو]] |page=29}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=March 1916 |title=Figures Show California's Motoring Supremacy |url={{google books|plainurl=y|id=p04zAQAAMAAJ|page=1}} |journal=Touring Topics |volume=8 |pages=38–9 |number=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cooley |first=Timothy J. |url={{google books|plainurl=y|id=EXdAAQAAQBAJ|page=46}} |title=Surfing about Music |date=2014 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95721-3 |page=46}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Morgan |first=Neil |date=April 19, 1963 |title=Westward Tilt: Northern California |work=Lodi News-Sentinel |location=Lodi, California |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19630419&amp;id=Rd8zAAAAIBAJ&amp;pg=2786,2022902 |access-date=September 7, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=Kr8rAQAAMAAJ|page=6}} |title=Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry |date=1917 |publisher=The Service Press |editor-last=Kent |editor-first=John E. |location=San Francisco, California |page=6}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر ۾ [[اورگن]]، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[نيواڊا]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايرزونا]]، اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باجا ڪيليفورنيا]] سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها [[دي ڪيليفورنياس]] واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، [[باجا ڪيليفورنيا سور]] سان گڏ)۔
رياست جي وچ ۾ [[ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ [[پئسفڪ ڪوسٽ رينجز|ساحلي جبلن جا سلسلا]]، اتر ۾ [[ڪيسڪيڊ رينج]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ٽيهاچا پِي جبل]] حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔
[[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو [[سيڪرامئنٽو ويلِي]] [[سيڪرامئنٽو درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو [[سان جوآڪين ويلِي]] [[سان جوآڪين درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Big Sur June 2008.jpg
| caption1          = [[بگ سر]]، [[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]] تي
| image2            = 1 yosemite valley tunnel view 2010.JPG
| caption2          = [[يوسمايٽ]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾
}}

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ [[پمپ (پاڻي)|پمپن]] ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23{{spaces}} ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔
[[سوئيسن بي]] سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي [[ڪارڪينيز اسٽرئيٽ]] وسيلي نڪري [[سان پابلو بي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪا [[سان فرانسسڪو بي]] جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ [[گولڊن گيٽ]] اسٽرئيٽ وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍجي ٿي۔
[[ڪيليفورنيا جون چينل ٻيٽ|چينل ٻيٽ]] [[ڏکڻ ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|ڏکڻئين ساحل]] کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته [[فيريليون ٻيٽ]] سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔
سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) [[متصل گڏيل رياستن|متصل 48 رياستن]] ۾ سڀ کان اوچو چوٽي [[مائونٽ وِٽني]] رکي ٿي، جنهن جي اوچائي {{convert|14505|ft|m}} آهي۔&lt;ref name=&quot;Mount_Whitney&quot;&gt;{{cite ngs |id=GT1811|designation=Whitney|access-date=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{Cite web |date=2001 |title=Elevations and Distances in the United States |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 |access-date=October 21, 2011 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name=&quot;NAVD88&quot;|Elevation adjusted to [[اتر آمريڪي عمودي ڊيٽم آف 1988]]}} هي سلسلو [[يوسمايٽ ويلِي]] کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ [[سيڪوئيا نيشنل پارڪ]] کي به، جيڪو [[سيڪوئياڊينڊرون جائنٽيئم|جائنٽ سيڪوئيا]] وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ [[ليڪ ٽاهو]] کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔
سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ [[اووِنز ويلِي]] ۽ [[مونو ليڪ]] آهن، جيڪي [[پکي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پکين]] لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ [[ڪليئر ليڪ (ڪيليفورنيا)|ڪليئر ليڪ]] واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ [[پاليسيڊ گليشيئر]] به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Death Valley Mesquite Flats Sand Dunes 2013.jpg
| caption1          = [[ڊيٿ ويلِي]]، [[موهاوي ريگستان]] ۾
| image2            = San-miguel-cuyler-hike (cropped).jpg
| caption2          = [[سان ميگوئل ٻيٽ|سان ميگوئل]]، [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]] ۾
}}

[[ٽوليري ليڪ]] مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها [[پليئسٽوسين]] دور جي [[ليڪ ڪورڪوران]] جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 26, 2017 |title=The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma}}&lt;/ref&gt;
رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي،&lt;ref name=&quot;Forestry 2003&quot;&gt;{{Cite book |last1=Laaksonen-Craig |first1=Susanna |url=http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |title=Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California |last2=Goldman |first2=George |last3=McKillop |first3=William |date=2003 |publisher=University of California—Division of Agriculture and Natural Resources |isbn=978-1-60107-248-1 |location=Davis, California |page=1 |access-date=December 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |archive-date=February 21, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |date=February 21, 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ [[ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز|ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز]] ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ [[برِسلڪون پائن]] 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔&lt;ref name=&quot;Lanner&quot;&gt;{{Cite book |last=Lanner |first=R. M. |title=The Bristlecone Book |date=2007 |publisher=Mountain Press |isbn=978-0-87842-538-9 |page=14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oldest&quot;&gt;{{Cite web |title=Oldlist |url=http://www.rmtrr.org/oldlist.htm |access-date=January 8, 2013 |publisher=Rocky Mountain Tree Ring Research}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ [[سالٽن سي]] آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي [[موهاوي ريگستان|موهاوي]] چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ [[ڊيٿ ويلِي]] آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه [[بيڊواٽر بيسن]] {{convert|−279|ft|m}} تي واقع آهي۔&lt;ref name=&quot;NED&quot;&gt;{{Cite web |date=September 21, 2015 |title=USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP)—National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED) |url=https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085854/https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-date=March 25, 2019 |access-date=September 22, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو {{convert|90|mi|km}} کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور [[ڪولوراڊو درياهه]] سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔
ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[اتر ڪيليفورنيا]] ۾) ۾ واقع آهن؛ يا [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|لاس اينجلس علائقو]]، [[انلينڊ ايمپائر]]، يا [[سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔
[[پئسفڪ رنگ آف فائر|رِنگ آف فائر]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ [[سونامي]]، [[ڪيليفورنيا ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]]، [[سانتا اينا هوائون]]، [[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|جهنگلي باهه]]، ۽ تيز ڍلانن تي [[زمين ڌسڻ]] جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[آتشفشان]] به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب [[ڪيليفورنيا ۾ زلزلا|زلزلا]] به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[سان اينڊرياس فالٽ]] آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 [[زلزو|زلزا]] رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |access-date=April 22, 2011 |publisher=Seismo.berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk/&gt;[[File:Köppen Climate Types California.png|thumb|upright=1.8|[[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا]] جا قسم]]

===آبهوا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي آبهوا}}

{{Further|ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي}}رياست جو وڏو حصو [[ميڊيٽرينين آبهوا]] رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو [[ڪيليفورنيا ڪرنٽ]] اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ [[ڌنڌ]] پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ [[سان فرانسسڪو]] جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي [[سان ڊياگو]] به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ [[لاس اينجلس بيسن جي آبهوا|گرم]] هوندو آهي۔ اهڙو ئي [[مائڪروڪليمٽ]] وارو رجحان [[سان فرانسسڪو بي ايريا#آبهوا|بي ايريا جي آبهوا]] ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wrcc.dri.edu/|title=Western Regional Climate Center|website=wrcc.dri.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California – Climate &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/California-state/Climate |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.differencebetween.net/science/difference-between-coastal-and-inland-climates/|title=Difference Between Coastal and Inland Climates|date=October 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
[[File:AERONET La Jolla.2007295.terra.250m.jpg|thumb|left|[[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه]] هر سال رياست تي اثر انداز ٿين ٿا۔ [[سانتا اينا هوائون]] اڪثر باهه کي وڌائينديون ۽ ڌوئو سوين ميلن تائين ڦهلائينديون آهن۔]]
رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ [[معتدل آبهوا]] آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل [[الپائن آبهوا]] رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔
ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي [[مينهن جو پاڇو]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع [[ريگستان]] ٺهن ٿا۔ [[اوڀر ڪيليفورنيا]] جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ [[ڊيٿ ويلِي]] (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔&lt;ref name=&quot;newRecord&quot;&gt;{{Cite journal|last=El Fadli|first=K. I.|display-authors=etal|date=September 2012|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58{{spaces}}°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=94|issue=2|page=199|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|doi-access=free}} (The 136.4{{spaces}}°F (58{{spaces}}°C), claimed by [['Aziziya]], [[ليبيا]], on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the [[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]].)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=January 4, 2013 |access-date=January 10, 2013}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي ۾ {{convert|134|°F|°C|1}} (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−45|°F}} (January 20, 1937) [[بوڪا (ڪيليفورنيا)|بوڪا]] ۾ رڪارڊ ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Weather Data: California, Boca, 1937, January |url=https://geographic.org/global_weather/weather_data.php?month=01&amp;year=1937&amp;id=USC00040931&amp;path=weather_stations/usc0000000_usc0045999/USC00040931.dly&amp;name=Boca&amp;country=California |access-date=June 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ [[همبولڊٽ بي]] علائقي ([[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، [[ڊيٿ ويلِي]] جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ [[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ]] جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔
{{Clear left}}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ڪيليفورنيا جي چونڊيل آبادين لاءِ اوسط گرمي پد ۽ برسات&lt;ref name=&quot;California climate averages&quot;&gt;{{Cite web |title=California climate averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America |access-date=January 26, 2018 |publisher=Weatherbase}}&lt;/ref&gt;
|-
!هنڌ
!آگسٽ{{break}}(°F)
!آگسٽ{{break}}(°C)
!جنوري{{break}}(°F)
!جنوري{{break}}(°C)
!ساليانو{{break}}برسات{{break}}(mm/in)
|-
|[[لاس اينجلس]] ||83/64 ||29/18 ||66/48 ||20/8 ||377/15
|-
|[[لاس اينجلس انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ايل اي ايڪس/ايل اي ساحل]] ||75/64 ||23/18 ||65/49 ||18/9 ||326/13
|-
|[[سان ڊياگو (ڪيليفورنيا)|سان ڊياگو]] ||76/67 ||24/19 ||65/49 ||18/9 ||262/10
|-
|[[سان جوزي (ڪيليفورنيا)|سان جوزي]] ||82/58 ||27/14 ||58/42 ||14/5 ||401/16
|-
|[[سان فرانسسڪو (ڪيليفورنيا)|سان فرانسسڪو]] ||67/54 ||20/12 ||56/46 ||14/8 ||538/21
|-
|[[فريسنو (ڪيليفورنيا)|فريسنو]] ||97/66 ||34/19 ||55/38 ||12/3 ||292/11
|-
|[[سيڪرامئنٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامئنٽو]] ||91/58 ||33/14 ||54/39 ||12/3 ||469/18
|-
|[[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]] ||73/58 ||23/14 ||58/44 ||14/7 ||588/23
|-
|[[بيڪرس فيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرس فيلڊ]] ||96/69 ||36/21 ||56/39 ||13/3 ||165/7
|-
|[[ريورسائيڊ (ڪيليفورنيا)|ريورسائيڊ]] ||94/60 ||35/18 ||67/39 ||19/4 ||260/10
|-
|[[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ||62/53 ||16/11 ||54/41 ||12/5 ||960/38
|-
|[[ڊيٿ ويلِي]] ||115/86 ||46/30 ||67/40 ||19/4 ||60/2
|-
|[[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ ليڪس]] ||77/45 ||25/7 ||40/15 ||4/ −9 ||583/23
|}
آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]] [[ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي|آبهوا جي تبديلي]] ۽ [[پاڻي ڪڍڻ|حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ]] سبب وڌي رهيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/14/western-drought-fueled-by-climate-change-is-the-worst-in-1200-years.html|title=Western drought fueled by climate change is the worst in 1,200 years, scientists say|first=Emma|last=Newburger|publisher=[[CNBC]]|date=February 14, 2022|access-date=February 18, 2022}}&lt;/ref&gt; موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي [[بجلي جي فراهمي]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/california-blackouts-power-grid/story?id=89460998|title=Why California has blackouts: A look at the power grid|first=Meredith|last=Deliso|publisher=ABC News|date=September 9, 2022|access-date=September 11, 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ [[پاڻي جي سلامتي]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boxall |first1=Bettina |last2=St. John |first2=Paige |date=November 10, 2018 |title=California's most destructive wildfire should not have come as a surprise |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]] |url=https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html |access-date=November 11, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation |url=https://www.drought.gov/drought/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111042024/https://www.drought.gov/drought/ |archive-date=November 11, 2018 |access-date=November 11, 2018 |publisher=National Integrated Drought Information System}}&lt;/ref&gt; تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kvpr.org/business-economy/2022-03-14/drought-has-already-cost-close-to-2-billion-and-14-000-jobs-and-its-likely-not-over-yet |title= Drought has already cost close to $2 billion and 14,000 jobs, and it's likely not over yet|website=www.kvpr.org |date= March 14, 2022|access-date=July 13, 2022}}{{title missing|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ [[ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن]] سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن [[ڪنٽرولڊ برن]]س جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ [[ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال|ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال]] 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;

===ايڪالاجي===
{{Main|ڪيليفورنيا جي ايڪالاجي|ڪيليفورنيا جو ماحول}}

[[File:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|thumb|right|[[مائونٽ وِٽني]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾، [[متصل آمريڪا]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي]]
ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا [[نيئرڪٽڪ ريلم]] جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني [[ايڪو ريجن]]ن تي پکڙيل آهي۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;&gt;{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=The California Invasive Species List |url=http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf |access-date=October 5, 2010 |publisher=iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee)}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[مقامي (ايڪالاجي)|مقامي]] نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ [[ريلڪٽ (حياتيات)|ريلڪٽ]] نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (''[[Lyonothamnus floribundus]]'')۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا [[اڊاپٽو ريڊيئيشن]] وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (''[[Ceanothus]]'')۔{{citation needed|date=May 2024}} ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، [[حد کان وڌيڪ چرڻ]]، ۽ [[غير ملڪي نوعون]] متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

===ٻوٽا ۽ جاندار===
{{Main|ڪيليفورنيا جا جاندار|ڪيليفورنيا فلورسٽڪ پروونس}}

{{see also|ڪيليفورنيا جي مقامي ٻوٽن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 200
| header            = 
| image1            = Grizzly Giant Mariposa Grove.jpg
| caption1          = [[يوسمايٽ]] جو [[گِرِزلي جائنٽ]]، 209 فُٽ اوچو جائنٽ سيڪوئيا، ڌرتيءَ جي [[سڀ کان اوچا وڻ|سڀ کان وڏي وڻن واري نوع]]۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/seki/learn/nature/largest-trees-in-world.htm|title=The Largest Trees in the World|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Three Rivers, California}}&lt;/ref&gt;  [[آئي يو سي اين]] پاران خطري ۾ درج؛ [[جائنٽ سيڪوئيا جي جهنگن جي فهرست|سيڪوئيا جا گهڻا جهنگ]] تحفظ واري حيثيت حاصل ڪري چڪا آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research.fs.usda.gov/silvics/giant-sequoia|title=Silvics of North America Project ''(Your guide to silviculture in North America)'': Giant Sequoia - Sequoiadendron giganteum (Lindl.) Buchholz Taxodiaceae—Redwood family|publisher=USDA Forest Service, Canadian Forest Service, and Comisión Nacional Forestal|year=2025}}&lt;/ref&gt;
| image2            = JoshuaTree 20150911.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ خوراڪ ۽ ڪپڙي لاءِ فائبر جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ، ويسٽرن جوشوا ٽري (''[[Yucca brevifolia]]'') ڪيليفورنيا جي ريگستانن جو سڃاڻپ وارو مقامي ٻوٽو آهي، ۽ رياست جي ''ويسٽرن جوشوا ٽري ڪنزرويشن ايڪٽ'' 2023 تحت محفوظ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/jotr/learn/nature/jtrees.htm|title=Joshua Trees|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Twentynine Palms, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.biologicaldiversity.org/programs/public_lands/pdfs/Western_Joshua_Tree_Status_Review_2022-04-13.pdf|title=Report to the Fish and Game Commission Status Review of Western Joshua Tree (Yucca brevifolia)|publisher=State of California Natural Resources Agency: Department of Fish and Wildlife|date=March 2022|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml?bill_id=202320240SB122|title=SB-122 Public resources trailer bill.|publisher=California State Legislature|date=10 July 2023|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا جي ٻوٽن واري دولت ۾ ڪيتريون “سُپرليٽو” خصوصيتون آهن: [[جائنٽ سيڪوئيا|سڀ کان وڏا وڻ]]، [[ڪوسٽ ريڊ وُڊ|سڀ کان اوچا وڻ]]، ۽ [[سڀ کان پراڻا وڻ]]۔ ڪيليفورنيا جون مقامي گھاسون [[ساليانو ٻوٽو|دايمي]] نوعون آهن،&lt;ref name=&quot;Restoring Native Grasses&quot;&gt;{{Cite journal |last=Elstein |first=David |date=May 2004 |title=Restoring California's Native Grasses |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2004/may/grass |journal=Agricultural Research Magazine |volume=52 |issue=5 |page=17 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; ۽ رياست ۾ لڳ ڀڳ سَو جي ويجهو رس ڀريا (سَڪولنٽ) قسم مقامي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Native Plant of the Month: California Native Bunchgrasses |url=https://www.grassrootsecology.org/from-the-field/2023/8/14/native-plant-of-the-month-bunchgrasses#:~:text=By%20contrast,%20most%20California%20native%20grass%20species,in%20between%20for%20other%20plants%20to%20grow. |access-date=November 27, 2024 |website=Grassroots Ecology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; يورپي رابطي کان پوءِ اهي اڪثر يورپين سالياني [[حملہ آور نوعون]] واريون گھاسون سان بدلجي ويون؛ ۽ جديد دور ۾، اونهاري ۾ ڪيليفورنيا جا ٽڪريلا علائقا هڪ مخصوص سونهري-ڀورو رنگ اختيار ڪن ٿا۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;/&gt;
ڇاڪاڻ⁠ته ڪيليفورنيا ۾ آبهوا ۽ زمين جي بناوت جو سڀ کان وڏو تنوع آهي، تنهنڪري رياست ۾ ڇهه حياتياتي زون (لائيف زونز) بيان ڪيا ويندا آهن: هيٺيون [[سونوران ريگستان]]؛ مٿيون سونوران (پهاڙي دامن وارا علائقا ۽ ڪجهه ساحلي زمينون)؛ ٽرانزيشن (ساحلي علائقا ۽ نمي وارا اتر اوڀر ڪائونٽي)؛ ۽ ڪينيڊين، هڊسونيئن، ۽ آرڪٽڪ زونز، جيڪي رياست جي سڀ کان اوچين اوچائين تي مشتمل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California: flora and fauna |url=http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |access-date=September 7, 2010 |publisher=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
هيٺئين سونوران زون جي سڪي آبهوا ۾ ٻوٽن ۾ مقامي ڪيڪٽس، ميڪسڪائيٽ، ۽ پيلوورڊي جا مختلف قسم شامل آهن۔ [[جوشوا ٽري]](Yucca brevifolia) [[موهاوي ريگستان]] ۾ ملي ٿو۔ گل ڏيندڙ ٻوٽن ۾ ڊوارف ڊيزرٽ پوپي ۽ ڪيترن قسمن جا [[ايسٽرز]] شامل آهن۔ [[فريمونٽ ڪٽن وُڊ]] ۽ [[valley oak|ويلِي اوڪ]] سينٽرل ويلِي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ مٿئين سونوران زون ۾ چئپاريل بيلٽ شامل آهي، جيڪو ننڍن جهڙن وڻن، بونٽن وڻن، ۽ جڙي ٻوٽين واري ٻوٽاڻي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ''[[Nemophila]]''، [[Lamiaceae|مِنٽ]]، ''[[Phacelia]]''، ''[[viola (plant)|Viola]]''، ۽ ڪيليفورنيا پوپي (''[[Eschscholzia californica]]''، رياست جو گل) به هن زون ۾ گل ڪن ٿا، گڏوگڏ لوپين، جنهن جون هتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوعون ملن ٿيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ ڪيليفورنيا جا گهڻا ٻيل شامل آهن، جتي ريڊوُڊ (''[[Sequoia sempervirens]]'') ۽ “بگ ٽري” يا جائنٽ سيڪوئيا (''[[Sequoiadendron giganteum]]'') به آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻن جيئرن مان آهن (ڪجهه بابت چيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سال جيئرا رهيا)۔ [[ٽينبارڪ اوڪ]]، [[ڪيليفورنيا لوريل]]، [[شوگر پائن]]، [[ميڊرونا]](Arbutus)، [[چوڙي پنن وارو ميپل]](Acer macrophyllum)، ۽ [[ڊگلس-فر]] به هتي وڌن ٿا۔ ٻيلن جي زمين تي [[سورڊفرن]](Polystichum)، ايلم روٽ، [[بيرن ورٽ]]، ۽ [[ٽرِليئم]] ڍڪ ڏين ٿا، ۽ [[هڪلبيري]]، [[ايزيليا]]، ايلڊر، ۽ وائلڊ ڪرنٽ جا ڳاٺا ٿين ٿا۔ خاص جهنگلي گلن ۾ ماريپوسا، [[tulip|ٽوليپ]]، ۽ [[Lilium columbianum|ٽائيگر]] ۽ [[Lilium pardalinum|ليپرڊ]] لِليز شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;Sequoia sempervirens (D. Don) Endl.&quot;&gt;{{Cite web |title=Sequoia sempervirens (D. Don) Endl |url=http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm |access-date=October 7, 2010 |publisher=fed.us (U.S. Forest Service) |archive-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063912/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = California sea lion in La Jolla (70568).jpg
| caption1          = [[La Jolla|لا جويا]] ۾ هڪ [[ڪيليفورنيا لڌڙو]]
| image2            = Tule Elk - Merced National Wildlife Refuge Bill Leikam 12-03-2010.jpg
| caption2          = [[سان جوآڪين ويلِي]] ۾ هڪ [[ٽولي ايلڪ]]
}}

ڪينيڊين زون جي اوچائين تي [[جيفري صنوبر]]، [[ريڊ فر]]، ۽ [[لاڊجپول صنوبر]] چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ جهنگلي جهڙن علائقن ۾ ڊوارف [[مانزانيٽا]] ۽ سيانوٿس گهڻو آهي؛ هتي منفرد [[سيرا پفبال]](Calvatia sculpta) به ملي ٿو۔ ٽِمبر لائن کان ٿورو هيٺ، هڊسونيئن زون ۾ وائيٽبارڪ، فاڪس ٽيل، ۽ سلور پائن وڌن ٿا۔ لڳ ڀڳ {{convert|10500|ft|m}} تي آرڪٽڪ زون شروع ٿئي ٿو، جيڪو وڻن کان خالي علائقو آهي؛ هتي ٻوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جهنگلي گل شامل آهن، جهڙوڪ [[سيرا پرائمروز]](Primula suffrutescens)، [[Aquilegia flavescens|پيلو ڪولمبين]]، [[Ranunculus|الپائن بٽرڪپ]]، ۽ [[Dodecatheon alpinum|الپائن شوٽنگ اسٽار]]۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Life Zones of the Central Sierra Nevada&quot;&gt;{{Cite web |title=Life Zones of the Central Sierra Nevada |url=http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-date=March 1, 2012 |access-date=October 5, 2010 |publisher=sierrahistorical.org}}&lt;/ref&gt;
[[ناريل جو وڻ]] ڪيليفورنيا جي مشهور سڃاڻپ آهن، خاص طور [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾؛ ڪيترين نوعن کي ٻاهر کان آندو ويو آهي، پر ''Washington filifera'' (عام طور “ڪيليفورنيا فين پام” سڏيو وڃي ٿو) رياست جو مقامي آهي، جيڪو بنيادي طور [[ڪولوراڊو ريگستان]] جي اوئسز ۾ وڌي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.kcet.org/shows/lost-la/a-brief-history-of-palm-trees-in-southern-california |title= A Brief History of Palm Trees in Southern California |last= Masters|first= Nathan |date=December 7, 2011 |website= kcet.org |publisher= Public Media Group of Southern California/[[KCET]]/[[PBS]] |access-date= August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ متعارف ڪرايل ٻين عام ٻوٽن ۾ [[eucalyptus|يوڪليپٽس]]، [[اڪييشيا]]، [[پيپر ٽري]] (Schinus)، گيرينيم، ۽ [[اسڪاچ بروم]] شامل آهن۔ وفاقي سطح تي خطري ۾ درج ٿيل نوعن ۾ [[ڪنٽرا ڪوسٽا وال فلاور]](Erysimum capitatum)، [[اينٽيوڪ ڊيونز ايوننگ پرائمروز]]، [[سولانو گراس]](Tuctoria mucronata)، [[سان ڪليمينٽي ٻيٽ لارڪ اسپر]](Delphinium variegatum)، [[سالٽ مارش برڊز بيڪ]](Cordylanthus maritimus)، [[ميڪڊونلڊز راڪ-ڪريِس]](Arabis blepharophylla)، ۽ [[سانتا باربرا ٻيٽ لائيو فورايور]](Dudleya traskiae) شامل آهن۔ {{As of|1997|12}} تائين، 85 ٻوٽن جون نوعون “ٿريٽند” يا “اينڊينجرڊ” طور درج هيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

هيٺئين سونوران زون جي ريگستانن ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[سيھڙ|وڏو سيھڙ]]، [[ڪينگرو ريٽ]]، اسڪِرل، ۽ اوپوسم شامل آهن۔ عام پکين ۾ [[چٻرو]]، [[روڊرنر]]، [[ڪيڪٽس رِن]]، ۽ هاڪ جون مختلف نوعون شامل آهن۔ هتي جي رينگڻ وارن ۾ [[سائيڊوائينڊر وائپر]](Crotalus cerastes)، [[ڊيزارٽ ٽارٽائس]]، ۽ [[هورنڊ ٽوڊ]] شامل آهن۔ مٿئين سونوران زون ۾ [[پرونگھورن]]، [[ڊسڪي-فوٽڊ ووڊ ريٽ]]، ۽ [[رِنگ-ٽيلڊ ڪئٽ]] جهڙا جاندار ملن ٿا۔ هن زون جا خاص پکي [[ڪيليفورنيا ٿراشر]]، [[بشٽِٽ]](Psaltriparus minimus)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]] آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;California Condor&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=California Condor |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/California_Condor/id |access-date=October 3, 2010 |publisher=The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CalPhotos: Browse Mammal Common Names&quot;&gt;{{Cite web |date=October 2, 2010 |title=CalPhotos: Browse Mammal Common Names |url=http://calphotos.berkeley.edu/fauna/com-Mammal.html |access-date=October 3, 2010 |publisher=calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System&quot;&gt;{{Cite web |date=April 5, 2007 |title=Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System |url=http://nrs.ucdavis.edu/quail/natural/birds_bushtit.htm |access-date=October 5, 2010 |publisher=nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System) |archive-date=June 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610063556/http://nrs.ucdavis.edu/quail/Natural/Birds_bushtit.htm }}&lt;/ref&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ [[ڪولمبين بليڪ-ٽيلڊ ھرڻ]]، [[آمريڪن ڪارو رڇ]]، [[ڀورو لومڙ]]، [[ڪوگار]]، [[باب ٻلي]]، ۽ [[روزويلٽ ايلڪ]] ملن ٿا۔ گارٽر سانپ ۽ رئٽلسنيڪس جهڙا رينگڻ وارا هتي رهن ٿا۔ ان کان علاوه [[واٽر پپي]](Proteidae) ۽ [[ريڊوُڊ سيليمينڊر]] (Batrachoseps attenuatus) جهڙا خشڪي پاڻي وارا به عام آهن۔ [[ڪنگفشر]]، چِڪڊي، [[ٽوهي]]، ۽ همِنگ برڊ جهڙا پکي به هن علائقي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black-tailed Deer of California&quot;&gt;{{Cite web |date=2000 |title=Black-tailed Deer of California |url=http://www.westernhunter.com/Pages/Vol02Issue24/blacktail.html |access-date=October 7, 2010 |publisher=westernhunter.com}}&lt;/ref&gt;
ڪينيڊين زون ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[مائونٽين ويزل]]، [[سنو شو سيھڙ]]، ۽ چِپمنڪس جون ڪيترائي نوعون شامل آهن۔ نمايان پکين ۾ [[اسٽيلرز جي]] (بلو-فرنٽڊ جي)، [[مائونٽين چِڪڊي]]، [[هرمٽ ٿرش]]، [[آمريڪن ڊِپر]]، ۽ [[ٽائونسينڊز سولٽئير]] شامل آهن۔ جيئن جيئن هڊسونيئن زون ڏانهن اوچائي وڌي ٿي، پکي گهٽ ٿيندا وڃن ٿا۔ جڏهن⁠ته [[گري-ڪرائونڊ روزي فنچ]] بلند آرڪٽڪ علائقي جو واحد مقامي پکي چيو وڃي ٿو، ٻيا پکي جهڙوڪ [[ايناز همِنگ برڊ]] ۽ [[ڪلارڪس نٽڪريڪر]] به ملن ٿا۔ هن علائقي جا بنيادي ستڻ وارا جاندار سيرا ڪوني، [[وائيٽ-ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ]]، ۽ [[بگهورن رڍ]] آهن۔ {{As of|2003|04}} تائين، بگهورن شيپ کي [[يو ايس فِش اينڊ وائلڊ لائيف سروس]] پاران خطري ۾ درج ڪيو ويو هو۔ ڪيترن ئي زونز ۾ پکڙيل جاندارن ۾ [[مِيول ھرڻ]]، [[ڪويوٽي]]، [[جابلو شينھن]]، [[ناردرن فِلِڪر]]، ۽ هاڪ ۽ اسپيرو جون مختلف نوعون شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
[[File:Methuselah Walk USA Ca.jpg|thumb|[[ميٿوسيلا (صنوبر 
وڻ)|ميٿوسيلا]] دنيا جو [[سڀ کان پراڻا وڻ|سڀ کان پراڻو وڻ]] آهي، جيڪو [[قديم برِسلڪون صنوبر وارو ٻيلو|قديم برِسلڪون صنوبر واري ٻيلي]] ۾ [[اِنيو نيشنل فاريسٽ]] اندر ملي ٿو۔]]

ڪيليفورنيا جي آبي حيات رياست جي جبلائي ڍنڍن ۽ وهڪرن کان وٺي پئسفڪ جي پٿريلي ساحلي پٽي تائين چڱيءَ طرح ڦهلجي ٿي۔ ٽرائوٽ جون ڪيترائي نوعون ملن ٿيون، جن ۾ [[رينبو ٽرائوٽ|رينبو]]، [[سونھري ٽرائوٽ|سونھري]]، ۽ [[ڪٽ ٿروٽ ٽرائوٽ|ڪٽ ٿروٽ]] شامل آهن۔ لڏپلاڻ ڪندڙ سامن جون نوعون به عام آهن۔ گهري سمنڊ جي حيات ۾ [[اڇو سي باس|سي باس]]، [[ييلوفن ٽونا]]، [[بيراڪيوڊا]]، ۽ ويل جون ڪيترائي قسم شامل آهن۔ اتر ڪيليفورنيا جي ڀِٽن تي سيلز، سِي لائونز، ۽ ساحلي پکين جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ نوعون به شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
{{as of|2003|April}} تائين، 118 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي “اينڊينجرڊ” فهرست تي هئا؛ ۽ 181 ٻوٽا “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ خطري ۾ جانورن ۾ [[سان جوآڪين ڪِٽ لومڙ]](Vulpes macrotis)، [[پوائنٽ ايرينا مائونٽين بيور]](Aplodontia rufa nigra)، [[پئسفڪ پاڪٽ ڪوئو]]، [[سالٽ مارش هاروسٽ ڪوئو]]، [[مورو بي ڪينگرو ڪوئو]] (۽ ڪينگرو ڪوئي جون پنج ٻيون جنسون)، [[مارگوسا وول]]، [[ڪيليفورنيا ليسٽ ٽرن]]، [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]]، [[لاگرهيڊ شرائيڪ]]، [[بيل واري جھرڪي|سان ڪليمينٽي سيج جھرڪي]]، [[سان فرانسسڪو گارٽر نانگ]]، سيليمينڊر جون پنج نوعون، چب جون ٽي نوعون، ۽ پَپ فِش جون ٻه نوعون شامل آهن۔ يارهن تِتليون به خطري ۾ آهن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California's Endangered Insects—Formally Listed Insects |url=http://essig.berkeley.edu/endins/listed.htm |access-date=August 25, 2015 |website=berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه “ٿريٽند” طور وفاقي فهرست تي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Threatened and Endangered Invertebrates |url=http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html |access-date=May 8, 2017 |website=DFG.CA.gov |publisher=California Department of Fish and Wildlife |archive-date=May 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524215006/http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Search Results |url=https://ecos.fws.gov/ecp0/pub/SpeciesReport.do?groups=I&amp;listingType=L&amp;mapstatus=1 |access-date=May 8, 2017 |website=Environmental Conservation Online System |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; “ٿريٽند” جانورن ۾ ساحلي [[ڪيليفورنيا گنيٽ ڪيچر]]، [[پائيوٽ ڪٽٿروٽ ٽرائوٽ]]، [[ڏکڻ سِي آٽر]]، ۽ [[ناردرن اسپاٽڊ چٻرو]] شامل آهن۔ ڪيليفورنيا ۾ نيشنل وائلڊ لائيف رِفيوجز جي ڪُل ايراضي {{convert|290821|acre|km2}} آهي۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt; {{As of|2010|09}} تائين، 123 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot;&gt;{{Cite web |date=September 7, 2010 |title=U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California |url=http://ecos.fws.gov/tess_public/pub/stateListingAndOccurrenceIndividual.jsp?state=CA&amp;s8fid=112761032792&amp;s8fid=112762573902&amp;s8fid=24012838822503 |access-date=September 7, 2010 |publisher=ecos.fws.gov}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال تائين، 178 ڪيليفورنيا جا ٻوٽن جا قسم پڻ هن وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot; /&gt;

===درياهه===
{{main|ڪيليفورنيا جي درياهن جي فهرست}}

[[File:View of the Bay Area and the Californian Delta.jpg|thumb|left|[[سان فرانسسڪو بي]] (وچ-کاٻي) ۽ [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]] (مٿي-ساڄي)]]
ڪيليفورنيا اندر سڀ کان نمايان درياهي نظام [[سيڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]] مان ٺهي ٿو، جيڪي گهڻو ڪري سيرا نيواڊا جي اولهه ڍلان مان برف ڳرڻ سبب پاڻي حاصل ڪن ٿا، ۽ ترتيبوار سينٽرل ويلِي جي اتر ۽ ڏکڻ اڌ حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ ٻئي درياهه [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] ۾ گڏ ٿين ٿا، ۽ پوءِ [[سان فرانسسڪو بي]] وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] ڏانهن وهندا آهن۔ ڪيترائي وڏا معاون درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين نظام ۾ شامل ٿين ٿا، جن ۾ [[پِٽ درياهه]]، [[فيڌر درياهه]] ۽ [[ٽولومنِي درياهه]] شامل آهن۔
[[ڪلامٿ درياهه|ڪلامٿ]] ۽ [[ٽرنٽي درياهه (ڪيليفورنيا)|ٽرنٽي درياهه]] ڪيليفورنيا جي تمام پري اتر اولهه واري حصي ۾ وڏي ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[اِيل درياهه (ڪيليفورنيا)|اِيل درياهه]] ۽ [[ساليناس درياهه (ڪيليفورنيا)|ساليناس درياهه]] ترتيبوار [[سان فرانسسڪو بي]] جي اتر ۽ ڏکڻ پاسي ڪيليفورنيا جي سامونڊي پٽيءَ جي حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[موهاوي درياهه]] [[موهاوي ريگستان]] جو بنيادي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي، ۽ [[سانتا اينا درياهه]] [[ٽرانسورس رينجز]] جو گهڻو حصو پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن⁠ته اهو [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] کي وچ مان ڪٽي گذري ٿو۔ [[ڪولوراڊو درياهه]] [[ايرزونا]] سان گڏ رياست جي ڏکڻ اوڀر سرحد ٺاهي ٿو۔

ڪيليفورنيا جي گهڻن وڏن درياهن تي ٻن وڏين پاڻيءَ جي منصوبن جي حصي طور ڊيم ٺهيل آهن: [[سينٽرل ويلِي پروجيڪٽ]]، جيڪو [[سينٽرل ويلِي]] ۾ زراعت لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽ]]، جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] مان پاڻي کي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو۔ رياست جا ساحل، درياهه، ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذخيرو [[ڪيليفورنيا ڪوسٽل ڪميشن]] پاران ضابطي هيٺ آهن۔

===علائقا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ جڳهن جي فهرست}}
[[File:Ca-regions.svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست|ڪيليفورنيا جي علائقن]] جو نقشو]]
[[File:Southern California counties in red noshade.png|thumb|upright=1.2|نقشو جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] (مٿي اڇو) ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] (هيٺ ڳاڙهو) جي ورهاست ڏيکاري ٿو]]

ڪيليفورنيا کي روايتي طور [[اتر ڪيليفورنيا]] ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

; وڏيون ورهاستون
* '''[[اتر ڪيليفورنيا]]'''
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''

; علائقا
{{div col|colwidth=20em|content=
* '''[[شاسٽا ڪيسڪيڊ]]'''
** [[ڪلامٿ بيسن]]
** [[موڊاڪ پليٽو]]
* '''[[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]]'''
** [[لاسٽ ڪوسٽ]]
* '''[[سان فرانسسڪو بي ايريا|بي ايريا]]'''
** [[نارٿ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|نارٿ بي]]
** [[سان فرانسسڪو پيننسولا]]
** [[سانتا ڪلارا ويلِي|سائوٿ بي (سانتا ڪلارا ويلِي)]]
** [[ايسٽ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|ايسٽ بي]]
* '''[[سينٽرل ويلِي (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ويلِي]]'''
** [[سيڪرامئنٽو ويلِي]]
*** [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر سيڪرامئنٽو]]
** [[سان جوآڪين ويلِي]]
*** [[فريسنو ميٽروپوليٽن ايريا|ميٽروپوليٽن فريسنو]]
** [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]]
*'''[[سيرا نيواڊا]]'''
**[[گولڊ ڪنٽري]]
**[[ايسٽرن سيرا]]
* '''[[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]]'''
** [[مونٽيري بي ايريا]]
** [[بگ سَر]]
** [[گاويئوٽا ڪوسٽ]]
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''
** [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر لاس اينجلس]]
*** [[اينٽيلوپ ويلِي]]
*** [[لاس اينجلس بيسن]]
*** [[سان فرنينڊو ويلِي]]
*** [[سان گيبريل ويلِي]]
*** [[سانتا ڪلارِٽا ويلِي]]
** [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]]
** [[اورينج ڪوسٽ]]
** [[اِنلينڊ ايمپائر]]
** [[سان ڊيئگو–ٽيخُوانا]]
*'''[[ڪيليفورنيا جا ريگستان|ڪيليفورنيا ريگستان]]'''
**[[موهاوي ريگستان]]
**[[گريٽ بيسن ريگستان]]
**[[ڪولوراڊو ريگستان]] ([[سونوران ريگستان]])
***[[ڪاليڪسيڪو–ميڪسيڪالي]]
}}

===شهر ۽ ڳوٺ===
{{see also|ڪيليفورنيا ۾ شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|آبادي موجب ڪيليفورنيا جا سڀ کان وڏا شهر}}

رياست ۾ 483 [[بلدياتي ڪارپوريشن|انڪارپوريٽيڊ]] شهر ۽ ڳوٺ آهن،&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;/&gt; جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ [[ميونسپلٽي]] جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot;&gt;{{Cite web |title=CA Codes (gov:34500-34504) |url=http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-date=August 27, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Senate}}&lt;/ref&gt;

[[سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]] 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔&lt;ref name=&quot;Sacramento Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=Instant City: Sacramento |url=http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=[[California State Library]]}}&lt;/ref&gt; [[سان خوسيه، ڪيليفورنيا|سان خوسيه]]، [[سان ڊيئگو]]، ۽ [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔&lt;ref name=&quot;San Jose Inc&quot;&gt;{{Cite web |title=San Jose at a Glance |url=http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201852/http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-date=February 8, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Jose}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of San Diego&quot;&gt;{{Cite web |title=A History of San Diego Government |url=http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-date=May 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Diego}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benicia Inc&quot;&gt;{{Cite web |date=May 23, 2007 |title=California State Parks: 1846 to 1854 |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; [[مائونٽين هائوس، ڪيليفورنيا|مائونٽين هائوس]] 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;&gt;{{Cite web |date=July 1, 2024 |title=Mountain House officially becomes California's 483rd city |url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/mountain-house-officially-becomes-california-city/ |access-date=July 4, 2024 |publisher=CBS News}}&lt;/ref&gt;
انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ [[ميٽروپوليٽن ايريا]] ۾ اچي ٿي: [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]]، [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]، [[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا]]، [[سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا]]، يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]]۔

{{Largest cities
 |country=California
 |stat_ref=Source:&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
 |list_by_pop=
 |div_name=
 |div_link=ڪيليفورنيا جا ڪائونٽي{{!}}ڪائونٽي
 |city_1=لاس اينجلس
 |div_1=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_1=3,898,747
 |city_2=سان ڊيئگو
 |div_2=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_2=1,386,932
 |city_3=سان خوسيه، ڪيليفورنيا{{!}}سان خوسيه
 |div_3=سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارا
 |pop_3=1,013,240
 |city_4=سان فرانسسڪو
 |div_4=سان فرانسسڪو
 |pop_4=873,965
 |city_5=فريسنو، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |div_5=فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |pop_5=542,107
 |city_6=سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |div_6=سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |pop_6=524,943
 |city_7=لانگ بيچ
 |div_7=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_7=466,742
 |city_8=اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا{{!}}اوڪلينڊ
 |div_8=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_8=440,646
 |city_9=بيڪرزفيلڊ، ڪيليفورنيا{{!}}بيڪرزفيلڊ
 |div_9=ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ڪيرن
 |pop_9=403,455
 |city_10=ايناهايم
 |div_10=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_10=346,824
 |city_11=اسٽاڪٽن، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽاڪٽن
 |div_11=سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان جوآڪين
 |pop_11=320,804
 |city_12=ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |div_12=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_12=314,998
 |city_13=سانتا اينا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا اينا
 |div_13=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_13=310,227
 |city_14=آئروائين
 |div_14=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_14=307,670
 |city_15=چولا وسٽا، ڪيليفورنيا{{!}}چولا وسٽا
 |div_15=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_15=275,487
 |city_16=فريمونٽ، ڪيليفورنيا{{!}}فريمونٽ
 |div_16=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_16=230,504
 |city_17=سانتا ڪلارِٽا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارِٽا
 |div_17=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_17=228,673
 |city_18=سان برنارڊينو، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |div_18=سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |pop_18=222,101
 |city_19=موديسٽو، ڪيليفورنيا{{!}}موديسٽو
 |div_19=اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽينسلاوس
 |pop_19=218,464
 |city_20=مورينو ويلِي
 |div_20=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_20=208,634

}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقن جي فهرست|ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot;&gt;{{Cite web |date=August 15, 2017 |title=OMB Bulletin No. 17-01: Revised Delineations of Metropolitan Statistical Areas, Micropolitan Statistical Areas, and Combined Statistical Areas, and Guidance on Uses of the Delineations of These Areas |url=https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=dead |access-date=March 6, 2018 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آفيس آف مينيجمينٽ اينڊ بجيٽ]]}}&lt;/ref&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot;&gt;{{Cite web |title=Census QuickFacts: California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA/PST045219 |access-date=September 24, 2021 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ-ايناهايم، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|13200998|12828837}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|12}}
|[[سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ-هيورڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4749008|4335391}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي|مارن]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي|سان ميٽيو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|13}}
|[[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو-اونٽاريو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4599839|4224851}}
 |[[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|17}}
|[[سان ڊيئگو-ڪارلسبيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|3298634|3095313}}
 |[[سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ڊيئگو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|26}}
|[[سيڪرامئنٽو–روزويل–آرڊن-آرڪيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2397382|2149127}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|6}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|35}}
|[[سان خوسيه-سني ويل-سانتا ڪلارا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2000468|1836911}}
 |[[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|7}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|56}}
|[[فريسنو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|1008654|930450}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|8}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|62}}
|[[بيڪرزفيلڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|909235|839631}}
 |[[ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪيرن]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|9}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|70}}
|[[اوڪسنارڊ-ٿائوزنڊ اوڪس-وينٽورا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|843843|823318}}
 |[[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|10}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|75}}
|[[اسٽاڪٽن-لوڊي، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|779233|685306}}
 |[[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا گڏيل شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[گڏيل شمارياتي علائقن جي فهرست|گڏيل شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|18644680|17877006}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]، [[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]، [[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
|[[سان خوسيه-سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|9714023|8923942}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مارن]]، [[مرسڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مرسڊ]]، [[ناپا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ناپا]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]، [[سانتا ڪروز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪروز]]، [[سولانو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سولانو]]، [[سونوما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سونوما]]، [[اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اسٽينسلاوس]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|23}}
|[[سيڪرامئنٽو-روزويل، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|2680831|2414783}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[نيواڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|نيواڊا]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[سٽر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سٽر]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]، [[يوبا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يوبا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|45}}
|[[فريسنو-ماڊيرا، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|1317395|1234297}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]، [[ڪنگز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪنگز]]، [[ماڊيرا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ماڊيرا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|125}}
|[[ريڊنگ-ريڊ بلف، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|247984|240686}}
 |[[شاسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|شاسٽا]]، [[ٽيهيما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ٽيهيما]]
|}


== آباديائي انگ اکر ==
{{Main|ڪيليفورنيا جا آباديائي انگ اکر}}

===آبادي===
{{US Census population
| 1850 = 92597
| 1860 = 379994
| 1870 = 560247
| 1880 = 864694
| 1890 = 1213398
| 1900 = 1485053
| 1910 = 2377549
| 1920 = 3426861
| 1930 = 5677251
| 1940 = 6907387
| 1950 = 10586223
| 1960 = 15717204
| 1970 = 19953134
| 1980 = 23667902
| 1990 = 29760021
| 2000 = 33871648
| 2010 = 37253956
| 2020 = 39538223
| estyear = 2025
| estimate = 39355309
| footnote = ذريعا: 1790–1990، 2000، 2010، 2020، 2024&lt;ref name=&quot;dof.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ 2013 دوران 356,000 رهواسي وڌيا |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-date=May 2, 2014 |access-date=September 26, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census_1790_1990&quot;&gt;{{Cite web |date=August 20, 1993 |title=1990 آبادي ۽ رهائش بابت مردمشماري: يونٽ ڳڻپون، آمريڪا، 1990 سي پي ايڇ-2-1 |url=https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 1, 2012 |website=آبادي ۽ رهائش يونٽ ڳڻپون، 1790–1990 آبادي جا اندازا، صفحا 26–27 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واپار کاتو]]: معاشيات ۽ شماريات انتظاميا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Census2020&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=تڪڙا حقيقتون: ڪيليفورنيا |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]] |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;{{break}}چارٽ ۾ ڏيهي آباديءَ جا انگ اکر شامل ناهن.{{break}}مطالعا ظاهر ڪن ٿا ته 1850 ۾ ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي آبادي لڳ ڀڳ 150,000 هئي{{break}}۽ پوءِ 1900 تائين گهٽجي 15,000 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;americanindiantah1&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي انڊين سِوڪس منصوبي: اتر ڪيليفورنيا جا انڊين—وفاقي، رياستي ۽ چوڪيدارانه مداخلت جو ڪيس مطالعو، 1850–1860 |url=http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-date=March 17, 2012 |access-date=March 21, 2012 |publisher=آمريڪن انڊين ٽي اي ايڇ.ڪام}}&lt;/ref&gt;
}}

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;{{cite web |last1=جانسن |last2=ميهيا |last3=ميڪ گهي |first1=هانس |first2=ماريسول |first3=ايرڪ |title=ڪيليفورنيا جي آبادي |url=https://www.ppic.org/publication/californias-population/ |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |access-date=March 14, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=40Mill&gt;{{Cite news |url=https://calmatters.org/explainers/california-population-migration-census-demographics-immigration/ |first1=جڊي |last1=لن |first2=ايڊريا |last2=واٽسن |title=وضاحت: ڪيليفورنيا ۾ لڏپلاڻ—40 ملين جي ڪهاڻي |date=June 24, 2022 }}&lt;/ref&gt; [[2020 آمريڪي مردمشماري]] موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا [[2010 آمريڪي مردمشماري|2010]] کان 6.13٪ واڌ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{Cite web |title=آبادي، آبادي ۾ تبديلي، ۽ آبادي جي تبديليءَ جا اندازي ڪيل جزا: 1 اپريل 2010 کان 1 جولاءِ 2020 (اين ايس ٽي-اي ايس ٽي 2020-آل ڊيٽا) |url=http://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222173239/https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |archive-date=December 22, 2020 |access-date=April 26, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي.&lt;ref name=40Mill&gt;&lt;/ref&gt; هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا.&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=ايرڪ |last1=ميڪ گهي |first2=ماريسول ڪوئيار |last2=ميهيا |first3=هانس|last3=جانسن|url=https://www.ppic.org/blog/californias-stalled-population-growth/|title=ڪيليفورنيا ۾ آبادي واڌ جي سست رفتاري |date=April 26, 2021|publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Byler&gt;{{Cite news|first=ڊيوڊ|last=بائلر|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/03/31/why-californias-population-boom-has-stalled/|title=ڪيليفورنيا جي آباديءَ واري بوم ڇو سست ٿي ويو |newspaper=واشنگٽن پوسٽ|date=March 31, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ڪيليفورنيا جي گهٽجندڙ آبادي جا وڏا اثر |first=ڊين|last=والٽرز|url=https://calmatters.org/commentary/2022/04/california-population-decline/|work=ڪيل ميٽرز|date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ [[پيدائش جي شرح]]، [[ڪوڊ-19 وبا]] سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو.&lt;ref name = PPIC&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=اسٽاف ۽ ايجنسيون|url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/may/02/california-population-decline-trend-covid|title=ڪيليفورنيا جي آبادي ٻئي سال به لڳاتار گهٽجي رهي آهي |newspaper=دي گارڊين|date=May 2, 2022}}&lt;/ref&gt; آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا&lt;ref&gt;{{Cite news |author=روڊريگيز |first1=اينجيلا |last2=ريس |first2=فلپ |date=November 2, 2023 |title=وري به، ڪيليفورنيا مان لڏڻ وارا ماڻهو اندر لڏڻ وارن کان وڌيڪ آهن—ڊيٽا ڇا ٻڌائي ٿو؟ اهي ڪٿي وڃي رهيا آهن؟ |url=https://www.uniondemocrat.com/lifestyle/article_8e11bc68-79a4-11ee-998f-c71cde977c08.html |access-date=November 4, 2023 |newspaper=دي يونين ڊيموڪريٽ |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، [[ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪيليفورنيا وارن مان لڳ ڀڳ اڌ رياست ڇڏڻ تي سوچي رهيا آهن—سروي مطابق؛ گهڻن لاءِ وڏو سبب گذر سفر جي قيمت آهي |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/28/california-population-decline-costs-of-living-state/70363036007/ |first1=اٽزل |last1=لونا |date=Jun 28, 2023 |access-date=November 5, 2023 |newspaper=يو ايس اي ٽوڊي |language=en-US}}&lt;/ref&gt;، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=بليڪ |last2=سوزين |date=November 25, 2024 |title=پري کان ڪم سبب رياست ڇڏڻ وارن ڪيليفورنيا وارن ۾ ‘واپسي’ جون نشانيون |url=https://www.newsweek.com/california-sees-surge-people-moving-state-1986685 |access-date=May 20, 2025 |website=نيوزويڪ |language=en}}&lt;/ref&gt;، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو.{{Citation needed|date=May 2025}} جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي.&lt;ref name=PPIC&gt;&lt;/ref&gt; 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي [[آبادي جي گھاٽائي]] 250/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي ۽ [[آبادي-وزني گھاٽائي]] 7954/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي.{{refn|هر ماڻهو جي چوڌاري 1mi دائري اندر گھاٽائي جو اوسط|group=&quot;note&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=ڪيليفورنيا |url=https://urbanstats.org/article.html?longname=California%2C+USA |website=اربان اسٽيٽس |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;

[[File:California population density 2020.png|thumb|upright=1.4|left|ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي، 2020]]

[[گريٽر لاس اينجلس علائقو]] آمريڪا جو ٻيو وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جڏهن ته [[لاس اينجلس]] پاڻ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر]] آهي. [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;LA County DPSS&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2005 |title=ڊي پي ايس ايس بابت |url=https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm  |access-date=December 26, 2009 |publisher=لاس اينجلس ڪائونٽي ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ سوشل سروسز |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009151113/https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |archive-date= Oct 9, 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baby Slump In L.A. County&quot;&gt;{{Cite news |last=بيريٽ |first=بيٿ |date=September 19, 2003 |title=لاس اينجلس ڪائونٽي ۾ ٻارن جي ڄمڻ ۾ گهٽتائي |pages=N4 |work=لاس اينجلس ڊيلي نيوز |publisher=لاس اينجلس نيوز پيپر گروپ |url=http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |via=ريڊ آربٽ |access-date=December 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715060356/http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |archive-date=July 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[سان فرانسسڪو]] ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ جي گھاٽائي موجب فهرست|آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن]] مان هڪ آهي. [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن]] مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، [[سان ڊيئگو]] (8هون)، [[سان خوسيه (ڪيليفورنيا)|سان خوسيه]] (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو [[آبادي جو مرڪز]] [[شافٽر (ڪيليفورنيا)|شافٽر]] شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، [[ڪيرن ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ڪيرن ڪائونٽي]] ۾ واقع آهي.{{refn|آبادي جي مرڪز جا هم آهنگ {{Coord|35.491035|-119.347852|display=inline}} تي آهن.&lt;ref name=&quot;popCentersByState&quot;&gt;{{Cite web |date=November 17, 2021 |title=2020 جي مردمشماري لاءِ آبادي جا مرڪز |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/cenpop2020/CenPop2020_Mean_ST.txt |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري}}&lt;/ref&gt;
|group=&quot;note&quot;}}

2020 موجب، ڪيليفورنيا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي عمرِ توقع موجب فهرست|عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين]] نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr71/nvsr71-02.pdf |access-date=January 2, 2025 |title=آمريڪا جي رياستن جا حياتياتي ٽيبل، 2020|first1=ايلزبيٿ |last1=ايريا س |first2=جيا چُوان |last2=شو |first3=بيتزايدا |last3=ٽيههڊا-ويرا |first4=شيري |last4=مرفي |first5=برائگهم|last5=باسٽين|publisher=سينٽرز فار ڊزيز ڪنٽرول اينڊ پريوينشن|journal=نيشنل وائٽل اسٽيٽسٽڪس رپورٽس|volume=71|number=2|date=August 23, 2022|pages=1–18 |pmid=36043888 }}&lt;/ref&gt;
2010 کان شروع ٿي، [[ڪيليفورنيا گولڊ رش]] کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=واتانابي |first1=ٽيريسا |last2=بيسيرا |first2=هيڪٽر |date=April 1, 2010 |title=ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسين اڪثريت وارو درجو ٻيهر حاصل ڪيو |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-01-la-me-homegrown1-2010apr01-story.html |access-date=January 19, 2013 |work=لاس اينجلس ٽائمز}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot;&gt;{{Cite web |title=ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ صفر تي اچي وئي—۽ شايد ان کان به گهٽ |url=http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=پيو هسپانڪ سينٽر |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072108/http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf }}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]] جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;{{Cite news |last1=مگاني نِني |first1=اسٽيڦن |last2=ريس |first2=فلپ |date=January 17, 2013 |title=مردمشمارين موجب ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمدون لاطيني آمدن کان وڌي ويون |url=http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232108/http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 19, 2013 |work=سيڪرامئنٽو بي}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو]] مان [[خالص لڏپلاڻ]]، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt;
تازن سالن ۾ رياست ۾ [[غير دستاويزي مهاجر]]ن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2012 |title=غير اجازت يافته مهاجر: 2011 ۾ 11.1 ملين |url=http://www.pewhispanic.org/2012/12/06/unauthorized-immigrants-11-1-million-in-2011/ |access-date=August 25, 2015 |website=پيو ريسرچ سينٽر: هسپانڪ رجحان منصوو}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1{{spaces}}ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;BusinessWeek&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |title=ڪيليفورنيا ۾ غير قانوني مهاجرن جي کوٽ |website=بلومبرگ بزنس ويڪ |date=May 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510045259/http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |archive-date=May 10, 2012 }}&lt;/ref&gt; انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—[[غير قانوني مهاجر آبادي (آمريڪا)|ملڪ]] ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو—&lt;ref&gt;{{Cite news |last=سليوين |first=پيٽر |date=April 30, 2010 |title=نئون ايريزونا قانون پوليس کي ‘نازڪ’ صورتحال ۾ وجهي ٿو |pages=A4 |newspaper=واشنگٽن پوسٽ |location=واشنگٽن، ڊي سي |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] کان پوءِ&lt;/ref&gt; ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6{{spaces}}ملين هئا&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot;&gt;{{Cite news |last=گارڊنر |first=مائيڪل |date=April 19, 2011 |title=غير قانوني مهاجرن کي خدمتون گهٽائڻ آسان ناهي |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html |access-date=August 8, 2017 |work=[[دي سان ڊيئگو يونين-ٽربيون]]}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري [[لاس اينجلس ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]]، [[مونٽيري ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|مونٽيري]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|سان بينيٽو]]، [[ايمپيريل ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ايمپيريل]]، ۽ [[ناپا ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ناپا]] ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;PPIC2011II&quot;&gt;{{Cite web |last1=جانسن |first1=هانس |last2=هل |first2=لورا |date=July 2011 |title=غير قانوني لڏپلاڻ |url=http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 15, 2013 |website=اشاعتون |publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt; غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ [[ميڪسيڪو]] آهي.&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot; /&gt; ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ [[لاس اينجلس]]، [[اوڪلينڊ]]، ۽ [[سان فرانسسڪو]] شامل آهن،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 15, 2019 |title=پناهه وارن شهرن جا عملدار مهاجر قيدين کي منتقل ڪرڻ بابت ٽرمپ جي تجويز جي مذمت ڪن ٿا |url=https://www.npr.org/2019/04/15/713616857/officials-in-sanctuary-cities-condemn-trumps-proposal-to-move-immigrant-detainee?t=1567429578598}}&lt;/ref&gt; [[پناهه وارو شهر|پناهه وارين پاليسين]] اختيار ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=شهر ۽ رياستون—مزاحمت به ڪن ٿيون ۽ نون طريقن سان اميگريشن ڪڙڪائي ۾ مدد به ڪن ٿيون |url=https://pew.org/2O8sa9I |website=پيو.آرگ|date=August 3, 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو هائوسنگ اينڊ اربن ڊولپمينٽ کاتو|ايڇ يو ڊي]] جي 2022 واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ|سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ]] موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 [[بي گهر ماڻهو|بي گهر]] ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2007-2022 رياستن موجب پي آءِ ٽي ڳڻپون |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf|title=2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ (اي ايڇ اي آر) ڪانگريس ڏانهن}}&lt;/ref&gt;

===نسل ۽ نسليت===

[[File:Ethnicity in California (2020).jpg|thumb|upright=1.2|2020 واري آمريڪي مردمشماري موجب ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جو نقشو: نسل ۽ نسليت جي لحاظ کان گهڻائي]]

[[File:Map of Californian Counties by Percentage of Hispanics or Latinos.png|thumb|[[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ ۽ لاطيني ڪيليفورنيا واسي]] رياست جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. هي نقشو 2020 واري مردمشماري ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني ماڻهن جي سيڪڙي موجب ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون ڏيکاري ٿو:&lt;br /&gt;{{legend|#26619C|50٪ يا وڌيڪ}}{{legend|#0087BD|25–49٪}}{{legend|#6699CC|15–24٪}}{{legend|#9EB9D4|5–15٪}}]]
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right;&quot;
|+ [[2020 آمريڪي مردمشماري|2020 واري مردمشماري]] موجب نسلي ۽ قومياتي جوڙجڪ
|-
! class=&quot;unsortable&quot;|نسل ۽ نسليت&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=آمريڪا ۾ نسل ۽ نسليت: 2010 واري مردمشماري ۽ 2020 واري مردمشماري |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=August 12, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |access-date=September 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |اڪيلو
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |ڪُل
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هسپانڪ يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪُل ۽ جزوي نسب الڳ نٿا ڪيا وڃن.&lt;/ref&gt;
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|39.4|%|2||background:green}}
|-

| [[ڪيليفورنيا ۾ اڇا آمريڪي|اڇا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|34.7|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|38.3|%|2||background:gray}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪي|ايشيائي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|15.1|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|17.0|%|2||background:purple}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ آفريڪي آمريڪي|آفريڪي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|5.4|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|6.4|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.3|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|0.7|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا (غير هسپانڪ)
|align=right| {{bartable|0.6|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:brown}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جي آباديءَ جو نسلي ورهاست&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نسل موجب آبادي |url=https://censusscope.org/us/s6/chart_race.html |access-date=May 2, 2025 |website=سنسس اسڪوپ.آرگ}}&lt;/ref&gt;
!class=&quot;unsortable&quot;|نسلي جوڙجڪ
!1950&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا – نسل ۽ هسپانڪ اصل: 1850 کان 1990 تائين |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327163812/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-date=March 27, 2010 |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!1960&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1980&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |title=ڏهاڪن واري مردمشماري (2020، 2010، 2000) |url=https://www.census.gov/data/developers/data-sets/decennial-census.html |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2010 مردمشماري: ڪيليفورنيا رياست پروفائيل |url=https://www2.census.gov/geo/maps/dc10_thematic/2010_Profile/2010_Profile_Map_California.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مردمشمارِي ڊيٽا ڳوليو |url=https://data.census.gov/table?g=040XX00US06&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20(PL%2094-171) |access-date=June 28, 2024 |website=ڊيٽا.سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[اڇو آمريڪي|اڇا]]
|93.7%
|92%
|89%
|76.2%
|69%
|59.6%
|57.6%
|41.2%
|-
|[[آفريڪي آمريڪي|ڪارا]]
|4.4%
|5.6%
|7%
|7.7%
|7.4%
|6.7%
|6.2%
|5.6%
|-
|[[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
|1.7%
|2%
|2.8%
|5.3%
|9.6%
|10.9%
|13%
|15.4%
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]]
|0.2%
|0.2%
|0.5%
|0.9%
|0.8%
|1%
|1%
|1.6%
|-
|[[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]
|—
|—
|—
|—
|—
|0.4%
|0.4%
|0.4%
|-
|[[آمريڪي مردمشماري ۾ نسل ۽ نسليت|''ڪجهه ٻيو نسل'']]
|—
|0.1%
|0.7%
|10%
|13.2%
|16.8%
|17%
|21.2%
|-
|[[گهڻ نسلي آمريڪي|ٻه يا وڌيڪ نسل]]
|—
|—
|—
|—
|—
|4.8%
|4.9%
|14.6%
|-
|[[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|'''هسپانڪ يا لاطيني''']] '''(ڪنهن به نسل مان)'''
|'''7.2%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=پنج ڏکڻ اولهه واري رياستن ۾ چونڊيل نسلي گروهن جون آباديائي خاصيتون |url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/pc-s1-supplementary-reports/pc-s1-55.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;'''
|'''9.1%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;'''
|'''13.7%'''
|'''19.2%'''
|'''25.8%'''
|'''32.4%'''
|'''37.6%'''
|'''39.4%'''
|-
|[[غير هسپانڪ اڇا|''غير هسپانڪ اڇا'']]
|86.5%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|82.9%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|''76.3%''
|''66.6%''
|''57.2%''
|''46.7%''
|''40.2%''
|''34.7%''
|-
|''غير هسپانڪ ڪارا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''7.5%''
|''7.0%''
|''6.4%''
|''5.8%''
|''5.4%''
|-
|''غير هسپانڪ ايشيائي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''5.3%''
|''9.1%''
|''10.8%''
|''12.8%''
|''15.1%''
|-
|''غير هسپانڪ ڏيهي آمريڪي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.9%''
|''0.6%''
|''0.5%''
|''0.4%''
|''0.4%''
|-
|''غير هسپانڪ پئسفڪ ٻيٽن جا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.3%''
|''0.3%''
|''0.3%''
|-
|''غير هسپانڪ “ڪجهه ٻيو نسل”''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.5%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.6%''
|-
|''غير هسپانڪ ٻه يا وڌيڪ نسل''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''2.7%''
|''2.4%''
|''4.1%''
|}
آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% [[اڇا آمريڪي|اڇا]] (جن ۾ [[هسپانڪ اڇا آمريڪي|هسپانڪ اڇا]] پڻ شامل آهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02008 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02008&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 33.7% [[غير هسپانڪ اڇا|غير هسپانڪ اڇا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 18.1% [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02011 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02011&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 7.3% [[آفريڪي آمريڪي|ڪارا يا آفريڪي آمريڪي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02009 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02009&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 3.2% [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]] ۽ [[الاسڪا جا ڏيهي|الاسڪا جا ڏيهي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02010 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02010&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 0.9% [[ڏيهي هوائي|ڏيهي هوائي]] يا [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02012 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02012&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; ۽ 34.3% [[ڪجهه ٻيو نسل|ڪجهه ٻيو نسل]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02013 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02013&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cpercentage |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]] (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن.&lt;ref name=&quot;2018CensusDemo&quot;&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/table/RHI125215/06 2018 آمريڪي مردمشماري تڪڙا حقيقتون]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، 2018.&lt;/ref&gt; [[غير هسپانڪ اڇا]] رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا.&lt;ref name=2018CensusDemo&gt;&lt;/ref&gt; ''[[ڪيلفورنيائو|ڪيلفورنيائو]]'' ڪيليفورنيا جا اهي [[هسپانڪ]] رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني ڳالهائيندڙ]] ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف [[ميڪسيڪي آمريڪي]]/[[چيڪانو]]، [[ڪريئولو ماڻهو|ڪريئولو اسپيني]]، ۽ [[ميسٽيزو]] پسمنظرن سان جڙيل آهي.&lt;ref&gt;جيئن ڪلارڪ، ڊونالڊ ٽي. (2008) ۾ حوالو ڏنل: ''سانتا ڪروز ڪائونٽي جڳهن جا نالا'' ص 442، اسڪاٽس ويلي، ڪيليفورنيا، ڪيسٽرل پريس.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]]، ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]] آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-hispanic-population.html|title=ڪولمبين ۽ هونڊورين آباديون پهريون ڀيرو 1 ملين کان وڌيون؛ وينزويلا جي آبادي 2010 کان پوءِ سڀ کان تيز وڌي |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] نسب، 6.6% وٽ [[جرمن آمريڪي|جرمن]] نسب، 6.1% وٽ [[انگريز آمريڪي|انگريز]] نسب، 5.6% وٽ [[آئرش ماڻهو|آئرش]] نسب، 4.9% وٽ [[چيني آمريڪي|چيني]] نسب، 4.3% وٽ [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] نسب، 4% وٽ [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] نسب (گهڻو ڪري [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]] ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]])، 3.4% وٽ [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] نسب، 2.8% پاڻ کي [[آمريڪي نسب|آمريڪي]] نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] نسب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02018&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ethnic Origins in California.png|thumb|upright=2|ڪيليفورنيا ۾ نسلي اصل]]

{{as of|2011}}, 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ايڪس نر |first=رچ |date=June 3, 2012 |title=هاڻي 1 سال کان گهٽ عمر وارا آمريڪي گهڻي ڀاڱي اقليتون آهن—پر اوهايو ۾ نه: شمارياتي جھلڪ |url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html |access-date=September 20, 2016 |website=ڪليولئنڊ.ڪام |publisher=ايڊوانس اوهايو}}&lt;/ref&gt;
ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1{{spaces}}ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري [[ڪيليفورنيا جا ڏيهي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن]] سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي [[ميڪسيڪو جا ڏيهي ماڻهو|ميڪسيڪي آمريڪي انڊين]] ۽ 67,904 پاڻ کي [[وچ آمريڪا جا انڊين|وچ آمريڪي انڊين]] سڃاڻائن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02014 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02014&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;
2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[اقليت-اڪثريت رياست|اقليت آبادي]] آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;CensusQuickFacts&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي مردمشماري بيورو مان ڪيليفورنيا جون تڪڙيون حقيقتون |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-date=December 28, 2009 |access-date=December 26, 2009 |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt; گذريل 25 سالن دوران [[غير هسپانڪ اڇا]] آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانڪ]] ۽ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20100607034629/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2010%2F06%2F05%2FMNSG1DQ1BL.DTL رياست ۾ اڇا ‘بدلي واري سطح’ کان هيٺ]&quot;. [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]]. June 5, 2010.&lt;/ref&gt; هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون.&lt;ref name=&quot;Economist CA Hispanics&quot;&gt;{{Cite news |date=June 20, 2015 |title=لاطيني زور |newspaper=دي اڪانامسٽ |url=https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo}}&lt;/ref&gt; لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب [[چين]]، [[ڀارت]]، ۽ [[فلپائن]] مان لڏپلاڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Asians CA&quot;&gt;{{Cite web |last=وينڊل ڪاڪ्स |title=ايشيائي: آمريڪا جي سڀ کان تيزي سان وڌندڙ اقليت |url=http://www.newgeography.com/content/004825-asians-americas-fastest-growing-minority |access-date=July 19, 2015 |publisher=نيو جيوگرافي}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا [[ميڪسيڪو]] (3.8 ملين)، [[فلپائن]] (821,136)، [[چين]] (795,450)، [[ڀارت]] (574,498)، ۽ [[ويٽنام]] (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ مهاجر |url=https://www.ppic.org/publication/immigrants-in-california/#:~:text=The%20vast%20majority%20of%20California's,)%20and%20Vietnam%20(502,600) |access-date=May 20, 2025 |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- مهرباني ڪري موبائل ۽ آئي پيڊ ريزوليوشنز تي ٽيسٽ ڪريو (موبائل سائيٽ تي) جڏهن تبديلي ڪريو—هي اڳ به ٽٽيو آهي --&gt;
&lt;!-- {{div col|colwidth=33%}} هٽايو ويو ڇاڪاڻ ته اضافي ٽيبلون ۽ {{Div col end}} [[Special:Diff/978266367]] تي هٽايا ويا --&gt;

===ٻوليون===
{{main|ڪيليفورنيا جون ٻوليون}}

{{see also|ڪيليفورنيا انگريزي|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي}}
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-open&quot; style=&quot;margin-left:1em; float:right&quot;
|+ '''ڪيليفورنيا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائبيون ويندڙ ٻوليون'''
|-
! ٻولي !! آبادي{{break}}&lt;small&gt;({{as of|2021|lc=y}})&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي ڪميونٽي سروي: گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ 5 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي لاءِ انگريزي ڳالهائڻ جي صلاحيت |url=https://data.census.gov/table?q=punjabi&amp;g=040XX00US06&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=false |access-date=July 23, 2023 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; !! [[سيڪڙو|٪]]
|-
|[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]]
|20,763,638
|{{Percentage|20,763,638|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]
|10,434,308
|{{Percentage|10,434,308|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]
|1,244,445
|{{Percentage|1,244,445|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ تاگالوگ ٻولي|تاگالوگ]]
|757,488
|{{Percentage|757,488|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]]
|544,046
|{{Percentage|544,046|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]]
|356,901
|{{Percentage|356,901|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ عربي ٻولي|عربي]]
|231,612
|{{Percentage|231,612|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فارسي ٻولي|فارسي]]
|221,650
|{{Percentage|221,650|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]
|211,614
|{{Percentage|211,614|37,027,601|2}}
|-
|[[هندي]]
|208,148
|{{Percentage|208,148|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ روسي ٻولي|روسي]]
|178,176
|{{Percentage|178,176|37,027,601|2}}
|-
|[[پنجابي آمريڪي|پنجابي]]
|156,763
|{{Percentage|156,763|37,027,601|2}}
|-
|[[جاپاني آمريڪي|جاپاني]]
|135,992
|{{Percentage|135,992|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
|126,371
|{{Percentage|126,371|37,027,601|2}}
|}

[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] ڪيليفورنيا جي [[ڊي جوري]] ۽ [[ڊي فيڪٽو]] [[سرڪاري ٻولي]] طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي [[سرڪاري ٻولي]] طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63|پروپوزيشن 63]] جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڊرائيور لائسنس يا سڃاڻپ ڪارڊ جي تجديد |url=http://www.dmv.ca.gov/dl/dl_info.htm#languages |publisher=ڪيليفورنيا ڊپارٽمينٽ آف موٽر ويھيڪلز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AB 800 Analysis&quot;&gt;{{Cite web |last=ويسن |first=هرب |author-link=Herb Wesson |date=July 17, 2001 |title=اي بي 800 اسيمبلي بل—بل جو تجزيو |url=http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123142018/http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-date=November 23, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي |page=3 |quote=In 1986, California voters amended the state constitution to provide that the Legislature and officials of the State of California shall take all steps necessary to insure that the role of English as the common language of the State of California is preserved and enhanced. The Legislature shall make no law which diminishes or ignores the role of English as the common language of California.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull English already official&quot;&gt;{{Cite news |last=هل |first=ڊيانا |date=May 20, 2006 |title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي اڳ ئي “سرڪاري” آهي |work=[[سان جوسي مرڪيوري نيوز]]}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = left
| width             = 250
| image1            = California Constitution 1849 title page.jpg
| image2            = Proclama al Pueblo de California (1849) (cropped).jpg
| footer            = [[ڪيليفورنيا جو آئين]] [[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] (کاٻي) ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]] (ساڄي) ٻنهي ٻولين ۾ آمريڪي ۽ [[ڪيلفورنيائو]] نمائندن پاران لکيو ويو.
}}

[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=گفورڊ | first1=برنارڊ آر. | last2=والديس | first2=گواڊالوپي | title=ڪيليفورنيا جي سرڪاري اسڪولن ۾ هسپانڪ شاگردن جي لساني اڪيلائپ: ٻيهر ڳنڍجڻ جو چيلينج | journal=ٽيچرز ڪاليج رڪارڊ: تعليم ۾ علمي تحقيقي آواز | volume=108 | issue=14 | date=2006 | issn=0161-4681 | doi=10.1177/016146810610801408 | pages=125–154 | url=https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-date=October 15, 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf |date=October 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zocalopublicsquare.org/2016/12/15/california-losing-ability-hablar-espanol/ideas/connecting-california/|title=ڇا ڪيليفورنيا “هبلار ايسپانيو ل” ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي رهيو آهي؟ &amp;#124; ڪنڪٽنگ ڪيليفورنيا|first=جو |last=ميٿيوز |date=December 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|quote=Spanish is deeply intertwined in our society | last=گڊ | first=گريٽا | title=ڪيليفورنيا ۾ 10.4 ملين ماڻهو اسپيني ڳالهائين ٿا—هتي آهي ته اوهان به ڪيئن سکي سگهو ٿا | website=ايس ايف گيٽ | date=March 31, 2021 | url=https://www.sfgate.com/shopping/article/10-4-million-people-speak-Spanish-in-16067234.php}}&lt;/ref&gt; اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي [[ڪيليفورنيا تي فتح]] ۽ [[گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو]] کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون [[ڪيليفورنيا جو آئين]] 1849 جي [[ڪيليفورنيا آئيني ڪنوينشن|مونٽيري آئيني ڪنوينشن]] ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite web | last=ايڊورڊس | first=اينڊريو | title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي ۽ اسپيني جي ڊگهي گڏيل تاريخ | website=لاس اينجلس ڊيلي نيوز | date=July 18, 2010 | url=https://www.dailynews.com/2010/07/18/english-spanish-share-long-history-in-california/}}&lt;/ref&gt;
ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languagepolicy.net/archives/1879con.htm|title=ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي جا حق: 1879 واري آئين تي بحث|website=لينگويج پاليسي.نيٽ}}&lt;/ref&gt; ويهين صدي جي وچ ڌاري [[صرف-انگريزي تحريڪ]] جي وڌڻ سان [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63]] منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|title=ڪيليفورنيا جي ٻه-ٻولي تعليم تي ووٽ پٺيان پيچيده تاريخ|date=November 2, 2016|magazine=ٽائيم|access-date=February 5, 2026|archive-date=June 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629101048/https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58]] [[ٻه-ٻولي تعليم]] تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | last=گارشيا | first=ڪيرن | title=ٻي ۽ ٽين نسل جا لاطيني ڪيئن اسپيني ٻولي ٻيهر پنهنجائي رهيا آهن | website=لاس اينجلس ٽائيمز | date=January 31, 2023 | url=https://www.latimes.com/lifestyle/story/2023-01-31/how-language-affects-identity-for-latinos }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=سانچيذ | first=ڪلاڊيو | title=لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، ڪيليفورنيا واسي ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي تي ٻيهر نظر وجهن ٿا | website=اين پي آر | date=October 29, 2016 | url=https://www.npr.org/sections/ed/2016/10/29/499867678/the-debate-over-bilingual-education-in-california }}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ksbw.com/article/dollar178-million-grant-uplifts-california-spanish-speaking-students/41236323|title=$1.78 ملين گرانٽ ڪيليفورنيا جي اسپيني ڳالهائيندڙ شاگردن کي هٿي ڏئي ٿي |first=ڪرسچن |last=بالديراس |date=September 16, 2022|website=ڪي ايس بي ڊبليو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=ڪيلي | first=سنڊي | title=ڪيليفورنيا چاهي ٿو ته 2040 تائين گهڻا شاگرد ٻه-ٻولي ٿين. هتي آهي ڇو. | website=سان ڊيئگو يونين-ٽربيون | date=March 10, 2022 | url=https://www.sandiegouniontribune.com/2022/03/10/california-wants-most-students-to-be-bilingual-by-2040-heres-why/ }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vcstar.com/story/news/2021/03/10/el-eco-leads-more-spanish-language-courses-california-lutheran/4551110001/|title=ڪيليفورنيا لٿرن يونيورسٽي جا عملدار وڌيڪ اسپيني ٻولي جا آپشن ٺاهين ٿا |first=شيواني |last=پٽيل |website=وينٽورا ڪائونٽي اسٽار}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي [[اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا]] جي بهتر خدمت ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smdailyjournal.com/sponsored/will-spanish-overtake-english-as-the-most-spoken-language-of-california/article_0a193d8e-88f9-11ec-b067-bbf4bca11bba.html|title=ڇا اسپيني ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي طور انگريزي کي پوئتي ڇڏي ڏيندي؟ |date=February 8, 2022|website=سان ميٽيئو ڊيلي جرنل}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://janerosenthal.com/live-in-california-learn-spanish/|title=جيڪڏهن اوهان ڪيليفورنيا ۾ رهو ٿا ته ڇا اوهان کي اسپيني سکڻ گهرجي؟ &amp;#124; جين روزنٿل ليکڪا |first=جَينس |last=ٽيم |date=January 17, 2023|website=جين روزنٿل}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Native Languages 1770&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪويوٽي پريس |title=1770 ۾ ڪيليفورنيا جا ڏيهي قبيلہ، گروهه، ٻولي خاندان ۽ لهجا |url=http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html |edition=1966 |access-date=December 27, 2009 |archive-date=April 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430112732/http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indian Root Languages 1994&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ پارڪس |title=ڪيليفورنيا انڊينن جون بنيادي ٻوليون ۽ قبيلائي گروهه |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=23545 |edition=1994 |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt; 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013 |title=ڏيهي زرعي مزدور سروي—ڪيليفورنيا جي زراعت ۾ ڏيهي ميڪسيڪي. حصو V: ٻولي ۽ ثقافت |url=http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=July 1, 2013}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون [[خطري هيٺ ٻولي|خطري هيٺ]] آهن، جيتوڻيڪ هاڻي [[ٻولي جي بحالي]] لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هيٺ ڪيليفورنيا جي ڏيهي ٻولين جي فهرست ڏنل آهي: ڪيليفورنيا جون بنيادي ٻوليون: اٿاباسڪن خاندان: هوپا، ميٽول، لاسڪ، وائيلاڪي، سنڪيون، ڪيٿو، ٽولووا، نونگاتل، وِيوٽ، چِلو لا؛ هوڪن خاندان: پومو، شاسٽا، ڪارڪ، چِميرڪو؛ الگونڪئن خاندان: وهِلڪٽ، يوروڪ؛ يوڪين خاندان: واپو؛ پينوٽين خاندان: موداڪ، ونٽو، نوملاڪي، ڪونڪو، مائدو، پيٽون، نيسينان، مِيوڪ، ڪوسٽ مِيوڪ، ليڪ مِيوڪ، اولونِه، اتر وادي يوڪوٽس، ڏکڻ وادي يوڪوٽس، فوٿِل يوڪوٽس؛ هوڪن خاندان: ايسيلن، سيلينن، چوميش، اِيپائي، ٽِيپائي، يوما، هالچيڪوما، موهاوي؛ يوٽو-ازٽيڪن خاندان: مونو پائيوٽ، موناچي، اوونز وادي پائيوٽ، ٽوباتو لابال، پينامنٽ شوشون، ڪاوائيسو، ڪِتانيمڪ، ٽاٽاوِيام، گيبريلينو، جوانينو، لوئيسينو، ڪوئيپينو، ڪاهويلا، سيرانئو، چيمهويئي&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ [[پنجابي آمريڪي|پنجابي]] ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي.
رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ [[آمريڪي انگريزي]] ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي [[ڪيليفورنيا انگريزي]] چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ [[سَريلي تبديلي]] ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Bucholtz&quot;&gt;{{Cite journal |last1=بوخولٽز |first1=ميري |display-authors=etal |date=December 2007 |title=هيلا نار ڪيل يا ٽوٽلي سو ڪيل؟: ڪيليفورنيا جي ادراڪي لهجيات |journal=جرنل آف انگلش لنگوئسٽڪس |volume=35 |issue=4 |pages=325–352 |citeseerx=10.1.1.516.3682 |doi=10.1177/0075424207307780 |s2cid=64542514}}&lt;/ref&gt;

===مذهب===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مذهب}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ديولن جي فهرست}}{{Update section|date=جنوري 2026}}{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مذهبي پاڻ-سڃاڻپ، [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2021 واري ''آمريڪي قدرن جي سروي'' موجب&lt;ref&gt;{{Cite web |last=اسٽاف |date=February 24, 2023 |title=آمريڪي قدرن جو ائٽلس: ڪيليفورنيا ۾ مذهبي روايت |url=https://ava.prri.org/#religious/2021/States/religion/m/US-CA|access-date=April 4, 2023 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪيت]]
| value1 = 34
| color1 = پرپل
| label2 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ پروٽيسٽنٽيت|پروٽيسٽنٽيت]]
| value2 = 27
| color2 = نيرو
| label3 = [[يهووا جا شاهد|يهووا جا شاهد]]
| value3 = 1
| color3 = ٽيل
| label4 = [[مورمنيت]]
| value4 = 1
| color4 = هلڪو نيرو
| label5 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ لادينيت|غير وابسته]]
| value5 = 28
| color5 = اڇو
| label6 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ بدھمت|بدھمت]]
| value6 = 2
| color6 = پيلو
| label7 = [[آمريڪي يهودي|يهوديت]]
| value7 = 1
| color7 = گلابي
| label8 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ هندومت|هندومت]]
| value8 = 1
| color8 = نارنگي
| label9 = ٻيو
| value9 = 5
| color9 = ڪارو
}}
2014 ۾ ڪيليفورنيا جي آبادي جي سيڪڙي طور پيروڪارن جي تعداد مطابق سڀ کان وڏا [[مذهبي فرقو|مذهبي فرقا]] هن ريت هئا: ڪيٿولڪ چرچ 28%، اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 20%، ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 10% هئا. گڏجي، هر قسم جا پروٽيسٽنٽ 32% ٿيا. جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا، اهي آبادي جو 27% هئا. ٻين مذهبن جو ورهاست 1% مسلمان، 2% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref name=&quot;pew2014&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--اسٽاف ليکڪ(ن)؛ نالو ناهي.--&gt; |date=May 12, 2015 |title=آمريڪا جو بدلجندڙ مذهبي منظرنامو، ''ضميمو د: تفصيلي جدولون'' |url=http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf |access-date=June 5, 2015 |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |archive-date=May 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528123026/http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf }}&lt;/ref&gt; هي 2008 کان تبديلي هئي، جڏهن آبادي پنهنجو مذهب هن ريت سڃاڻايو: ڪيٿولڪ چرچ 31%؛ اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 18%؛ ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 14%. 2008 ۾، جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا اهي 21% هئا. 2008 ۾ ٻين مذهبن جو ورهاست 0.5% مسلمان، 1% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ رياست وار مذهبي وابستگي |url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=June 24, 2010 |website=آمريڪا جي مذهبي منظرنامي جو مطالعو |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |page=103}}&lt;/ref&gt; ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]]'' 2006 ۾ ڪيليفورنيا جي [[آمريڪي يهودي|يهودي]] آبادي کي لڳ ڀڳ 1,194,190 قرار ڏنو.&lt;ref&gt;ايرا ايم. شيِسڪِن ۽ آرنلڊ داشيفسڪي، &quot;آمريڪا جي گڏيل رياستن جي يهودي آبادي، 2006&quot;، ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]] 2006''، جلد 106 [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/usjewpop.html].&lt;/ref&gt;{{Unreliable source?|date=جنوري 2026|certain=yes}} [[مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن]] مطابق، 2010 ۾ پيروڪارن جي لحاظ کان سڀ کان وڏا فرقو هي هئا: [[ڪيٿولڪ چرچ]] 10,233,334؛ [[ڪيليفورنيا ۾ يسوع مسيح جي آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ|يسوع مسيح جو آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ]] 763,818؛ ۽ [[سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن]] 489,953.&lt;ref name=&quot;www.thearda.com&quot;&gt;{{Cite web |title=مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن &amp;#124; رياستي ميمبرشپ رپورٽ |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp |access-date=December 16, 2013 |publisher=thearda.com |archive-date=December 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217000142/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp }}&lt;/ref&gt;{{Update inline|date=جنوري 2026}}
[[File:Cathedral of San Carlos Borromeo (cropped2).jpg|thumb|[[مونٽيري (ڪيليفورنيا) ۾ سين ڪارلوس بوروميو جو ديول|سين ڪارلوس بوروميو جو ديول]]، مونٽيري ۾، 1791–94 ۾ ٺهيو، ڪيليفورنيا جو سڀ کان پراڻو [[پارش]] آهي.&lt;ref&gt;ڪلارڪ، ڊونلڊ ٽي.، مونٽيري ڪائونٽي جا جاءِ نالا: هڪ جغرافيائي لغت (ڪيسٽرل پريس، ڪارمل ويلي، ڪيليفورنيا، 1991).&lt;/ref&gt;|left]]
ڪيليفورنيا ۾ ڪيٿولڪ آبادي وڏي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي سرحدن اندر ميڪسيڪي ۽ مرڪزي آمريڪي ماڻهن جو وڏو انگ رهندڙ آهي. ڪيليفورنيا ۾ ٻارهن ڊائوسيس ۽ ٻه آرچ ڊائوسيس آهن، [[لاس اينجلس جو آرچ ڊائوسيس]] ۽ [[سان فرانسسڪو جو آرچ ڊائوسيس]]؛ جن مان پهريون آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سڀ کان وڏو آرچ ڊائوسيس آهي.

[[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي مان ظاهر ٿيو ته ڪيليفورنيا ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ مذهبي آهي: 62% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته خدا تي سندن ايمان بابت هو “بلڪل پڪ” آهن، جڏهن ته قومي سطح تي 71% اهڙو چون ٿا. سروي اهو به ڏيکاريو ته 48% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته مذهب “تمام اهم” آهي، جڏهن ته قومي سطح تي اهو انگ 56% آهي.&lt;ref name=&quot;Helfland 2008&quot;&gt;{{Cite news |last=هيلفينڊ |first=ڊيوڪ |date=June 24, 2008 |title=رياست ۾ مذهب بابت نرم رويو—سروي موجب ڪيليفورنيا واسي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ خدا جي وجود بابت گهٽ پڪ رکن ٿا |work=لاس اينجلس ٽائيمز |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-24-me-faith24-story.html |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي ثقافت}}

{{see also|ڪيليفورنيا جو کاڌو}}
[[File: Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|thumb|right|[[هالي ووڊ جو نشان]]، [[لاس اينجلس]] ۾]]
ڪيليفورنيا جي ثقافت [[اولهه جي ثقافت]] آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت]] ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن [[هسپانوي]] [[ڪيلفورنيئو]] ۽ [[ميڪسيڪو جي ثقافت|ميڪسيڪي]] اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.&lt;ref name=&quot;World of Opportunity&quot;&gt;{{Cite web |last=پارڪ |first=بورِي |date=December 2003 |title=موقعن جي دنيا—ڊيئوس جي شاگردن ڪهڙيون نيون ٻوليون پڙهڻ چاهين ٿا ۽ ڇو |url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611013350/http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-date=June 11, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=[[يو سي ڊيئوس]] شاگرد معاملن جي تحقيق ۽ معلومات}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، [[عظيم اقتصادي ڏڪار]] دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ [[دي بيچ بوائز]] ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

===ميڊيا ۽ وندر===

{{further|لاس اينجلس ۾ ميڊيا|سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ ميڊيا|ڪيليفورنيا ۾ موسيقي}}
{{see also|آمريڪا ۾ تفريحي پارڪن جي فهرست#ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا ۾ اخبارن جي فهرست|ڪيليفورنيا ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}}
[[File:Walt_Disney_Studios_Alameda_Entrance.jpg|thumb|left|[[والٽ ڊزني ڪمپني|ڊزني]]، جنهن جو مرڪز [[بر بينڪ (ڪيليفورنيا)|بر بينڪ]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين ميڊيا ۽ وندر ڪمپنين مان هڪ آهي.]]
[[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] ۽ لاس اينجلس جو باقي علائقو وندر لاءِ هڪ اهم عالمي مرڪز آهي، جتي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سينما|آمريڪي فلم صنعت]] جا [[وڏا فلم اسٽوڊيو|“وڏا پنج” وڏا فلم اسٽوڊيو]] ([[ڪولمبيا پڪچرز|ڪولمبيا]]، [[والٽ ڊزني پڪچرز|ڊزني]]، [[پيرا مائونٽ پڪچرز|پيرا مائونٽ]]، [[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل]]، ۽ [[وارنر بروز پڪچرز|وارنر بروز]]) سميت ڪيترائي ننڍا فلم اسٽوڊيو به هتي يا ان جي آس پاس قائم آهن. ڪيترائي [[ايني ميشن]] اسٽوڊيو به رياست اندر پنهنجا صدر دفتر رکن ٿا. آمريڪا جا چار وڏا تجارتي ٽيليويزن براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ ([[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]]، [[سي بي سي|سي بي ايس]]، [[اين بي سي]]، ۽ [[فوڪس براڊڪاسٽنگ ڪمپني|فوڪس]]) ۽ ٻين ڪيترن نيٽ ورڪن جا به رياست ۾ پيداواري مرڪز ۽ آفيسون آهن. اهي چار وڏا تجارتي براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ، ۽ ٻه وڏا اسپيني-ٻولي نيٽ ورڪ ([[ٽيليمونڊو]] ۽ [[يوني ويزن]])—انهن مان هر هڪ وٽ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن|ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن]] آهن، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لاس اينجلس ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سان فرانسسڪو ۾ هوندو.{{refn|group=&quot;note&quot;|[[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]] وٽ اهڙن اسٽيشنن جو انگ سڀ کان گهٽ آهي (ٽئي): [[ڪي اي بي سي-ٽي وي]] لاس اينجلس ۾، [[ڪي جي او-ٽي وي]] سان فرانسسڪو ۾، ۽ [[ڪي ايف ايس اين-ٽي وي]] فريزنو ۾.}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Googleplex HQ (cropped).jpg
| caption1          = [[گوگل]]، جنهن جو مرڪز [[مائونٽن ويو (ڪيليفورنيا)|مائونٽن ويو]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين [[ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان هڪ آهي.
| image2            = State Fair 2014.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ فيئر]] هر سال اونهاري ۾ [[ڪيل ايڪسپو]] ۾، اتر اوڀر [[سيڪريمنٽو]] ۾ منعقد ٿيندي آهي.
}}

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ، جيڪا اڄ به موجود آهي، [[ڪي سي بي ايس (اي ايم)]] (سان فرانسسڪو بي ايريا ۾) 1909 ۾ قائم ٿي. [[يونيورسل ميوزڪ گروپ]]، “[['ميوزڪ مارڪيٽ|وڏا چار]]” رڪارڊ ليبلن مان هڪ، [[سانتا مونيڪا (ڪيليفورنيا)|سانتا مونيڪا]] ۾ قائم آهي، جڏهن ته [[وارنر رڪارڊز]] [[لاس اينجلس (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]] ۾ آهي. ڪيترائي آزاد رڪارڊ ليبل، جهڙوڪ [[مائينڊ آف ا جينيس رڪارڊز]]، به رياست ۾ پنهنجا مرڪز رکن ٿا. ڪيليفورنيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي صنفن جي جنم ڀومي پڻ آهي، جن ۾ [[بيڪرز فيلڊ ساؤنڊ]]، [[بي ايريا ٿريش ميٽل]]، [[الٽرنيٽو راڪ]]، [[جي-فنڪ]]، [[نيو ميٽل]]، [[گليم ميٽل]]، [[ٿريش ميٽل]]، [[سائيڪيڊيلڪ راڪ]]، [[اسٽونر راڪ]]، [[پنڪ راڪ]]، [[هارڊڪور پنڪ]]، [[ميٽل ڪور]]، [[پاپ پنڪ]]، [[سرف ميوزڪ]]، [[ٿرڊ ويو اسڪا]]، [[ويسٽ ڪوسٽ هپ هاپ]]، [[ويسٽ ڪوسٽ جاز]]، [[جاز ريپ]] ۽ ٻيون گهڻيون صنفون شامل آهن. ٻيون صنفون جهڙوڪ [[پاپ راڪ]]، [[انڊي راڪ]]، [[هارڊ راڪ]]، [[هپ هاپ]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[راڪ موسيقي|راڪ]]، [[راڪ ا بلي]]، [[ڪنٽري موسيقي|ڪنٽري]]، [[هيوي ميٽل موسيقي|هيوي ميٽل]]، [[گرنج]]، [[نيو ويو موسيقي|نيو ويو]] ۽ [[ڊسڪو]] پڻ رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيون ويون. ان کان علاوه، ڪيترن برطانوي بينڊن، جهڙوڪ [[ليڊ زپلن]]، [[ڊيپ پرپل]]، [[بليڪ سابٿ]] ۽ [[دي رولنگ اسٽونز]]، بين الاقوامي شهرت کان پوءِ رياست ۾ رهائش اختيار ڪئي.
[[سيلڪن ويلي]] جو گهر هئڻ سبب، بي ايريا ڪيترين نمايان [[انٽرنيٽ ميڊيا]]، [[سماجي ميڊيا]] ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جو صدر دفتر آهي. [[وڏي ٽيڪ|“وڏا پنج” ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان ٽئي ([[ايپل انڪ.|ايپل]]، [[ميٽا پليٽ فارمز|ميٽا]] ۽ [[گوگل]]) هتي قائم آهن، ۽ ٻيون خدمتون جهڙوڪ [[نيٽ فلڪس]]، [[پينڊورا ريڊيو]]، [[ٽوئٽر]]، [[ياهو!]] ۽ [[يوٽيوب]] به هتي لاڳاپيل مرڪز رکن ٿيون. هتي قائم ٻين اهم ڪمپنين ۾ [[ايڇ پي انڪ.]] ۽ [[انٽيل]] شامل آهن. [[مائڪروسافٽ]] ۽ [[ايمازون (ڪمپني)|ايمازون]] جون به هن علائقي ۾ آفيسون آهن.
ڪيليفورنيا، خاص طور تي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.speedhunters.com/2022/03/car-culture-southern-california/ |title=ڪار ڪلچر: ڇا ڏکڻ ڪيليفورنيا کان بهتر ڪٿي به ٿيندو؟ |last=رائن |first=سارا |date=March 18, 2022|website= speedhunters.com|publisher=[[اليڪٽرانڪ آرٽس انڪ.]] |access-date= August 17, 2023|quote=Ask anyone who's involved in the automotive hobby where they'd suggest heading for some really thick car culture, and Southern California would surely be mentioned.}}&lt;/ref&gt; کي جديد [[ڪار ثقافت]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.2307/25591577 | jstor=25591577 | last1=لٽز | first1=آر. سي. | title=ڪٿي به نه ويندڙ رستي تي؟ ڪيليفورنيا جي ڪار ثقافت | journal=California History | date=August 28, 2023 | volume=79 | issue=1 | pages=50–55 }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[فاسٽ فوڊ]]، [[فاسٽ ڪيجوئل ريسٽورنٽ|فاسٽ ڪيجوئل]] ۽ [[آرامده کاڌ خوراڪ واري ريسٽورنٽ چينن جي فهرست|آرامده کاڌ خوراڪ]] وارا چين به قائم ٿيا، جن مان ڪي پوءِ عالمي سطح تي وڌيا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا پيزا ڪچن]]، [[ڊينيز]]، [[آئي ايڇ او پي]]، [[مڪڊونلڊز]]، [[پانڊا ايڪسپريس]] ۽ [[ٽيڪو بيل]].

===راندين===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ راندين}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ پيشاور راندين جي ٽيمن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Pebble-Beach-CA.jpg
| caption1          = [[پيبِل بيچ گالف لنڪس]]، دنيا جي بهترين درجابندي وارن [[گالف ڪورس]]ن مان هڪ
| image2            = LBGP05.jpg
| caption2          = [[لانگ بيچ جو گرينڊ پري]] اتر آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي کان جاري وڏي [[گليءَ جي ڊوڙ|اسٽريٽ ريس]] آهي.
}}

ڪيليفورنيا وٽ 18 [[آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ وڏيون پيشاور راندين جون ليگ|وڏين پيشاور راندين جي ليگ]] فرنچائزون آهن، جيڪي ڪنهن به ٻي رياست کان گهڻيون آهن. [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] وٽ پنج وڏيون ليگ ٽيمون آهن، جڏهن ته [[گريٽر لاس اينجلس ايريا]] ڏهه ٽيمُن جو گهر آهي. سان ڊياگو وٽ ٻه وڏيون ليگ ٽيمون آهن ۽ سيڪريمنٽو وٽ هڪ آهي. اين ايف ايل [[سپر بائول]] ڪيليفورنيا ۾ 12 ڀيرا پنج مختلف اسٽيڊيمَن ۾ منعقد ٿيو آهي: [[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]]، روز بائول، اسٽينفورڊ اسٽيڊيم، [[ليوائيس اسٽيڊيم]]، ۽ [[سان ڊياگو اسٽيڊيم]]. تيرهون، [[سپر بائول ايل وي آءِ]]، [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] ۾ [[اِنگل وُڊ (ڪيليفورنيا)|اِنگل وُڊ]] ۾ 13 فيبروري 2022 تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=نارانخو |first=ڪينڊِس |date=March 28, 2014 |title=سپر بائول 2016 ۾ ليوائيس اسٽيڊيم ڏانهن اچي رهيو آهي |url=http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-date=March 29, 2014 |access-date=March 28, 2014 |newspaper=Kron4 – سان فرانسسڪو بي ايريا نيوز |publisher=KRON 4 |accessdate=February 5, 2026 |archivedate=March 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا وٽ گهڻي عرصي کان ڪيترائي معزز ڪاليجي راندين جا پروگرام رهيا آهن. ڪيليفورنيا دنيا جي سڀ کان پراڻي ڪاليج بائول راند، سالياني [[روز بائول گيم|روز بائول]]، سميت ٻين جو به گهر آهي.
[[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس ريمز]]، [[لاس اينجلس چارجرز]]، ۽ [[سان فرانسسڪو 49رز]].
[[ميجر ليگ بيسبال|ايم ايل بي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[سان فرانسسڪو جائنٽس]]، [[لاس اينجلس ڊاجرز]]، [[لاس اينجلس اينجلز]]، ۽ [[سان ڊياگو پيڊريس]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loscerritosnews.net/2021/06/14/how-many-mlb-teams-are-in-california/ |title=ڪيليفورنيا ۾ ايم ايل بي جون ڪيتريون ٽيمون آهن؟ |author=&lt;!--نه ٻڌايل--&gt; |date=June 14, 2021 |website=loscerritosnews.net |publisher=Hews Media Group, [[سيرِٽوِس ڪميونٽي نيوز]] |access-date=August 17, 2023 |quote=There are a total of five different MLB franchises that are currently located on the west coast, with the Los Angeles Dodgers, Los Angeles Angels, Oakland Athletics, San Diego Padres and the San Francisco Giants.}}&lt;/ref&gt;
[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|اين بي اي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]، [[لاس اينجلس ڪلپرز]]، [[لاس اينجلس ليڪرز]]، ۽ [[سيڪريمنٽو ڪنگز]]. اضافي طور، [[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|ڊبليو اين بي اي]] جون به رياست ۾ ٻه ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس اسپارڪس]] ۽ [[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]].
[[نيشنل هاڪي ليگ|اين ايڇ ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[ايناهائم ڊڪس]]، [[لاس اينجلس ڪنگز]]، ۽ [[سان هوزي شارڪس]].
[[ميجر ليگ ساڪر|ايم ايل ايس]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس گليڪسي]]، [[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]، [[لاس اينجلس ايف سي]]، ۽ [[سان ڊياگو ايف سي]].
[[ميجر ليگ رگبي|ايم ايل آر]] جي رياست ۾ هڪ ٽيم آهي: [[سان ڊياگو ليجن]].
ڪيليفورنيا آمريڪا جي گڏيل رياستن جي واحد رياست آهي جنهن [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري]] ۽ [[سياري واري اولمپڪ رانديون|سياري]] ٻنهي اولمپڪن جي ميزباني ڪئي آهي. [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] جي اونهاري رانديون [[لاس اينجلس]] ۾ ٿيون. ليڪ ٽاهو علائقي ۾ اسڪوا ويلي اسڪي رزارٽ (هاڻي [[پاليسيدز ٽاهو]]) [[1960 سياري اولمپڪ رانديون|1960]] جي سياري رانديون ميزبان رهيو. لاس اينجلس [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028 اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان ڪيليفورنيا چوٿين ڀيرو اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=نگوري |first1=ايڊم |author-link=Adam Nagourney |last2=لانگمين |first2=جيري |date=July 31, 2017 |title=لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني لاءِ معاهدو ڪري ٿو |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802233825/https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |archive-date=August 2, 2017}}&lt;/ref&gt; 
[[1994 فيفا ورلڊ ڪپ]] جون ڪيترين رانديون ڪيليفورنيا ۾ ٿيون، جن ۾ [[روز بائول اسٽيڊيم|روز بائول]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪئي (جن ۾ [[1994 فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] به شامل)، جڏهن ته [[اسٽينفورڊ اسٽيڊيم]] ڇهه ميچن جي ميزباني ڪئي.
[[2026 فيفا ورلڊ ڪپ|2026 ورلڊ ڪپ]] جو شيڊول 2026 ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ تائين واپس اچڻ لاءِ مقرر آهي. لاس اينجلس ۾ [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪندو، جن ۾ ٽي گروپ اسٽيچ فڪسچر، ٻه رائونڊ آف 32 ميچون، ۽ هڪ تمام گهڻي انتظار ڪيل ڪوارٽر فائنل شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=رهنمائي: لاس اينجلس 2026 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ راند، ثقافت ۽ جشن کي گڏ ڪري ٿو |url=https://tourisports.com/2025/12/25/guide-los-angeles-blends-sport-culture-and-celebration-for-the-2026-fifa-world-cup/ |website=Tourisports |date=December 25, 2025 |access-date=25 December 2025}}&lt;/ref&gt;
اولمپڪ راندين کان علاوه، ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ گيمز]] جي به ميزباني ڪري ٿي.
ڪيترين راندين، جهڙوڪ [[سرفنگ]]، [[سنو بورڊنگ]]، ۽ [[اسڪيٽ بورڊنگ]]، ڪيليفورنيا ۾ ايجاد ٿيون، جڏهن ته ٻين جهڙوڪ [[والي بال]]، [[ساحلي فٽبال]]، ۽ [[اسڪينگ]] کي رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو ويو.
رياست ۾ وڏيون راندين ۾ [[گالف]]، [[روڊيو]]، [[ٽينس]]، [[پهاڙي چڙهائي]]، [[ميراٿون|ميراٿون ڊوڙ]]، [[گهوڙي جي ڊوڙ]]، [[بولنگ]]، [[مخلوط مارشل آرٽس]]، [[مڪا بازي]]، ۽ [[موٽر راندون]]—خاص طور تي [[ناسڪار]] ۽ [[فارمولا ون]]—شامل آهن.
[[File:The &quot;Olympic Gateway&quot; arch and male and female statues at the entrance to the Los Angeles Memorial Coliseum, Los Angeles, California LCCN2013631630.tif|right|thumb|[[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]] [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] ۾ ڪئي، ۽ [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028]] ۾ به ميزباني ڪندو.]]
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|-
! ٽيم
! راند
! ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ريمز]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[نيشنل فٽبال ليگ]] (NFL)
|-
|[[لاس اينجلس چارجرز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[سان فرانسسڪو 49رز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ڊاجرز]]
|[[بيس بال]]
|[[ميجر ليگ بيسبال]] (MLB)
|-
|[[لاس اينجلس اينجلز]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان ڊياگو پيڊريس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان فرانسسڪو جائنٽس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]
|[[باسڪيٽبال]]
|[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (NBA)
|-
|[[لاس اينجلس ڪلپرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[لاس اينجلس ليڪرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[سيڪريمنٽو ڪنگز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (WNBA)
|-
|[[لاس اينجلس اسپارڪس]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]]
|-
|[[ايناهائم ڊڪس]]
|[[برف هاڪي]]
|[[نيشنل هاڪي ليگ]] (NHL)
|-
|[[لاس اينجلس ڪنگز]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[سان هوزي شارڪس]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[لاس اينجلس گليڪسي]]
|[[ايسوسيئيشن فٽبال|ساڪر]]
|[[ميجر ليگ ساڪر]] (MLS)
|-
|[[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[لاس اينجلس ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[سان ڊياگو ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[اينجل سٽي ايف سي]]
|ساڪر
|[[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] (NWSL)
|-
|[[سان ڊياگو ويو ايف سي]]
|ساڪر
|نيشنل وومينز ساڪر ليگ
|-
|[[سان ڊياگو ليجن]]
|رگبي يونين
|ميجر ليگ رگبي
|}

==تعليم==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ تعليم}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻٽي-ٻولي تعليم}}
[[File:Santa Barbara Senior High School (cropped).jpg|thumb|left|[[سانتا باربرا هاءِ اسڪول]]، [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ مسلسل استعمال ۾ رهندڙ سڀ کان پراڻن هاءِ اسڪولن مان هڪ]]
ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{CongRec|2000|S2337|April 6, 2000}}&lt;/ref&gt;
سرڪاري [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ثانوي تعليم|ثانوي تعليم]] ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ هاءِ اسڪول|هاءِ اسڪول]] شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ [[1988 جي ڪيليفورنيا تجويز 98|منفرد آئيني ترميم]] جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ [[ڪيليفورنيا جي ڪميونٽي ڪاليجن جي فهرست|ڪميونٽي ڪاليجن]] لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prop 98&quot;&gt;{{Cite web |date=February 2005 |title=تجويز 98 جو بنيادي تعارف |url=http://www.lao.ca.gov/2005/prop_98_primer/prop_98_primer_020805.htm |access-date=January 29, 2010 |website=LAO.ca.gov |publisher=ڪيليفورنيا ليجسليٽو اينالسٽ آفيس}}&lt;/ref&gt;
2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).&lt;ref name=&quot;Governing_State_Ed_data&quot;&gt;{{Cite magazine |date=June 1, 2018 |title=رياستن موجب في شاگرد تعليمي خرچ |url=http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |url-status=live |magazine=[[Governing (magazine)|Governing]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702004654/http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |archive-date=July 2, 2018 |access-date=July 18, 2018 |quote=NOTE: Adult education, community services and other nonelementary-secondary program expenditures are excluded.}}&lt;/ref&gt;
2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).&lt;ref name=&quot;Urban_study&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/ |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |quote=This chart includes two places, District of Columbia, and the U.S. average, so the number rankings rank 52 total entities; this needs to be understood when viewing these rankings.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urban_study_notes&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202025027/http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |archive-date=February 2, 2017 |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |page=7 |quote=For state and local government spending, we rely primarily on the U.S. Census Bureau's Census of Governments Annual Survey of State and Local Government Finances for fiscal year 2012, as revised and released on October 23, 2015.1 For state and local government employment and payroll, we draw from the U.S. Census Bureau's Census of Governments Government Employment and Payroll survey for full-time equivalent employees in March 2012.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MN_state_comparison&quot;&gt;{{Cite news |last=وولفولڪ |first=جان |date=January 15, 2018 |title=ڪيليفورنيا وارا ٽيڪسنس کان وڌيڪ رياستي ۽ مڪاني ٽيڪس ڇو ڀرين ٿا؟ |work=[[دي مرڪيوري نيوز|سان هوزي مرڪيوري نيوز]] |url=https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |url-status=live |access-date=July 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208202805/https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |archive-date=February 8, 2018 |quote=California spending per resident on K-12 schools was about average among the states, but while teacher pay was among the highest, the state trailed others in teachers and support staff per student.}}&lt;/ref&gt;

===اعليٰ تعليم===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Berkeley glade afternoon.jpg
| caption1          = [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي|يو سي برڪلي]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] جو سڀ کان پراڻو ڪيمپس آهي، ۽ رياست جي سرڪاري فليگ شپ يونيورسٽي آهي.
| image2            = Stanford University Main Quad - 7 June 2009.jpg
| caption2          = [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] هڪ نجي يونيورسٽي آهي، جيڪا دنيا جي اعليٰ درجابندي وارن يونيورسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيو ايس ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگس 2023: عالمي سطح تي اعليٰ يونيورسٽيون |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023 |access-date=November 28, 2022 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا ۾ سرڪاري [[اعليٰ (پوسٽ سيڪنڊري) تعليم|پوسٽ سيڪنڊري تعليم]] ٽن ڌار نظامن ۾ منظم آهي:
* رياست جو [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] [[اسٽيٽ يونيورسٽي نظام|نظام]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] (يو سي) آهي. 2011 جي خزاني جي سيمسٽر تائين، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جو گڏيل [[شاگرد]] انگ 234,464 هو.&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{Cite web |title=لاگ اِن—ڪانفلوئنس |url=https://confluence.ucop.edu/login.action?os_destination=%2Fpages%2Fviewpage.action%3FspaceKey%3DUC101%26title%3DAbout%2Bthe%2BUniversity%2Bof%2BCalifornia&amp;permissionViolation=true |website=confluence.ucop.edu}}&lt;/ref&gt; يو سي جا ڏهه ڪيمپس آهن؛ انهن مان نَو عام ڪيمپس آهن، جيڪي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ٻنهي پروگرام آفر ڪندا آهن ۽ جن جو نتيجو بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ ڊگريون هونديون آهن؛ هڪ خاص ڪيمپس [[يو سي سان فرانسسڪو]] آهي، جيڪو مڪمل طور تي [[ڪيليفورنيا ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال]] جي شعبن ۾ گريجوئيٽ تعليم لاءِ وقف آهي، ۽ جتي [[يو سي ايس ايف ميڊيڪل سينٽر]] موجود آهي—اهو ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان اعليٰ درجابنديءَ وارو [[ڪيليفورنيا ۾ اسپتالون|اسپتال]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=July 15, 2007 |title=آمريڪا جون بهترين اسپتالون 2007 |url=http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |magazine=[[U.S. News &amp; World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711023109/http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |archive-date=July 11, 2007 |access-date=July 15, 2007}}&lt;/ref&gt; هي نظام اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ اٺين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس وقت سان گڏ وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=گلمور |first=جينيٽ |date=December 19, 2016 |title=85,000 شاگرد برڪلي جي 2017–18 فريشمن ڪلاس ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏين ٿا |url=http://news.berkeley.edu/2016/12/19/85000-students-seek-admission-to-berkeleys-2017-18-freshman-class/ |access-date=May 8, 2017 |website=Berkeley News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ڪينڊل |first=ربيڪا |title=يو سي ايل اي 2017 فريشمن درخواستن سان ڪيترائي رڪارڊ ٽوڙي ٿو |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/ucla-breaks-several-records-with-2017-freshman-applications |access-date=May 8, 2017 |website=UCLA Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;پاويل، فرين. “ڪيليفورنيا جي شاگردن کي ڪاليج اختيارن لاءِ مقابلو.” ''يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ''. ن.پ.، February 6, 2017. ويب. May 7, 2017.&lt;/ref&gt; يو سي نظام وٽ تاريخي طور ڊاڪٽريٽ ڊگري ڏيڻ جو خاص اختيار رهيو آهي، پر پوءِ هي صورتحال تبديل ٿي ۽ سي ايس يو وٽ هاڻي محدود قانوني اختيار آهي ته هو يو سي کان ڌار ڪجهه قسمن جون ڊاڪٽريٽ ڊگريون به ڏئي سگهي.
* [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي]] (سي ايس يو) نظام ۾ لڳ ڀڳ 430,000 شاگرد آهن. سي ايس يو (جنهن جو مختصر نالو استعمال ٿيندي وقت عام طور “دي” جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته يو سي ۾ ائين نه ٿيندو) اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ ٽين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس هاڻي وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Powell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رد ٿيڻ جي وڌندڙ انگ سان خدشا: ڇا لانگ بيچ “ايليٽ” يونيورسٽي بڻجي رهي آهي؟ |url=https://edsource.org/2016/rising-number-of-rejections-raise-fears-that-long-beach-is-becoming-elite-university/95431 |access-date=May 8, 2017 |website=EdSource}}&lt;/ref&gt; سي ايس يو کي شروع ۾ رڳو بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون ڏيڻ جو اختيار هو، ۽ ڊاڪٽريٽ صرف يو سي يا نجي يونيورسٽين سان گڏيل پروگرامن جي صورت ۾ ڏئي سگهندو هو. پوءِ سي ايس يو کي ڪجهه مخصوص شعبي وارن ڊاڪٽريٽ ڊگريُن کي پاڻمرادو ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو (انهن علمي شعبن ۾ جيڪي يو سي جي روايتي دائري ۾ سڌي مداخلت نه ڪن).
* [[ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز]] نظام اهڙا لوئر-ڊويزن ڪورس مهيا ڪري ٿو جن جو نتيجو ايسوسيئيٽ ڊگري هوندو آهي، ۽ بنيادي مهارتون ۽ ورڪ فورس ٽريننگ به فراهم ڪري ٿو، جيڪي مختلف قسمن جي سرٽيفڪيٽن تائين پهچائن ٿيون. (هاڻي ڪيليفورنيا جا پندرهن ڪميونٽي ڪاليج چار سالا بيچلر ڊگريون به انهن شعبن ۾ ڏين ٿا، جيڪي پنهنجي علائقي ۾ گهڻي گهرج وارا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بيچلر ڊگري پروگرام {{!}} ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز چانسلر آفيس |url=https://www.cccco.edu/About-Us/Chancellors-Office/Divisions/Educational-Services-and-Support/What-we-do/Curriculum-and-Instruction-Unit/Curriculum/Baccalaureate-Degree-Program |access-date=October 8, 2022 |website=www.cccco.edu}}&lt;/ref&gt;) هي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ 112 ڪاليج آهن ۽ جيڪي 2.6{{spaces}} ملين کان وڌيڪ شاگردن کي خدمتون ڏين ٿا.

ڪيليفورنيا ڪيترين قابلِ ذڪر نجي يونيورسٽين جو به گهر آهي، جهڙوڪ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (ڪيل ٽيڪ)، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]]، [[ڪليرمونٽ ڪاليجز]]، [[سانتا ڪلارا يونيورسٽي]]، [[لوئيولا ميري مائونٽ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سان ڊياگو]]، [[يونيورسٽي آف سان فرانسسڪو]]، [[چيپمين يونيورسٽي]]، [[پيپرڊائن يونيورسٽي]]، [[اوڪسيڊينٽل ڪاليج]]، ۽ [[يونيورسٽي آف دي پيسفڪ (آمريڪا جي گڏيل رياستون)|يونيورسٽي آف دي پيسفڪ]]—۽ ٻيا ڪيترائي نجي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون، جن ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ خاص مقصد وارا ادارا پڻ شامل آهن. ڪيليفورنيا ۾ فنونِ لطيفه وارن ڪاليجن جي گهڻي گهڻائي آهي، جن ۾ [[ڪيليفورنيا ڪاليج آف دي آرٽس]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف دي آرٽس]]، [[سان فرانسسڪو آرٽ انسٽيٽيوٽ]]، [[آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن]]، ۽ [[اڪيڊمي آف آرٽ يونيورسٽي]] وغيره شامل آهن.

==معيشت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي معيشت}}

[[File:SJ skyline at night horizontal.jpg|thumb|upright=1.3|[[سليڪون ويلي]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪنالاجي مرڪز|ٽيڪ حب]] آهي، ۽ [[بگ ٽيڪ]] جون ڪمپنيون جهڙوڪ [[ايپل اِنڪ.|ايپل]]، [[الفابيٽ اِنڪ.|الفابيٽ]]، [[ميٽا پليٽفارمز، اِنڪ.|ميٽا]]، [[اين ويڊيا ڪارپوريشن|اين ويڊيا]]، [[اِنٽيل ڪارپوريشن|اِنٽيل]]، [[ايچ پي اِنڪ.|ايچ پي]]، [[نيٽ فلڪس، اِنڪ.]]، [[اوبر ٽيڪنالاجيز، اِنڪ.|اوبر]] ۽ ٻيون ڪيترائي هتي موجود آهن.]]
ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي. {{as of|2024}} تائين، [[مجموعي رياستي پيداوار]] (GSP) $4.172{{spaces}}[[1000000000000 (number)|ٽرِلِين]] (في فرد $102,500) هئي، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي]] آهي.&lt;ref name=&quot;GDPByState&quot;&gt;{{cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |url=https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state |website=GDP by State &amp;#124; U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;gdp&quot;&gt;{{Cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |website=Bureau of Economic Analysis |url=https://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/qgdpstate_newsrelease.htm |access-date=May 18, 2018}}&lt;/ref&gt; {{as of|2025}} تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ سان،&lt;ref name=&quot;8large&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2, 2010 |title=Calif. retains economy that would be 8th largest |url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206151318/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=September 2, 2012 |website=Bloomberg BusinessWeek}}&lt;/ref&gt; اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Cite web |title=GDP, PPP (current international $) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc |access-date=June 14, 2014 |publisher=World Bank, International Comparison Program database}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي معيشت [[آفريڪا جي معيشت|آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا جي معيشت|آسٽريليا]] کان به وڏي آهي، ۽ [[ڏکڻ آمريڪا جي معيشت|ڏکڻ آمريڪا]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2019 |title=GDP, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |access-date=January 22, 2020 |website=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800&lt;ref name=&quot;bls.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا: معيشت هڪ نظر ۾ |url=https://www.bls.gov/regions/west/california.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121114732/http://www.bls.gov/regions/west/california.htm |archive-date=November 21, 2014 |access-date=December 6, 2021 |website=bls.gov}}&lt;/ref&gt; هو {{As of|2021|09|lc=y}} تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=آمريڪي مردم شماري بيورو ڪوئڪ فيڪٽس: ڪيليفورنيا|url=https://www.census.gov/quickfacts/CA|url-status=live|access-date=December 6, 2021|website=www.census.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201115306/https://www.census.gov/quickfacts/CA |archive-date=December 1, 2017 }}.&lt;/ref&gt; 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون فارچون 500 ڪمپنين جي تعداد موجب|ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burleigh |first=Emma |date=June 4, 2024 |title=California beats out Texas and New York as home to the most Fortune 500 companies |url=https://fortune.com/2024/06/04/fortune-500-california-most-companies/ |access-date=February 17, 2025 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-23 |title=Report: Florida leads nation in new business creation |url=https://www.businessobserverfl.com/news/2026/jan/23/florida-new-business-creation/ |access-date=2026-02-04 |website=Business Observer |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين [[ننڍو ڪاروبار|ننڍا ڪاروبار]] هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Small Business Profile - California |url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/California_2025-State-Profile.pdf |access-date=February 4, 2025 |website=U.S. Small Business Administration Office of Advocacy}}&lt;/ref&gt; 

[[File:The port of Long Beach 2 by Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] گڏيل طور درآمدي حجم موجب آمريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه نظام آهي، ۽ دنيا جي [[مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاهن جي فهرست|مصروف ترين بندرگاهن]] مان هڪ آهي.]]
[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ [[ويهه فوٽ برابر يونٽ|TEU]] حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;/&gt; [[پورٽ آف اوڪلينڊ]] ۽ [[پورٽ آف هوينيمي]] آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.&lt;ref name=Burnson&gt;Patrick Burnson, [https://www.logisticsmgmt.com/article/top_30_u.s._ports_trade_tensions_determine_where_cargo_goes_next Top 30 U.S. Ports 2019: Trade tensions determine where cargo go es next], ''Logistics Management'' (May 10, 2019).&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2011 CalFacts |url=http://www.lao.ca.gov/reports/2011/calfacts/calfacts_010511.aspx |access-date=April 22, 2011 |publisher=Lao.ca.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا جي بيروزگاري جا انگ اکر|بيروزگاري]] جي شرح 5.3% هئي {{as of|2025|May|lc=y}} تائين.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=staff |first=CNBC com |date=2025-07-10 |title=22. California |url=https://www.cnbc.com/2025/07/10/california-top-states-for-business-ranking.html |access-date=2026-01-09 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144{{spaces}} ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134{{spaces}} ارب ۽ 2006 ۾ $127{{spaces}} ارب هئا.&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Trade Statistics |url=http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209095504/http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-date=February 9, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California Chamber of Commerce}}&lt;/ref&gt; گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ [[ٽيسلا، اِنڪ.|ٽيسلا]] ۽ [[مزدا]].&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot; /&gt;

===زراعت===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ زراعت}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ اسٽرابيري پوک|آڙهن جي پيداواري عمل ڪيليفورنيا ۾|ڪيليفورنيا ۾ اخروٽ}}
{{see also|ڪيليفورنيا جا نٽ ڏوھ}}
[[File:Autumn in Napa Valley vineyards.jpg|right|thumb|[[ڪيليفورنيا جي شراب|ڪيليفورنيا جا انگور باغ]] [[وائين ڪنٽري]] ۾. [[ڪيليفورنيا ۾ زراعت|ڪيليفورنيا جي زرعي صنعت]] [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ زراعت|آمريڪا ۾]] سڀ کان وڏي آهي.]]
زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. [[آمريڪا جي زراعت واري کاتي]] موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون [[ڪيليفورنيا جي ڏُڌ واري صنعت|کير ۽ ڪريم]]، ڇلڪيل [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]]، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگور]] هيون.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;/&gt; گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3{{spaces}} ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31{{spaces}} ارب تائين.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot;&gt;{{Cite web |date=August 6, 2007 |title=Cal Facts 2006 State Economy |url=http://www.lao.ca.gov/2006/cal_facts/2006_calfacts_econ.htm |access-date=January 29, 2010 |publisher=Legislative Analyst's Office of California}}&lt;/ref&gt; هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot; /&gt; 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2{{spaces}} ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California Agricultural Production Statistics 2009–2010 |url=http://www.cdfa.ca.gov/statistics/ |access-date=October 5, 2010 |publisher=cdfa.ca.gov (California Department of Food and Agriculture)}}&lt;/ref&gt; 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5{{spaces}} ارب پيداوار آمدني تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;/&gt; زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Venton |first=Danielle |date=June 5, 2015 |title=A Better Way for California to Water Its Farms |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2015/06/farming-and-drought/ |access-date=June 5, 2015}}&lt;/ref&gt;

===آمدني===
{{See also|ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب}}
[[File:Sleeping Beauty Castle 2019.jpg|thumb|left|ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل رياست آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-most-popular-us-states-for-tourism-2014-10|title=A Detailed Look At How Americans Travel Within The US|first=Jennifer|last=Polland|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; [[ڊزني لينڊ]] [[اناهايم]] ۾ هڪ اهم سياحتي منزل آهي، جنهن وٽ 2022 ۾ ساليانو 16.9 ملين دورا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = https://aecom.com/wp-content/uploads/documents/reports/AECOM-Theme-Index-2022.pdf |title = TEA/AECOM 2022 Global Attractions Attendance Report |date = 2023 |access-date = August 16, 2023 }}&lt;/ref&gt;]]
2021 ۾ [[في فرد جي ڊي پي موجب آمريڪا جون رياستون|في فرد جي ڊي پي]] $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. [[ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب|في فرد آمدني]] جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;BEA State Personal Income 2006&quot;&gt;{{Cite press release |title=State Personal Income 2006 |date=March 27, 2007 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] |url=https://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |access-date=January 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704133957/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |archive-date=July 4, 2007}}&lt;/ref&gt; سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي [[مهاجر مزدور|مهاجر زرعي مزدور]] [[گهٽ ۾ گهٽ اجورو|گهٽ ۾ گهٽ اجوري]] کان به گهٽ ڪمائين ٿا. [[ڪانگريشنل ريسرچ سروس]] جي 2005 واري رپورٽ موجب، [[سان جواڪين ويلي]] کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو [[اپالاچيا]] علائقي جي برابر ڄاتو ويو.&lt;ref name=&quot;CRS San Joaquin Valley&quot;&gt;{{Cite web |last=Cowan |first=Tadlock |date=December 12, 2005 |title=California's San Joaquin Valley: A Region in Transition |url=http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324221541/http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-date=March 24, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=2}}&lt;/ref&gt;
اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ غربت|غربت جي شرح]] 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Berlinger |first=Joshua |date=November 12, 2012 |title=A New Poverty Calculation Yields Some Surprising Results |work=[[Business Insider]] |url=http://www.businessinsider.com/new-census-data-on-poverty-rates-yields-some-pretty-shocking-results-2012-11 |access-date=October 7, 2013}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/US |access-date=August 2, 2019 |website=www.census.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور [[سليڪون ويلي]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]] ۽ [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]] ڪائونٽين ۾، [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام بَسٽ]] سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا.
2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=May |first=Patrick |title=How many millionaires do we have in California? Hint: It's a big number |url=https://www.chicoer.com/2019/02/05/how-many-millionaires-do-we-have-in-california-hint-its-a-big-number/ |access-date=May 3, 2020 |website=Enterprise Record|date=February 5, 2019 }}&lt;/ref&gt; 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bukszpan |first=Daniel |date=March 29, 2012 |title=States With the Best Credit Scores |url=https://www.cnbc.com/2012/03/29/States-With-the-Best-Credit-Scores.html |website=Cnbc.com}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
File:USA-World Nominal GDP.PNG|جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾ [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|پنجين نمبر]] تي اچي ها (2022).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5. Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323111307/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=March 23, 2019 |access-date=December 15, 2018}}&lt;/ref&gt;
File:California counties by GDP 2021.png|ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GDP by county in 2021|url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2022-12/lagdp1222.pdf}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;


===رياستي ماليات===
{{Main|ڪيليفورنيا جون رياستي ماليات|2008–12 ڪيليفورنيا بجيٽ بحران}}

[[File:California economic regions map (labeled and colored).svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا|ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا]]]]
رياستي خرچ 1998 ۾ $56{{spaces}} ارب کان وڌي 2011 ۾ $127{{spaces}} ارب ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nunes |first=Devin |date=January 10, 2009 |title=California's Gold Rush Has Been Reversed |page=A9 |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB123154816733469917 |access-date=January 29, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |title=California's Brown proposes &quot;painful&quot; budget cuts |last=Christie |first=Jim |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211702/http://www.reuters.com/article/2011/01/10/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |archive-date=October 15, 2015 |url-status=live |website=Reuters |date=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67{{spaces}} ارب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Michael |date=July 28, 2012 |title=Is California the welfare capital?: Delving into why California has such a disproportionate share of the nation's recipients |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/jul/28/welfare-capital-of-the-us/?page=1#article |access-date=August 6, 2012 |work=U-T San Diego}}&lt;/ref&gt; جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265{{spaces}} ارب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/How-much-does-California-owe-2478624.php |title=How much does California owe? |last=Nation |first=Joe |website=[[Sfgate.com]] |date=January 19, 2011}}&lt;/ref&gt; 27 جون 2013 تي، گورنر [[جيري برائون]] رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132{{spaces}} ارب رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/news/article/Gov-Brown-proudly-signs-balanced-state-budget-4628307.php |title=Gov. Brown proudly signs balanced state budget |last=Buchanan |first=Wyatt |website=[[Sfgate.com]] |date=June 27, 2013 |access-date=July 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=California's current debt load: $132 billion |url=http://www.bizjournals.com/sacramento/news/2013/09/06/californias-current-debt-load-132.html}}&lt;/ref&gt;
[[California Proposition 30 (2012)|2012 ۾ پروپوزيشن 30]] ۽ [[2016 California Proposition 55|2016 ۾ پروپوزيشن 55]] جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي [[آمدني ٽيڪس]] شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه [[ٽيڪس درجا]] (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ [[آمريڪا ۾ سيلز ٽيڪس#ڪيليفورنيا|رياستي سيلز ٽيڪس]] 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Proposition 30, Sales and Income Tax Increase (2012) |url=http://ballotpedia.org/wiki/index.php/California_Proposition_30,_Sales_and_Income_Tax_Increase_(2012)#cite_note-taxfoundation_states-6 |access-date=January 16, 2013 |publisher=Ballotpedia}}&lt;/ref&gt;
سڀ [[غير منقول ملڪيت]] تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. [[California Proposition 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

===توانائي===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ توانائي}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي}}
{{see also|1930 تائين ڪيليفورنيا ۾ تيل جي تاريخ|ڪيليفورنيا ۾ پلگ-اِن برقي گاڏيون}}
[[File:Moss Landing Power Plant p1270026.jpg|thumb|left|[[موس لينڊنگ پاور پلانٽ]]، جيڪو [[مونٽيري بي]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي]]
ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي، تنهن ڪري [[ڪيليفورنيا]] ملڪ جي سڀ کان وڏن توانائي استعمال ڪندڙن مان هڪ آهي. رياست ۾ وسيع هائيڊرو-اليڪٽرڪ توانائي پيدا ڪرڻ جون سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود، وهندڙ پاڻي رياست ۾ توانائي جو سڀ کان وڏو واحد استعمال آهي. پڻ، اوچي توانائي جي شرحن، بچت بابت حڪمن، سڀ کان وڏن آبادي مرڪزن ۾ نرم موسم، ۽ مضبوط [[ماحولياتي تحريڪ]] سبب، في فرد توانائي جو استعمال آمريڪي رياستن مان سڀ کان گهٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mufson |first=Steven |date=February 17, 2007 |title=In Energy Conservation, Calif. Sees Light |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/16/AR2007021602274.html |access-date=February 28, 2010}}&lt;/ref&gt; بجليءَ جي گهڻي گهرج سبب، ڪيليفورنيا ٻين سڀني رياستن کان وڌيڪ بجلي درآمد ڪري ٿي، خاص ڪري پيسفڪ اتر اولهه وارن رياستن مان هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت ( [[Path 15]] ۽ [[Path 66]] ذريعي) ۽ ڏکڻ اولهه جي ريگستاني علائقن مان ڪوئلي ۽ قدرتي گئس تي هلندڙ پيداوار ( [[Path 46]] ذريعي).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 20, 2011 |title=California—U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-date=December 29, 2010 |access-date=October 28, 2011 |publisher=Tonto.eia.doe.gov}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جي تيل ۽ گئس صنعت|رياست جا خام تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا]] سينٽرل ويلي ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ سمنڊپار تيل ۽ گئس|سامونڊي ڪناري سان گڏ]] واقع آهن، جن ۾ وڏو [[مڊوي-سن سيٽ آئل فيلڊ]] به شامل آهي. قدرتي گئس تي هلندڙ [[ڪيليفورنيا ۾ پاور اسٽيشنن جي فهرست|بجلي گهر]] عام طور تي رياست جي بجلي پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.

[[File:Ho 000155 170593 515241 4578 (35974057893) (cropped).jpg|thumb|[[ايوانپاه شمسي توانائي سهولت]]، جيڪا [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي]]

رياست جي مضبوط ماحولياتي تحريڪ جي نتيجي ۾، ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان جارحانه [[ڪيليفورنيا ۾ نئين توانائي|نئين/قابلِ تجديد توانائي]] جا هدف آهن. 2022 جو ڪلين انرجي، جابز ۽ افورڊيبليٽي ايڪٽ رياست کي پابند ڪري ٿو ته هو 2035 تائين پنهنجا آپريشن صاف، قابلِ تجديد توانائي وسيلن تي هلائي، ۽ [[ايس بي 1203]] به سڀني ايجنسين لاءِ نيٽ-زيرو آپريشن حاصل ڪرڻ جي گهرج رکي ٿو. هن وقت، ڪيترائي [[ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|شمسي پاور پلانٽ]] جهڙوڪ [[شمسي توانائي پيدا ڪندڙ نظام]] واري سهولت [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي|ڪيليفورنيا جا هوا فارم]] ۾ [[الٽامونٽ پاس ونڊ فارم|الٽامونٽ پاس]]، [[سان گورگونيو پاس ونڊ فارم|سان گورگونيو پاس]] ۽ [[ٽيهاچا پي پاس ونڊ فارم|ٽيهاچا پي پاس]] شامل آهن. ٽيهاچا پي وارو علائقو اهو به آهي جتي [[ٽيهاچا پي انرجي اسٽوريج پروجيڪٽ]] واقع آهي.&lt;ref name=&quot;International2&quot;&gt;{{Cite web |last=Edison International |title=SCE Unveils Largest Battery Energy Storage Project in North America |url=https://newsroom.edison.com/releases/sce-unveils-largest-battery-energy-storage-project-in-north-america |access-date=May 10, 2020 |website=Edison International}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪيترن ئي بندن وسيلي [[هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت]] پيدا ڪئي وڃي ٿي. اهو ممڪن هجي ها ته 2050 تائين ڪُل فراهمي کي 100% قابلِ تجديد توانائي تي آندو وڃي، جنهن ۾ گرمائش، ٿڌڪ ۽ آمدرفت به شامل هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Jacobson | first1=Mark Z. |authorlink1=Mark Z. Jacobson | last2=Delucchi | first2=Mark A. | last3=Ingraffea | first3=Anthony R. | last4=Howarth | first4=Robert W. | last5=Bazouin | first5=Guillaume | last6=Bridgeland | first6=Brett | last7=Burkart | first7=Karl | last8=Chang | first8=Martin | last9=Chowdhury | first9=Navid | last10=Cook | first10=Roy | last11=Escher | first11=Giulia | last12=Galka | first12=Mike | last13=Han | first13=Liyang | last14=Heavey | first14=Christa | last15=Hernandez | first15=Angelica | last16=Jacobson | first16=Daniel F. | last17=Jacobson | first17=Dionna S. | last18=Miranda | first18=Brian | last19=Novotny | first19=Gavin | last20=Pellat | first20=Marie | last21=Quach | first21=Patrick | last22=Romano | first22=Andrea | last23=Stewart | first23=Daniel | last24=Vogel | first24=Laura | last25=Wang | first25=Sherry | last26=Wang | first26=Hara | last27=Willman | first27=Lindsay | last28=Yeskoo | first28=Tim | title=A roadmap for repowering California for all purposes with wind, water, and sunlight | journal=Energy | volume=73 | date=2014 | doi=10.1016/j.energy.2014.06.099 | pages=875–889| bibcode=2014Ene....73..875J |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا ۾ هڪ وڏو [[ائٽمي توانائي]] وارو بجلي گهر هلندڙ حالت ۾ آهي ([[ڊائبلو ڪينين پاور پلانٽ|ڊائبلو ڪينين]]). [[سان اونوفر نيوڪليئر جنريٽنگ اسٽيشن|سان اونوفر ائٽمي پلانٽ]] 2013 ۾ بند ڪيو ويو. سان اونوفر ۾ 1,700{{spaces}} ٽن کان وڌيڪ [[تابڪاري فضلو]] ذخيرو ٿيل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2018 |title=How a nuclear stalemate left radioactive waste stranded on a California beach |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2018/8/28/17765538/san-onofre-nuclear-generating-station-radioactive-spent-fuel-waste-yucca-mountain}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو سامونڊي ڪناري تي پيل آهي جتي اڳئين [[سونامي]]ن جو رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Kate |date=November 19, 2019 |title=Opinion: California's San Onofre nuclear plant is a Chernobyl waiting to happen |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2019-11-19/san-onofre-nuclear-plant-waste-radioactive}}&lt;/ref&gt; 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر کان، ووٽرن [[ڪيليفورنيا ۾ ائٽمي مخالف تحريڪ|نئين ائٽمي بجلي گهرن جي منظوري تي پابندي]] وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اعليٰ سطح جي تابڪاري فضلي جي سنڀال|تابڪاري فضلي جي ضايع ڪرڻ]] بابت خدشا هئا.&lt;ref name=&quot;Doyle 2009&quot;&gt;{{Cite news |last=Doyle |first=Jim |date=March 9, 2009 |title=Nuclear power industry sees opening for revival |page=A-1 |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311041848/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |url-status=dead |archive-date=March 11, 2009 |access-date=January 29, 2010 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=April 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL }}&lt;/ref&gt;{{refn|[[مينيسوٽا]] ۾ پڻ ائٽمي بجلي گهرن جي تعمير تي عارضي پابندي (موراٽوريم) موجود آهي، جيڪا 1994 کان لاڳو آهي.&lt;ref name=&quot;Minnesota Nuclear Moratorium&quot;&gt;{{cite news |last1=Richert |first1=Catharine |last2=Brown |first2=Gretchen |title=Why nuclear energy is a political minefield in Minnesota |url=https://www.mprnews.org/episode/2023/11/13/why-nuclear-energy-is-a-political-minefield-in-minnesota |access-date=March 26, 2024 |work=MPR News |date=November 13, 2023}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;note&quot;}} [[اوڪلينڊ]]، [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۽ [[ڊيوس (ڪيليفورنيا)|ڊيوس]] جهڙن ڪيترن ئي شهرن پاڻ کي [[ايٽمي توانائي کان پاڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي.

== آمدرفت ==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ آمدرفت}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ريل آمدرفت جي تاريخ}}
[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|left|[[گولڊن گيٽ پل]] [[سان فرانسسڪو بي علائقو]] ۾، دنيا جي سڀ کان مشهور پلن مان هڪ آهي.]]

==== شاهراهون ====
ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو [[ڪيليفورنيا فري وي ۽ ايڪسپريس وي نظام|هڪ وسيع نظام]] وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ [[ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون]] (فري وي)، [[محدود-ايڪسيز رستا]] (ايڪسپريس وي)، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ رياستي شاهراهون|شاهراهون]] شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي [[ڪار ثقافت]] سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد [[ٽريفڪ جام]] جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور [[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]] جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mieszkowski |first=Katharine |date=September 2, 2010 |title=California Is Tops in Worst Roads—Pulse of the Bay |url=http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear |access-date=April 22, 2011 |publisher=The Bay Citizen |archive-date=July 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722041103/http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 9, 2007 |title=A bridge too far gone |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/united-states/2007/08/09/a-bridge-too-far-gone}}&lt;/ref&gt; [[ريزن فائونڊيشن]] جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19th Annual Report on the Performance of State Highway Systems (1984–2008) |url=http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Reason.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:San Francisco Bay Ferry Hydrus May 2017 (cropped).jpg|thumb|right|[[سان فرانسسڪو بي فيري]] [[بي علائقو]] ۾ هڪ عوامي [[پاڻي ٽيڪسي]] نظام آهي.]]

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، [[گولڊن گيٽ پل]]، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ [[ڊگهي ترين معلق پلن جي فهرست|مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل]] هئي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|4200|ft|m}} هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل]] (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا [[يربا بوينا ٻيٽ]] وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا {{convert|76|ft}} ويڪر ۽ {{convert|58|ft}} اوچائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The San Francisco—Oakland Bay Bridge Facts at a glance |url=http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobbfacts.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]]}}&lt;/ref&gt; [[آرويو سيڪو پارڪ وي]]، جيڪا لاس اينجلس کي [[پاساڊينا (ڪيليفورنيا)|پاساڊينا]] سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pool |first=Bob |date=June 25, 2010 |title=Pasadena Freeway getting a new look and a new name |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-25-la-me-parkway-20100625-story.html |access-date=April 5, 2012}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ [[چار-سطحي انٽرچينج]] تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون [[اسٽيڪ انٽرچينج]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 22, 2011 |title=L.A.'s Famous Four-Level Freeway Interchange, 'The Stack', Turns 58 |url=http://www.kcet.org/updaily/socal_focus/history/la-as-subject/navigating-the-stack-the-four-level-turns-58.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪي سي اي ٽي]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا.
2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ [[ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو]] پاران جاري ڪيل [[ڊرائيور لائسنس]] يا [[آمريڪا ۾ سڃاڻپ دستاويز|رياستي سڃاڻپ ڪارڊ]] هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 [[گاڏين جي رجسٽريشن|رجسٽرڊ گاڏيون]] موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=State of California—Department of Motor Vehicles|title=Statistics for Publication, January through December 2021|url=https://www.dmv.ca.gov/portal/file/department-of-motor-vehicles-statistics-pdf/}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي آمدرفت ====
[[File:TheThemeBuildingLosAngeles (cropped2).jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]]، دنيا جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي.]]
[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[سان فرانسسڪو بين الاقوامي هوائي اڏو]] پئسفڪ پار ۽ براعظمي هوائي آمدرفت لاءِ وڏا مرڪز آهن. سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ درجن کن اهم تجارتي هوائي اڏا ۽ ان کان وڌيڪ [[عام هوابازي]] جا [[ڪيليفورنيا ۾ هوائي اڏن جي فهرست|هوائي اڏا]] موجود آهن.

==== ريلوي ====
[[File:Pacific Surfliner @ San Clemente CA..jpg|thumb|right|[[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] جي [[پئسفڪ سرف لائنر]] [[سان ڪليمنٽي (ڪيليفورنيا)|سان ڪليمنٽي]] وٽ، [[اورينج ڪوسٽ]] تي.]]
شهرن وچ ريل سفر [[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] فراهم ڪري ٿي؛ ٽن رستن—[[ڪيپيٽل ڪوريڊور]]، [[پئسفڪ سرف لائنر]] ۽ [[گولڊ رنر]]—کي ڪيل ٽرانس پاران مالي مدد ملي ٿي. اهي خدمتون اتر اوڀر ڪوريڊور کان ٻاهر آمريڪا جون سڀ کان مصروف شهرن وچ ريل لائينون آهن، ۽ مسافرن جو انگ لڳاتار نوان رڪارڊ قائم ڪري رهيو آهي. خاص طور لاس اينجلس–سان فرانسسڪو رستي تي، هوائي سفر جي ڀيٽ ۾ اهي رستا وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cabanatuan |first=Michael |date=January 8, 2011 |title=Calif. Amtrak ridership rising on state trains |work=The San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |archive-url=https://archive.today/20120909013937/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |url-status=dead |archive-date=September 9, 2012 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=June 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629043041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL }}&lt;/ref&gt; گڏيل [[ريپڊ ٽرانزٽ]] سب وي ۽ [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ لاس اينجلس ([[لاس اينجلس ميٽرو ريل]]) ۽ سان فرانسسڪو ([[ميوڻي ميٽرو]]) ۾ موجود آهن. هلڪي ريل جا نظام سان هوزي، سان ڊياگو، سيڪريمينٽو ۽ اتر سان ڊياگو ڪائونٽي ۾ پڻ آهن. ان کان علاوه، [[مسافر ريل]] نيٽ ورڪ سان فرانسسڪو بي علائقو، گريٽر لاس اينجلس ۽ سان ڊياگو ڪائونٽي کي خدمت ڏين ٿا.
[[ڪيليفورنيا هاءِ اسپيڊ ريل اٿارٽي]] کي 1996 ۾ رياستي اسيمبلي پاران اختيار ڏنو ويو ته هو [[ڪيليفورنيا تيز رفتار ريل]] نظام جي منصوبه بندي ڪري. 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا تجويز 1اي]] ووٽرن پاران منظور ڪئي وئي. تعمير جو پهريون مرحلو 2015 ۾ شروع ٿيو، ۽ {{convert|171|mi}} ڊگهو پهريون حصو 2030 جي آخر تائين هلائڻ جو ارادو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2023 Project Update Report |url=https://hsr.ca.gov/about/project-update-reports/2023-project-update-report/ |publisher=California High-Speed Rail Authority |access-date=September 6, 2023}}&lt;/ref&gt; باقي نظام تي ڪم ۽ رٿابندي جاري آهي.

==== بسون ====
تقريبن سڀئي ڪائونٽيون [[بس]] لائينون هلائين ٿيون، ۽ ڪيترائي شهر پنهنجون شهري بس خدمتون هلائين ٿا. شهرن وچ بس سفر [[گري هائونڊ]]، [[ميگا بس]] ۽ [[ايم ٽريڪ ٿرو وي]] ذريعي مهيا ڪيو وڃي ٿو.

=== پاڻي ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ پاڻي}}

[[File:Aerial view of Shasta Dam and Shasta Lake (2019).jpg|thumb|left|[[شاستا ڍنڍ]]، [[شاستا ڪاسڪيڊ]] علائقي ۾، ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو ذخيرو (ريزروائر) آهي.]]

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال {{convert|40000000|acre.ft|km3|lk=in}} کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;Hundley, N. (2001). The great thirst: Californians and water. برڪلي، ڪيليفورنيا: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي.
[[ڪيليفورنيا واٽر وارز]]، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reisner, Marc |title=Cadillac Desert: The American West and its Disappearing Water |date=1993 |publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر [[آرنولڊ شوارزنيگر]] چيو:
{{blockquote|اسان ڪافي وقت کان بحران ۾ آهيون، ڇو⁠تہ هاڻي اسان 38{{spaces}}ملين ماڻهو آهيون، نه ڪي 18{{spaces}}ملين جيئن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هئاسين. ان ڪري اهو ماحولياتي ڪارڪنن ۽ هارين جي وچ ۾، ڏکڻ ۽ اتر جي وچ ۾، ۽ ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ هڪ جنگ بڻجي ويو آهي. گذريل چار ڏهاڪن کان هر ڪو پاڻي لاءِ وڙهندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbsnews.com/news/why-california-is-running-dry/ Why California Is Running Dry]&quot;. سي بي ايس نيوز. 27 ڊسمبر 2009.&lt;/ref&gt;}}

== حڪومت ۽ سياست ==
[[File:Sacramento, California State Capitol.jpg|thumb|upright=1.5|[[ڪيليفورنيا ڪيپيٽل]]، [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۾، [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] جو مرڪز آهي، جتي [[ڪيليفورنيا اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا جو گورنر]] ڪم ڪن ٿا.]]

=== رياستي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي حڪومت}}

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٽيون، سيڪشن 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=III |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: [[انتظامي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جو گورنر|گورنر]] شامل آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SECTION%201.&amp;article=V |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ [[قانونسازي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سينيٽ|سينيٽ]] شامل آهن;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل چوٿون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=IV |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عدالتي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ڇهون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=VI |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح [[عوامي شروعات]]، [[ريفرنڊم]]، [[ريڪال چونڊ]] ۽ [[تصديق]] ذريعي شرڪت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٻيون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=II |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو [[بند پرائمري]] چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ [[آزاد (سياست)|آزاد ووٽر]] ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowen |first=Debra |title=ووٽر-نامزد عهدن بابت ڄاڻ |url=http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224014308/http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-date=24 ڊسمبر 2013 |access-date=16 مارچ 2014 |publisher=ڪيليفورنيا سيڪريٽري آف اسٽيٽ}}&lt;/ref&gt; پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

====انتظامي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا انتظامي شاخ|ڪيليفورنيا جو گورنر|ڪيليفورنيا رياستي ادارن جي فهرست}}

[[File:Stanford Mansion - Sacramento, California (6007570640) (cropped).jpg|thumb|left|[[ليلينڊ اسٽينفورڊ مينشن|اسٽينفورڊ مينشن]]، ڪيليفورنيا حڪومت جو سرڪاري استقبالي مرڪز آهي، ۽ گورنر جي ڪم ڪرڻ وارين جڳهن مان هڪ پڻ آهي.]]

ڪيليفورنيا جي انتظامي شاخ ۾ گورنر ۽ ست ٻيا چونڊيل آئيني عملدار شامل آهن: [[ڪيليفورنيا جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]]، [[ڪيليفورنيا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ڪيليفورنيا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ڪنٽرولر|اسٽيٽ ڪنٽرولر]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ٽريزرر|اسٽيٽ ٽريزرر]]، [[ڪيليفورنيا انشورنس ڪمشنر|انشورنس ڪمشنر]]، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سرڪاري تعليم جو سپرنٽنڊنٽ]]. اهي چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا، ۽ صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=V |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا ڪيترائي رياستي ادارا جيڪي گورنر جي ڪيبينيٽ هيٺ آهن، انهن کي گڏ ڪري ڪيبينيٽ-سطح جون اهڙيون ايڪايون ٺاهيون ويون آهن جن کي حڪومتي عملدار “سُپر ايجنسيون” سڏين ٿا. اهي کاتا جيڪي سڌو ٻين آزاد چونڊيل عملدارن جي ماتحت آهن، اهي انهن سُپر ايجنسيَن کان الڳ طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Van Vechten |first1=Renée B. |title=California Politics: A Primer |date=2011 |publisher=SAGE |location=Los Angeles |isbn=978-1-4522-0306-5 |page=63 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=tatzWQscKmcC&amp;pg=PA63 |access-date=25 فيبروري 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawrence&quot;&gt;{{cite book |last1=Lawrence |first1=David G. |last2=Cummins |first2=Jeffrey |title=California: The Politics of Diversity |date=2019 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |location=Lanham |isbn=978-1-5381-2930-2 |page=167 |edition=10th |url=https://books.google.com/books?id=FwmkDwAAQBAJ&amp;pg=PA167}}&lt;/ref&gt;

====قانونسازي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;leg_members_and_term_limits_first_m_dec&quot;&gt;{{Cite web |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=IV |title=ڪيليفورنيا آئين آرٽيڪل چوٿون § 2 |work=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]] |access-date=23 فيبروري 2019 |archive-date=24 فيبروري 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224062408/https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي [[مدت جي حد|ٽرم لِمٽ]] لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

====عدالتي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] بنيادي طور [[سان فرانسسڪو]] ۾ [[ارل وارن بلڊنگ]] ۾ اجلاس ڪندي آهي (تصوير ۾)، پر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾ به اجلاس ڪندي آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام چٽي طرح انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي&lt;ref name=&quot;Cal Civil Code 22.2&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سول ڪوڊ § 22.2 |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CIV&amp;sectionNum=22.2. |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[گڏيل ملڪيت]]. ڪيليفورنيا جي جيلن جي آبادي 1980 ۾ 25,000 کان وڌي 2007 ۾ 170,000 کان مٿي ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Thompson 2007&quot;&gt;{{Cite news |last=Thompson |first=Don |date=8 ڊسمبر 2007 |title=ڪيليفورنيا سزا ڏيڻ واري سڌاري سان جدوجهد ڪري ٿي |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2007-12-08-2244622424_x.htm |access-date=29 جنوري 2010}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] قانوني قسم جي سزا آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي “[[:en:Death Row|ڊيٿ رو]]” آبادي موجود آهي (حالانڪه [[اوڪلاهوما]] ۽ [[ٽيڪساس]] ۾ عملدرآمد گهڻو وڌيڪ ٿئي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڊيٿ رو قيدين ۽ سالياني ڊيٿ رو جي ماپ |url=https://deathpenaltyinfo.org/death-row-inmates-state-and-size-death-row-year |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڦاسي ڏيڻ جي شرح |url=https://deathpenaltyinfo.org/state-execution-rates |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا 1976 کان وٺي [[ڪيليفورنيا ۾ ڦاسي ڏنل ماڻهن جي فهرست|13 ڦاسيون]] ڏئي چڪي آهي، جن مان آخري 2006 ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1978 کان هن وقت تائين ڦاسي ڏنل قيدي |url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/inmates-executed-1978-to-present/ |access-date=7 مئي 2022 |website=Capital Punishment |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جو عدالتي نظام آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو آهي، جنهن ۾ ڪُل 1,600 جج آهن (جڏهن⁠تہ وفاقي نظام ۾ لڳ ڀڳ 840 آهن). سڀ کان مٿي ست ميمبرن تي مشتمل ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيليفورنيا ڪورٽس آف اپيل]] بنيادي [[اپيلي عدالت]]ن طور ڪم ڪن ٿيون ۽ [[ڪيليفورنيا سپيرير ڪورٽس]] بنيادي [[ٽرائل ڪورٽ]]ون آهن. [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|سپريم ڪورٽ]] ۽ ڪورٽس آف اپيل جا جج گورنر مقرر ڪري ٿو، پر هر 12 سالن بعد ووٽرن جي برقرار رکڻ واري ووٽنگ جي تابع هوندا آهن.
رياست جي عدالتن جي نظام جي انتظاميه [[ڪيليفورنيا جو جڊيشل ڪائونسل|جڊيشل ڪائونسل]] جي قبضي هيٺ آهي، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس، 14 عدالتي عملدار، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ بار]] جا چار نمائندا، ۽ رياستي اسيمبلي ۽ سينيٽ مان هر هڪ ايوان جو هڪ ميمبر شامل هوندو آهي.
مالي سال 2020–2021 ۾، رياستي عدليه جي 2,000 عدالتي عملدارن ۽ 18,000 عدالتي شاخ جي ملازمن لڳ ڀڳ 4.4 ملين ڪيسن تي ڪارروائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;2022CourtStatisticsReport&quot;&gt;{{cite book |last1=Judicial Council of California |title=2022 ڪورٽ شماريات رپورٽ: سڄي رياست ۾ ڪيس لوڊ جا رجحان، 2011–12 کان 2020–21 تائين |date=2022 |publisher=Judicial Council of California |location=San Francisco |page=1 |url=https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704050343/https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-date=4 جولاءِ 2022 |url-status=live |access-date=19 آگسٽ 2022}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو جي حڪومت|شهر ۽ ڪائونٽي سان فرانسسڪو]] جو حڪومتي مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽين]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل ڪيا ويندا آهن. [[ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] ۾، [[خاص مقصد ضلعا|خاص ضلعا]] سنڀالين ٿا.

==== ڪائونٽيون ====
{{See also|ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست}}

ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست|58 ڪائونٽين]] ۾ ورهايل آهي. [[ڪيليفورنيا آئين]] جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا ۾ قانون لاڳو ڪرڻ|قانون لاڳو ڪرڻ]]، [[ڪيليفورنيا ڪائونٽي جيلن جي فهرست|جيلون]]، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baldassare |first=Mark |url={{google books|plainurl=y|id=sDs4WZV0SRsC|page=67}} |title=When Government Fails: The Orange County Bankruptcy |date=1998 |publisher=[[Public Policy Institute of California]]/[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-21486-6 |pages=67–68 |lccn=97032806}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Janiskee |first1=Brian P. |url={{google books|plainurl=y|id=23Y3Nxs0qWgC|page=105}} |title=Democracy in California: Politics and Government in the Golden State |last2=Masugi |first2=Ken |date=2011 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4422-0338-9 |edition=3rd |page=105 |lccn=2011007585}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل [[سپروايزرن جو بورڊ]] هلائي ٿو.{{sfn|Baldassare|1998|p=50}}

==== شهر ۽ ڳوٺ حڪومتون ====
{{see also|ڪيليفورنيا جي ميونسپالٽين جي فهرست}}
[[File:Los Angeles City Hall 01 (cropped).jpg|thumb|right|[[لاس اينجلس سٽي هال]]، [[لاس اينجلس جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته [[چارٽر شهر|چارٽر]] ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون.&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot; /&gt; عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر [[ڪائونسل–منيجر حڪومت|ڪائونسل–منيجر]] نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. [[سان فرانسسڪو جي حڪومت]] ڪيليفورنيا ۾ واحد [[گڏيل شهر-ڪائونٽي]] آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

==== اسڪول ضلعا ۽ خاص ضلعا ====
{{See also|ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست}}
[[File:LAUSD HQ Bldg.jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس يونيفائيڊ اسڪول ڊسٽرڪٽ]]، داخلا جي لحاظ کان آمريڪا ۾ [[آمريڪا ۾ داخلا موجب سڀ کان وڏن اسڪول ضلعن جي فهرست|ٻيو وڏو]] آهي.]]
لڳ ڀڳ 1,102 [[اسڪول ضلعو|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي [[عوامي تعليم]] سنڀالين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot; /&gt; ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot;&gt;{{Citation |title=Individual State Descriptions: 2007 |date=نومبر 2012 |url=http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |pages=25–26 |series=2007 Census of Governments |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينسِس بيورو]] |ref={{harvid|Census|2007}}}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 [[خاص ضلعو (آمريڪا)|خاص ضلعا]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mizany |first1=Kimia |url=http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |title=What's So Special About Special Districts? A Citizen's Guide to Special Districts in California |last2=Manatt |first2=April |publisher=California Senate Local Government Committee |edition=3 |access-date=11 مارچ 2014 |archive-date=4 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt; خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

{{See also|ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا}}
[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[آمريڪي ڪانگريس ۾ ڪيليفورنيا جو وفد|ڪيليفورنيا جو ڪانگريسي وفد]]، 2020]]

ڪيليفورنيا رياست [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن [[ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا|52]] ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي ڪانگريسي وفد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نمائندن جي ڊائريڪٽري |url=http://www.house.gov/representatives/#state_ca |access-date=25 مارچ 2014 |publisher=House.gov}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا وٽ قومي صدارتي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[اليڪٽرل ڪاليج (آمريڪا)|اليڪٽرل ووٽ]] پڻ آهن، جن جو انگ 54 آهي. ايوانِ نمائندگان جو اڳوڻو [[ايوانِ نمائندگان جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪيليفورنيا جي 20هين ضلعي جو نمائندو [[ڪيڦن مڪارتھي]] آهي.&lt;ref name=&quot;govtrack.us&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جا سينيٽر، نمائندا، ۽ ڪانگريسي ضلعي نقشا |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA |access-date=15 جنوري 2019 |website=GovTrack.us}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي نمائندگي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] ڪن ٿا.
[[2025 ٽيڪساس ريڊسٽرڪٽنگ]] جي جواب ۾، گورنر نيوزوم آگسٽ 2025 ۾ [[2025 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50|ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50]] لاءِ قانونسازي منظوري حاصل ڪئي، جنهن تحت رياست جا ڪانگريسي ضلعا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ها. ووٽرن 64.4٪ سان هن پروپوزيشن کي منظور ڪيو، جنهن سان [[2026 آمريڪي چونڊون|2026 وچ-مدتي چونڊن]] لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي کي وڌ ۾ وڌ پنج سيٽون وڌيڪ ملي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;Melody Gutierrez and Laura J. Nelson, &quot;Love it or hate it? Poll shows how Californians feel about Newsom’s redistricting fight with Trump&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025, [https://www.latimes.com/california/story/2025-08-22/la-times-berkeley-poll-on-redistricting online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laura J. Nelson et al. &quot;State's voters to decide on new House districts: California lawmakers back a November special election to boost Democrats&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurel Rosenhall, &quot;Newsom Signs California Redistricting Plan to Counter Texas Republicans&quot;, ''New York Times,'' 21 آگسٽ 2025, [https://www.nytimes.com/2025/08/21/us/politics/california-newsom-redistricting-texas.html?searchResultPosition=2 online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marzorati |first=Guy |date=4 نومبر 2025 |title=ڪيليفورنيا ووٽرن نيون ڪانگريسي لائينون منظور ڪيون، وچ-مدتي چونڊن کان اڳ ڊيموڪريٽن کي فائدو |url=https://www.npr.org/2025/11/04/nx-s1-5587742/election-results-california-proposition-50-redistricting |access-date=19 ڊسمبر 2025 |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، جيڪو [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot; City Data CA Armed Forces&quot;&gt;.{{Cite web |title=ڪيليفورنيا—هٿياربند فوجون |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
{{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

==== قانونسازي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

==== عدالتي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] جو مرڪزي عمارت، [[ارل وارن بلڊنگ]]، [[سان فرانسسڪو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام بنيادي طور انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ شامل آهن. [[موت جي سزا]] قانوني آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي [[ڊيٿ رو]] آبادي موجود آهي. 1976 کان وٺي 2006 تائين رياست ۾ 13 سزائون عمل ۾ آنديون ويون.

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو شهر ۽ ڪائونٽي جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جنهن ۾ 58 [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽيون]] شامل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل آهن، جڏهن⁠تہ تعليم جو انتظام [[اسڪول ضلعو]] سنڀالي ٿو. ڪيترائي ٻيا خدمتون [[خاص مقصد ضلعا]] فراهم ڪن ٿا.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا ڪانگريشن وفد]] جا ميمبر، 2020]]

ڪيليفورنيا آمريڪي [[ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي وفد آهي. رياست کي صدارتي چونڊن ۾ 54 [[اليڪٽرل ووٽ]] حاصل آهن. ڪيليفورنيا کي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] نمائندگي ڪن ٿا.

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]]]]
ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot;City Data CA Armed Forces&quot;&gt;{{Cite web |title=California—Armed forces |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt; {{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

=== سياست ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ چونڊون}}

{{see also|1900 کان اڳ ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ سياسي پارٽين جي سگهه}}
{|class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جا رجسٽرڊ ووٽر {{as of|2025|02|10|lc=y|df=US}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pdf Report of Registration as of January 5, 2024 Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/voter-registration/voter-registration-statistics |access-date=May 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 |پارٽي
! ووٽرن جو انگ
! سيڪڙو
|rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;font-size:small&quot; |[[File:California party registration by county.svg|300px]]
ڪائونٽي موجب پارٽي رجسٽريشن{{break}}(آڪٽوبر 2022):
{{legend|#d3e7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 30%}}
{{legend|#b9d7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 40%}}
{{legend|#86b6f2|ڊيموڪريٽ ≥ 50%}}
{{legend|#ffccd0|ريپبلڪن ≥ 30%}}
{{legend|#f2b3be|ريپبلڪن ≥ 40%}}
{{legend|#e27f90|ريپبلڪن ≥ 50%}}
|-
| {{party color cell|Democratic Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |10,367,321
|style=&quot;text-align:center;&quot; |45.27%
|-
| {{party color cell|Republican Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,776,356 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |25.22%
|-
| {{party color cell|Independent (United States)}}
|[[آزاد سياستدان (آمريڪا)|پارٽي کان سواءِ ترجيح]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,116,983
|style=&quot;text-align:center;&quot; |22.34%
|-
| {{party color cell|American Independent Party}}
|[[آمريڪن انڊيپينڊنٽ پارٽي|آمريڪن انڊيپينڊنٽ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |896,260
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.91%
|-
| {{party color cell|Libertarian Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا لبرٽيرين پارٽي|لبرٽيرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |233,052
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.02%
|-
| {{party color cell|Peace and Freedom Party}}
|[[امن ۽ آزادي پارٽي|امن ۽ آزادي]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |141,785 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.62%
|-
| {{party color cell|Green Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا گرين پارٽي|گرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |110,649 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.48%
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ٻيا
|style=&quot;text-align:center;&quot; |258,490
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.13%
|-
! colspan=2 |ڪُل
! style=&quot;text-align:center;&quot; |22,900,896
! style=&quot;text-align:center;&quot; |100%
|}

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 30, 2006 |title=California Is a Political Trendsetter |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/california-is-a-political-trendsetter/ |access-date=February 22, 2011}}&lt;/ref&gt; سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[آمريڪا ۾ جديد لبرلزم|لبرل]] سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. [[2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]] ۽ [[هوائي]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=2016&amp;off=0&amp;elect=0&amp;f=0|title=2016 Presidential General Election Results|first=David|last=Leip|website=uselectionatlas.org}}&lt;/ref&gt; [[2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، اهو ڊي سي، [[ورمونٽ]]، [[ميساچوسٽس]]، [[ميريلينڊ]] ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن.
ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن [[2003 واري ڪيليفورنيا گورنر ريڪال چونڊ|پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو]]؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 8|پروپوزيشن 8]] به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 71 (2004)|پروپوزيشن 71]] به منظور ڪئي ته جيئن [[اسٽيم سيل]] تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا [[آمريڪا ۾ اسٽيم سيل قانونن ۽ پاليسي#قانوني حيثيت ۽ فنڊنگ|اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست]] بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي [[پارٽي بنياد پرائمري|پرائمري چونڊ]] واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا واٽر وارز|پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار]] به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ [[ٽيڪس بغاوت]] به ٿي، جيڪا 1978 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي [[ملڪيت ٽيڪس]]ن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن [[مثبت امتيازي ڪارروائي]] کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو.
رياست جو رجحان [[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ڏانهن ۽ [[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن پارٽي]] کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر [[گيۡون نيوزوم]] به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[مرڪزيت|مرڪزي]] سمجهيا ويندا آهن.

[[File:Code Pink and pro-Marine protesters.jpg|thumb|left|[[جنگ مخالف تحريڪ|جنگ مخالف]] مظاهرين ۽ فوج حمايتي جوابي مظاهرين [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۾ (2008)]]
ڪيتريون سياسي تحريڪون [[ڪيليفورنيا جي ورهاست ۽ عليحدگي|ڪيليفورنيا جي آزادي]] لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. [[ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن]] ٻئي [[آمريڪا ۾ ترقي پسندي|ترقي پسندي]] ۽ [[شهري قومپرستي]] جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jim Miller |title=California could see new political party with independence goal |url=https://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223549/http://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |archive-date=March 8, 2016 |access-date=March 19, 2016 |website=[[Sacramento Bee]]}}&lt;/ref&gt; [[يس ڪيليفورنيا]] تحريڪ 2019 لاءِ [[بيلٽ انيشئيٽو]] ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tech Insider |date=November 9, 2016 |title=What is 'Calexit' and how can California secede from the US? |url=http://www.businessinsider.com/calexit-explainer-california-plans-to-secede-2016-11 |access-date=March 31, 2017 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;
ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن.
[[1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] کان [[1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو [[1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن [[رچرڊ نڪسن]] ۽ [[رونالڊ ريگن]] ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾&lt;!--8 thru 2020--&gt; 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن.
آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ [[110هين آمريڪي ڪانگريس]] دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. [[گيريمئنڊرنگ]] سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. [[2018 واري آمريڪي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز چونڊون|2018 جي وچ مدتي چونڊن]] کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.
[[File:Protest at Los Angeles City Hall (6248466227).jpg|thumb|right|[[آڪيپاءِ لاس اينجلس]] تحريڪ (2011)]]
عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن [[ساحلي ڪيليفورنيا|ساحلي علائقن]] ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. [[اورينج ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|اورينج ڪائونٽي]] 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2016 Presidential General Election |url=http://www.ocvote.com/fileadmin/live/gen2016/results.htm |access-date=November 10, 2016 |website=Ocvote.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thornton |first=Paul |date=November 10, 2018 |title=RIP Republican Orange County |work=Los Angeles Times |url=https://latimes.com/la-ol-opinion-newsletter-midterm-election-20181110-htmlstory.html}}&lt;/ref&gt; هڪ مطالعي موجب [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]]، [[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]]، [[انگل ووڊ (ڪيليفورنيا)|انگل ووڊ]] ۽ [[سان فرانسسڪو]] آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ [[بيڪرزفيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرزفيلڊ]]، [[اورينج (ڪيليفورنيا)|اورينج]]، [[ايسڪنڊيڊو (ڪيليفورنيا)|ايسڪنڊيڊو]]، [[گارڊن گروو (ڪيليفورنيا)|گارڊن گروو]] ۽ [[سِمي ويلي (ڪيليفورنيا)|سِمي ويلي]] 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 16, 2005 |title=Study Ranks America's Most Liberal and Conservative Cities |url=http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140306/http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-date=May 1, 2011 |access-date=February 20, 2011 |publisher=Bay Area Center for Voting Research}}&lt;/ref&gt;
آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot;&gt;{{Cite web |date=October 24, 2022 |title=Voter Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/report-registration/15day-general-2022 |access-date=February 15, 2023 |website=Elections |publisher=California Secretary of State}}&lt;/ref&gt; رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ [[آزاد ووٽر|پارٽي کان سواءِ ترجيح]] (4,943,696) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot; /&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.npr.org/2023/01/13/1148846720/california-says-it-will-dismantle-death-row-the-move-brings-cheers-and-anger#:~:text=Technically%2C%20the%20death%20penalty%20still,the%20state%20in%2017%20years. | title = California says it will dismantle death row. The move brings cheers and anger | last = Westervelt | first = Eric | date = January 13, 2023 | website = npr.org | publisher = [[National Public Radio]] | access-date = August 5, 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{main|ڪيليفورنيا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

ڪيليفورنيا [[ڪميشن آف دي ڪيليفورنياس]] جو رڪن آهي، جيڪو ٽن ڌرين تي ٻڌل سهڪار وارو فورم آهي، جنهن ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۽ ميڪسيڪو جون رياستون [[باخا ڪيليفورنيا]] ۽ [[باخا ڪيليفورنيا سور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Memorandum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.energy.ca.gov/sites/default/files/2019-12/Commisions_CAL_MOU_Signed_12-4-2019_ADA.pdf|title=Memorandum of Understanding Between the Government of the State of California of the United States of America and the Government of the State of Baja California and the Government of the State of Baja California Sur of the United Mexican States for the Establishment of the Commission of the Californias}}&lt;/ref&gt;

;جڙيل علائقا
ڪيليفورنيا وٽ [[علائقائي ٽوئننگ|علائقي جي ٽوئننگ جا انتظام]] هيٺين سان آهن:
*{{flagicon|Catalonia}} [[ڪاتالونيا]]، {{flagicon|Spain}} [[اسپين]] جي خودمختيار برادري&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 71 |url=http://soir.senate.ca.gov/scr71 |publisher=Senate Office of International Relations}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Alberta}} [[البرٽا]]، {{flagicon|Canada}} [[ڪينيڊا]] جو صوبو&lt;ref name=&quot;Soir.senate.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=California's Sister State Relationships &amp;#124; Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/sisterstates |access-date=September 30, 2018 |publisher=Soir.senate.ca.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California-Alberta Relations |url=http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929233318/http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-date=September 29, 2018 |access-date=September 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Republic of Korea}} [[جيجو ]]، {{flagicon|Republic of Korea}} [[ڏکڻ ڪوريا]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ACR 42 Assembly Concurrent Resolution – CHAPTERED |url=http://www.leginfo.ca.gov/pub/05-06/bill/asm/ab_0001-0050/acr_42_bill_20050718_chaptered.html |access-date=March 2, 2023 |website=www.leginfo.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، {{flagicon|چين}}[[چين]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{cite web |title=State of California and Guangdong Province Sister State Agreement |url=https://soir.senate.ca.gov/content/state-california-and-guangdong-province-sister-state-agreement |website=Senate Office of International Relations |access-date=October 27, 2023}}&lt;/ref&gt;

== وڌيڪ پڙهو ==
{{See also|ڪيليفورنيا جي تاريخ جي ڪتابيات}}
* {{Cite book |last1=Chartkoff |first1=Joseph L. |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Chartkoff |first2=Kerry Kona |date=1984 |publisher=[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8047-1157-9 |location=اسٽينفورڊ، ڪيليفورنيا |oclc=11351549}}
* {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |title=ڪيليفورنيا کان اڳ: هڪ آثارِ قديمه ماهر جو قديم ترين رهواسين بابت جائزو |date=2003 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |isbn=978-0-7425-2794-2 |location=لينهم، ميري لينڊ |oclc=226025645}}
* Hart, James D. ''ڪيليفورنيا جو رهنما ڪتاب'' (ٻيو ايڊيشن، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1987)، 610 صفحا؛ 3000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔
* Matthews, Glenna. ''سول وار دوران سونهري رياست: ٿامس اسٽار ڪنگ، ريپبلڪن پارٽي، ۽ جديد ڪيليفورنيا جي جنم''. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2012۔
* {{Cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Fredrickson, David A. |date=1984 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-506182-7 |location=اورلينڊو |oclc=228668979}}
* {{Cite book |last=Newmark |first=Harris |url=https://archive.org/stream/sixtyyearsinsout00newmrich#page/n7/mode/2up |title=ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ سٺ سال (1853–1913) |date=1916 |publisher=دي نيڪرباڪر پريس |location=نيو يارڪ}}
* Pitt, Leonard. ''لاس اينجلس A کان Z تائين: شهر ۽ ڪائونٽي جي انسائيڪلوپيڊيا''. (يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1997) 625 صفحا؛ 2000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔

==حوالا==
{{حوالا}}
==نوت==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
==گنڏيل==
[[زمرو:ڪيليفورنيا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون پئسفڪ رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]]</text>
      <sha1>2idfp855kvzvjthzcqceu3avz751dd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387373</id>
      <parentid>387372</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374302" sha1="dgttl643ilee1iopo6ui0r67n3823st" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪا جي هڪ رياست}}
{{Infobox settlement
| native_name = ڪيليفورنيا رياست
| name = ڪيليفورنيا
| settlement_type = رياست
| image_flag = Flag of California.svg
| image_seal = Great Seal of the State of California Colored.svg
| seal_caption = 
| image_map = California in United States.svg
| image_skyline = GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg
| image_caption = گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو
| flag_link = جهنڊو
| nickname = گولڊن اسٽيٽ (سونهري رياست)
&lt;ref name=&quot;America's story California&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا |url=http://www.americaslibrary.gov/es/ca/es_ca_subj.html |access-date=July 3, 2020 |website=americaslibrary.gov}}&lt;/ref&gt;
| motto = يوريڪا (مان سڃاڻيون اٿس)
&lt;ref name=&quot;motto-symbols&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ، عنوان 1، ڊويزن 2، چيپٽر 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=GOV&amp;division=2.&amp;title=1.&amp;part=&amp;chapter=2.&amp;article= |access-date=February 23, 2019 |website=[[ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
| anthem = ڪيليفورنيا، مون کي تو سان پيار آهي
{{break}}{{center|[[File:&quot;I Love You, California&quot; - Regional anthem of California.ogg]]}}
| seat = [[سئڪرامئنٽو]]
| area_rank = ٽيون
| area_total_sq_mi = 163,696
| area_total_km2 = 423,970
| area_land_sq_mi = 155,959
| area_land_km2 = 403,932
| area_water_sq_mi = 7,737
| area_water_km2 = 20,047
| area_water_percent = 4.7
| population_rank = پهريون
| population_as_of = 2024ع
| population_density_rank = 11هون
| elevation_ft = 2900
| elevation_m = 880
| elevation_min_ft = −279
| elevation_min_m = −85
| established_title = شامل ٿيو
| established_date = 9 سيپٽمبر 1850ع (31هون)
| established_title1 = اڳوڻو
| established_date1 = ميڪسيڪي حوالگي؛ ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت
| government_type = رياستي حڪومت
| governing_body =
* عدليه: ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ
* قانون ساز: ڪيليفورنيا رياستي قانون ساز اسيمبلي
* مٿيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي سينيٽ
* هيٺيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي اسيمبلي
| leader_title = گورنر
| leader_name = گيون نيوسم
| leader_title1 = ليفٽيننٽ گورنر
| leader_name1 = ايليني ڪونالاڪِس
| leader_party = ڊيموڪريٽڪ پارٽي
| parts_type = وڏا شهر
| p1 = [[لاس اينجلس]]&lt;br&gt;[[سان ڊياگو]]&lt;br&gt;[[سان فرانسسڪو]]&lt;br&gt;سان جوزي
| website = https://ca.gov
}}'''ڪيلفورنيا''' '''California''' (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[اوريگون|اوريگن]]، اوڀر ۾ [[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو|ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد]] وسيلي [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باخا ڪيلفورنيا]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40{{spaces}}ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

[[آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري]] کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا [[اسپيني ايمپائر]] جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. [[ڪيليفورنيا جي فتح |آمريڪي قبضي]] کان پوءِ، جيڪو [[ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ]] جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ميڪسيڪو کان علحدگي| آمريڪا کي حوالي]] ڪئي وئي. [[ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ]] 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ [[ڪيلفورنيا نسل ڪشي]] به شامل هئي. 1850 ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽھوڊ ايڪٽ|رياستي حيثيت]] سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها [[آزاد رياست]] هئي.
2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، [[گريٽر لاس اينجلس]]، [[انلينڊ ايمپاير]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪن فيڪٽ فائنڊر—نتيجا |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-date=January 24, 2018 |access-date=October 24, 2017 |website=factfinder.census.gov |publisher=گڏيل رياستن جو سينسَس بيورو}}&lt;/ref&gt; [[لاس اينجلس]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي [[سيڪريمنٽو, ڪيليفورنيا|سيڪريمنٽو]] آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ [[پيسفڪ ساحل]] ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ [[سيئرا نيواڊا]] جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ [[سيڪويا سيمرورينز|ريڊووڊ]] ۽ [[ڊگلس فر]] جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[موهاوي ريگستان]] موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي.&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk&gt;{{cite web|url=https://www.earthquakeauthority.com/California-Earthquake-Risk|title=ڪيلفورنيا ۾ زلزلي جو خطرو ڇا آهي؟|publisher=ڪيلفورنيا ارتھ ڪوئيڪ اٿارٽي|access-date=March 12, 2023|quote=ڪيلفورنيا ملڪ جي زلزلي جي خطري جو ٻه ٽيون حصو رکي ٿي.}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي]]، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني [[الپائن]] تائين مختلف آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ ڏڪار|ڏڪار]] ۽ [[ڪيلفورنيائي ٻيلن ۾ باھ جي فھرست|ٻيلن جي باهن]] هڪ مستقل مسئلو آهن،&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Elassar |first=Alaa |date=April 3, 2022 |title=ڪيلفورنيا ڪڏهن اصلي آمريڪين جي باهه جي رواجن تي پابندي وڌي هئي؛ هاڻي قبيلن کان مدد گهري پئي |url=https://www.cnn.com/2022/04/03/us/california-native-american-fire-practitioners-wildfires-climate/index.html |access-date=January 4, 2023 |website=سي اين اين}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

[[ڪيلفورنيا جي معيشت]] ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي [[مجموعي رياستي پيداوار]] $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي.&lt;ref name=&quot;SQGDP1 State quarterly gross domestic product (GDP) summary&quot;&gt;{{cite web |title=علائقائي ڊيٽا|url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1&amp;_gl=1*12vunek*_ga*MTg3Nzk1NTM0MS4xNzY5NDk3NjM1*_ga_J4698JNNFT*czE3Njk3NTUwODYkbzIkZzEkdDE3Njk3NTU1MzQkajQkbDAkaDA.#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzIiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIwNjAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19|publisher=بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt; اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Burke |first=Molly |date=April 23, 2025 |title=ڪيلفورنيا هاڻي دنيا جي چوٿين وڏي معيشت آهي |url=https://www.sfchronicle.com/california/article/california-now-4th-largest-economy-world-20291440.php |access-date=April 23, 2025 |website=سين فرانسسڪو ڪرانيڪل}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت]] پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palmer |first=Brian |date=July 10, 2013 |title=سي-فري ڊائٽ |url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/explainer/2013/07/california_grows_all_of_our_fruits_and_vegetables_what_would_we_eat_without.html |website=[[Slate (magazine)|سليٽ]]}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور [[ ڪيلفورنيائي کير جي صنعت]]، [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]] ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگورن]] جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;&gt;{{Cite web |last1=Vic Tolomeo |last2=Kelly Krug |last3=Doug Flohr |last4=Jason Gibson |date=October 31, 2012 |title=ڪيلفورنيا زرعي انگ اکر: 2011 فصل جو سال |url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123521/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-date=December 24, 2013 |access-date=July 1, 2013 |website=نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه [[Port of Los Angeles|لاس اينجلس]] سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2021/10/18/us/port-of-los-angeles-supply-chain.html |title=آمريڪا جو سڀ کان مصروف بندرگاهه |last=Karlamangla |first=Soumya |date= November 4, 2021|website= نيو يارڪ ٽائمز|access-date=August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; [[ڪيلفورنيا جي ثقافت]] ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ [[لاس اينجلز ۾ ميڊيا|تفريح]]، [[ڪيليفورنيا جون رانديون|راندين]]، [[ڪيليفورنيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[فيشن]]، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، [[ھالي ووڊ, لاس اينجلز|هالي ووڊ]] اڃا تائين [[آمريڪي سينيما|آمريڪي فلم]] صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو [[سليڪون ويلي]] عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;BEA&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا مجموعي قومي پيداوار |url=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 |access-date=July 19, 2015 |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ڪامرس، بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |archive-date=August 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806012919/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 }}&lt;/ref&gt;{{ToClimit|3}}

==نالي جو پسمنظر==
{{Main|ڪيليفورنيا جي نالي جو پسمنظر|ڪيليفورنيا جو ٻيٽ}}

اسپينين ماڻهن [[باخيا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما|باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما]] (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي {{lang|es|لاس ڪيليفورنياس}} جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي [[الٽا ڪيليفورنيا]] چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dornsife.usc.edu/magazine/how-california-got-its-name/#:~:text=The%20Spaniards%20gave%20the%20name,and%20Alta%20(Upper)%20California.|title=ڪيليفورنيا کي نالو (شايد) ڪيئن مليو|date=20 ڊسمبر 2024}}&lt;/ref&gt;
سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/04/16/us/why-is-california-called-california.html|title=ڪيليفورنيا کي ڪيليفورنيا ڇو سڏيو وڃي ٿو؟|last=ڪارلامانگلا|first=سوميا|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=16 اپريل 2024|access-date=17 اپريل 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڊيمين بيچ، ”ڪيليفورنيا کي نالو ڪيئن مليو؟ توهان حيران ٿي سگهو ٿا،“ ''ڪيليفورنيا فرنٽيئر پراجيڪٽ'' (2020) [https://www.californiafrontier.net/name-california/ آن لائين]&lt;/ref&gt;
گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو [[راڻي ڪلافيا]] جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب ''[[لاس سرگاس ڊي ايسپلينڊيان|دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان]]'' ۾ [[گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو]] لکيو۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot;&gt;{{Cite book |last1=گُڊي |first1=ارون جي |url=https://books.google.com/books?id=ibMwDwAAQBAJ&amp;pg=PR9 |title=ڪيليفورنيا جي جڳهن جا نالا: موجوده جغرافيائي نالن جي اصل ۽ نالي جو پسمنظر |last2=برائيٽ |first2=وليم |date=2010 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-26619-3 |pages=59–60 |orig-date=2004}}&lt;/ref&gt; راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، [[ايمازون]] جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ [[گريفن]] پالينديون هيون۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=پٽنم |first=روٿ |title=ڪيليفورنيا: نالو |date=1917 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي |editor-last=پريسٽلي |editor-first=هربرٽ انگرام |location=برڪلي |pages=356–361 |chapter=ضميمو الف: لفظ ’ڪيليفورنيا‘ جي نالي جو پسمنظر: قياس ۽ استعمال |chapter-url=https://archive.org/details/cu31924008278347}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=ووگلي |first=نينسي |date=20 اپريل 2001 |title=ڪيولري ڪيئن ڪيليفورنيا جي افسانوي تصور کي جنم ڏنو |journal=ماڊرن لينگويج ڪوارٽرلي |volume=62 |issue=2 |pages=165–188 |doi=10.1215/00267929-62-2-165 |s2cid=163100071 |issn = 0026-7929}}&lt;/ref&gt;
رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: [[آمريڪي رياستن جي مخففن جي فهرست|سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف]]، ۽ [[آئي ايس او 3166|يو ايس-سي اي]]۔

==تاريخ==

{{Further|1900ع کان اڳ ڪيليفورنيا جي تاريخ}}
[[File:California tribes &amp; languages at contact.png|thumb|left|upright=1|يورپي رابطي جي وقت [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ڪيليفورنيا]] قبيلن ۽ ٻولين جو نقشو]]

===مقامي قبيلا===
{{Main|ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو}}

ڪيليفورنيا [[ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔&lt;ref&gt;ڪلين، بيري ٽي۔ آمريڪي هندستانين جي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا۔ ستون ايڊيشن۔ ويسٽ نياڪ، نيو يارڪ: ٽوڊ پبليڪيشنز، 1995&lt;/ref&gt; مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ايئرگل |first=ڊولن ايڇ جونيئر |title=نيٽو ڪيليفورنيا گائيڊ: قديم دور کان جديد دور تائين اصل ماڻهن جو تعارف |date=2008 |publisher=ٽريز ڪمپني پريس |others=فريڊ ڊاڊس ورٿ |isbn=978-0-937401-11-8 |edition=2008ع |location=سان فرانسسڪو |oclc=212858363 |quote=1776ع ۾ مقامي آبادي جا اندازا 300,000 کان 1 ملين تائين هئا۔}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو]] [[آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي درجابندي#ڪيليفورنيا|70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن]] تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جي هندستاني تاريخ – ڪيليفورنيا نيٽو آمريڪن هيريٽيج ڪميشن |url=https://nahc.ca.gov/resources/california-indian-history/ |access-date=25 نومبر 2022 |website=nahc.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ [[ٻيلن جي باغباني]] شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ [[دوائن وارا ٻوٽا]] باقاعدي دستياب رهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite book |title=ويراني کان اڳ: مقامي ڪيليفورنيا وارن پاران ماحولياتي انتظام |publisher=بالينا پريس |year=1993 |isbn=0-87919-126-0 |editor=بليڪ برن، ٿامس سي۔ ۽ ڪيٽ اينڊرسن |location=مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham2010&quot;&gt;{{cite book |last=ڪنينگهم |first=لاورا |url=https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&amp;pg=PA135 |title=تبديليءَ جي حالت: ڪيليفورنيا جا وساريل منظرناما |publisher=هي ڊي |year=2010 |isbn=978-1-59714-136-9 |location=برڪلي، ڪيليفورنيا |pages=135، 173–202}}&lt;/ref&gt;
ھي [[پائيدار زراعت]] جي هڪ شڪل هئي۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=اينڊرسن |first=ايم ڪيٽ |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |title=جهنگ جي سار سنڀال: مقامي آمريڪي علم ۽ ڪيليفورنيا جي قدرتي وسيلن جو انتظام |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=0-520-24851-1}}&lt;/ref&gt; قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن [[ڪنٽرول ٿيل باهه]] ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi |title=ڪيليفورنيا جي ماحولياتي نظامن ۾ باهه |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=978-0-520-24605-8 |editor-first1=نيل جي |editor-last1=سوگيھارا |pages=[https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi/page/n433 417]}}&lt;/ref&gt; هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;
اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون [[سرداريا]] شامل هيون، جهڙوڪ [[چوماش ماڻهو|چوماش]]، [[پومو ماڻهو|پومو]] ۽ [[سالينان]]۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار [[بدلي|انتقام]] خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=سٽن |first=مارڪ ڪيو |title=اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو تعارف |date=2021 |isbn=978-0-367-54046-3 |edition=6هون |location=نيو يارڪ |chapter=ڪيليفورنيا جي مقامي سماجن جو وسيع خاڪو}}&lt;/ref&gt;
مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف [[جنساني ڪردار]] ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين ''جويا'' سڏيندا هئا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ڪروئبر |first=الفريڊ لوئس |url=https://books.google.com/books?id=4pcKAQAAIAAJ |title=ڪيليفورنيا جي مقامي ٻولين جا صوتياتي جزا |publisher=يونيورسٽي پريس |year=1912 |page=164}}&lt;/ref&gt; جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last=مرانڊا |first=ڊيورا اي |date=1 اپريل 2010 |title=جوين جو خاتمو: اسپيني ڪيليفورنيا ۾ صنفي نسل ڪشي |journal=جي ايل ڪيو: هم جنس پرست ۽ هم جنس پرست مطالعي جو جرنل |volume=16 |issue=1–2 |pages=253–284}}&lt;/ref&gt;
''جويا'' موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ [[ٽو-اسپرٽ]]۔ چوماش کين ''&lt;nowiki/&gt;'aqi'' سڏيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=نظريي ۾ جديد آثار قديمه: نئون عملي رجحان |date=2010 |publisher=وائلي-بليڪ ويل}}&lt;/ref&gt;

===اسپيني دور===

{{Main|لاس ڪيليفورنياس جو صوبو|ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنريون}}

[[File:The landing of Cabrillo on California (detail from mural by Daniel Sayre Groesbeck at the Santa Barbara County Courthouse).jpg|thumb|left|پورچوگالي ڳولائو [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] 1542ع ۾ [[اسپيني ايمپائر]] لاءِ ڪيليفورنيا تي دعويٰ ڪندي]]

1542ع ۾ [[ڪيليفورنيا جو ساحل]] ڳولڻ وارا پهريان يورپي [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] سامونڊي مهم جا ميمبر هئا، جن جي اڳواڻي پرتگالي جهازران [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] ڪئي۔ هن کي [[انتونيو ڊي مينڊوزا]]، [[نئين اسپين جو وائسراءِ]]، پاران پيسفڪ ساحل تي واپاري موقعن جي ڳولا لاءِ مقرر ڪيو ويو هو؛ اهي 28 سيپٽمبر 1542ع تي [[سان ڊياگو بي]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر ۾ گهٽ ۾ گهٽ [[سان ميگل ٻيٽ]] تائين پهتا۔{{sfn|Rolle|1998|pp=20–21}}
چور جهازران ۽ ڳولائو [[فرانسس ڊريڪ]] 1579ع ۾ ڪيليفورنيا جي ساحل جو هڪ اڻڄاتل حصو ڳولي، ان تي دعويٰ ڪئي، ۽ مستقبل جي شهر [[سان فرانسسڪو]] جي اتر ۾ لنگر انداز ٿيو۔ 1587ع ۾ اهي پهريان ايشيائي هئا جيڪي مستقبل جي گڏيل رياستن جي زمين تي پهتا، جڏهن [[فلپائني]] جهازران اسپيني ٻيڙين سان [[مورو بي، ڪيليفورنيا]] تي آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=ٽلمن |first1=لنڊا سي |title=برابري ۽ تنوع لاءِ تعليمي قيادت بابت تحقيق جو هينڊ بڪ |publisher=روٽليج |year=2013 |page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=لِنگ |first=هوپنگ |title=ايشيائي آمريڪا: نيون ڪميونٽيون، وسيع سرحدون |publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس |year=2009 |page=109}}&lt;/ref&gt;
[[مسلم خليفي حسن ابن علي]] جا نسل وارا، جيڪي [[منيلا]] ۾ رهندا هئا، جڏهن اهي [[گيريرو]]، [[ميڪسيڪو]] ڏانهن سفر ڪري رهيا هئا ته ڪيليفورنيا مان لنگهيا۔ اهي ماڻهو، جيڪي ڪجهه اسلامي روايتون برقرار رکندي عيسائيت قبول ڪري چڪا هئا، پوءِ [[آمريڪا ۾ فلپائني فوجي سرگرميون|ميڪسيڪو جي آزادي وارين جنگين]] ۾ به ڪردار ادا ڪيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=24}} [[سيباستيئن ويزڪائينو]] 1602ع ۾ [[نئون اسپين]] لاءِ ڪيليفورنيا جي ساحل جي ڳولا ڪئي ۽ ان جو نقشو تيار ڪيو، ۽ [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ لهڻ پڻ ٿيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=26}} ڪيليفورنيا بابت 16هين صديءَ ۾ زميني سطح تي ٿيل ڳولائن جي باوجود، روڊريگز جو [[ڪيليفورنيا جو ٻيٽ|ڪيليفورنيا کي ٻيٽ سمجهڻ وارو خيال]] برقرار رهيو۔ اهڙيون تصويرون 18هين صديءَ تائين ڪيترن يورپي نقشن ۾ ظاهر ٿينديون رهيون۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California as an Island in Maps—Online Exhibits |url=https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |access-date=June 15, 2016 |website=Stanford University Libraries |date=December 7, 2015 |archive-date=August 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812042020/https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
1769ع کان 1770ع واري [[پورٽولا مهم]] ڪيليفورنيا ۾ اسپيني نوآبادڪاريءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين مشنن، [[پريسيڊيو]]ن ۽ [[پويبلا]]ن جو قيام عمل ۾ آيو۔ مهم جي فوجي ۽ شهري دستي جي اڳواڻي [[گاسپار ڊي پورٽولا]] ڪئي، جيڪو [[سونورا]] مان زميني سفر ڪري ڪيليفورنيا ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته مذهبي حصي جي سربراهي [[خونيپيرو سيرا]] ڪئي، جيڪو [[باهيا ڪيلفورنيا]] مان سمنڊ وسيلي آيو۔ 1769ع ۾ پورٽولا ۽ سيرا [[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]] ۽ [[سان ڊياگو جو پريسيڊيو]] قائم ڪيا، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ اسپينين جا پهريان مذهبي ۽ فوجي آبادياتي مرڪز هئا۔ 1770ع ۾ مهم جي پڄاڻيءَ تائين اهي [[مونٽيري جو پريسيڊيو]] ۽ [[ميشن سان ڪارلوس بوروميو ڊي ڪارميلو]] کي [[مونٽيري بي]] تي قائم ڪندا۔

[[File:Father Serra Celebrates Mass at Monterey by Léon Trousset.jpg|thumb|upright=1.2|left|[[خونيپيرو سيرا]] 1770ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ [[ڪئٿولڪ چرچ ۾ ميس|ميس]] انجام ڏئي رهيو آهي]]

پورٽولا مهم کان پوءِ، فادر-پريزيڊنٽ سيرا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسپيني [[مشنري|مشنرين]] [[ال ڪامينو ريال (ڪيليفورنيا)|ال ڪامينو ريال]] (“شاهي رستو”) ۽ ڪيليفورنيا جي ساحل سان گڏ 21 [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون]] قائم ڪرڻ لاءِ نڪتا، جن مان 16 هنڌ پورٽولا مهم دوران چونڊيا ويا هئا۔ ڪيليفورنيا جا ڪيترائي وڏا شهر انهن مشنن مان وڌيا، جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] ([[ميشن سان فرانسسڪو ڊي اسيس]]), [[سان ڊياگو]] ([[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]]), [[وينچورا، ڪيليفورنيا|وينچورا]] ([[ميشن سان بوئناوينچورا]]), ۽ [[سانتا باربرا، ڪيليفورنيا|سانتا باربرا]] ([[ميشن سانتا باربرا]]) وغيره شامل آهن۔
[[خوان باوتيستا ڊي انزا]] 1775ع کان 1776ع تائين ڪيليفورنيا ۾ اهڙي ئي اهم مهم جي اڳواڻي ڪئي، جيڪا اندروني علائقن ۾ وڌيڪ اندر تائين ۽ ڪيليفورنيا جي اتر طرف وڌيڪ پري تائين وڌي۔ انزا مهم مشنن، پريسيڊيوز ۽ پويبلاز لاءِ ڪيترائي هنڌ چونڊيا، جيڪي پوءِ آبادگارن پاران قائم ڪيا ويا۔ مهم جو هڪ رڪن [[گيبريل موراغا]] 1775ع کان 1776ع دوران ڪيليفورنيا جي ڪيترن اهم دريائن کي نالا پڻ ڏنا، جهڙوڪ [[سئڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]]۔ مهم کان پوءِ گيبريل جو پٽ [[خوسيه خوآڪين موراغا]] 1777ع ۾ [[سان جوزي، ڪيليفورنيا|سان جوزي]] نالي پويبلا قائم ڪندو، جنهن سان اهو ڪيليفورنيا جو پهريون شهري بنيادن تي قائم ٿيل شهر بڻيو۔
[[File:San_Juan_Capistrano,_California_(c._1806).jpg|thumb|upright=1.2|اسپينين 1776ع ۾ [[ميشن سان خوان ڪئپسٽرانو]] قائم ڪئي، جيڪا [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون|ڪيليفورنيا جي مشنن]] مان ٽين قائم ٿيل مشن هئي۔]]
هن ئي عرصي دوران، [[روسي سلطنت]] جا ملاح ڪيليفورنيا جي اترين ساحل سان گڏ ڳولا ڪندا رهيا۔ 1812ع ۾ [[روسي-آمريڪي ڪمپني]] [[فورٽ روس]] تي، جيڪو [[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]] ۾ واقع هو، هڪ واپاري مرڪز ۽ ننڍڙي قلعابندي قائم ڪئي۔&lt;ref name=&quot;Historical Atlas of California&quot;&gt;Historical Atlas of California&lt;/ref&gt;{{sfn|Rolle|1998|pp=51–52}} فورٽ روس بنيادي طور [[روسي آمريڪا|روس جي الاسڪا وارن نوآبادين]] کي خوراڪ جي فراهمي لاءِ استعمال ٿيندو هو۔ اها آبادي گهڻي ڪامياب نه ٿي، ڇو ته اها نه آبادگار ڪڍي سگهي ۽ نه ئي ڊگهي مدي وارو واپار قائم ڪري سگهي؛ آخرڪار 1841ع تائين ان کي ڇڏي ڏنو ويو۔
[[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] دوران، [[الٽا ڪيليفورنيا]] وڏي حد تائين انقلاب کان غير متاثر ۽ ان ۾ غير شامل رهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexican California: The Heyday of the Ranchos |url=https://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222030913/http://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |archive-date=February 22, 2016 |website=California State University, Northridge}}&lt;/ref&gt; پر ڪيترن [[ڪيليفورنيئو]]ن [[اسپين]] کان آزاديءَ جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ڪيترن جو خيال هو ته اسپين ڪيليفورنيا کي نظرانداز ڪيو ۽ ان جي ترقي محدود ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/mexican-california/|title=Mexican California &amp;#124; Early California History: An Overview &amp;#124; Articles and Essays &amp;#124; California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849-1900 &amp;#124; Digital Collections &amp;#124; Library of Congress|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; اسپين جي ڪيليفورنيا تي واپاري اجاري داري مقامي واپار جا امڪان محدود ڪيا هئا۔ ميڪسيڪي آزاديءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا جا بندرگاهه پرڏيهي واپارين سان آزادانه واپار ڪرڻ لڳا۔ گورنر [[پابلو ويسينتي ڊي سولا]] [[نئون اسپين|نئين اسپين جي نوآبادياتي حڪمراني]] کان آزاد ميڪسيڪي حڪمراني ڏانهن منتقليءَ جي نگراني ڪئي۔

===ميڪسيڪي دور===
{{Main|الٽا ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا جا رينچو}}

[[File:1836 alvarado flag.webp|thumb|left|[[ڪيليفورنيئو]] اڳواڻ [[خوان باوتيستا الوارادو]] جي 1836ع واري [[ڪيليفورنيا جي آزادي]] تحريڪ ۾ استعمال ٿيل جهنڊو]]

1821ع ۾ [[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] [[ميڪسيڪي سلطنت جي آزاديءَ جو اعلان|ميڪسيڪي سلطنت]] (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي [[ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا]] سڏيو ويندو هو۔ [[ڪيليفورنيا جون مشنون|ڪيليفورنيا جو مشن نظام]]، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين [[سيڪيولرائيزيشن|سيڪيولر]] ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔&lt;ref name=nps/&gt; گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا ''[[ڪيليفورنيا جا رينچو|رينچو]]'' يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو [[ڪيليفورنيئو]]ن (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] تائين واپاري جنس نه بڻيو۔
1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو [[سسڪيو ٽريل]]، [[ڪيليفورنيا ٽريل]]، [[اورگن ٽريل]] ۽ [[قديم اسپيني ٽريل (واپاري رستو)|قديم اسپيني ٽريل]] استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=الٽمن |first=لنڊا جيڪبز |url={{google books|plainurl=y|id=rAgL-tgWOecC|page=117}} |title=ڪيليفورنيا |date=2005 |publisher=مارشل ڪيوينڊش |isbn=978-0-7614-1737-8 |page=117}}{{break}}{{cite book |title=ٽيسٽيمونيوس: عورتن جي اکين سان 1815ع–1848ع جي شروعاتي ڪيليفورنيا |url={{google books |plainurl=y |id=DuvFpaRwJlgC||page=425}} |date=2006 |publisher=هي ڊي |isbn=978-1-59714-033-1 |page=425}}&lt;/ref&gt; هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ [[خوان باوتيستا الوارادو]] 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Starr|2007|p=17}}{{break}}{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=AYMPR6xAj50C||page=316}} |title=ڪيليفورنيا جا تاريخي ماڳ |date=2002 |publisher=Historic Spots in California |isbn=978-0-8047-7817-6 |editor-last=هوور |editor-first=ملڊرڊ بروڪ |page=316 |editor-last2=ڪائل |editor-first2=ڊگلس اي}}{{break}}{{cite book |last=ڪونوي |first=جي ڊي |title=مونٽيري: پريسيڊيو، پويبلا ۽ بندرگاهه |series=The Making of America Series |url={{google books |plainurl=y |id=vz1jyn7Ti3oC|page=53}} |date=2003 |publisher=آرڪيڊيا پبلشنگ |isbn=978-0-7385-2423-8 |pages=53–55}}&lt;/ref&gt;
الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي [[اينگلو-آمريڪي]] رهواسين جي مدد به شامل هئي،&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot;&gt;{{Cite book |last1=بلنگٽن |first1=ري ايلن |url={{google books|plainurl=y|id=YoV-k7VcyZ0C|page=203}} |title=اولهه ڏانهن وڌاءُ: آمريڪي سرحد جي تاريخ |last2=رِج |first2=مارٽن |date=2001 |publisher=نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-8263-1981-4 |page=203}}&lt;/ref&gt; جن ۾ [[آئزڪ گراهام]] به شامل هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=هارٽ |first=جيمس ڊيوڊ |url={{google books|plainurl=y|id=teJCPQtWfOMC315|page=315}} |title=ڪيليفورنيا جو همراهه |date=1987 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-05544-5 |page=315}}{{break}}{{cite book |last=هارلو |first=نيل |title=ڪيليفورنيا فتح ٿي: 1846ع–1850ع ۾ ميڪسيڪي صوبي جي الحاق |url={{google books |plainurl=y |id=pApgP6lBVbMC|page=27}} |date=1989 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-06605-2 |page=27}}&lt;/ref&gt; 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان [[آئزڪ گراهام|گراهام مامرو]] پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين [[شاهي بحريه]] جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot; /&gt;

[[File:&quot;General Vallejo Reviewing His Troops in Sonoma, 1846&quot;.jpg|thumb|upright=1.2|جنرل [[ماريانو گوئادالوپي واليخو|ماريانو جي واليخو]] 1846ع ۾ [[سونومه پلازا]] ۾ پنهنجن فوجين جو جائزو وٺندي]]

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ [[جان مارش (پائينيئر)|جان مارش]] هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔&lt;ref&gt;لائمن، جارج ڊي۔ ''جان مارش، پائينيئر: ڇهن سرحدن تي رستو کوليندڙ جي حياتي ڪهاڻي''، صفحا 237–39، دي شوٽاڪوا پريس، شوٽاڪوا، نيو يارڪ، 1931۔&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل [[مانويل مچيلتورينا]] ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ [[پروويڊينسيا جي جنگ]] ۾، جيڪو [[لاس اينجلس]] ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول [[پيو پيڪو]] کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔&lt;ref&gt;لائمن، 1931، صفحا 250–62۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=منهنجن جبلن سان مقابلو ڪندڙ مرد |publisher=برڪلي |publication-place=نيو يارڪ |date=1956 |isbn=0-425-10544-X |pages=70–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ونڪلي، جان ڊبليو۔ ''ڊاڪٽر جان مارش، وائلڊرنس اسڪائوٽ''، صفحا 67–69، دي پارٿينن پريس، نيشويل، ٽينيسي، 1962۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=مٽيءَ جي فليٽ واري ڳوٺ کان سون تائين، پوءِ رياست بڻجڻ تائين |publisher=آر ايس ايم پريس |date=1999 |isbn=1-884995-17-9 |pages=66–68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=سالومون |first=ڪارلوس مينوئل |title=پيو پيڪو: ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جو آخري گورنر |publisher=اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس |publication-place=نارمن |date=2010 |isbn=978-0-8061-4090-2 |pages=68–76}}&lt;/ref&gt;

===گڏيل رياستن جي فتح ۽ ڪيليفورنيا جمهوريت===
{{Main|ڪيليفورنيا جي فتح|ريڇي جهنڊي جي بغاوت}}

[[File:Fremont Raising the Bear Flag (engraved, c. 1860).jpg|thumb|left|upright=1.2|1846ع واري [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] [[ڪيليفورنيا جمهوريت]] جو اعلان ڪيو ۽ پوءِ ٿيندڙ [[ڪيليفورنيا جي فتح|آمريڪي فتح]] لاءِ اڳڀرائي ثابت ٿي۔]]

1846ع ۾ [[سونومه، ڪيليفورنيا|سونومه]] ۽ ان جي آس پاس آمريڪي آبادگارن جو هڪ گروهه [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] دوران ميڪسيڪي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي۔ پوءِ باغين سونومه ۾ [[ريڇي جهنڊو]] (جنهن ۾ ريڇ، تارو، ڳاڙهي پٽي ۽ لفظ “ڪيليفورنيا جمهوريت” هئا) بلند ڪيو۔ جمهوريت جو واحد صدر [[وليم بي آئيڊ]] هو،&lt;ref name=&quot;William B. Ide Adobe SHP&quot;&gt;{{Cite web |title=William B. Ide Adobe SHP |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=458 |access-date=December 25, 2009 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; جنهن ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو۔ آمريڪي آبادگارن جي اها بغاوت پوءِ ڪيليفورنيا تي ٿيندڙ آمريڪي فوجي چڙهائي لاءِ تمهيد بڻجي، ۽ ويجهن آمريڪي فوجي ڪمانڊرن سان ويجهڙائيءَ ۾ هم آهنگ به هئي۔
ڪيليفورنيا جمهوريت ٿوري عرصي لاءِ قائم رهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1998 |title=The United States and California |url=http://memory.loc.gov/ammem/cbhtml/cbstates.html |access-date=June 5, 2015 |publisher=Library of Congress |newspaper=The Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال [[ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ]] (1846ع–1848ع) شروع ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1999 |title=The U.S. Mexican War |url=https://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010110094600/http://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |url-status=dead |archive-date=January 10, 2001 |access-date=June 5, 2015 |website=The Border |publisher=KPBS}}{{break}}{{Cite book |last1=ميٿيو ڪچور |url={{google books|plainurl=y|id=1g2ReKdEZfIC|page=25}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ |last2=جان اسٽرنگاس |date=July 1, 2006 |publisher=ورلڊ المانڪ لائبريري |isbn=978-0-8368-7290-3 |pages=25–26}}{{break}}{{Cite book |last=ٿامس ايم ليونارڊ |url={{google books|plainurl=y|id=NQugPgduF0kC|page=141}} |title=جيمس ڪي پولڪ: واضح ۽ اڻڄاتل تقدير |date=2001 |publisher=روومين اينڊ لٽل فيلڊ |isbn=978-0-8420-2647-5 |pages=141–143}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بحريه]] جو ڪموڊور [[جان ڊي سلوٽ]] 1846ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ داخل ٿيو ۽ [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا تي آمريڪي فوجي چڙهائي]] جي شروعات ڪئي؛ اتر ڪيليفورنيا هڪ مهيني کان گهٽ وقت ۾ آمريڪي فوجن اڳيان جهڪي پئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=اسپينسر ٽڪر |url={{google books|plainurl=y|id=FZVQcZpic-8C|page=55}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جي انسائيڪلوپيڊيا: سياسي، سماجي ۽ فوجي تاريخ |date=2013 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=978-1-85109-853-8 |pages=55–56}}&lt;/ref&gt; ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾، [[ڪيليفورنيئو]] آمريڪي فوجن جي مزاحمت جاري رکي۔ فتح جون اهم فوجي جهيڙيون ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾ [[سان پاسڪوال جي جنگ]] ۽ [[ڊومينگيز رينچو جي جنگ]] هيون، جڏهن ته اتر ڪيليفورنيا ۾ [[اولوامپالي جي جنگ]] ۽ [[سانتا ڪلارا جي جنگ (1847ع)|سانتا ڪلارا جي جنگ]] شامل هيون۔ ڏکڻ ۾ دفاعي جنگين جي هڪ سلسلي کان پوءِ، [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] 13 جنوري 1847ع تي [[ڪيليفورنيئو]]ن طرفان صحيح ٿيو، جنهن سان ويڙهه بند ٿي ۽ ڪيليفورنيا ۾ [[حقيقتن موجب]] آمريڪي ڪنٽرول قائم ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=3cE1AAAAIAAJ|page=199}} |title=The Quarterly |date=1907 |publisher=Historical Society of Southern California |pages=199–201}}{{break}}{{cite book|first1=هانٽ|last1=جېنن|first2=اورسولا|last2=ڪارلسن|title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جون ڪيليفورنيا مهمون، 1846ع–1848ع|url={{google books |plainurl=y |id=_ImhCAAAQBAJ|page=149}}|date=April 20, 2015|publisher=مڪفارلينڊ|isbn=978-1-4766-2093-0|pages=149–151}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي آمريڪي دور===
{{See also|ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ|ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت}}
[[File:Treaty of Cahuenga.jpg|thumb|upright=1.2|1847ع ۾ [[ڪيليفورنيئو]] [[انڊريس پيڪو]] ۽ آمريڪي [[جان سي فريمونٽ]] پاران صحيح ڪيل [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] هڪ جنگبندي هئي، جنهن آمريڪي [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا جي فتح]] کي ختم ڪيو۔]]

جنگ ختم ڪندڙ [[گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو]] (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، [[ڪولوراڊو]] ۽ [[يوٽا]] ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي [[باهيا ڪيلفورنيا]] جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।&lt;ref name=&quot;Osborne2012&quot;&gt;{{Cite book |last=اوزبورن |first=ٿامس جي |url={{google books|plainurl=y|id=FvA3jL4CFCMC}} |title=پيسفڪ ايلڊوراڊو: وڏي ڪيليفورنيا جي تاريخ |date=November 29, 2012 |publisher=وائلي |isbn=978-1-118-29217-4}}&lt;/ref&gt;
1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ، 1848ع–1864ع |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-date=July 27, 2011 |access-date=July 22, 2008 |website=Learn California.org, a site designed for the [[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1870 Fast Facts |url=https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305053406/https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |archive-date=March 5, 2019 |access-date=March 5, 2019 |website=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 

{{multiple image
| direction         = vertical
| align             = left
| width             = 270
| header            = [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]]
| image1            = California Clipper 500.jpg
| caption1          = ڪيليفورنيا ڏانهن ٻيڙيءَ ۾ وڃڻ جي اشتهارسازي، {{circa|1850}}
| image2            = SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg
| caption2          = [[سان فرانسسڪو]] جو بندرگاهه، {{circa|1850–51}}
| image3            = Mining_on_the_American_River_near_Sacramento,_circa_1852.jpg
| caption3          = [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ڀرسان کوٽائي، {{circa|1852}}
}}

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ واقع هو۔&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |url=http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823164224/http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |url-status=dead |archive-date=August 23, 2007 |access-date=August 26, 2012 |website=Early History of the California Coast |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر [[پيو پيڪو]] 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني [[لاس اينجلس]] ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي [[قونصل خانو|قونصل خانو]] به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل [[ٿامس او. لارڪن]] مقرر هو۔
1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس [[سان جوزي]] ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ [[واليخو، ڪيليفورنيا|واليخو]] (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ۾ آهي&lt;ref name=&quot;Wilson 2006&quot;&gt;{{Cite book |last1=Wilson |first1=Dotson |url=http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |title=California's Legislature |last2=Ebbert |first2=Brian S. |date=2006 |publisher=California State Assembly |edition=2006 |location=Sacramento |oclc=70700867}}&lt;/ref&gt;؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس [[سان فرانسسڪو]] ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته [[1862ع جو وڏو ٻوڏ|سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ]] سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ [[اتحاد ۾ داخلا|رياست طور داخلا]] لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، [[1850ع جو ٺاهه|1850ع جي ٺاهه]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا [[غلام رياستون ۽ آزاد رياستون|آزاد رياست]] بڻجي، ۽ سيپٽمبر{{spaces}}9 [[ڪيليفورنيا داخلا ڏينهن|رياستي موڪل]] آهي۔
[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا [[آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ ڪيليفورنيا|اتحاد جي مدد لاءِ]] سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.civilwar.org/learn/articles/10-facts-california-during-civil-war |title=10 Facts: California during the Civil War |work=American Battlefield Trust |date=August 13, 2013 |access-date=September 9, 2017}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ [[2nd Regiment of Cavalry, Massachusetts Volunteers|&quot;ڪيليفورنيا 100 ڪمپني&quot;]]، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔
ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—[[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔
رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔
اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر [[سون جي ڊوڙ]] جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Chinese Experience in 19th Century America |url=http://teachingresources.atlas.illinois.edu/chinese_exp/introduction04.html |website=teachingresources.atlas.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان [[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي [[چيني خارج ڪرڻ وارو قانون]] ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Immigration to the United States, 1851-1900 {{!}} Rise of Industrial America, 1876-1900 {{!}} U.S. History Primary Source Timeline {{!}} Classroom Materials at the Library of Congress {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/united-states-history-primary-source-timeline/rise-of-industrial-america-1876-1900/immigration-to-united-states-1851-1900/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

====ڪيليفورنيا نسل ڪُشي====
{{Main|ڪيليفورنيا نسل ڪُشي}}

[[File:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864 (cropped).jpg|thumb|right|1846ع کان 1873ع جي وچ ۾، آمريڪي سرڪاري اهلڪارن ۽ خانگي آبادگارن [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] خلاف ڪيترائي قتلِ عام ڪيا، جن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي]] چيو وڃي ٿو۔ گهٽ ۾ گهٽ 9,456 ماڻهو ماريا ويا، جڏهن ته ڪجهه اندازن موجب موتن جو انگ 100,000 تائين هو۔&lt;ref name=Madley/&gt;]]
اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Destruction of the California Indians |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-date=December 7, 2011 |access-date=April 15, 2012 |publisher=[[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر [[پيٽر هارڊيمين برنيٽ]] اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book |last=Risling Baldy |first=Cutcha |title=We are dancing for you: native feminisms and the revitalization of women's coming-of-age ceremonies |date=2018 |isbn=978-0-295-74345-5 |location=Seattle |pages=61–63 |oclc=1032289446}}&lt;/ref&gt; برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book |last=Senate |first=California Legislature |url=https://books.google.com/books?id=XV1BAQAAMAAJ |title=The Journal of the Senate ... of the Legislature of the State of California ... |date=1851 |publisher=Sup't State Printing |page=792 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي [[آبادگار]]ن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي ''[[هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون]]'' هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ ''[[حقيقتن موجب]]'' غلام بڻايا ويندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Act for the Government and Protection of Indians {{!}} American Experience |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/goldrush-act-for-government-and-protection-of-indians/ |access-date=March 3, 2021 |website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt; انهن مان هڪ اهڙو ''حقيقتن موجب'' [[غلامن جي نيلامي|غلامن جو نيلام]] [[لاس اينجلس سٽي ڪائونسل]] جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2, 2016 |title=Los Angeles' 1850s Slave Market Is Now the Site of a Federal Courthouse |url=https://www.kcet.org/shows/lost-la/los-angeles-1850s-slave-market-is-now-the-site-of-a-federal-courthouse |access-date=December 28, 2022 |website=KCET |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;&gt;{{Cite book |last=Baumgardner |first=Frank H. |title=Killing for Land in Early California: Indian Blood at Round Valley: Founding the Nome Cult Indian Farm |date=2005 |publisher=Algora |isbn=978-0-87586-803-5 |location=New York |page=171 |oclc=693780699}}&lt;/ref&gt;
1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5{{spaces}}ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859 |url=http://www.militarymuseum.org/MilitiaandIndians.html |access-date=March 21, 2012 |publisher=Militarymuseum.org}}&lt;/ref&gt; مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;/&gt; مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، [[آبادگار نوآباديت]] مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ [[ايڊ ڪاستيو]] شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي|نسل ڪُشي]] طور بيان ڪيو آهي،&lt;ref name=Madley&gt;{{cite book|last=Madley |first=Benjamin |title=An American Genocide, The United States and the California Catastrophe, 1846–1873 |publisher= Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-18136-4|pages=11, 351}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر [[گيون نيوسم]] به اهڙوئي سڏ ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 13, 2021 |title=California governor calls Native American treatment genocide |url=https://apnews.com/article/california-native-americans-982b507a846a4ad6bc184b3e7f99ec70 |access-date=December 29, 2022 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt; بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي [[آمريڪي فوج]] قتل ڪيو۔&lt;ref name=Madley/&gt;

===1900ع–هاڻوڪو دور===
{{Main|ڪيليفورنيا جي تاريخ (1900–ھاڻي تائين)}}

[[File:Post-and-Grant-Avenue-Look (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|left|[[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو|1906ع جي سان فرانسسڪو زلزلي]] کان پوءِ تباهيءَ جو منظر]]

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ [[1913ع جو ڪيليفورنيا غيرملڪي زمين وارو قانون|غيرملڪي زمين وارو قانون]] منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The U.S. Mainland: Growth and Resistance |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/the-us-mainland-growth-and-resistance/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ دوران، [[آمريڪا ۾ جاپاني نسل جي ماڻهن جي نظر بندي|ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو]] ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/behind-the-wire/ |access-date=February 8, 2021 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dil |first=Cuneyt |date=February 20, 2020 |title=California apologizes for Japanese American internment |url=https://apnews.com/article/4b9234383de4814974f81e78a1edaa95 |access-date=February 8, 2021 |website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ٽرانسڪنٽينينٽل هاءِ وي|ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون]] مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ [[يو ايس روٽ 66 (ڪيليفورنيا)|روٽ 66]]—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ [[آمريڪي مردمشماري بيورو]] ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=December 24, 2014 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا آڪوڊڪٽ|ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس آڪوڊڪٽ]]؛ [[اورووِل ڊيم|اورووِل]] ۽ [[شاسٽا ڊيم|شاسٽا]]؛ ۽ [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي برج|بي]] ۽ [[گولڊن گيٽ برج|گولڊن گيٽ]] برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ [[اعليٰ تعليم لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان|ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم]] اختيار ڪيو۔

[[File:Paramount Pictures studio gate, c. 1940 (cropped).jpg|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[وڏا فلم اسٽوڊيو|هالي ووڊ جا اسٽوڊيو]]، جهڙوڪ [[پيرا مائونٽ پڪچرز]]، [[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] کي فلم جي عالمي گاديءَ ۾ بدلائڻ ۾ مددگار بڻيا، ۽ [[لاس اينجلس]] کي عالمي اقتصادي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ڪيو۔]]
ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ [[اسٽوڊيو سسٽم]] قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]] ۽ [[ميشيگن]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;[[Whiz Kids (Department of Defense)|Peck, Merton J.]] &amp; [[Frederic M. Scherer|Scherer, Frederic M.]] ''The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis'' (1962) [[Harvard Business School]] p. 111&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwiibayarea/shipbuilding.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630093056/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/shipbuilding.htm |url-status=dead |archive-date=June 30, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626070052/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |url-status=dead |archive-date=June 26, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards |url=https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Csn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 11, 2010 |title=Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World |url=https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203135248/https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-date=December 3, 2017 |work=[[KQED Inc.|KQED]] |via=[[YouTube]] |access-date=July 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data – 2010 Census|website=Census.gov|access-date=October 7, 2017}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط [[فضائي صنعت|هوائي-فضائي]] ۽ [[دفاعي صنعت]]ن سبب وڌندي وئي،&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;&gt;{{cite news |title=How California Lost its Mojo |first=Bill |last=Watkins |url= http://www.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/ |newspaper=Fox and Hound Daily |date=October 10, 2012 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{Cite book |last1=Nancy Kleniewski |url={{google books|plainurl=y|id=dWuQ70MtnIQC|page=91}} |title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life |last2=Alexander R. Thomas |date=March 1, 2010 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81222-7 |pages=91–92 |access-date=June 26, 2013}}&lt;/ref&gt; پر [[ٿڌي جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moller |first=Rosa Maria |date=May 2008 |title=Aerospace States' Incentives to Attract The Industry |url=http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824080139/http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-date=August 24, 2014 |access-date=June 25, 2013 |website=library.ca.gov |publisher=California Research Bureau |pages=24–25}}{{break}}{{cite web |last1=Kleinhenz |first1=Robert A. |last2=Ritter-Martinez |first2=Kimberly |last3=De Anda |first3=Rafael |last4=Avila |first4=Elizabeth |date=August 2012 |title=The Aerospace Industry in Southern California |url=http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204822/http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-date=May 12, 2013 |access-date=June 25, 2013 |publisher=laedc.org |page=10 |quote=In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50{{spaces}}billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California.}}{{break}}{{cite book |last1=Heikkila |first1=Eric John |url={{google books |plainurl=y|id=upaN7waaW7AC|page=18}} |title=Southern California and the World |last2=Pizarro |first2=Rafael |date=January 1, 2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97112-0 |page=18 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{cite book |last=Flanigan |first=James |url={{google books |plainurl=y|id=T-_FMngVdI4C|page=25}} |title=Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region |date=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5625-9 |page=25 |access-date=June 25, 2013}}&lt;/ref&gt; [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي [[سليڪون وئلي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=April 17, 2009 |title=Searching for Silicon Valley |work=The New York Times |url=http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html |access-date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔{{sfn|Cohen|2003|pages=115–116}} [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام ڇڄ]] کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Davis |first1=Clark |url={{google books|plainurl=y|id=6QxvAAAAQBAJ|page=11}} |title=The Human Tradition in California |last2=Igler |first2=David |date=August 1, 2002 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-4431-6 |page=11}}{{break}}{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=July 17, 2001 |title=Pink slip season in Silicon Valley |url=https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business |access-date=April 22, 2015 |newspaper=The Guardian |location=United Kingdom |quote=This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first.}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا [[1992ع جا لاس اينجلس ڏڦيڙ|راڊني ڪنگ ڏڦيڙ]]۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 12, 2017 |title=Watts Rebellion (Los Angeles) |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/watts-rebellion-los-angeles |access-date=February 7, 2021 |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sastry |first1=Anjuli |last2=Grisby Bates |first2=Karen |title=When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots |url=https://www.npr.org/2017/04/26/524744989/when-la-erupted-in-anger-a-look-back-at-the-rodney-king-riots |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=April 26, 2017 }}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا [[بليڪ پينٿر پارٽي]] جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 23, 2019 |title=The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change |url=https://nmaahc.si.edu/blog-post/black-panther-party-challenging-police-and-promoting-social-change |access-date=February 7, 2021 |website=National Museum of African American History and Culture}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ [[سيزر شاويز]] جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pao |first=Maureen |title=Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights |url=https://www.npr.org/2016/08/02/488428577/cesar-chavez-the-life-behind-a-legacy-of-farm-labor-rights |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=August 12, 2016 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Cesar Chavez and Brown Berets at peace rally.jpg|thumb|left|شهري حقن جو ڪارڪن [[سيزر شاويز]]، [[براون بيريٽس]] سان گڏ، 1971ع ۾ [[چيڪانو تحريڪ]] دوران هڪ ريلي ۾]]
20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: [[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو]] ۽ 1928ع جو [[سینٽ فرانسس ڊيم|سینٽ فرانسس ڊيم]] ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔&lt;ref name=&quot;IIIMcNeill2004&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Dmky95hwKr0C&amp;pg=PA540 |title=Encyclopedia of World Environmental History, Volume 3: O–Z |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93735-1 |editor-last=Krech |editor-first=Shepard III |pages=540– |access-date=November 23, 2012 |editor-last2=Merchant |editor-first2=Carolyn |editor-last3=McNeill |editor-first3=John Robert}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “[[اسموگ]]” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔&lt;ref&gt;William Deverell, and Greg Hise, eds. ''Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James E. Krier, and Edmund Ursin, ''Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975'' (1978).&lt;/ref&gt; 2001ع ۾ [[2000ع–2001ع ڪيليفورنيا بجلي بحران|بجلي بحران]] سبب [[رولنگ بليڪ آئوٽ]] ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ [[سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن]] ۽ [[پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني]] تي سخت تنقيد ٿي۔&lt;ref&gt;Severin Borenstein, [https://www.jstor.org/stable/2696582 &quot;The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster&quot;], ''Journal of Economic Perspectives'', Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR).&lt;/ref&gt;
شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ [[گروي|مورٽگيچ]] ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ [[سب پرائيم مورٽگيچ بحران|بلبلو ڦاٽي پيو]] ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔&lt;ref&gt;Robert M. Hardaway, ''The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse'' (2011), p. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, ''California after Arnold'' (2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

[[File:Steve Jobs presents iPhone (cropped).jpg|thumb|right|2007ع ۾ [[سليڪون وئلي]] ۾—جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪ هب]] آهي—[[ايپل|ايپل]] جي باني [[اسٽيو جابز]] پاران [[آئي فون (پهريون نسل)|آئي فون]] جي لانچ]]

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=December 5, 2019 |title=Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/ |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flavelle |first=Christopher |date=September 20, 2020 |title=How California Became Ground Zero for Climate Disasters |url=https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920201702/https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-date=September 20, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=February 8, 2021 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt; 2011ع کان 2017ع تائين [[2011ع–2017ع ڪيليفورنيا سڪاڻ|مسلسل سڪاڻ]] رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Facing Worst Drought on Record |url=https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302015456/http://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |url-status=dead |archive-date=March 2, 2014 |access-date=February 8, 2021 |website=www.climate.gov}}&lt;/ref&gt; 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2018 California Wildfires |url=https://www.census.gov/topics/preparedness/events/wildfires/2018-ca-wildfires.html |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Census.gov}}&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۾ [[ڪووڊ-19]] جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Wheeler2&quot;&gt;{{cite news|last=Wheeler|first=Ian|date=February 4, 2020|title=Orange County coronavirus patient released, in good condition, health officials say|work=Orange County Register|url=https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|url-status=live|access-date=February 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195530/https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|archive-date=February 5, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com2&quot;&gt;{{cite web|date=February 2, 2020|title=Ninth case of fast-moving coronavirus confirmed in U.S.|url=https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203011127/https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|archive-date=February 3, 2020|access-date=February 3, 2020|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي [[آمريڪا ۾ هنگامي حالت|هنگامي حالت]] لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر [[گيون نيوسم]] ان جو خاتمو ڪيو۔&lt;ref&gt;{{cite news|date=March 21, 2023|title=California Ends COVID-19 State of Emergency|work=State Center Community College District|url=https://www.scccd.edu/news/2023/california-ends-covid-19-state-of-emergency.html}}&lt;/ref&gt; 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي [[گهر ۾ رهڻ جو حڪم]] جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 26, 2021|title=California Governor Gavin Newsom lifts virus stay-at-home orders|url=https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/|url-status=live|access-date=February 24, 2021|website=CBS News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123803/https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/ |archive-date=January 26, 2021 }}&lt;/ref&gt;
مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ [[ٻولي جي بحالي]] جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 28, 2022 |title=What Does It Take To Reawaken a Native Language? |url=https://www.kcet.org/news-community/what-does-it-take-to-reawaken-a-native-language |access-date=January 2, 2023 |website=KCET |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Whitebear |first=Luhui |title=Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |chapter=Drifting across Lines in the Sand: Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |date=June 19, 2022 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351174282-5/drifting-across-lines-sand-luhui-whitebear |publisher=The Routledge Companion to Gender and the American West |doi=10.4324/9781351174282-5 |isbn=978-1-351-17428-2 |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[زمين جي واپسي|زمينون واپس]] مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=agencies |first=Dani Anguiano and |date=January 25, 2022 |title=Native American tribes reclaim California redwood land for preservation |url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/jan/25/native-american-tribes-california-redwood-preservation |access-date=January 4, 2023 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 22, 2022 |title=Native American land return movement makes gains, faces obstacles |url=https://andthewest.stanford.edu/2022/native-american-land-return-movement-makes-gains-faces-obstacles/ |access-date=January 7, 2023 |website=&amp; the West |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahtone |first=Tristan |date=April 5, 2022 |title=California offers $100 million for tribes to buy back their land. It won't go far. |url=https://grist.org/indigenous/california-offers-100-million-for-tribes-to-buy-back-their-land-it-wont-go-far/ |access-date=January 4, 2023 |website=Grist |language=en-us}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ [[ڊيم هٽائڻ]] ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو [[ڪلامٿ درياهه]] لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔&lt;ref&gt;{{Citation |title=California Tribes Hail Dam Removal Plan After 20-Year Fight |date=December 16, 2022 |url=https://www.voanews.com/a/california-tribes-hail-dam-removal-plan-after-20-year-fight/6877208.html |language=en |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 8, 2022 |title=Largest River Restoration Project in American History Set to Begin |url=https://www.gov.ca.gov/2022/12/08/75829/ |access-date=January 7, 2023 |website=California Governor |language=en}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{Main|ڪيليفورنيا جي جاگرافي}}

{{Further|اتر ڪيليفورنيا|ڏکڻ ڪيليفورنيا}}
[[File:California Topography and Geomorphic.gif|thumb|upright=1.8|left|[[ٽوپوگرافيڪ نقشو]] آف ڪيليفورنيا]]

{{convert|163,696|sqmi|km2|abbr=on}} ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا ايراضيءَ موجب|ٽئين نمبر وڏي رياست]] آهي، [[الاسڪا]] ۽ [[ٽيڪساس]] کان پوءِ۔&lt;ref name=&quot;2000 population and housing&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2004 |title=2000 Census of Population and Housing |url=https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=December 25, 2009 |publisher=[[يو ايس سينسَس بيورو]] |page=29}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=March 1916 |title=Figures Show California's Motoring Supremacy |url={{google books|plainurl=y|id=p04zAQAAMAAJ|page=1}} |journal=Touring Topics |volume=8 |pages=38–9 |number=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cooley |first=Timothy J. |url={{google books|plainurl=y|id=EXdAAQAAQBAJ|page=46}} |title=Surfing about Music |date=2014 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95721-3 |page=46}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Morgan |first=Neil |date=April 19, 1963 |title=Westward Tilt: Northern California |work=Lodi News-Sentinel |location=Lodi, California |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19630419&amp;id=Rd8zAAAAIBAJ&amp;pg=2786,2022902 |access-date=September 7, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=Kr8rAQAAMAAJ|page=6}} |title=Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry |date=1917 |publisher=The Service Press |editor-last=Kent |editor-first=John E. |location=San Francisco, California |page=6}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر ۾ [[اورگن]]، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[نيواڊا]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايرزونا]]، اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باجا ڪيليفورنيا]] سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها [[دي ڪيليفورنياس]] واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، [[باجا ڪيليفورنيا سور]] سان گڏ)۔
رياست جي وچ ۾ [[ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ [[پئسفڪ ڪوسٽ رينجز|ساحلي جبلن جا سلسلا]]، اتر ۾ [[ڪيسڪيڊ رينج]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ٽيهاچا پِي جبل]] حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔
[[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو [[سيڪرامئنٽو ويلِي]] [[سيڪرامئنٽو درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو [[سان جوآڪين ويلِي]] [[سان جوآڪين درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Big Sur June 2008.jpg
| caption1          = [[بگ سر]]، [[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]] تي
| image2            = 1 yosemite valley tunnel view 2010.JPG
| caption2          = [[يوسمايٽ]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾
}}

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ [[پمپ (پاڻي)|پمپن]] ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23{{spaces}} ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔
[[سوئيسن بي]] سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي [[ڪارڪينيز اسٽرئيٽ]] وسيلي نڪري [[سان پابلو بي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪا [[سان فرانسسڪو بي]] جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ [[گولڊن گيٽ]] اسٽرئيٽ وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍجي ٿي۔
[[ڪيليفورنيا جون چينل ٻيٽ|چينل ٻيٽ]] [[ڏکڻ ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|ڏکڻئين ساحل]] کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته [[فيريليون ٻيٽ]] سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔
سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) [[متصل گڏيل رياستن|متصل 48 رياستن]] ۾ سڀ کان اوچو چوٽي [[مائونٽ وِٽني]] رکي ٿي، جنهن جي اوچائي {{convert|14505|ft|m}} آهي۔&lt;ref name=&quot;Mount_Whitney&quot;&gt;{{cite ngs |id=GT1811|designation=Whitney|access-date=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{Cite web |date=2001 |title=Elevations and Distances in the United States |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 |access-date=October 21, 2011 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name=&quot;NAVD88&quot;|Elevation adjusted to [[اتر آمريڪي عمودي ڊيٽم آف 1988]]}} هي سلسلو [[يوسمايٽ ويلِي]] کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ [[سيڪوئيا نيشنل پارڪ]] کي به، جيڪو [[سيڪوئياڊينڊرون جائنٽيئم|جائنٽ سيڪوئيا]] وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ [[ليڪ ٽاهو]] کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔
سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ [[اووِنز ويلِي]] ۽ [[مونو ليڪ]] آهن، جيڪي [[پکي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پکين]] لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ [[ڪليئر ليڪ (ڪيليفورنيا)|ڪليئر ليڪ]] واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ [[پاليسيڊ گليشيئر]] به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Death Valley Mesquite Flats Sand Dunes 2013.jpg
| caption1          = [[ڊيٿ ويلِي]]، [[موهاوي ريگستان]] ۾
| image2            = San-miguel-cuyler-hike (cropped).jpg
| caption2          = [[سان ميگوئل ٻيٽ|سان ميگوئل]]، [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]] ۾
}}

[[ٽوليري ليڪ]] مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها [[پليئسٽوسين]] دور جي [[ليڪ ڪورڪوران]] جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 26, 2017 |title=The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma}}&lt;/ref&gt;
رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي،&lt;ref name=&quot;Forestry 2003&quot;&gt;{{Cite book |last1=Laaksonen-Craig |first1=Susanna |url=http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |title=Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California |last2=Goldman |first2=George |last3=McKillop |first3=William |date=2003 |publisher=University of California—Division of Agriculture and Natural Resources |isbn=978-1-60107-248-1 |location=Davis, California |page=1 |access-date=December 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |archive-date=February 21, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |date=February 21, 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ [[ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز|ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز]] ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ [[برِسلڪون پائن]] 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔&lt;ref name=&quot;Lanner&quot;&gt;{{Cite book |last=Lanner |first=R. M. |title=The Bristlecone Book |date=2007 |publisher=Mountain Press |isbn=978-0-87842-538-9 |page=14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oldest&quot;&gt;{{Cite web |title=Oldlist |url=http://www.rmtrr.org/oldlist.htm |access-date=January 8, 2013 |publisher=Rocky Mountain Tree Ring Research}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ [[سالٽن سي]] آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي [[موهاوي ريگستان|موهاوي]] چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ [[ڊيٿ ويلِي]] آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه [[بيڊواٽر بيسن]] {{convert|−279|ft|m}} تي واقع آهي۔&lt;ref name=&quot;NED&quot;&gt;{{Cite web |date=September 21, 2015 |title=USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP)—National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED) |url=https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085854/https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-date=March 25, 2019 |access-date=September 22, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو {{convert|90|mi|km}} کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور [[ڪولوراڊو درياهه]] سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔
ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[اتر ڪيليفورنيا]] ۾) ۾ واقع آهن؛ يا [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|لاس اينجلس علائقو]]، [[انلينڊ ايمپائر]]، يا [[سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔
[[پئسفڪ رنگ آف فائر|رِنگ آف فائر]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ [[سونامي]]، [[ڪيليفورنيا ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]]، [[سانتا اينا هوائون]]، [[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|جهنگلي باهه]]، ۽ تيز ڍلانن تي [[زمين ڌسڻ]] جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[آتشفشان]] به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب [[ڪيليفورنيا ۾ زلزلا|زلزلا]] به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[سان اينڊرياس فالٽ]] آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 [[زلزو|زلزا]] رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |access-date=April 22, 2011 |publisher=Seismo.berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk/&gt;[[File:Köppen Climate Types California.png|thumb|upright=1.8|[[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا]] جا قسم]]

===آبهوا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي آبهوا}}

{{Further|ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي}}رياست جو وڏو حصو [[ميڊيٽرينين آبهوا]] رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو [[ڪيليفورنيا ڪرنٽ]] اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ [[ڌنڌ]] پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ [[سان فرانسسڪو]] جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي [[سان ڊياگو]] به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ [[لاس اينجلس بيسن جي آبهوا|گرم]] هوندو آهي۔ اهڙو ئي [[مائڪروڪليمٽ]] وارو رجحان [[سان فرانسسڪو بي ايريا#آبهوا|بي ايريا جي آبهوا]] ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wrcc.dri.edu/|title=Western Regional Climate Center|website=wrcc.dri.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California – Climate &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/California-state/Climate |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.differencebetween.net/science/difference-between-coastal-and-inland-climates/|title=Difference Between Coastal and Inland Climates|date=October 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
[[File:AERONET La Jolla.2007295.terra.250m.jpg|thumb|left|[[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه]] هر سال رياست تي اثر انداز ٿين ٿا۔ [[سانتا اينا هوائون]] اڪثر باهه کي وڌائينديون ۽ ڌوئو سوين ميلن تائين ڦهلائينديون آهن۔]]
رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ [[معتدل آبهوا]] آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل [[الپائن آبهوا]] رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔
ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي [[مينهن جو پاڇو]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع [[ريگستان]] ٺهن ٿا۔ [[اوڀر ڪيليفورنيا]] جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ [[ڊيٿ ويلِي]] (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔&lt;ref name=&quot;newRecord&quot;&gt;{{Cite journal|last=El Fadli|first=K. I.|display-authors=etal|date=September 2012|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58{{spaces}}°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=94|issue=2|page=199|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|doi-access=free}} (The 136.4{{spaces}}°F (58{{spaces}}°C), claimed by [['Aziziya]], [[ليبيا]], on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the [[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]].)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=January 4, 2013 |access-date=January 10, 2013}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي ۾ {{convert|134|°F|°C|1}} (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−45|°F}} (January 20, 1937) [[بوڪا (ڪيليفورنيا)|بوڪا]] ۾ رڪارڊ ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Weather Data: California, Boca, 1937, January |url=https://geographic.org/global_weather/weather_data.php?month=01&amp;year=1937&amp;id=USC00040931&amp;path=weather_stations/usc0000000_usc0045999/USC00040931.dly&amp;name=Boca&amp;country=California |access-date=June 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ [[همبولڊٽ بي]] علائقي ([[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، [[ڊيٿ ويلِي]] جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ [[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ]] جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔
{{Clear left}}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ڪيليفورنيا جي چونڊيل آبادين لاءِ اوسط گرمي پد ۽ برسات&lt;ref name=&quot;California climate averages&quot;&gt;{{Cite web |title=California climate averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America |access-date=January 26, 2018 |publisher=Weatherbase}}&lt;/ref&gt;
|-
!هنڌ
!آگسٽ{{break}}(°F)
!آگسٽ{{break}}(°C)
!جنوري{{break}}(°F)
!جنوري{{break}}(°C)
!ساليانو{{break}}برسات{{break}}(mm/in)
|-
|[[لاس اينجلس]] ||83/64 ||29/18 ||66/48 ||20/8 ||377/15
|-
|[[لاس اينجلس انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ايل اي ايڪس/ايل اي ساحل]] ||75/64 ||23/18 ||65/49 ||18/9 ||326/13
|-
|[[سان ڊياگو (ڪيليفورنيا)|سان ڊياگو]] ||76/67 ||24/19 ||65/49 ||18/9 ||262/10
|-
|[[سان جوزي (ڪيليفورنيا)|سان جوزي]] ||82/58 ||27/14 ||58/42 ||14/5 ||401/16
|-
|[[سان فرانسسڪو (ڪيليفورنيا)|سان فرانسسڪو]] ||67/54 ||20/12 ||56/46 ||14/8 ||538/21
|-
|[[فريسنو (ڪيليفورنيا)|فريسنو]] ||97/66 ||34/19 ||55/38 ||12/3 ||292/11
|-
|[[سيڪرامئنٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامئنٽو]] ||91/58 ||33/14 ||54/39 ||12/3 ||469/18
|-
|[[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]] ||73/58 ||23/14 ||58/44 ||14/7 ||588/23
|-
|[[بيڪرس فيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرس فيلڊ]] ||96/69 ||36/21 ||56/39 ||13/3 ||165/7
|-
|[[ريورسائيڊ (ڪيليفورنيا)|ريورسائيڊ]] ||94/60 ||35/18 ||67/39 ||19/4 ||260/10
|-
|[[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ||62/53 ||16/11 ||54/41 ||12/5 ||960/38
|-
|[[ڊيٿ ويلِي]] ||115/86 ||46/30 ||67/40 ||19/4 ||60/2
|-
|[[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ ليڪس]] ||77/45 ||25/7 ||40/15 ||4/ −9 ||583/23
|}
آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]] [[ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي|آبهوا جي تبديلي]] ۽ [[پاڻي ڪڍڻ|حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ]] سبب وڌي رهيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/14/western-drought-fueled-by-climate-change-is-the-worst-in-1200-years.html|title=Western drought fueled by climate change is the worst in 1,200 years, scientists say|first=Emma|last=Newburger|publisher=[[CNBC]]|date=February 14, 2022|access-date=February 18, 2022}}&lt;/ref&gt; موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي [[بجلي جي فراهمي]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/california-blackouts-power-grid/story?id=89460998|title=Why California has blackouts: A look at the power grid|first=Meredith|last=Deliso|publisher=ABC News|date=September 9, 2022|access-date=September 11, 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ [[پاڻي جي سلامتي]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boxall |first1=Bettina |last2=St. John |first2=Paige |date=November 10, 2018 |title=California's most destructive wildfire should not have come as a surprise |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]] |url=https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html |access-date=November 11, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation |url=https://www.drought.gov/drought/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111042024/https://www.drought.gov/drought/ |archive-date=November 11, 2018 |access-date=November 11, 2018 |publisher=National Integrated Drought Information System}}&lt;/ref&gt; تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kvpr.org/business-economy/2022-03-14/drought-has-already-cost-close-to-2-billion-and-14-000-jobs-and-its-likely-not-over-yet |title= Drought has already cost close to $2 billion and 14,000 jobs, and it's likely not over yet|website=www.kvpr.org |date= March 14, 2022|access-date=July 13, 2022}}{{title missing|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ [[ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن]] سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن [[ڪنٽرولڊ برن]]س جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ [[ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال|ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال]] 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;

===ايڪالاجي===
{{Main|ڪيليفورنيا جي ايڪالاجي|ڪيليفورنيا جو ماحول}}

[[File:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|thumb|right|[[مائونٽ وِٽني]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾، [[متصل آمريڪا]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي]]
ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا [[نيئرڪٽڪ ريلم]] جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني [[ايڪو ريجن]]ن تي پکڙيل آهي۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;&gt;{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=The California Invasive Species List |url=http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf |access-date=October 5, 2010 |publisher=iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee)}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[مقامي (ايڪالاجي)|مقامي]] نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ [[ريلڪٽ (حياتيات)|ريلڪٽ]] نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (''[[Lyonothamnus floribundus]]'')۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا [[اڊاپٽو ريڊيئيشن]] وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (''[[Ceanothus]]'')۔{{citation needed|date=May 2024}} ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، [[حد کان وڌيڪ چرڻ]]، ۽ [[غير ملڪي نوعون]] متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

===ٻوٽا ۽ جاندار===
{{Main|ڪيليفورنيا جا جاندار|ڪيليفورنيا فلورسٽڪ پروونس}}

{{see also|ڪيليفورنيا جي مقامي ٻوٽن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 200
| header            = 
| image1            = Grizzly Giant Mariposa Grove.jpg
| caption1          = [[يوسمايٽ]] جو [[گِرِزلي جائنٽ]]، 209 فُٽ اوچو جائنٽ سيڪوئيا، ڌرتيءَ جي [[سڀ کان اوچا وڻ|سڀ کان وڏي وڻن واري نوع]]۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/seki/learn/nature/largest-trees-in-world.htm|title=The Largest Trees in the World|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Three Rivers, California}}&lt;/ref&gt;  [[آئي يو سي اين]] پاران خطري ۾ درج؛ [[جائنٽ سيڪوئيا جي جهنگن جي فهرست|سيڪوئيا جا گهڻا جهنگ]] تحفظ واري حيثيت حاصل ڪري چڪا آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research.fs.usda.gov/silvics/giant-sequoia|title=Silvics of North America Project ''(Your guide to silviculture in North America)'': Giant Sequoia - Sequoiadendron giganteum (Lindl.) Buchholz Taxodiaceae—Redwood family|publisher=USDA Forest Service, Canadian Forest Service, and Comisión Nacional Forestal|year=2025}}&lt;/ref&gt;
| image2            = JoshuaTree 20150911.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ خوراڪ ۽ ڪپڙي لاءِ فائبر جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ، ويسٽرن جوشوا ٽري (''[[Yucca brevifolia]]'') ڪيليفورنيا جي ريگستانن جو سڃاڻپ وارو مقامي ٻوٽو آهي، ۽ رياست جي ''ويسٽرن جوشوا ٽري ڪنزرويشن ايڪٽ'' 2023 تحت محفوظ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/jotr/learn/nature/jtrees.htm|title=Joshua Trees|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Twentynine Palms, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.biologicaldiversity.org/programs/public_lands/pdfs/Western_Joshua_Tree_Status_Review_2022-04-13.pdf|title=Report to the Fish and Game Commission Status Review of Western Joshua Tree (Yucca brevifolia)|publisher=State of California Natural Resources Agency: Department of Fish and Wildlife|date=March 2022|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml?bill_id=202320240SB122|title=SB-122 Public resources trailer bill.|publisher=California State Legislature|date=10 July 2023|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا جي ٻوٽن واري دولت ۾ ڪيتريون “سُپرليٽو” خصوصيتون آهن: [[جائنٽ سيڪوئيا|سڀ کان وڏا وڻ]]، [[ڪوسٽ ريڊ وُڊ|سڀ کان اوچا وڻ]]، ۽ [[سڀ کان پراڻا وڻ]]۔ ڪيليفورنيا جون مقامي گھاسون [[ساليانو ٻوٽو|دايمي]] نوعون آهن،&lt;ref name=&quot;Restoring Native Grasses&quot;&gt;{{Cite journal |last=Elstein |first=David |date=May 2004 |title=Restoring California's Native Grasses |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2004/may/grass |journal=Agricultural Research Magazine |volume=52 |issue=5 |page=17 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; ۽ رياست ۾ لڳ ڀڳ سَو جي ويجهو رس ڀريا (سَڪولنٽ) قسم مقامي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Native Plant of the Month: California Native Bunchgrasses |url=https://www.grassrootsecology.org/from-the-field/2023/8/14/native-plant-of-the-month-bunchgrasses#:~:text=By%20contrast,%20most%20California%20native%20grass%20species,in%20between%20for%20other%20plants%20to%20grow. |access-date=November 27, 2024 |website=Grassroots Ecology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; يورپي رابطي کان پوءِ اهي اڪثر يورپين سالياني [[حملہ آور نوعون]] واريون گھاسون سان بدلجي ويون؛ ۽ جديد دور ۾، اونهاري ۾ ڪيليفورنيا جا ٽڪريلا علائقا هڪ مخصوص سونهري-ڀورو رنگ اختيار ڪن ٿا۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;/&gt;
ڇاڪاڻ⁠ته ڪيليفورنيا ۾ آبهوا ۽ زمين جي بناوت جو سڀ کان وڏو تنوع آهي، تنهنڪري رياست ۾ ڇهه حياتياتي زون (لائيف زونز) بيان ڪيا ويندا آهن: هيٺيون [[سونوران ريگستان]]؛ مٿيون سونوران (پهاڙي دامن وارا علائقا ۽ ڪجهه ساحلي زمينون)؛ ٽرانزيشن (ساحلي علائقا ۽ نمي وارا اتر اوڀر ڪائونٽي)؛ ۽ ڪينيڊين، هڊسونيئن، ۽ آرڪٽڪ زونز، جيڪي رياست جي سڀ کان اوچين اوچائين تي مشتمل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California: flora and fauna |url=http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |access-date=September 7, 2010 |publisher=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
هيٺئين سونوران زون جي سڪي آبهوا ۾ ٻوٽن ۾ مقامي ڪيڪٽس، ميڪسڪائيٽ، ۽ پيلوورڊي جا مختلف قسم شامل آهن۔ [[جوشوا ٽري]](Yucca brevifolia) [[موهاوي ريگستان]] ۾ ملي ٿو۔ گل ڏيندڙ ٻوٽن ۾ ڊوارف ڊيزرٽ پوپي ۽ ڪيترن قسمن جا [[ايسٽرز]] شامل آهن۔ [[فريمونٽ ڪٽن وُڊ]] ۽ [[valley oak|ويلِي اوڪ]] سينٽرل ويلِي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ مٿئين سونوران زون ۾ چئپاريل بيلٽ شامل آهي، جيڪو ننڍن جهڙن وڻن، بونٽن وڻن، ۽ جڙي ٻوٽين واري ٻوٽاڻي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ''[[Nemophila]]''، [[Lamiaceae|مِنٽ]]، ''[[Phacelia]]''، ''[[viola (plant)|Viola]]''، ۽ ڪيليفورنيا پوپي (''[[Eschscholzia californica]]''، رياست جو گل) به هن زون ۾ گل ڪن ٿا، گڏوگڏ لوپين، جنهن جون هتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوعون ملن ٿيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ ڪيليفورنيا جا گهڻا ٻيل شامل آهن، جتي ريڊوُڊ (''[[Sequoia sempervirens]]'') ۽ “بگ ٽري” يا جائنٽ سيڪوئيا (''[[Sequoiadendron giganteum]]'') به آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻن جيئرن مان آهن (ڪجهه بابت چيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سال جيئرا رهيا)۔ [[ٽينبارڪ اوڪ]]، [[ڪيليفورنيا لوريل]]، [[شوگر پائن]]، [[ميڊرونا]](Arbutus)، [[چوڙي پنن وارو ميپل]](Acer macrophyllum)، ۽ [[ڊگلس-فر]] به هتي وڌن ٿا۔ ٻيلن جي زمين تي [[سورڊفرن]](Polystichum)، ايلم روٽ، [[بيرن ورٽ]]، ۽ [[ٽرِليئم]] ڍڪ ڏين ٿا، ۽ [[هڪلبيري]]، [[ايزيليا]]، ايلڊر، ۽ وائلڊ ڪرنٽ جا ڳاٺا ٿين ٿا۔ خاص جهنگلي گلن ۾ ماريپوسا، [[tulip|ٽوليپ]]، ۽ [[Lilium columbianum|ٽائيگر]] ۽ [[Lilium pardalinum|ليپرڊ]] لِليز شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;Sequoia sempervirens (D. Don) Endl.&quot;&gt;{{Cite web |title=Sequoia sempervirens (D. Don) Endl |url=http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm |access-date=October 7, 2010 |publisher=fed.us (U.S. Forest Service) |archive-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063912/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = California sea lion in La Jolla (70568).jpg
| caption1          = [[La Jolla|لا جويا]] ۾ هڪ [[ڪيليفورنيا لڌڙو]]
| image2            = Tule Elk - Merced National Wildlife Refuge Bill Leikam 12-03-2010.jpg
| caption2          = [[سان جوآڪين ويلِي]] ۾ هڪ [[ٽولي ايلڪ]]
}}

ڪينيڊين زون جي اوچائين تي [[جيفري صنوبر]]، [[ريڊ فر]]، ۽ [[لاڊجپول صنوبر]] چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ جهنگلي جهڙن علائقن ۾ ڊوارف [[مانزانيٽا]] ۽ سيانوٿس گهڻو آهي؛ هتي منفرد [[سيرا پفبال]](Calvatia sculpta) به ملي ٿو۔ ٽِمبر لائن کان ٿورو هيٺ، هڊسونيئن زون ۾ وائيٽبارڪ، فاڪس ٽيل، ۽ سلور پائن وڌن ٿا۔ لڳ ڀڳ {{convert|10500|ft|m}} تي آرڪٽڪ زون شروع ٿئي ٿو، جيڪو وڻن کان خالي علائقو آهي؛ هتي ٻوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جهنگلي گل شامل آهن، جهڙوڪ [[سيرا پرائمروز]](Primula suffrutescens)، [[Aquilegia flavescens|پيلو ڪولمبين]]، [[Ranunculus|الپائن بٽرڪپ]]، ۽ [[Dodecatheon alpinum|الپائن شوٽنگ اسٽار]]۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Life Zones of the Central Sierra Nevada&quot;&gt;{{Cite web |title=Life Zones of the Central Sierra Nevada |url=http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-date=March 1, 2012 |access-date=October 5, 2010 |publisher=sierrahistorical.org}}&lt;/ref&gt;
[[ناريل جو وڻ]] ڪيليفورنيا جي مشهور سڃاڻپ آهن، خاص طور [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾؛ ڪيترين نوعن کي ٻاهر کان آندو ويو آهي، پر ''Washington filifera'' (عام طور “ڪيليفورنيا فين پام” سڏيو وڃي ٿو) رياست جو مقامي آهي، جيڪو بنيادي طور [[ڪولوراڊو ريگستان]] جي اوئسز ۾ وڌي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.kcet.org/shows/lost-la/a-brief-history-of-palm-trees-in-southern-california |title= A Brief History of Palm Trees in Southern California |last= Masters|first= Nathan |date=December 7, 2011 |website= kcet.org |publisher= Public Media Group of Southern California/[[KCET]]/[[PBS]] |access-date= August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ متعارف ڪرايل ٻين عام ٻوٽن ۾ [[eucalyptus|يوڪليپٽس]]، [[اڪييشيا]]، [[پيپر ٽري]] (Schinus)، گيرينيم، ۽ [[اسڪاچ بروم]] شامل آهن۔ وفاقي سطح تي خطري ۾ درج ٿيل نوعن ۾ [[ڪنٽرا ڪوسٽا وال فلاور]](Erysimum capitatum)، [[اينٽيوڪ ڊيونز ايوننگ پرائمروز]]، [[سولانو گراس]](Tuctoria mucronata)، [[سان ڪليمينٽي ٻيٽ لارڪ اسپر]](Delphinium variegatum)، [[سالٽ مارش برڊز بيڪ]](Cordylanthus maritimus)، [[ميڪڊونلڊز راڪ-ڪريِس]](Arabis blepharophylla)، ۽ [[سانتا باربرا ٻيٽ لائيو فورايور]](Dudleya traskiae) شامل آهن۔ {{As of|1997|12}} تائين، 85 ٻوٽن جون نوعون “ٿريٽند” يا “اينڊينجرڊ” طور درج هيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

هيٺئين سونوران زون جي ريگستانن ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[سيھڙ|وڏو سيھڙ]]، [[ڪينگرو ريٽ]]، اسڪِرل، ۽ اوپوسم شامل آهن۔ عام پکين ۾ [[چٻرو]]، [[روڊرنر]]، [[ڪيڪٽس رِن]]، ۽ هاڪ جون مختلف نوعون شامل آهن۔ هتي جي رينگڻ وارن ۾ [[سائيڊوائينڊر وائپر]](Crotalus cerastes)، [[ڊيزارٽ ٽارٽائس]]، ۽ [[هورنڊ ٽوڊ]] شامل آهن۔ مٿئين سونوران زون ۾ [[پرونگھورن]]، [[ڊسڪي-فوٽڊ ووڊ ريٽ]]، ۽ [[رِنگ-ٽيلڊ ڪئٽ]] جهڙا جاندار ملن ٿا۔ هن زون جا خاص پکي [[ڪيليفورنيا ٿراشر]]، [[بشٽِٽ]](Psaltriparus minimus)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]] آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;California Condor&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=California Condor |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/California_Condor/id |access-date=October 3, 2010 |publisher=The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CalPhotos: Browse Mammal Common Names&quot;&gt;{{Cite web |date=October 2, 2010 |title=CalPhotos: Browse Mammal Common Names |url=http://calphotos.berkeley.edu/fauna/com-Mammal.html |access-date=October 3, 2010 |publisher=calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System&quot;&gt;{{Cite web |date=April 5, 2007 |title=Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System |url=http://nrs.ucdavis.edu/quail/natural/birds_bushtit.htm |access-date=October 5, 2010 |publisher=nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System) |archive-date=June 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610063556/http://nrs.ucdavis.edu/quail/Natural/Birds_bushtit.htm }}&lt;/ref&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ [[ڪولمبين بليڪ-ٽيلڊ ھرڻ]]، [[آمريڪن ڪارو رڇ]]، [[ڀورو لومڙ]]، [[ڪوگار]]، [[باب ٻلي]]، ۽ [[روزويلٽ ايلڪ]] ملن ٿا۔ گارٽر سانپ ۽ رئٽلسنيڪس جهڙا رينگڻ وارا هتي رهن ٿا۔ ان کان علاوه [[واٽر پپي]](Proteidae) ۽ [[ريڊوُڊ سيليمينڊر]] (Batrachoseps attenuatus) جهڙا خشڪي پاڻي وارا به عام آهن۔ [[ڪنگفشر]]، چِڪڊي، [[ٽوهي]]، ۽ همِنگ برڊ جهڙا پکي به هن علائقي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black-tailed Deer of California&quot;&gt;{{Cite web |date=2000 |title=Black-tailed Deer of California |url=http://www.westernhunter.com/Pages/Vol02Issue24/blacktail.html |access-date=October 7, 2010 |publisher=westernhunter.com}}&lt;/ref&gt;
ڪينيڊين زون ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[مائونٽين ويزل]]، [[سنو شو سيھڙ]]، ۽ چِپمنڪس جون ڪيترائي نوعون شامل آهن۔ نمايان پکين ۾ [[اسٽيلرز جي]] (بلو-فرنٽڊ جي)، [[مائونٽين چِڪڊي]]، [[هرمٽ ٿرش]]، [[آمريڪن ڊِپر]]، ۽ [[ٽائونسينڊز سولٽئير]] شامل آهن۔ جيئن جيئن هڊسونيئن زون ڏانهن اوچائي وڌي ٿي، پکي گهٽ ٿيندا وڃن ٿا۔ جڏهن⁠ته [[گري-ڪرائونڊ روزي فنچ]] بلند آرڪٽڪ علائقي جو واحد مقامي پکي چيو وڃي ٿو، ٻيا پکي جهڙوڪ [[ايناز همِنگ برڊ]] ۽ [[ڪلارڪس نٽڪريڪر]] به ملن ٿا۔ هن علائقي جا بنيادي ستڻ وارا جاندار سيرا ڪوني، [[وائيٽ-ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ]]، ۽ [[بگهورن رڍ]] آهن۔ {{As of|2003|04}} تائين، بگهورن شيپ کي [[يو ايس فِش اينڊ وائلڊ لائيف سروس]] پاران خطري ۾ درج ڪيو ويو هو۔ ڪيترن ئي زونز ۾ پکڙيل جاندارن ۾ [[مِيول ھرڻ]]، [[ڪويوٽي]]، [[جابلو شينھن]]، [[ناردرن فِلِڪر]]، ۽ هاڪ ۽ اسپيرو جون مختلف نوعون شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
[[File:Methuselah Walk USA Ca.jpg|thumb|[[ميٿوسيلا (صنوبر 
وڻ)|ميٿوسيلا]] دنيا جو [[سڀ کان پراڻا وڻ|سڀ کان پراڻو وڻ]] آهي، جيڪو [[قديم برِسلڪون صنوبر وارو ٻيلو|قديم برِسلڪون صنوبر واري ٻيلي]] ۾ [[اِنيو نيشنل فاريسٽ]] اندر ملي ٿو۔]]

ڪيليفورنيا جي آبي حيات رياست جي جبلائي ڍنڍن ۽ وهڪرن کان وٺي پئسفڪ جي پٿريلي ساحلي پٽي تائين چڱيءَ طرح ڦهلجي ٿي۔ ٽرائوٽ جون ڪيترائي نوعون ملن ٿيون، جن ۾ [[رينبو ٽرائوٽ|رينبو]]، [[سونھري ٽرائوٽ|سونھري]]، ۽ [[ڪٽ ٿروٽ ٽرائوٽ|ڪٽ ٿروٽ]] شامل آهن۔ لڏپلاڻ ڪندڙ سامن جون نوعون به عام آهن۔ گهري سمنڊ جي حيات ۾ [[اڇو سي باس|سي باس]]، [[ييلوفن ٽونا]]، [[بيراڪيوڊا]]، ۽ ويل جون ڪيترائي قسم شامل آهن۔ اتر ڪيليفورنيا جي ڀِٽن تي سيلز، سِي لائونز، ۽ ساحلي پکين جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ نوعون به شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
{{as of|2003|April}} تائين، 118 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي “اينڊينجرڊ” فهرست تي هئا؛ ۽ 181 ٻوٽا “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ خطري ۾ جانورن ۾ [[سان جوآڪين ڪِٽ لومڙ]](Vulpes macrotis)، [[پوائنٽ ايرينا مائونٽين بيور]](Aplodontia rufa nigra)، [[پئسفڪ پاڪٽ ڪوئو]]، [[سالٽ مارش هاروسٽ ڪوئو]]، [[مورو بي ڪينگرو ڪوئو]] (۽ ڪينگرو ڪوئي جون پنج ٻيون جنسون)، [[مارگوسا وول]]، [[ڪيليفورنيا ليسٽ ٽرن]]، [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]]، [[لاگرهيڊ شرائيڪ]]، [[بيل واري جھرڪي|سان ڪليمينٽي سيج جھرڪي]]، [[سان فرانسسڪو گارٽر نانگ]]، سيليمينڊر جون پنج نوعون، چب جون ٽي نوعون، ۽ پَپ فِش جون ٻه نوعون شامل آهن۔ يارهن تِتليون به خطري ۾ آهن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California's Endangered Insects—Formally Listed Insects |url=http://essig.berkeley.edu/endins/listed.htm |access-date=August 25, 2015 |website=berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه “ٿريٽند” طور وفاقي فهرست تي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Threatened and Endangered Invertebrates |url=http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html |access-date=May 8, 2017 |website=DFG.CA.gov |publisher=California Department of Fish and Wildlife |archive-date=May 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524215006/http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Search Results |url=https://ecos.fws.gov/ecp0/pub/SpeciesReport.do?groups=I&amp;listingType=L&amp;mapstatus=1 |access-date=May 8, 2017 |website=Environmental Conservation Online System |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; “ٿريٽند” جانورن ۾ ساحلي [[ڪيليفورنيا گنيٽ ڪيچر]]، [[پائيوٽ ڪٽٿروٽ ٽرائوٽ]]، [[ڏکڻ سِي آٽر]]، ۽ [[ناردرن اسپاٽڊ چٻرو]] شامل آهن۔ ڪيليفورنيا ۾ نيشنل وائلڊ لائيف رِفيوجز جي ڪُل ايراضي {{convert|290821|acre|km2}} آهي۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt; {{As of|2010|09}} تائين، 123 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot;&gt;{{Cite web |date=September 7, 2010 |title=U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California |url=http://ecos.fws.gov/tess_public/pub/stateListingAndOccurrenceIndividual.jsp?state=CA&amp;s8fid=112761032792&amp;s8fid=112762573902&amp;s8fid=24012838822503 |access-date=September 7, 2010 |publisher=ecos.fws.gov}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال تائين، 178 ڪيليفورنيا جا ٻوٽن جا قسم پڻ هن وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot; /&gt;

===درياهه===
{{main|ڪيليفورنيا جي درياهن جي فهرست}}

[[File:View of the Bay Area and the Californian Delta.jpg|thumb|left|[[سان فرانسسڪو بي]] (وچ-کاٻي) ۽ [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]] (مٿي-ساڄي)]]
ڪيليفورنيا اندر سڀ کان نمايان درياهي نظام [[سيڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]] مان ٺهي ٿو، جيڪي گهڻو ڪري سيرا نيواڊا جي اولهه ڍلان مان برف ڳرڻ سبب پاڻي حاصل ڪن ٿا، ۽ ترتيبوار سينٽرل ويلِي جي اتر ۽ ڏکڻ اڌ حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ ٻئي درياهه [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] ۾ گڏ ٿين ٿا، ۽ پوءِ [[سان فرانسسڪو بي]] وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] ڏانهن وهندا آهن۔ ڪيترائي وڏا معاون درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين نظام ۾ شامل ٿين ٿا، جن ۾ [[پِٽ درياهه]]، [[فيڌر درياهه]] ۽ [[ٽولومنِي درياهه]] شامل آهن۔
[[ڪلامٿ درياهه|ڪلامٿ]] ۽ [[ٽرنٽي درياهه (ڪيليفورنيا)|ٽرنٽي درياهه]] ڪيليفورنيا جي تمام پري اتر اولهه واري حصي ۾ وڏي ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[اِيل درياهه (ڪيليفورنيا)|اِيل درياهه]] ۽ [[ساليناس درياهه (ڪيليفورنيا)|ساليناس درياهه]] ترتيبوار [[سان فرانسسڪو بي]] جي اتر ۽ ڏکڻ پاسي ڪيليفورنيا جي سامونڊي پٽيءَ جي حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[موهاوي درياهه]] [[موهاوي ريگستان]] جو بنيادي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي، ۽ [[سانتا اينا درياهه]] [[ٽرانسورس رينجز]] جو گهڻو حصو پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن⁠ته اهو [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] کي وچ مان ڪٽي گذري ٿو۔ [[ڪولوراڊو درياهه]] [[ايرزونا]] سان گڏ رياست جي ڏکڻ اوڀر سرحد ٺاهي ٿو۔

ڪيليفورنيا جي گهڻن وڏن درياهن تي ٻن وڏين پاڻيءَ جي منصوبن جي حصي طور ڊيم ٺهيل آهن: [[سينٽرل ويلِي پروجيڪٽ]]، جيڪو [[سينٽرل ويلِي]] ۾ زراعت لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽ]]، جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] مان پاڻي کي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو۔ رياست جا ساحل، درياهه، ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذخيرو [[ڪيليفورنيا ڪوسٽل ڪميشن]] پاران ضابطي هيٺ آهن۔

===علائقا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ جڳهن جي فهرست}}
[[File:Ca-regions.svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست|ڪيليفورنيا جي علائقن]] جو نقشو]]
[[File:Southern California counties in red noshade.png|thumb|upright=1.2|نقشو جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] (مٿي اڇو) ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] (هيٺ ڳاڙهو) جي ورهاست ڏيکاري ٿو]]

ڪيليفورنيا کي روايتي طور [[اتر ڪيليفورنيا]] ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

; وڏيون ورهاستون
* '''[[اتر ڪيليفورنيا]]'''
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''

; علائقا
{{div col|colwidth=20em|content=
* '''[[شاسٽا ڪيسڪيڊ]]'''
** [[ڪلامٿ بيسن]]
** [[موڊاڪ پليٽو]]
* '''[[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]]'''
** [[لاسٽ ڪوسٽ]]
* '''[[سان فرانسسڪو بي ايريا|بي ايريا]]'''
** [[نارٿ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|نارٿ بي]]
** [[سان فرانسسڪو پيننسولا]]
** [[سانتا ڪلارا ويلِي|سائوٿ بي (سانتا ڪلارا ويلِي)]]
** [[ايسٽ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|ايسٽ بي]]
* '''[[سينٽرل ويلِي (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ويلِي]]'''
** [[سيڪرامئنٽو ويلِي]]
*** [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر سيڪرامئنٽو]]
** [[سان جوآڪين ويلِي]]
*** [[فريسنو ميٽروپوليٽن ايريا|ميٽروپوليٽن فريسنو]]
** [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]]
*'''[[سيرا نيواڊا]]'''
**[[گولڊ ڪنٽري]]
**[[ايسٽرن سيرا]]
* '''[[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]]'''
** [[مونٽيري بي ايريا]]
** [[بگ سَر]]
** [[گاويئوٽا ڪوسٽ]]
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''
** [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر لاس اينجلس]]
*** [[اينٽيلوپ ويلِي]]
*** [[لاس اينجلس بيسن]]
*** [[سان فرنينڊو ويلِي]]
*** [[سان گيبريل ويلِي]]
*** [[سانتا ڪلارِٽا ويلِي]]
** [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]]
** [[اورينج ڪوسٽ]]
** [[اِنلينڊ ايمپائر]]
** [[سان ڊيئگو–ٽيخُوانا]]
*'''[[ڪيليفورنيا جا ريگستان|ڪيليفورنيا ريگستان]]'''
**[[موهاوي ريگستان]]
**[[گريٽ بيسن ريگستان]]
**[[ڪولوراڊو ريگستان]] ([[سونوران ريگستان]])
***[[ڪاليڪسيڪو–ميڪسيڪالي]]
}}

===شهر ۽ ڳوٺ===
{{see also|ڪيليفورنيا ۾ شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|آبادي موجب ڪيليفورنيا جا سڀ کان وڏا شهر}}

رياست ۾ 483 [[بلدياتي ڪارپوريشن|انڪارپوريٽيڊ]] شهر ۽ ڳوٺ آهن،&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;/&gt; جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ [[ميونسپلٽي]] جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot;&gt;{{Cite web |title=CA Codes (gov:34500-34504) |url=http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-date=August 27, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Senate}}&lt;/ref&gt;

[[سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]] 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔&lt;ref name=&quot;Sacramento Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=Instant City: Sacramento |url=http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=[[California State Library]]}}&lt;/ref&gt; [[سان خوسيه، ڪيليفورنيا|سان خوسيه]]، [[سان ڊيئگو]]، ۽ [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔&lt;ref name=&quot;San Jose Inc&quot;&gt;{{Cite web |title=San Jose at a Glance |url=http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201852/http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-date=February 8, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Jose}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of San Diego&quot;&gt;{{Cite web |title=A History of San Diego Government |url=http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-date=May 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Diego}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benicia Inc&quot;&gt;{{Cite web |date=May 23, 2007 |title=California State Parks: 1846 to 1854 |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; [[مائونٽين هائوس، ڪيليفورنيا|مائونٽين هائوس]] 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;&gt;{{Cite web |date=July 1, 2024 |title=Mountain House officially becomes California's 483rd city |url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/mountain-house-officially-becomes-california-city/ |access-date=July 4, 2024 |publisher=CBS News}}&lt;/ref&gt;
انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ [[ميٽروپوليٽن ايريا]] ۾ اچي ٿي: [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]]، [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]، [[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا]]، [[سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا]]، يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]]۔

{{Largest cities
 |country=California
 |stat_ref=Source:&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
 |list_by_pop=
 |div_name=
 |div_link=ڪيليفورنيا جا ڪائونٽي{{!}}ڪائونٽي
 |city_1=لاس اينجلس
 |div_1=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_1=3,898,747
 |city_2=سان ڊيئگو
 |div_2=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_2=1,386,932
 |city_3=سان خوسيه، ڪيليفورنيا{{!}}سان خوسيه
 |div_3=سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارا
 |pop_3=1,013,240
 |city_4=سان فرانسسڪو
 |div_4=سان فرانسسڪو
 |pop_4=873,965
 |city_5=فريسنو، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |div_5=فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |pop_5=542,107
 |city_6=سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |div_6=سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |pop_6=524,943
 |city_7=لانگ بيچ
 |div_7=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_7=466,742
 |city_8=اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا{{!}}اوڪلينڊ
 |div_8=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_8=440,646
 |city_9=بيڪرزفيلڊ، ڪيليفورنيا{{!}}بيڪرزفيلڊ
 |div_9=ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ڪيرن
 |pop_9=403,455
 |city_10=ايناهايم
 |div_10=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_10=346,824
 |city_11=اسٽاڪٽن، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽاڪٽن
 |div_11=سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان جوآڪين
 |pop_11=320,804
 |city_12=ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |div_12=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_12=314,998
 |city_13=سانتا اينا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا اينا
 |div_13=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_13=310,227
 |city_14=آئروائين
 |div_14=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_14=307,670
 |city_15=چولا وسٽا، ڪيليفورنيا{{!}}چولا وسٽا
 |div_15=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_15=275,487
 |city_16=فريمونٽ، ڪيليفورنيا{{!}}فريمونٽ
 |div_16=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_16=230,504
 |city_17=سانتا ڪلارِٽا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارِٽا
 |div_17=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_17=228,673
 |city_18=سان برنارڊينو، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |div_18=سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |pop_18=222,101
 |city_19=موديسٽو، ڪيليفورنيا{{!}}موديسٽو
 |div_19=اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽينسلاوس
 |pop_19=218,464
 |city_20=مورينو ويلِي
 |div_20=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_20=208,634

}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقن جي فهرست|ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot;&gt;{{Cite web |date=August 15, 2017 |title=OMB Bulletin No. 17-01: Revised Delineations of Metropolitan Statistical Areas, Micropolitan Statistical Areas, and Combined Statistical Areas, and Guidance on Uses of the Delineations of These Areas |url=https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=dead |access-date=March 6, 2018 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آفيس آف مينيجمينٽ اينڊ بجيٽ]]}}&lt;/ref&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot;&gt;{{Cite web |title=Census QuickFacts: California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA/PST045219 |access-date=September 24, 2021 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ-ايناهايم، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|13200998|12828837}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|12}}
|[[سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ-هيورڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4749008|4335391}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي|مارن]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي|سان ميٽيو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|13}}
|[[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو-اونٽاريو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4599839|4224851}}
 |[[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|17}}
|[[سان ڊيئگو-ڪارلسبيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|3298634|3095313}}
 |[[سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ڊيئگو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|26}}
|[[سيڪرامئنٽو–روزويل–آرڊن-آرڪيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2397382|2149127}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|6}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|35}}
|[[سان خوسيه-سني ويل-سانتا ڪلارا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2000468|1836911}}
 |[[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|7}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|56}}
|[[فريسنو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|1008654|930450}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|8}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|62}}
|[[بيڪرزفيلڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|909235|839631}}
 |[[ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪيرن]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|9}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|70}}
|[[اوڪسنارڊ-ٿائوزنڊ اوڪس-وينٽورا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|843843|823318}}
 |[[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|10}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|75}}
|[[اسٽاڪٽن-لوڊي، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|779233|685306}}
 |[[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا گڏيل شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[گڏيل شمارياتي علائقن جي فهرست|گڏيل شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|18644680|17877006}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]، [[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]، [[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
|[[سان خوسيه-سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|9714023|8923942}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مارن]]، [[مرسڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مرسڊ]]، [[ناپا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ناپا]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]، [[سانتا ڪروز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪروز]]، [[سولانو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سولانو]]، [[سونوما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سونوما]]، [[اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اسٽينسلاوس]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|23}}
|[[سيڪرامئنٽو-روزويل، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|2680831|2414783}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[نيواڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|نيواڊا]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[سٽر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سٽر]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]، [[يوبا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يوبا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|45}}
|[[فريسنو-ماڊيرا، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|1317395|1234297}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]، [[ڪنگز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪنگز]]، [[ماڊيرا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ماڊيرا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|125}}
|[[ريڊنگ-ريڊ بلف، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|247984|240686}}
 |[[شاسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|شاسٽا]]، [[ٽيهيما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ٽيهيما]]
|}


== آباديائي انگ اکر ==
{{Main|ڪيليفورنيا جا آباديائي انگ اکر}}

===آبادي===
{{US Census population
| 1850 = 92597
| 1860 = 379994
| 1870 = 560247
| 1880 = 864694
| 1890 = 1213398
| 1900 = 1485053
| 1910 = 2377549
| 1920 = 3426861
| 1930 = 5677251
| 1940 = 6907387
| 1950 = 10586223
| 1960 = 15717204
| 1970 = 19953134
| 1980 = 23667902
| 1990 = 29760021
| 2000 = 33871648
| 2010 = 37253956
| 2020 = 39538223
| estyear = 2025
| estimate = 39355309
| footnote = ذريعا: 1790–1990، 2000، 2010، 2020، 2024&lt;ref name=&quot;dof.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ 2013 دوران 356,000 رهواسي وڌيا |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-date=May 2, 2014 |access-date=September 26, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census_1790_1990&quot;&gt;{{Cite web |date=August 20, 1993 |title=1990 آبادي ۽ رهائش بابت مردمشماري: يونٽ ڳڻپون، آمريڪا، 1990 سي پي ايڇ-2-1 |url=https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 1, 2012 |website=آبادي ۽ رهائش يونٽ ڳڻپون، 1790–1990 آبادي جا اندازا، صفحا 26–27 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واپار کاتو]]: معاشيات ۽ شماريات انتظاميا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Census2020&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=تڪڙا حقيقتون: ڪيليفورنيا |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]] |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;{{break}}چارٽ ۾ ڏيهي آباديءَ جا انگ اکر شامل ناهن.{{break}}مطالعا ظاهر ڪن ٿا ته 1850 ۾ ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي آبادي لڳ ڀڳ 150,000 هئي{{break}}۽ پوءِ 1900 تائين گهٽجي 15,000 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;americanindiantah1&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي انڊين سِوڪس منصوبي: اتر ڪيليفورنيا جا انڊين—وفاقي، رياستي ۽ چوڪيدارانه مداخلت جو ڪيس مطالعو، 1850–1860 |url=http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-date=March 17, 2012 |access-date=March 21, 2012 |publisher=آمريڪن انڊين ٽي اي ايڇ.ڪام}}&lt;/ref&gt;
}}

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;{{cite web |last1=جانسن |last2=ميهيا |last3=ميڪ گهي |first1=هانس |first2=ماريسول |first3=ايرڪ |title=ڪيليفورنيا جي آبادي |url=https://www.ppic.org/publication/californias-population/ |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |access-date=March 14, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=40Mill&gt;{{Cite news |url=https://calmatters.org/explainers/california-population-migration-census-demographics-immigration/ |first1=جڊي |last1=لن |first2=ايڊريا |last2=واٽسن |title=وضاحت: ڪيليفورنيا ۾ لڏپلاڻ—40 ملين جي ڪهاڻي |date=June 24, 2022 }}&lt;/ref&gt; [[2020 آمريڪي مردمشماري]] موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا [[2010 آمريڪي مردمشماري|2010]] کان 6.13٪ واڌ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{Cite web |title=آبادي، آبادي ۾ تبديلي، ۽ آبادي جي تبديليءَ جا اندازي ڪيل جزا: 1 اپريل 2010 کان 1 جولاءِ 2020 (اين ايس ٽي-اي ايس ٽي 2020-آل ڊيٽا) |url=http://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222173239/https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |archive-date=December 22, 2020 |access-date=April 26, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي.&lt;ref name=40Mill&gt;&lt;/ref&gt; هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا.&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=ايرڪ |last1=ميڪ گهي |first2=ماريسول ڪوئيار |last2=ميهيا |first3=هانس|last3=جانسن|url=https://www.ppic.org/blog/californias-stalled-population-growth/|title=ڪيليفورنيا ۾ آبادي واڌ جي سست رفتاري |date=April 26, 2021|publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Byler&gt;{{Cite news|first=ڊيوڊ|last=بائلر|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/03/31/why-californias-population-boom-has-stalled/|title=ڪيليفورنيا جي آباديءَ واري بوم ڇو سست ٿي ويو |newspaper=واشنگٽن پوسٽ|date=March 31, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ڪيليفورنيا جي گهٽجندڙ آبادي جا وڏا اثر |first=ڊين|last=والٽرز|url=https://calmatters.org/commentary/2022/04/california-population-decline/|work=ڪيل ميٽرز|date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ [[پيدائش جي شرح]]، [[ڪوڊ-19 وبا]] سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو.&lt;ref name = PPIC&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=اسٽاف ۽ ايجنسيون|url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/may/02/california-population-decline-trend-covid|title=ڪيليفورنيا جي آبادي ٻئي سال به لڳاتار گهٽجي رهي آهي |newspaper=دي گارڊين|date=May 2, 2022}}&lt;/ref&gt; آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا&lt;ref&gt;{{Cite news |author=روڊريگيز |first1=اينجيلا |last2=ريس |first2=فلپ |date=November 2, 2023 |title=وري به، ڪيليفورنيا مان لڏڻ وارا ماڻهو اندر لڏڻ وارن کان وڌيڪ آهن—ڊيٽا ڇا ٻڌائي ٿو؟ اهي ڪٿي وڃي رهيا آهن؟ |url=https://www.uniondemocrat.com/lifestyle/article_8e11bc68-79a4-11ee-998f-c71cde977c08.html |access-date=November 4, 2023 |newspaper=دي يونين ڊيموڪريٽ |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، [[ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪيليفورنيا وارن مان لڳ ڀڳ اڌ رياست ڇڏڻ تي سوچي رهيا آهن—سروي مطابق؛ گهڻن لاءِ وڏو سبب گذر سفر جي قيمت آهي |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/28/california-population-decline-costs-of-living-state/70363036007/ |first1=اٽزل |last1=لونا |date=Jun 28, 2023 |access-date=November 5, 2023 |newspaper=يو ايس اي ٽوڊي |language=en-US}}&lt;/ref&gt;، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=بليڪ |last2=سوزين |date=November 25, 2024 |title=پري کان ڪم سبب رياست ڇڏڻ وارن ڪيليفورنيا وارن ۾ ‘واپسي’ جون نشانيون |url=https://www.newsweek.com/california-sees-surge-people-moving-state-1986685 |access-date=May 20, 2025 |website=نيوزويڪ |language=en}}&lt;/ref&gt;، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو.{{Citation needed|date=May 2025}} جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي.&lt;ref name=PPIC&gt;&lt;/ref&gt; 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي [[آبادي جي گھاٽائي]] 250/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي ۽ [[آبادي-وزني گھاٽائي]] 7954/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي.{{refn|هر ماڻهو جي چوڌاري 1mi دائري اندر گھاٽائي جو اوسط|group=&quot;note&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=ڪيليفورنيا |url=https://urbanstats.org/article.html?longname=California%2C+USA |website=اربان اسٽيٽس |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;

[[File:California population density 2020.png|thumb|upright=1.4|left|ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي، 2020]]

[[گريٽر لاس اينجلس علائقو]] آمريڪا جو ٻيو وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جڏهن ته [[لاس اينجلس]] پاڻ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر]] آهي. [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;LA County DPSS&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2005 |title=ڊي پي ايس ايس بابت |url=https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm  |access-date=December 26, 2009 |publisher=لاس اينجلس ڪائونٽي ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ سوشل سروسز |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009151113/https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |archive-date= Oct 9, 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baby Slump In L.A. County&quot;&gt;{{Cite news |last=بيريٽ |first=بيٿ |date=September 19, 2003 |title=لاس اينجلس ڪائونٽي ۾ ٻارن جي ڄمڻ ۾ گهٽتائي |pages=N4 |work=لاس اينجلس ڊيلي نيوز |publisher=لاس اينجلس نيوز پيپر گروپ |url=http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |via=ريڊ آربٽ |access-date=December 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715060356/http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |archive-date=July 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[سان فرانسسڪو]] ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ جي گھاٽائي موجب فهرست|آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن]] مان هڪ آهي. [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن]] مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، [[سان ڊيئگو]] (8هون)، [[سان خوسيه (ڪيليفورنيا)|سان خوسيه]] (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو [[آبادي جو مرڪز]] [[شافٽر (ڪيليفورنيا)|شافٽر]] شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، [[ڪيرن ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ڪيرن ڪائونٽي]] ۾ واقع آهي.{{refn|آبادي جي مرڪز جا هم آهنگ {{Coord|35.491035|-119.347852|display=inline}} تي آهن.&lt;ref name=&quot;popCentersByState&quot;&gt;{{Cite web |date=November 17, 2021 |title=2020 جي مردمشماري لاءِ آبادي جا مرڪز |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/cenpop2020/CenPop2020_Mean_ST.txt |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري}}&lt;/ref&gt;
|group=&quot;note&quot;}}

2020 موجب، ڪيليفورنيا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي عمرِ توقع موجب فهرست|عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين]] نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr71/nvsr71-02.pdf |access-date=January 2, 2025 |title=آمريڪا جي رياستن جا حياتياتي ٽيبل، 2020|first1=ايلزبيٿ |last1=ايريا س |first2=جيا چُوان |last2=شو |first3=بيتزايدا |last3=ٽيههڊا-ويرا |first4=شيري |last4=مرفي |first5=برائگهم|last5=باسٽين|publisher=سينٽرز فار ڊزيز ڪنٽرول اينڊ پريوينشن|journal=نيشنل وائٽل اسٽيٽسٽڪس رپورٽس|volume=71|number=2|date=August 23, 2022|pages=1–18 |pmid=36043888 }}&lt;/ref&gt;
2010 کان شروع ٿي، [[ڪيليفورنيا گولڊ رش]] کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=واتانابي |first1=ٽيريسا |last2=بيسيرا |first2=هيڪٽر |date=April 1, 2010 |title=ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسين اڪثريت وارو درجو ٻيهر حاصل ڪيو |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-01-la-me-homegrown1-2010apr01-story.html |access-date=January 19, 2013 |work=لاس اينجلس ٽائمز}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot;&gt;{{Cite web |title=ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ صفر تي اچي وئي—۽ شايد ان کان به گهٽ |url=http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=پيو هسپانڪ سينٽر |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072108/http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf }}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]] جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;{{Cite news |last1=مگاني نِني |first1=اسٽيڦن |last2=ريس |first2=فلپ |date=January 17, 2013 |title=مردمشمارين موجب ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمدون لاطيني آمدن کان وڌي ويون |url=http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232108/http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 19, 2013 |work=سيڪرامئنٽو بي}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو]] مان [[خالص لڏپلاڻ]]، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt;
تازن سالن ۾ رياست ۾ [[غير دستاويزي مهاجر]]ن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2012 |title=غير اجازت يافته مهاجر: 2011 ۾ 11.1 ملين |url=http://www.pewhispanic.org/2012/12/06/unauthorized-immigrants-11-1-million-in-2011/ |access-date=August 25, 2015 |website=پيو ريسرچ سينٽر: هسپانڪ رجحان منصوو}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1{{spaces}}ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;BusinessWeek&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |title=ڪيليفورنيا ۾ غير قانوني مهاجرن جي کوٽ |website=بلومبرگ بزنس ويڪ |date=May 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510045259/http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |archive-date=May 10, 2012 }}&lt;/ref&gt; انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—[[غير قانوني مهاجر آبادي (آمريڪا)|ملڪ]] ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو—&lt;ref&gt;{{Cite news |last=سليوين |first=پيٽر |date=April 30, 2010 |title=نئون ايريزونا قانون پوليس کي ‘نازڪ’ صورتحال ۾ وجهي ٿو |pages=A4 |newspaper=واشنگٽن پوسٽ |location=واشنگٽن، ڊي سي |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] کان پوءِ&lt;/ref&gt; ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6{{spaces}}ملين هئا&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot;&gt;{{Cite news |last=گارڊنر |first=مائيڪل |date=April 19, 2011 |title=غير قانوني مهاجرن کي خدمتون گهٽائڻ آسان ناهي |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html |access-date=August 8, 2017 |work=[[دي سان ڊيئگو يونين-ٽربيون]]}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري [[لاس اينجلس ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]]، [[مونٽيري ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|مونٽيري]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|سان بينيٽو]]، [[ايمپيريل ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ايمپيريل]]، ۽ [[ناپا ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ناپا]] ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;PPIC2011II&quot;&gt;{{Cite web |last1=جانسن |first1=هانس |last2=هل |first2=لورا |date=July 2011 |title=غير قانوني لڏپلاڻ |url=http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 15, 2013 |website=اشاعتون |publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt; غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ [[ميڪسيڪو]] آهي.&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot; /&gt; ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ [[لاس اينجلس]]، [[اوڪلينڊ]]، ۽ [[سان فرانسسڪو]] شامل آهن،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 15, 2019 |title=پناهه وارن شهرن جا عملدار مهاجر قيدين کي منتقل ڪرڻ بابت ٽرمپ جي تجويز جي مذمت ڪن ٿا |url=https://www.npr.org/2019/04/15/713616857/officials-in-sanctuary-cities-condemn-trumps-proposal-to-move-immigrant-detainee?t=1567429578598}}&lt;/ref&gt; [[پناهه وارو شهر|پناهه وارين پاليسين]] اختيار ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=شهر ۽ رياستون—مزاحمت به ڪن ٿيون ۽ نون طريقن سان اميگريشن ڪڙڪائي ۾ مدد به ڪن ٿيون |url=https://pew.org/2O8sa9I |website=پيو.آرگ|date=August 3, 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو هائوسنگ اينڊ اربن ڊولپمينٽ کاتو|ايڇ يو ڊي]] جي 2022 واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ|سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ]] موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 [[بي گهر ماڻهو|بي گهر]] ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2007-2022 رياستن موجب پي آءِ ٽي ڳڻپون |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf|title=2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ (اي ايڇ اي آر) ڪانگريس ڏانهن}}&lt;/ref&gt;

===نسل ۽ نسليت===

[[File:Ethnicity in California (2020).jpg|thumb|upright=1.2|2020 واري آمريڪي مردمشماري موجب ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جو نقشو: نسل ۽ نسليت جي لحاظ کان گهڻائي]]

[[File:Map of Californian Counties by Percentage of Hispanics or Latinos.png|thumb|[[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ ۽ لاطيني ڪيليفورنيا واسي]] رياست جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. هي نقشو 2020 واري مردمشماري ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني ماڻهن جي سيڪڙي موجب ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون ڏيکاري ٿو:&lt;br /&gt;{{legend|#26619C|50٪ يا وڌيڪ}}{{legend|#0087BD|25–49٪}}{{legend|#6699CC|15–24٪}}{{legend|#9EB9D4|5–15٪}}]]
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right;&quot;
|+ [[2020 آمريڪي مردمشماري|2020 واري مردمشماري]] موجب نسلي ۽ قومياتي جوڙجڪ
|-
! class=&quot;unsortable&quot;|نسل ۽ نسليت&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=آمريڪا ۾ نسل ۽ نسليت: 2010 واري مردمشماري ۽ 2020 واري مردمشماري |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=August 12, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |access-date=September 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |اڪيلو
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |ڪُل
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هسپانڪ يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪُل ۽ جزوي نسب الڳ نٿا ڪيا وڃن.&lt;/ref&gt;
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|39.4|%|2||background:green}}
|-

| [[ڪيليفورنيا ۾ اڇا آمريڪي|اڇا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|34.7|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|38.3|%|2||background:gray}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪي|ايشيائي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|15.1|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|17.0|%|2||background:purple}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ آفريڪي آمريڪي|آفريڪي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|5.4|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|6.4|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.3|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|0.7|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا (غير هسپانڪ)
|align=right| {{bartable|0.6|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:brown}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جي آباديءَ جو نسلي ورهاست&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نسل موجب آبادي |url=https://censusscope.org/us/s6/chart_race.html |access-date=May 2, 2025 |website=سنسس اسڪوپ.آرگ}}&lt;/ref&gt;
!class=&quot;unsortable&quot;|نسلي جوڙجڪ
!1950&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا – نسل ۽ هسپانڪ اصل: 1850 کان 1990 تائين |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327163812/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-date=March 27, 2010 |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!1960&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1980&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |title=ڏهاڪن واري مردمشماري (2020، 2010، 2000) |url=https://www.census.gov/data/developers/data-sets/decennial-census.html |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2010 مردمشماري: ڪيليفورنيا رياست پروفائيل |url=https://www2.census.gov/geo/maps/dc10_thematic/2010_Profile/2010_Profile_Map_California.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مردمشمارِي ڊيٽا ڳوليو |url=https://data.census.gov/table?g=040XX00US06&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20(PL%2094-171) |access-date=June 28, 2024 |website=ڊيٽا.سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[اڇو آمريڪي|اڇا]]
|93.7%
|92%
|89%
|76.2%
|69%
|59.6%
|57.6%
|41.2%
|-
|[[آفريڪي آمريڪي|ڪارا]]
|4.4%
|5.6%
|7%
|7.7%
|7.4%
|6.7%
|6.2%
|5.6%
|-
|[[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
|1.7%
|2%
|2.8%
|5.3%
|9.6%
|10.9%
|13%
|15.4%
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]]
|0.2%
|0.2%
|0.5%
|0.9%
|0.8%
|1%
|1%
|1.6%
|-
|[[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]
|—
|—
|—
|—
|—
|0.4%
|0.4%
|0.4%
|-
|[[آمريڪي مردمشماري ۾ نسل ۽ نسليت|''ڪجهه ٻيو نسل'']]
|—
|0.1%
|0.7%
|10%
|13.2%
|16.8%
|17%
|21.2%
|-
|[[گهڻ نسلي آمريڪي|ٻه يا وڌيڪ نسل]]
|—
|—
|—
|—
|—
|4.8%
|4.9%
|14.6%
|-
|[[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|'''هسپانڪ يا لاطيني''']] '''(ڪنهن به نسل مان)'''
|'''7.2%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=پنج ڏکڻ اولهه واري رياستن ۾ چونڊيل نسلي گروهن جون آباديائي خاصيتون |url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/pc-s1-supplementary-reports/pc-s1-55.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;'''
|'''9.1%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;'''
|'''13.7%'''
|'''19.2%'''
|'''25.8%'''
|'''32.4%'''
|'''37.6%'''
|'''39.4%'''
|-
|[[غير هسپانڪ اڇا|''غير هسپانڪ اڇا'']]
|86.5%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|82.9%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|''76.3%''
|''66.6%''
|''57.2%''
|''46.7%''
|''40.2%''
|''34.7%''
|-
|''غير هسپانڪ ڪارا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''7.5%''
|''7.0%''
|''6.4%''
|''5.8%''
|''5.4%''
|-
|''غير هسپانڪ ايشيائي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''5.3%''
|''9.1%''
|''10.8%''
|''12.8%''
|''15.1%''
|-
|''غير هسپانڪ ڏيهي آمريڪي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.9%''
|''0.6%''
|''0.5%''
|''0.4%''
|''0.4%''
|-
|''غير هسپانڪ پئسفڪ ٻيٽن جا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.3%''
|''0.3%''
|''0.3%''
|-
|''غير هسپانڪ “ڪجهه ٻيو نسل”''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.5%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.6%''
|-
|''غير هسپانڪ ٻه يا وڌيڪ نسل''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''2.7%''
|''2.4%''
|''4.1%''
|}
آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% [[اڇا آمريڪي|اڇا]] (جن ۾ [[هسپانڪ اڇا آمريڪي|هسپانڪ اڇا]] پڻ شامل آهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02008 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02008&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 33.7% [[غير هسپانڪ اڇا|غير هسپانڪ اڇا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 18.1% [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02011 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02011&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 7.3% [[آفريڪي آمريڪي|ڪارا يا آفريڪي آمريڪي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02009 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02009&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 3.2% [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]] ۽ [[الاسڪا جا ڏيهي|الاسڪا جا ڏيهي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02010 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02010&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 0.9% [[ڏيهي هوائي|ڏيهي هوائي]] يا [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02012 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02012&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; ۽ 34.3% [[ڪجهه ٻيو نسل|ڪجهه ٻيو نسل]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02013 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02013&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cpercentage |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]] (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن.&lt;ref name=&quot;2018CensusDemo&quot;&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/table/RHI125215/06 2018 آمريڪي مردمشماري تڪڙا حقيقتون]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، 2018.&lt;/ref&gt; [[غير هسپانڪ اڇا]] رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا.&lt;ref name=2018CensusDemo&gt;&lt;/ref&gt; ''[[ڪيلفورنيائو|ڪيلفورنيائو]]'' ڪيليفورنيا جا اهي [[هسپانڪ]] رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني ڳالهائيندڙ]] ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف [[ميڪسيڪي آمريڪي]]/[[چيڪانو]]، [[ڪريئولو ماڻهو|ڪريئولو اسپيني]]، ۽ [[ميسٽيزو]] پسمنظرن سان جڙيل آهي.&lt;ref&gt;جيئن ڪلارڪ، ڊونالڊ ٽي. (2008) ۾ حوالو ڏنل: ''سانتا ڪروز ڪائونٽي جڳهن جا نالا'' ص 442، اسڪاٽس ويلي، ڪيليفورنيا، ڪيسٽرل پريس.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]]، ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]] آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-hispanic-population.html|title=ڪولمبين ۽ هونڊورين آباديون پهريون ڀيرو 1 ملين کان وڌيون؛ وينزويلا جي آبادي 2010 کان پوءِ سڀ کان تيز وڌي |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] نسب، 6.6% وٽ [[جرمن آمريڪي|جرمن]] نسب، 6.1% وٽ [[انگريز آمريڪي|انگريز]] نسب، 5.6% وٽ [[آئرش ماڻهو|آئرش]] نسب، 4.9% وٽ [[چيني آمريڪي|چيني]] نسب، 4.3% وٽ [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] نسب، 4% وٽ [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] نسب (گهڻو ڪري [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]] ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]])، 3.4% وٽ [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] نسب، 2.8% پاڻ کي [[آمريڪي نسب|آمريڪي]] نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] نسب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02018&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ethnic Origins in California.png|thumb|upright=2|ڪيليفورنيا ۾ نسلي اصل]]

{{as of|2011}}, 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ايڪس نر |first=رچ |date=June 3, 2012 |title=هاڻي 1 سال کان گهٽ عمر وارا آمريڪي گهڻي ڀاڱي اقليتون آهن—پر اوهايو ۾ نه: شمارياتي جھلڪ |url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html |access-date=September 20, 2016 |website=ڪليولئنڊ.ڪام |publisher=ايڊوانس اوهايو}}&lt;/ref&gt;
ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1{{spaces}}ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري [[ڪيليفورنيا جا ڏيهي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن]] سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي [[ميڪسيڪو جا ڏيهي ماڻهو|ميڪسيڪي آمريڪي انڊين]] ۽ 67,904 پاڻ کي [[وچ آمريڪا جا انڊين|وچ آمريڪي انڊين]] سڃاڻائن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02014 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02014&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;
2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[اقليت-اڪثريت رياست|اقليت آبادي]] آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;CensusQuickFacts&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي مردمشماري بيورو مان ڪيليفورنيا جون تڪڙيون حقيقتون |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-date=December 28, 2009 |access-date=December 26, 2009 |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt; گذريل 25 سالن دوران [[غير هسپانڪ اڇا]] آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانڪ]] ۽ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20100607034629/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2010%2F06%2F05%2FMNSG1DQ1BL.DTL رياست ۾ اڇا ‘بدلي واري سطح’ کان هيٺ]&quot;. [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]]. June 5, 2010.&lt;/ref&gt; هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون.&lt;ref name=&quot;Economist CA Hispanics&quot;&gt;{{Cite news |date=June 20, 2015 |title=لاطيني زور |newspaper=دي اڪانامسٽ |url=https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo}}&lt;/ref&gt; لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب [[چين]]، [[ڀارت]]، ۽ [[فلپائن]] مان لڏپلاڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Asians CA&quot;&gt;{{Cite web |last=وينڊل ڪاڪ्स |title=ايشيائي: آمريڪا جي سڀ کان تيزي سان وڌندڙ اقليت |url=http://www.newgeography.com/content/004825-asians-americas-fastest-growing-minority |access-date=July 19, 2015 |publisher=نيو جيوگرافي}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا [[ميڪسيڪو]] (3.8 ملين)، [[فلپائن]] (821,136)، [[چين]] (795,450)، [[ڀارت]] (574,498)، ۽ [[ويٽنام]] (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ مهاجر |url=https://www.ppic.org/publication/immigrants-in-california/#:~:text=The%20vast%20majority%20of%20California's,)%20and%20Vietnam%20(502,600) |access-date=May 20, 2025 |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- مهرباني ڪري موبائل ۽ آئي پيڊ ريزوليوشنز تي ٽيسٽ ڪريو (موبائل سائيٽ تي) جڏهن تبديلي ڪريو—هي اڳ به ٽٽيو آهي --&gt;
&lt;!-- {{div col|colwidth=33%}} هٽايو ويو ڇاڪاڻ ته اضافي ٽيبلون ۽ {{Div col end}} [[Special:Diff/978266367]] تي هٽايا ويا --&gt;

===ٻوليون===
{{main|ڪيليفورنيا جون ٻوليون}}

{{see also|ڪيليفورنيا انگريزي|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي}}
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-open&quot; style=&quot;margin-left:1em; float:right&quot;
|+ '''ڪيليفورنيا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائبيون ويندڙ ٻوليون'''
|-
! ٻولي !! آبادي{{break}}&lt;small&gt;({{as of|2021|lc=y}})&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي ڪميونٽي سروي: گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ 5 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي لاءِ انگريزي ڳالهائڻ جي صلاحيت |url=https://data.census.gov/table?q=punjabi&amp;g=040XX00US06&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=false |access-date=July 23, 2023 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; !! [[سيڪڙو|٪]]
|-
|[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]]
|20,763,638
|{{Percentage|20,763,638|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]
|10,434,308
|{{Percentage|10,434,308|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]
|1,244,445
|{{Percentage|1,244,445|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ تاگالوگ ٻولي|تاگالوگ]]
|757,488
|{{Percentage|757,488|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]]
|544,046
|{{Percentage|544,046|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]]
|356,901
|{{Percentage|356,901|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ عربي ٻولي|عربي]]
|231,612
|{{Percentage|231,612|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فارسي ٻولي|فارسي]]
|221,650
|{{Percentage|221,650|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]
|211,614
|{{Percentage|211,614|37,027,601|2}}
|-
|[[هندي]]
|208,148
|{{Percentage|208,148|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ روسي ٻولي|روسي]]
|178,176
|{{Percentage|178,176|37,027,601|2}}
|-
|[[پنجابي آمريڪي|پنجابي]]
|156,763
|{{Percentage|156,763|37,027,601|2}}
|-
|[[جاپاني آمريڪي|جاپاني]]
|135,992
|{{Percentage|135,992|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
|126,371
|{{Percentage|126,371|37,027,601|2}}
|}

[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] ڪيليفورنيا جي [[ڊي جوري]] ۽ [[ڊي فيڪٽو]] [[سرڪاري ٻولي]] طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي [[سرڪاري ٻولي]] طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63|پروپوزيشن 63]] جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڊرائيور لائسنس يا سڃاڻپ ڪارڊ جي تجديد |url=http://www.dmv.ca.gov/dl/dl_info.htm#languages |publisher=ڪيليفورنيا ڊپارٽمينٽ آف موٽر ويھيڪلز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AB 800 Analysis&quot;&gt;{{Cite web |last=ويسن |first=هرب |author-link=Herb Wesson |date=July 17, 2001 |title=اي بي 800 اسيمبلي بل—بل جو تجزيو |url=http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123142018/http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-date=November 23, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي |page=3 |quote=In 1986, California voters amended the state constitution to provide that the Legislature and officials of the State of California shall take all steps necessary to insure that the role of English as the common language of the State of California is preserved and enhanced. The Legislature shall make no law which diminishes or ignores the role of English as the common language of California.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull English already official&quot;&gt;{{Cite news |last=هل |first=ڊيانا |date=May 20, 2006 |title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي اڳ ئي “سرڪاري” آهي |work=[[سان جوسي مرڪيوري نيوز]]}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = left
| width             = 250
| image1            = California Constitution 1849 title page.jpg
| image2            = Proclama al Pueblo de California (1849) (cropped).jpg
| footer            = [[ڪيليفورنيا جو آئين]] [[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] (کاٻي) ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]] (ساڄي) ٻنهي ٻولين ۾ آمريڪي ۽ [[ڪيلفورنيائو]] نمائندن پاران لکيو ويو.
}}

[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=گفورڊ | first1=برنارڊ آر. | last2=والديس | first2=گواڊالوپي | title=ڪيليفورنيا جي سرڪاري اسڪولن ۾ هسپانڪ شاگردن جي لساني اڪيلائپ: ٻيهر ڳنڍجڻ جو چيلينج | journal=ٽيچرز ڪاليج رڪارڊ: تعليم ۾ علمي تحقيقي آواز | volume=108 | issue=14 | date=2006 | issn=0161-4681 | doi=10.1177/016146810610801408 | pages=125–154 | url=https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-date=October 15, 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf |date=October 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zocalopublicsquare.org/2016/12/15/california-losing-ability-hablar-espanol/ideas/connecting-california/|title=ڇا ڪيليفورنيا “هبلار ايسپانيو ل” ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي رهيو آهي؟ &amp;#124; ڪنڪٽنگ ڪيليفورنيا|first=جو |last=ميٿيوز |date=December 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|quote=Spanish is deeply intertwined in our society | last=گڊ | first=گريٽا | title=ڪيليفورنيا ۾ 10.4 ملين ماڻهو اسپيني ڳالهائين ٿا—هتي آهي ته اوهان به ڪيئن سکي سگهو ٿا | website=ايس ايف گيٽ | date=March 31, 2021 | url=https://www.sfgate.com/shopping/article/10-4-million-people-speak-Spanish-in-16067234.php}}&lt;/ref&gt; اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي [[ڪيليفورنيا تي فتح]] ۽ [[گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو]] کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون [[ڪيليفورنيا جو آئين]] 1849 جي [[ڪيليفورنيا آئيني ڪنوينشن|مونٽيري آئيني ڪنوينشن]] ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite web | last=ايڊورڊس | first=اينڊريو | title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي ۽ اسپيني جي ڊگهي گڏيل تاريخ | website=لاس اينجلس ڊيلي نيوز | date=July 18, 2010 | url=https://www.dailynews.com/2010/07/18/english-spanish-share-long-history-in-california/}}&lt;/ref&gt;
ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languagepolicy.net/archives/1879con.htm|title=ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي جا حق: 1879 واري آئين تي بحث|website=لينگويج پاليسي.نيٽ}}&lt;/ref&gt; ويهين صدي جي وچ ڌاري [[صرف-انگريزي تحريڪ]] جي وڌڻ سان [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63]] منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|title=ڪيليفورنيا جي ٻه-ٻولي تعليم تي ووٽ پٺيان پيچيده تاريخ|date=November 2, 2016|magazine=ٽائيم|access-date=February 5, 2026|archive-date=June 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629101048/https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58]] [[ٻه-ٻولي تعليم]] تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | last=گارشيا | first=ڪيرن | title=ٻي ۽ ٽين نسل جا لاطيني ڪيئن اسپيني ٻولي ٻيهر پنهنجائي رهيا آهن | website=لاس اينجلس ٽائيمز | date=January 31, 2023 | url=https://www.latimes.com/lifestyle/story/2023-01-31/how-language-affects-identity-for-latinos }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=سانچيذ | first=ڪلاڊيو | title=لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، ڪيليفورنيا واسي ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي تي ٻيهر نظر وجهن ٿا | website=اين پي آر | date=October 29, 2016 | url=https://www.npr.org/sections/ed/2016/10/29/499867678/the-debate-over-bilingual-education-in-california }}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ksbw.com/article/dollar178-million-grant-uplifts-california-spanish-speaking-students/41236323|title=$1.78 ملين گرانٽ ڪيليفورنيا جي اسپيني ڳالهائيندڙ شاگردن کي هٿي ڏئي ٿي |first=ڪرسچن |last=بالديراس |date=September 16, 2022|website=ڪي ايس بي ڊبليو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=ڪيلي | first=سنڊي | title=ڪيليفورنيا چاهي ٿو ته 2040 تائين گهڻا شاگرد ٻه-ٻولي ٿين. هتي آهي ڇو. | website=سان ڊيئگو يونين-ٽربيون | date=March 10, 2022 | url=https://www.sandiegouniontribune.com/2022/03/10/california-wants-most-students-to-be-bilingual-by-2040-heres-why/ }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vcstar.com/story/news/2021/03/10/el-eco-leads-more-spanish-language-courses-california-lutheran/4551110001/|title=ڪيليفورنيا لٿرن يونيورسٽي جا عملدار وڌيڪ اسپيني ٻولي جا آپشن ٺاهين ٿا |first=شيواني |last=پٽيل |website=وينٽورا ڪائونٽي اسٽار}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي [[اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا]] جي بهتر خدمت ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smdailyjournal.com/sponsored/will-spanish-overtake-english-as-the-most-spoken-language-of-california/article_0a193d8e-88f9-11ec-b067-bbf4bca11bba.html|title=ڇا اسپيني ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي طور انگريزي کي پوئتي ڇڏي ڏيندي؟ |date=February 8, 2022|website=سان ميٽيئو ڊيلي جرنل}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://janerosenthal.com/live-in-california-learn-spanish/|title=جيڪڏهن اوهان ڪيليفورنيا ۾ رهو ٿا ته ڇا اوهان کي اسپيني سکڻ گهرجي؟ &amp;#124; جين روزنٿل ليکڪا |first=جَينس |last=ٽيم |date=January 17, 2023|website=جين روزنٿل}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Native Languages 1770&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪويوٽي پريس |title=1770 ۾ ڪيليفورنيا جا ڏيهي قبيلہ، گروهه، ٻولي خاندان ۽ لهجا |url=http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html |edition=1966 |access-date=December 27, 2009 |archive-date=April 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430112732/http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indian Root Languages 1994&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ پارڪس |title=ڪيليفورنيا انڊينن جون بنيادي ٻوليون ۽ قبيلائي گروهه |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=23545 |edition=1994 |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt; 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013 |title=ڏيهي زرعي مزدور سروي—ڪيليفورنيا جي زراعت ۾ ڏيهي ميڪسيڪي. حصو V: ٻولي ۽ ثقافت |url=http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=July 1, 2013}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون [[خطري هيٺ ٻولي|خطري هيٺ]] آهن، جيتوڻيڪ هاڻي [[ٻولي جي بحالي]] لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هيٺ ڪيليفورنيا جي ڏيهي ٻولين جي فهرست ڏنل آهي: ڪيليفورنيا جون بنيادي ٻوليون: اٿاباسڪن خاندان: هوپا، ميٽول، لاسڪ، وائيلاڪي، سنڪيون، ڪيٿو، ٽولووا، نونگاتل، وِيوٽ، چِلو لا؛ هوڪن خاندان: پومو، شاسٽا، ڪارڪ، چِميرڪو؛ الگونڪئن خاندان: وهِلڪٽ، يوروڪ؛ يوڪين خاندان: واپو؛ پينوٽين خاندان: موداڪ، ونٽو، نوملاڪي، ڪونڪو، مائدو، پيٽون، نيسينان، مِيوڪ، ڪوسٽ مِيوڪ، ليڪ مِيوڪ، اولونِه، اتر وادي يوڪوٽس، ڏکڻ وادي يوڪوٽس، فوٿِل يوڪوٽس؛ هوڪن خاندان: ايسيلن، سيلينن، چوميش، اِيپائي، ٽِيپائي، يوما، هالچيڪوما، موهاوي؛ يوٽو-ازٽيڪن خاندان: مونو پائيوٽ، موناچي، اوونز وادي پائيوٽ، ٽوباتو لابال، پينامنٽ شوشون، ڪاوائيسو، ڪِتانيمڪ، ٽاٽاوِيام، گيبريلينو، جوانينو، لوئيسينو، ڪوئيپينو، ڪاهويلا، سيرانئو، چيمهويئي&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ [[پنجابي آمريڪي|پنجابي]] ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي.
رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ [[آمريڪي انگريزي]] ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي [[ڪيليفورنيا انگريزي]] چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ [[سَريلي تبديلي]] ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Bucholtz&quot;&gt;{{Cite journal |last1=بوخولٽز |first1=ميري |display-authors=etal |date=December 2007 |title=هيلا نار ڪيل يا ٽوٽلي سو ڪيل؟: ڪيليفورنيا جي ادراڪي لهجيات |journal=جرنل آف انگلش لنگوئسٽڪس |volume=35 |issue=4 |pages=325–352 |citeseerx=10.1.1.516.3682 |doi=10.1177/0075424207307780 |s2cid=64542514}}&lt;/ref&gt;

===مذهب===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مذهب}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ديولن جي فهرست}}{{Update section|date=جنوري 2026}}{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مذهبي پاڻ-سڃاڻپ، [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2021 واري ''آمريڪي قدرن جي سروي'' موجب&lt;ref&gt;{{Cite web |last=اسٽاف |date=February 24, 2023 |title=آمريڪي قدرن جو ائٽلس: ڪيليفورنيا ۾ مذهبي روايت |url=https://ava.prri.org/#religious/2021/States/religion/m/US-CA|access-date=April 4, 2023 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪيت]]
| value1 = 34
| color1 = پرپل
| label2 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ پروٽيسٽنٽيت|پروٽيسٽنٽيت]]
| value2 = 27
| color2 = نيرو
| label3 = [[يهووا جا شاهد|يهووا جا شاهد]]
| value3 = 1
| color3 = ٽيل
| label4 = [[مورمنيت]]
| value4 = 1
| color4 = هلڪو نيرو
| label5 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ لادينيت|غير وابسته]]
| value5 = 28
| color5 = اڇو
| label6 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ بدھمت|بدھمت]]
| value6 = 2
| color6 = پيلو
| label7 = [[آمريڪي يهودي|يهوديت]]
| value7 = 1
| color7 = گلابي
| label8 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ هندومت|هندومت]]
| value8 = 1
| color8 = نارنگي
| label9 = ٻيو
| value9 = 5
| color9 = ڪارو
}}
2014 ۾ ڪيليفورنيا جي آبادي جي سيڪڙي طور پيروڪارن جي تعداد مطابق سڀ کان وڏا [[مذهبي فرقو|مذهبي فرقا]] هن ريت هئا: ڪيٿولڪ چرچ 28%، اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 20%، ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 10% هئا. گڏجي، هر قسم جا پروٽيسٽنٽ 32% ٿيا. جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا، اهي آبادي جو 27% هئا. ٻين مذهبن جو ورهاست 1% مسلمان، 2% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref name=&quot;pew2014&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--اسٽاف ليکڪ(ن)؛ نالو ناهي.--&gt; |date=May 12, 2015 |title=آمريڪا جو بدلجندڙ مذهبي منظرنامو، ''ضميمو د: تفصيلي جدولون'' |url=http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf |access-date=June 5, 2015 |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |archive-date=May 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528123026/http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf }}&lt;/ref&gt; هي 2008 کان تبديلي هئي، جڏهن آبادي پنهنجو مذهب هن ريت سڃاڻايو: ڪيٿولڪ چرچ 31%؛ اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 18%؛ ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 14%. 2008 ۾، جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا اهي 21% هئا. 2008 ۾ ٻين مذهبن جو ورهاست 0.5% مسلمان، 1% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ رياست وار مذهبي وابستگي |url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=June 24, 2010 |website=آمريڪا جي مذهبي منظرنامي جو مطالعو |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |page=103}}&lt;/ref&gt; ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]]'' 2006 ۾ ڪيليفورنيا جي [[آمريڪي يهودي|يهودي]] آبادي کي لڳ ڀڳ 1,194,190 قرار ڏنو.&lt;ref&gt;ايرا ايم. شيِسڪِن ۽ آرنلڊ داشيفسڪي، &quot;آمريڪا جي گڏيل رياستن جي يهودي آبادي، 2006&quot;، ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]] 2006''، جلد 106 [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/usjewpop.html].&lt;/ref&gt;{{Unreliable source?|date=جنوري 2026|certain=yes}} [[مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن]] مطابق، 2010 ۾ پيروڪارن جي لحاظ کان سڀ کان وڏا فرقو هي هئا: [[ڪيٿولڪ چرچ]] 10,233,334؛ [[ڪيليفورنيا ۾ يسوع مسيح جي آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ|يسوع مسيح جو آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ]] 763,818؛ ۽ [[سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن]] 489,953.&lt;ref name=&quot;www.thearda.com&quot;&gt;{{Cite web |title=مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن &amp;#124; رياستي ميمبرشپ رپورٽ |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp |access-date=December 16, 2013 |publisher=thearda.com |archive-date=December 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217000142/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp }}&lt;/ref&gt;{{Update inline|date=جنوري 2026}}
[[File:Cathedral of San Carlos Borromeo (cropped2).jpg|thumb|[[مونٽيري (ڪيليفورنيا) ۾ سين ڪارلوس بوروميو جو ديول|سين ڪارلوس بوروميو جو ديول]]، مونٽيري ۾، 1791–94 ۾ ٺهيو، ڪيليفورنيا جو سڀ کان پراڻو [[پارش]] آهي.&lt;ref&gt;ڪلارڪ، ڊونلڊ ٽي.، مونٽيري ڪائونٽي جا جاءِ نالا: هڪ جغرافيائي لغت (ڪيسٽرل پريس، ڪارمل ويلي، ڪيليفورنيا، 1991).&lt;/ref&gt;|left]]
ڪيليفورنيا ۾ ڪيٿولڪ آبادي وڏي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي سرحدن اندر ميڪسيڪي ۽ مرڪزي آمريڪي ماڻهن جو وڏو انگ رهندڙ آهي. ڪيليفورنيا ۾ ٻارهن ڊائوسيس ۽ ٻه آرچ ڊائوسيس آهن، [[لاس اينجلس جو آرچ ڊائوسيس]] ۽ [[سان فرانسسڪو جو آرچ ڊائوسيس]]؛ جن مان پهريون آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سڀ کان وڏو آرچ ڊائوسيس آهي.

[[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي مان ظاهر ٿيو ته ڪيليفورنيا ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ مذهبي آهي: 62% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته خدا تي سندن ايمان بابت هو “بلڪل پڪ” آهن، جڏهن ته قومي سطح تي 71% اهڙو چون ٿا. سروي اهو به ڏيکاريو ته 48% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته مذهب “تمام اهم” آهي، جڏهن ته قومي سطح تي اهو انگ 56% آهي.&lt;ref name=&quot;Helfland 2008&quot;&gt;{{Cite news |last=هيلفينڊ |first=ڊيوڪ |date=June 24, 2008 |title=رياست ۾ مذهب بابت نرم رويو—سروي موجب ڪيليفورنيا واسي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ خدا جي وجود بابت گهٽ پڪ رکن ٿا |work=لاس اينجلس ٽائيمز |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-24-me-faith24-story.html |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي ثقافت}}

{{see also|ڪيليفورنيا جو کاڌو}}
[[File: Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|thumb|right|[[هالي ووڊ جو نشان]]، [[لاس اينجلس]] ۾]]
ڪيليفورنيا جي ثقافت [[اولهه جي ثقافت]] آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت]] ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن [[هسپانوي]] [[ڪيلفورنيئو]] ۽ [[ميڪسيڪو جي ثقافت|ميڪسيڪي]] اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.&lt;ref name=&quot;World of Opportunity&quot;&gt;{{Cite web |last=پارڪ |first=بورِي |date=December 2003 |title=موقعن جي دنيا—ڊيئوس جي شاگردن ڪهڙيون نيون ٻوليون پڙهڻ چاهين ٿا ۽ ڇو |url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611013350/http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-date=June 11, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=[[يو سي ڊيئوس]] شاگرد معاملن جي تحقيق ۽ معلومات}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، [[عظيم اقتصادي ڏڪار]] دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ [[دي بيچ بوائز]] ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

===ميڊيا ۽ وندر===

{{further|لاس اينجلس ۾ ميڊيا|سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ ميڊيا|ڪيليفورنيا ۾ موسيقي}}
{{see also|آمريڪا ۾ تفريحي پارڪن جي فهرست#ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا ۾ اخبارن جي فهرست|ڪيليفورنيا ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}}
[[File:Walt_Disney_Studios_Alameda_Entrance.jpg|thumb|left|[[والٽ ڊزني ڪمپني|ڊزني]]، جنهن جو مرڪز [[بر بينڪ (ڪيليفورنيا)|بر بينڪ]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين ميڊيا ۽ وندر ڪمپنين مان هڪ آهي.]]
[[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] ۽ لاس اينجلس جو باقي علائقو وندر لاءِ هڪ اهم عالمي مرڪز آهي، جتي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سينما|آمريڪي فلم صنعت]] جا [[وڏا فلم اسٽوڊيو|“وڏا پنج” وڏا فلم اسٽوڊيو]] ([[ڪولمبيا پڪچرز|ڪولمبيا]]، [[والٽ ڊزني پڪچرز|ڊزني]]، [[پيرا مائونٽ پڪچرز|پيرا مائونٽ]]، [[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل]]، ۽ [[وارنر بروز پڪچرز|وارنر بروز]]) سميت ڪيترائي ننڍا فلم اسٽوڊيو به هتي يا ان جي آس پاس قائم آهن. ڪيترائي [[ايني ميشن]] اسٽوڊيو به رياست اندر پنهنجا صدر دفتر رکن ٿا. آمريڪا جا چار وڏا تجارتي ٽيليويزن براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ ([[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]]، [[سي بي سي|سي بي ايس]]، [[اين بي سي]]، ۽ [[فوڪس براڊڪاسٽنگ ڪمپني|فوڪس]]) ۽ ٻين ڪيترن نيٽ ورڪن جا به رياست ۾ پيداواري مرڪز ۽ آفيسون آهن. اهي چار وڏا تجارتي براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ، ۽ ٻه وڏا اسپيني-ٻولي نيٽ ورڪ ([[ٽيليمونڊو]] ۽ [[يوني ويزن]])—انهن مان هر هڪ وٽ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن|ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن]] آهن، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لاس اينجلس ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سان فرانسسڪو ۾ هوندو.{{refn|group=&quot;note&quot;|[[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]] وٽ اهڙن اسٽيشنن جو انگ سڀ کان گهٽ آهي (ٽئي): [[ڪي اي بي سي-ٽي وي]] لاس اينجلس ۾، [[ڪي جي او-ٽي وي]] سان فرانسسڪو ۾، ۽ [[ڪي ايف ايس اين-ٽي وي]] فريزنو ۾.}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Googleplex HQ (cropped).jpg
| caption1          = [[گوگل]]، جنهن جو مرڪز [[مائونٽن ويو (ڪيليفورنيا)|مائونٽن ويو]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين [[ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان هڪ آهي.
| image2            = State Fair 2014.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ فيئر]] هر سال اونهاري ۾ [[ڪيل ايڪسپو]] ۾، اتر اوڀر [[سيڪريمنٽو]] ۾ منعقد ٿيندي آهي.
}}

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ، جيڪا اڄ به موجود آهي، [[ڪي سي بي ايس (اي ايم)]] (سان فرانسسڪو بي ايريا ۾) 1909 ۾ قائم ٿي. [[يونيورسل ميوزڪ گروپ]]، “[['ميوزڪ مارڪيٽ|وڏا چار]]” رڪارڊ ليبلن مان هڪ، [[سانتا مونيڪا (ڪيليفورنيا)|سانتا مونيڪا]] ۾ قائم آهي، جڏهن ته [[وارنر رڪارڊز]] [[لاس اينجلس (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]] ۾ آهي. ڪيترائي آزاد رڪارڊ ليبل، جهڙوڪ [[مائينڊ آف ا جينيس رڪارڊز]]، به رياست ۾ پنهنجا مرڪز رکن ٿا. ڪيليفورنيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي صنفن جي جنم ڀومي پڻ آهي، جن ۾ [[بيڪرز فيلڊ ساؤنڊ]]، [[بي ايريا ٿريش ميٽل]]، [[الٽرنيٽو راڪ]]، [[جي-فنڪ]]، [[نيو ميٽل]]، [[گليم ميٽل]]، [[ٿريش ميٽل]]، [[سائيڪيڊيلڪ راڪ]]، [[اسٽونر راڪ]]، [[پنڪ راڪ]]، [[هارڊڪور پنڪ]]، [[ميٽل ڪور]]، [[پاپ پنڪ]]، [[سرف ميوزڪ]]، [[ٿرڊ ويو اسڪا]]، [[ويسٽ ڪوسٽ هپ هاپ]]، [[ويسٽ ڪوسٽ جاز]]، [[جاز ريپ]] ۽ ٻيون گهڻيون صنفون شامل آهن. ٻيون صنفون جهڙوڪ [[پاپ راڪ]]، [[انڊي راڪ]]، [[هارڊ راڪ]]، [[هپ هاپ]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[راڪ موسيقي|راڪ]]، [[راڪ ا بلي]]، [[ڪنٽري موسيقي|ڪنٽري]]، [[هيوي ميٽل موسيقي|هيوي ميٽل]]، [[گرنج]]، [[نيو ويو موسيقي|نيو ويو]] ۽ [[ڊسڪو]] پڻ رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيون ويون. ان کان علاوه، ڪيترن برطانوي بينڊن، جهڙوڪ [[ليڊ زپلن]]، [[ڊيپ پرپل]]، [[بليڪ سابٿ]] ۽ [[دي رولنگ اسٽونز]]، بين الاقوامي شهرت کان پوءِ رياست ۾ رهائش اختيار ڪئي.
[[سيلڪن ويلي]] جو گهر هئڻ سبب، بي ايريا ڪيترين نمايان [[انٽرنيٽ ميڊيا]]، [[سماجي ميڊيا]] ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جو صدر دفتر آهي. [[وڏي ٽيڪ|“وڏا پنج” ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان ٽئي ([[ايپل انڪ.|ايپل]]، [[ميٽا پليٽ فارمز|ميٽا]] ۽ [[گوگل]]) هتي قائم آهن، ۽ ٻيون خدمتون جهڙوڪ [[نيٽ فلڪس]]، [[پينڊورا ريڊيو]]، [[ٽوئٽر]]، [[ياهو!]] ۽ [[يوٽيوب]] به هتي لاڳاپيل مرڪز رکن ٿيون. هتي قائم ٻين اهم ڪمپنين ۾ [[ايڇ پي انڪ.]] ۽ [[انٽيل]] شامل آهن. [[مائڪروسافٽ]] ۽ [[ايمازون (ڪمپني)|ايمازون]] جون به هن علائقي ۾ آفيسون آهن.
ڪيليفورنيا، خاص طور تي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.speedhunters.com/2022/03/car-culture-southern-california/ |title=ڪار ڪلچر: ڇا ڏکڻ ڪيليفورنيا کان بهتر ڪٿي به ٿيندو؟ |last=رائن |first=سارا |date=March 18, 2022|website= speedhunters.com|publisher=[[اليڪٽرانڪ آرٽس انڪ.]] |access-date= August 17, 2023|quote=Ask anyone who's involved in the automotive hobby where they'd suggest heading for some really thick car culture, and Southern California would surely be mentioned.}}&lt;/ref&gt; کي جديد [[ڪار ثقافت]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.2307/25591577 | jstor=25591577 | last1=لٽز | first1=آر. سي. | title=ڪٿي به نه ويندڙ رستي تي؟ ڪيليفورنيا جي ڪار ثقافت | journal=California History | date=August 28, 2023 | volume=79 | issue=1 | pages=50–55 }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[فاسٽ فوڊ]]، [[فاسٽ ڪيجوئل ريسٽورنٽ|فاسٽ ڪيجوئل]] ۽ [[آرامده کاڌ خوراڪ واري ريسٽورنٽ چينن جي فهرست|آرامده کاڌ خوراڪ]] وارا چين به قائم ٿيا، جن مان ڪي پوءِ عالمي سطح تي وڌيا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا پيزا ڪچن]]، [[ڊينيز]]، [[آئي ايڇ او پي]]، [[مڪڊونلڊز]]، [[پانڊا ايڪسپريس]] ۽ [[ٽيڪو بيل]].

===راندين===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ راندين}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ پيشاور راندين جي ٽيمن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Pebble-Beach-CA.jpg
| caption1          = [[پيبِل بيچ گالف لنڪس]]، دنيا جي بهترين درجابندي وارن [[گالف ڪورس]]ن مان هڪ
| image2            = LBGP05.jpg
| caption2          = [[لانگ بيچ جو گرينڊ پري]] اتر آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي کان جاري وڏي [[گليءَ جي ڊوڙ|اسٽريٽ ريس]] آهي.
}}

ڪيليفورنيا وٽ 18 [[آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ وڏيون پيشاور راندين جون ليگ|وڏين پيشاور راندين جي ليگ]] فرنچائزون آهن، جيڪي ڪنهن به ٻي رياست کان گهڻيون آهن. [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] وٽ پنج وڏيون ليگ ٽيمون آهن، جڏهن ته [[گريٽر لاس اينجلس ايريا]] ڏهه ٽيمُن جو گهر آهي. سان ڊياگو وٽ ٻه وڏيون ليگ ٽيمون آهن ۽ سيڪريمنٽو وٽ هڪ آهي. اين ايف ايل [[سپر بائول]] ڪيليفورنيا ۾ 12 ڀيرا پنج مختلف اسٽيڊيمَن ۾ منعقد ٿيو آهي: [[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]]، روز بائول، اسٽينفورڊ اسٽيڊيم، [[ليوائيس اسٽيڊيم]]، ۽ [[سان ڊياگو اسٽيڊيم]]. تيرهون، [[سپر بائول ايل وي آءِ]]، [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] ۾ [[اِنگل وُڊ (ڪيليفورنيا)|اِنگل وُڊ]] ۾ 13 فيبروري 2022 تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=نارانخو |first=ڪينڊِس |date=March 28, 2014 |title=سپر بائول 2016 ۾ ليوائيس اسٽيڊيم ڏانهن اچي رهيو آهي |url=http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-date=March 29, 2014 |access-date=March 28, 2014 |newspaper=Kron4 – سان فرانسسڪو بي ايريا نيوز |publisher=KRON 4 |accessdate=February 5, 2026 |archivedate=March 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا وٽ گهڻي عرصي کان ڪيترائي معزز ڪاليجي راندين جا پروگرام رهيا آهن. ڪيليفورنيا دنيا جي سڀ کان پراڻي ڪاليج بائول راند، سالياني [[روز بائول گيم|روز بائول]]، سميت ٻين جو به گهر آهي.
[[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس ريمز]]، [[لاس اينجلس چارجرز]]، ۽ [[سان فرانسسڪو 49رز]].
[[ميجر ليگ بيسبال|ايم ايل بي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[سان فرانسسڪو جائنٽس]]، [[لاس اينجلس ڊاجرز]]، [[لاس اينجلس اينجلز]]، ۽ [[سان ڊياگو پيڊريس]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loscerritosnews.net/2021/06/14/how-many-mlb-teams-are-in-california/ |title=ڪيليفورنيا ۾ ايم ايل بي جون ڪيتريون ٽيمون آهن؟ |author=&lt;!--نه ٻڌايل--&gt; |date=June 14, 2021 |website=loscerritosnews.net |publisher=Hews Media Group, [[سيرِٽوِس ڪميونٽي نيوز]] |access-date=August 17, 2023 |quote=There are a total of five different MLB franchises that are currently located on the west coast, with the Los Angeles Dodgers, Los Angeles Angels, Oakland Athletics, San Diego Padres and the San Francisco Giants.}}&lt;/ref&gt;
[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|اين بي اي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]، [[لاس اينجلس ڪلپرز]]، [[لاس اينجلس ليڪرز]]، ۽ [[سيڪريمنٽو ڪنگز]]. اضافي طور، [[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|ڊبليو اين بي اي]] جون به رياست ۾ ٻه ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس اسپارڪس]] ۽ [[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]].
[[نيشنل هاڪي ليگ|اين ايڇ ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[ايناهائم ڊڪس]]، [[لاس اينجلس ڪنگز]]، ۽ [[سان هوزي شارڪس]].
[[ميجر ليگ ساڪر|ايم ايل ايس]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس گليڪسي]]، [[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]، [[لاس اينجلس ايف سي]]، ۽ [[سان ڊياگو ايف سي]].
[[ميجر ليگ رگبي|ايم ايل آر]] جي رياست ۾ هڪ ٽيم آهي: [[سان ڊياگو ليجن]].
ڪيليفورنيا آمريڪا جي گڏيل رياستن جي واحد رياست آهي جنهن [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري]] ۽ [[سياري واري اولمپڪ رانديون|سياري]] ٻنهي اولمپڪن جي ميزباني ڪئي آهي. [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] جي اونهاري رانديون [[لاس اينجلس]] ۾ ٿيون. ليڪ ٽاهو علائقي ۾ اسڪوا ويلي اسڪي رزارٽ (هاڻي [[پاليسيدز ٽاهو]]) [[1960 سياري اولمپڪ رانديون|1960]] جي سياري رانديون ميزبان رهيو. لاس اينجلس [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028 اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان ڪيليفورنيا چوٿين ڀيرو اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=نگوري |first1=ايڊم |author-link=Adam Nagourney |last2=لانگمين |first2=جيري |date=July 31, 2017 |title=لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني لاءِ معاهدو ڪري ٿو |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802233825/https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |archive-date=August 2, 2017}}&lt;/ref&gt; 
[[1994 فيفا ورلڊ ڪپ]] جون ڪيترين رانديون ڪيليفورنيا ۾ ٿيون، جن ۾ [[روز بائول اسٽيڊيم|روز بائول]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪئي (جن ۾ [[1994 فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] به شامل)، جڏهن ته [[اسٽينفورڊ اسٽيڊيم]] ڇهه ميچن جي ميزباني ڪئي.
[[2026 فيفا ورلڊ ڪپ|2026 ورلڊ ڪپ]] جو شيڊول 2026 ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ تائين واپس اچڻ لاءِ مقرر آهي. لاس اينجلس ۾ [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪندو، جن ۾ ٽي گروپ اسٽيچ فڪسچر، ٻه رائونڊ آف 32 ميچون، ۽ هڪ تمام گهڻي انتظار ڪيل ڪوارٽر فائنل شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=رهنمائي: لاس اينجلس 2026 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ راند، ثقافت ۽ جشن کي گڏ ڪري ٿو |url=https://tourisports.com/2025/12/25/guide-los-angeles-blends-sport-culture-and-celebration-for-the-2026-fifa-world-cup/ |website=Tourisports |date=December 25, 2025 |access-date=25 December 2025}}&lt;/ref&gt;
اولمپڪ راندين کان علاوه، ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ گيمز]] جي به ميزباني ڪري ٿي.
ڪيترين راندين، جهڙوڪ [[سرفنگ]]، [[سنو بورڊنگ]]، ۽ [[اسڪيٽ بورڊنگ]]، ڪيليفورنيا ۾ ايجاد ٿيون، جڏهن ته ٻين جهڙوڪ [[والي بال]]، [[ساحلي فٽبال]]، ۽ [[اسڪينگ]] کي رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو ويو.
رياست ۾ وڏيون راندين ۾ [[گالف]]، [[روڊيو]]، [[ٽينس]]، [[پهاڙي چڙهائي]]، [[ميراٿون|ميراٿون ڊوڙ]]، [[گهوڙي جي ڊوڙ]]، [[بولنگ]]، [[مخلوط مارشل آرٽس]]، [[مڪا بازي]]، ۽ [[موٽر راندون]]—خاص طور تي [[ناسڪار]] ۽ [[فارمولا ون]]—شامل آهن.
[[File:The &quot;Olympic Gateway&quot; arch and male and female statues at the entrance to the Los Angeles Memorial Coliseum, Los Angeles, California LCCN2013631630.tif|right|thumb|[[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]] [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] ۾ ڪئي، ۽ [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028]] ۾ به ميزباني ڪندو.]]
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|-
! ٽيم
! راند
! ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ريمز]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[نيشنل فٽبال ليگ]] (NFL)
|-
|[[لاس اينجلس چارجرز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[سان فرانسسڪو 49رز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ڊاجرز]]
|[[بيس بال]]
|[[ميجر ليگ بيسبال]] (MLB)
|-
|[[لاس اينجلس اينجلز]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان ڊياگو پيڊريس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان فرانسسڪو جائنٽس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]
|[[باسڪيٽبال]]
|[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (NBA)
|-
|[[لاس اينجلس ڪلپرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[لاس اينجلس ليڪرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[سيڪريمنٽو ڪنگز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (WNBA)
|-
|[[لاس اينجلس اسپارڪس]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]]
|-
|[[ايناهائم ڊڪس]]
|[[برف هاڪي]]
|[[نيشنل هاڪي ليگ]] (NHL)
|-
|[[لاس اينجلس ڪنگز]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[سان هوزي شارڪس]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[لاس اينجلس گليڪسي]]
|[[ايسوسيئيشن فٽبال|ساڪر]]
|[[ميجر ليگ ساڪر]] (MLS)
|-
|[[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[لاس اينجلس ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[سان ڊياگو ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[اينجل سٽي ايف سي]]
|ساڪر
|[[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] (NWSL)
|-
|[[سان ڊياگو ويو ايف سي]]
|ساڪر
|نيشنل وومينز ساڪر ليگ
|-
|[[سان ڊياگو ليجن]]
|رگبي يونين
|ميجر ليگ رگبي
|}

==تعليم==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ تعليم}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻٽي-ٻولي تعليم}}
[[File:Santa Barbara Senior High School (cropped).jpg|thumb|left|[[سانتا باربرا هاءِ اسڪول]]، [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ مسلسل استعمال ۾ رهندڙ سڀ کان پراڻن هاءِ اسڪولن مان هڪ]]
ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{CongRec|2000|S2337|April 6, 2000}}&lt;/ref&gt;
سرڪاري [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ثانوي تعليم|ثانوي تعليم]] ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ هاءِ اسڪول|هاءِ اسڪول]] شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ [[1988 جي ڪيليفورنيا تجويز 98|منفرد آئيني ترميم]] جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ [[ڪيليفورنيا جي ڪميونٽي ڪاليجن جي فهرست|ڪميونٽي ڪاليجن]] لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prop 98&quot;&gt;{{Cite web |date=February 2005 |title=تجويز 98 جو بنيادي تعارف |url=http://www.lao.ca.gov/2005/prop_98_primer/prop_98_primer_020805.htm |access-date=January 29, 2010 |website=LAO.ca.gov |publisher=ڪيليفورنيا ليجسليٽو اينالسٽ آفيس}}&lt;/ref&gt;
2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).&lt;ref name=&quot;Governing_State_Ed_data&quot;&gt;{{Cite magazine |date=June 1, 2018 |title=رياستن موجب في شاگرد تعليمي خرچ |url=http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |url-status=live |magazine=[[Governing (magazine)|Governing]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702004654/http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |archive-date=July 2, 2018 |access-date=July 18, 2018 |quote=NOTE: Adult education, community services and other nonelementary-secondary program expenditures are excluded.}}&lt;/ref&gt;
2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).&lt;ref name=&quot;Urban_study&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/ |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |quote=This chart includes two places, District of Columbia, and the U.S. average, so the number rankings rank 52 total entities; this needs to be understood when viewing these rankings.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urban_study_notes&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202025027/http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |archive-date=February 2, 2017 |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |page=7 |quote=For state and local government spending, we rely primarily on the U.S. Census Bureau's Census of Governments Annual Survey of State and Local Government Finances for fiscal year 2012, as revised and released on October 23, 2015.1 For state and local government employment and payroll, we draw from the U.S. Census Bureau's Census of Governments Government Employment and Payroll survey for full-time equivalent employees in March 2012.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MN_state_comparison&quot;&gt;{{Cite news |last=وولفولڪ |first=جان |date=January 15, 2018 |title=ڪيليفورنيا وارا ٽيڪسنس کان وڌيڪ رياستي ۽ مڪاني ٽيڪس ڇو ڀرين ٿا؟ |work=[[دي مرڪيوري نيوز|سان هوزي مرڪيوري نيوز]] |url=https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |url-status=live |access-date=July 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208202805/https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |archive-date=February 8, 2018 |quote=California spending per resident on K-12 schools was about average among the states, but while teacher pay was among the highest, the state trailed others in teachers and support staff per student.}}&lt;/ref&gt;

===اعليٰ تعليم===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Berkeley glade afternoon.jpg
| caption1          = [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي|يو سي برڪلي]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] جو سڀ کان پراڻو ڪيمپس آهي، ۽ رياست جي سرڪاري فليگ شپ يونيورسٽي آهي.
| image2            = Stanford University Main Quad - 7 June 2009.jpg
| caption2          = [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] هڪ نجي يونيورسٽي آهي، جيڪا دنيا جي اعليٰ درجابندي وارن يونيورسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيو ايس ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگس 2023: عالمي سطح تي اعليٰ يونيورسٽيون |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023 |access-date=November 28, 2022 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا ۾ سرڪاري [[اعليٰ (پوسٽ سيڪنڊري) تعليم|پوسٽ سيڪنڊري تعليم]] ٽن ڌار نظامن ۾ منظم آهي:
* رياست جو [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] [[اسٽيٽ يونيورسٽي نظام|نظام]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] (يو سي) آهي. 2011 جي خزاني جي سيمسٽر تائين، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جو گڏيل [[شاگرد]] انگ 234,464 هو.&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{Cite web |title=لاگ اِن—ڪانفلوئنس |url=https://confluence.ucop.edu/login.action?os_destination=%2Fpages%2Fviewpage.action%3FspaceKey%3DUC101%26title%3DAbout%2Bthe%2BUniversity%2Bof%2BCalifornia&amp;permissionViolation=true |website=confluence.ucop.edu}}&lt;/ref&gt; يو سي جا ڏهه ڪيمپس آهن؛ انهن مان نَو عام ڪيمپس آهن، جيڪي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ٻنهي پروگرام آفر ڪندا آهن ۽ جن جو نتيجو بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ ڊگريون هونديون آهن؛ هڪ خاص ڪيمپس [[يو سي سان فرانسسڪو]] آهي، جيڪو مڪمل طور تي [[ڪيليفورنيا ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال]] جي شعبن ۾ گريجوئيٽ تعليم لاءِ وقف آهي، ۽ جتي [[يو سي ايس ايف ميڊيڪل سينٽر]] موجود آهي—اهو ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان اعليٰ درجابنديءَ وارو [[ڪيليفورنيا ۾ اسپتالون|اسپتال]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=July 15, 2007 |title=آمريڪا جون بهترين اسپتالون 2007 |url=http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |magazine=[[U.S. News &amp; World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711023109/http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |archive-date=July 11, 2007 |access-date=July 15, 2007}}&lt;/ref&gt; هي نظام اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ اٺين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس وقت سان گڏ وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=گلمور |first=جينيٽ |date=December 19, 2016 |title=85,000 شاگرد برڪلي جي 2017–18 فريشمن ڪلاس ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏين ٿا |url=http://news.berkeley.edu/2016/12/19/85000-students-seek-admission-to-berkeleys-2017-18-freshman-class/ |access-date=May 8, 2017 |website=Berkeley News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ڪينڊل |first=ربيڪا |title=يو سي ايل اي 2017 فريشمن درخواستن سان ڪيترائي رڪارڊ ٽوڙي ٿو |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/ucla-breaks-several-records-with-2017-freshman-applications |access-date=May 8, 2017 |website=UCLA Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;پاويل، فرين. “ڪيليفورنيا جي شاگردن کي ڪاليج اختيارن لاءِ مقابلو.” ''يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ''. ن.پ.، February 6, 2017. ويب. May 7, 2017.&lt;/ref&gt; يو سي نظام وٽ تاريخي طور ڊاڪٽريٽ ڊگري ڏيڻ جو خاص اختيار رهيو آهي، پر پوءِ هي صورتحال تبديل ٿي ۽ سي ايس يو وٽ هاڻي محدود قانوني اختيار آهي ته هو يو سي کان ڌار ڪجهه قسمن جون ڊاڪٽريٽ ڊگريون به ڏئي سگهي.
* [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي]] (سي ايس يو) نظام ۾ لڳ ڀڳ 430,000 شاگرد آهن. سي ايس يو (جنهن جو مختصر نالو استعمال ٿيندي وقت عام طور “دي” جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته يو سي ۾ ائين نه ٿيندو) اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ ٽين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس هاڻي وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Powell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رد ٿيڻ جي وڌندڙ انگ سان خدشا: ڇا لانگ بيچ “ايليٽ” يونيورسٽي بڻجي رهي آهي؟ |url=https://edsource.org/2016/rising-number-of-rejections-raise-fears-that-long-beach-is-becoming-elite-university/95431 |access-date=May 8, 2017 |website=EdSource}}&lt;/ref&gt; سي ايس يو کي شروع ۾ رڳو بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون ڏيڻ جو اختيار هو، ۽ ڊاڪٽريٽ صرف يو سي يا نجي يونيورسٽين سان گڏيل پروگرامن جي صورت ۾ ڏئي سگهندو هو. پوءِ سي ايس يو کي ڪجهه مخصوص شعبي وارن ڊاڪٽريٽ ڊگريُن کي پاڻمرادو ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو (انهن علمي شعبن ۾ جيڪي يو سي جي روايتي دائري ۾ سڌي مداخلت نه ڪن).
* [[ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز]] نظام اهڙا لوئر-ڊويزن ڪورس مهيا ڪري ٿو جن جو نتيجو ايسوسيئيٽ ڊگري هوندو آهي، ۽ بنيادي مهارتون ۽ ورڪ فورس ٽريننگ به فراهم ڪري ٿو، جيڪي مختلف قسمن جي سرٽيفڪيٽن تائين پهچائن ٿيون. (هاڻي ڪيليفورنيا جا پندرهن ڪميونٽي ڪاليج چار سالا بيچلر ڊگريون به انهن شعبن ۾ ڏين ٿا، جيڪي پنهنجي علائقي ۾ گهڻي گهرج وارا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بيچلر ڊگري پروگرام {{!}} ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز چانسلر آفيس |url=https://www.cccco.edu/About-Us/Chancellors-Office/Divisions/Educational-Services-and-Support/What-we-do/Curriculum-and-Instruction-Unit/Curriculum/Baccalaureate-Degree-Program |access-date=October 8, 2022 |website=www.cccco.edu}}&lt;/ref&gt;) هي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ 112 ڪاليج آهن ۽ جيڪي 2.6{{spaces}} ملين کان وڌيڪ شاگردن کي خدمتون ڏين ٿا.

ڪيليفورنيا ڪيترين قابلِ ذڪر نجي يونيورسٽين جو به گهر آهي، جهڙوڪ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (ڪيل ٽيڪ)، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]]، [[ڪليرمونٽ ڪاليجز]]، [[سانتا ڪلارا يونيورسٽي]]، [[لوئيولا ميري مائونٽ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سان ڊياگو]]، [[يونيورسٽي آف سان فرانسسڪو]]، [[چيپمين يونيورسٽي]]، [[پيپرڊائن يونيورسٽي]]، [[اوڪسيڊينٽل ڪاليج]]، ۽ [[يونيورسٽي آف دي پيسفڪ (آمريڪا جي گڏيل رياستون)|يونيورسٽي آف دي پيسفڪ]]—۽ ٻيا ڪيترائي نجي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون، جن ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ خاص مقصد وارا ادارا پڻ شامل آهن. ڪيليفورنيا ۾ فنونِ لطيفه وارن ڪاليجن جي گهڻي گهڻائي آهي، جن ۾ [[ڪيليفورنيا ڪاليج آف دي آرٽس]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف دي آرٽس]]، [[سان فرانسسڪو آرٽ انسٽيٽيوٽ]]، [[آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن]]، ۽ [[اڪيڊمي آف آرٽ يونيورسٽي]] وغيره شامل آهن.

==معيشت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي معيشت}}

[[File:SJ skyline at night horizontal.jpg|thumb|upright=1.3|[[سليڪون ويلي]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪنالاجي مرڪز|ٽيڪ حب]] آهي، ۽ [[بگ ٽيڪ]] جون ڪمپنيون جهڙوڪ [[ايپل اِنڪ.|ايپل]]، [[الفابيٽ اِنڪ.|الفابيٽ]]، [[ميٽا پليٽفارمز، اِنڪ.|ميٽا]]، [[اين ويڊيا ڪارپوريشن|اين ويڊيا]]، [[اِنٽيل ڪارپوريشن|اِنٽيل]]، [[ايچ پي اِنڪ.|ايچ پي]]، [[نيٽ فلڪس، اِنڪ.]]، [[اوبر ٽيڪنالاجيز، اِنڪ.|اوبر]] ۽ ٻيون ڪيترائي هتي موجود آهن.]]
ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي. {{as of|2024}} تائين، [[مجموعي رياستي پيداوار]] (GSP) $4.172{{spaces}}[[1000000000000 (number)|ٽرِلِين]] (في فرد $102,500) هئي، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي]] آهي.&lt;ref name=&quot;GDPByState&quot;&gt;{{cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |url=https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state |website=GDP by State &amp;#124; U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;gdp&quot;&gt;{{Cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |website=Bureau of Economic Analysis |url=https://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/qgdpstate_newsrelease.htm |access-date=May 18, 2018}}&lt;/ref&gt; {{as of|2025}} تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ سان،&lt;ref name=&quot;8large&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2, 2010 |title=Calif. retains economy that would be 8th largest |url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206151318/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=September 2, 2012 |website=Bloomberg BusinessWeek}}&lt;/ref&gt; اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Cite web |title=GDP, PPP (current international $) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc |access-date=June 14, 2014 |publisher=World Bank, International Comparison Program database}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي معيشت [[آفريڪا جي معيشت|آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا جي معيشت|آسٽريليا]] کان به وڏي آهي، ۽ [[ڏکڻ آمريڪا جي معيشت|ڏکڻ آمريڪا]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2019 |title=GDP, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |access-date=January 22, 2020 |website=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800&lt;ref name=&quot;bls.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا: معيشت هڪ نظر ۾ |url=https://www.bls.gov/regions/west/california.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121114732/http://www.bls.gov/regions/west/california.htm |archive-date=November 21, 2014 |access-date=December 6, 2021 |website=bls.gov}}&lt;/ref&gt; هو {{As of|2021|09|lc=y}} تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=آمريڪي مردم شماري بيورو ڪوئڪ فيڪٽس: ڪيليفورنيا|url=https://www.census.gov/quickfacts/CA|url-status=live|access-date=December 6, 2021|website=www.census.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201115306/https://www.census.gov/quickfacts/CA |archive-date=December 1, 2017 }}.&lt;/ref&gt; 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون فارچون 500 ڪمپنين جي تعداد موجب|ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burleigh |first=Emma |date=June 4, 2024 |title=California beats out Texas and New York as home to the most Fortune 500 companies |url=https://fortune.com/2024/06/04/fortune-500-california-most-companies/ |access-date=February 17, 2025 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-23 |title=Report: Florida leads nation in new business creation |url=https://www.businessobserverfl.com/news/2026/jan/23/florida-new-business-creation/ |access-date=2026-02-04 |website=Business Observer |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين [[ننڍو ڪاروبار|ننڍا ڪاروبار]] هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Small Business Profile - California |url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/California_2025-State-Profile.pdf |access-date=February 4, 2025 |website=U.S. Small Business Administration Office of Advocacy}}&lt;/ref&gt; 

[[File:The port of Long Beach 2 by Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] گڏيل طور درآمدي حجم موجب آمريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه نظام آهي، ۽ دنيا جي [[مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاهن جي فهرست|مصروف ترين بندرگاهن]] مان هڪ آهي.]]
[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ [[ويهه فوٽ برابر يونٽ|TEU]] حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;/&gt; [[پورٽ آف اوڪلينڊ]] ۽ [[پورٽ آف هوينيمي]] آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.&lt;ref name=Burnson&gt;Patrick Burnson, [https://www.logisticsmgmt.com/article/top_30_u.s._ports_trade_tensions_determine_where_cargo_goes_next Top 30 U.S. Ports 2019: Trade tensions determine where cargo go es next], ''Logistics Management'' (May 10, 2019).&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2011 CalFacts |url=http://www.lao.ca.gov/reports/2011/calfacts/calfacts_010511.aspx |access-date=April 22, 2011 |publisher=Lao.ca.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا جي بيروزگاري جا انگ اکر|بيروزگاري]] جي شرح 5.3% هئي {{as of|2025|May|lc=y}} تائين.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=staff |first=CNBC com |date=2025-07-10 |title=22. California |url=https://www.cnbc.com/2025/07/10/california-top-states-for-business-ranking.html |access-date=2026-01-09 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144{{spaces}} ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134{{spaces}} ارب ۽ 2006 ۾ $127{{spaces}} ارب هئا.&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Trade Statistics |url=http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209095504/http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-date=February 9, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California Chamber of Commerce}}&lt;/ref&gt; گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ [[ٽيسلا، اِنڪ.|ٽيسلا]] ۽ [[مزدا]].&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot; /&gt;

===زراعت===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ زراعت}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ اسٽرابيري پوک|آڙهن جي پيداواري عمل ڪيليفورنيا ۾|ڪيليفورنيا ۾ اخروٽ}}
{{see also|ڪيليفورنيا جا نٽ ڏوھ}}
[[File:Autumn in Napa Valley vineyards.jpg|right|thumb|[[ڪيليفورنيا جي شراب|ڪيليفورنيا جا انگور باغ]] [[وائين ڪنٽري]] ۾. [[ڪيليفورنيا ۾ زراعت|ڪيليفورنيا جي زرعي صنعت]] [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ زراعت|آمريڪا ۾]] سڀ کان وڏي آهي.]]
زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. [[آمريڪا جي زراعت واري کاتي]] موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون [[ڪيليفورنيا جي ڏُڌ واري صنعت|کير ۽ ڪريم]]، ڇلڪيل [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]]، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگور]] هيون.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;/&gt; گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3{{spaces}} ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31{{spaces}} ارب تائين.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot;&gt;{{Cite web |date=August 6, 2007 |title=Cal Facts 2006 State Economy |url=http://www.lao.ca.gov/2006/cal_facts/2006_calfacts_econ.htm |access-date=January 29, 2010 |publisher=Legislative Analyst's Office of California}}&lt;/ref&gt; هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot; /&gt; 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2{{spaces}} ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California Agricultural Production Statistics 2009–2010 |url=http://www.cdfa.ca.gov/statistics/ |access-date=October 5, 2010 |publisher=cdfa.ca.gov (California Department of Food and Agriculture)}}&lt;/ref&gt; 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5{{spaces}} ارب پيداوار آمدني تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;/&gt; زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Venton |first=Danielle |date=June 5, 2015 |title=A Better Way for California to Water Its Farms |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2015/06/farming-and-drought/ |access-date=June 5, 2015}}&lt;/ref&gt;

===آمدني===
{{See also|ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب}}
[[File:Sleeping Beauty Castle 2019.jpg|thumb|left|ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل رياست آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-most-popular-us-states-for-tourism-2014-10|title=A Detailed Look At How Americans Travel Within The US|first=Jennifer|last=Polland|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; [[ڊزني لينڊ]] [[اناهايم]] ۾ هڪ اهم سياحتي منزل آهي، جنهن وٽ 2022 ۾ ساليانو 16.9 ملين دورا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = https://aecom.com/wp-content/uploads/documents/reports/AECOM-Theme-Index-2022.pdf |title = TEA/AECOM 2022 Global Attractions Attendance Report |date = 2023 |access-date = August 16, 2023 }}&lt;/ref&gt;]]
2021 ۾ [[في فرد جي ڊي پي موجب آمريڪا جون رياستون|في فرد جي ڊي پي]] $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. [[ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب|في فرد آمدني]] جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;BEA State Personal Income 2006&quot;&gt;{{Cite press release |title=State Personal Income 2006 |date=March 27, 2007 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] |url=https://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |access-date=January 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704133957/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |archive-date=July 4, 2007}}&lt;/ref&gt; سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي [[مهاجر مزدور|مهاجر زرعي مزدور]] [[گهٽ ۾ گهٽ اجورو|گهٽ ۾ گهٽ اجوري]] کان به گهٽ ڪمائين ٿا. [[ڪانگريشنل ريسرچ سروس]] جي 2005 واري رپورٽ موجب، [[سان جواڪين ويلي]] کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو [[اپالاچيا]] علائقي جي برابر ڄاتو ويو.&lt;ref name=&quot;CRS San Joaquin Valley&quot;&gt;{{Cite web |last=Cowan |first=Tadlock |date=December 12, 2005 |title=California's San Joaquin Valley: A Region in Transition |url=http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324221541/http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-date=March 24, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=2}}&lt;/ref&gt;
اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ غربت|غربت جي شرح]] 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Berlinger |first=Joshua |date=November 12, 2012 |title=A New Poverty Calculation Yields Some Surprising Results |work=[[Business Insider]] |url=http://www.businessinsider.com/new-census-data-on-poverty-rates-yields-some-pretty-shocking-results-2012-11 |access-date=October 7, 2013}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/US |access-date=August 2, 2019 |website=www.census.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور [[سليڪون ويلي]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]] ۽ [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]] ڪائونٽين ۾، [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام بَسٽ]] سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا.
2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=May |first=Patrick |title=How many millionaires do we have in California? Hint: It's a big number |url=https://www.chicoer.com/2019/02/05/how-many-millionaires-do-we-have-in-california-hint-its-a-big-number/ |access-date=May 3, 2020 |website=Enterprise Record|date=February 5, 2019 }}&lt;/ref&gt; 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bukszpan |first=Daniel |date=March 29, 2012 |title=States With the Best Credit Scores |url=https://www.cnbc.com/2012/03/29/States-With-the-Best-Credit-Scores.html |website=Cnbc.com}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
File:USA-World Nominal GDP.PNG|جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾ [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|پنجين نمبر]] تي اچي ها (2022).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5. Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323111307/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=March 23, 2019 |access-date=December 15, 2018}}&lt;/ref&gt;
File:California counties by GDP 2021.png|ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GDP by county in 2021|url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2022-12/lagdp1222.pdf}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;


===رياستي ماليات===
{{Main|ڪيليفورنيا جون رياستي ماليات|2008–12 ڪيليفورنيا بجيٽ بحران}}

[[File:California economic regions map (labeled and colored).svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا|ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا]]]]
رياستي خرچ 1998 ۾ $56{{spaces}} ارب کان وڌي 2011 ۾ $127{{spaces}} ارب ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nunes |first=Devin |date=January 10, 2009 |title=California's Gold Rush Has Been Reversed |page=A9 |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB123154816733469917 |access-date=January 29, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |title=California's Brown proposes &quot;painful&quot; budget cuts |last=Christie |first=Jim |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211702/http://www.reuters.com/article/2011/01/10/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |archive-date=October 15, 2015 |url-status=live |website=Reuters |date=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67{{spaces}} ارب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Michael |date=July 28, 2012 |title=Is California the welfare capital?: Delving into why California has such a disproportionate share of the nation's recipients |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/jul/28/welfare-capital-of-the-us/?page=1#article |access-date=August 6, 2012 |work=U-T San Diego}}&lt;/ref&gt; جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265{{spaces}} ارب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/How-much-does-California-owe-2478624.php |title=How much does California owe? |last=Nation |first=Joe |website=[[Sfgate.com]] |date=January 19, 2011}}&lt;/ref&gt; 27 جون 2013 تي، گورنر [[جيري برائون]] رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132{{spaces}} ارب رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/news/article/Gov-Brown-proudly-signs-balanced-state-budget-4628307.php |title=Gov. Brown proudly signs balanced state budget |last=Buchanan |first=Wyatt |website=[[Sfgate.com]] |date=June 27, 2013 |access-date=July 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=California's current debt load: $132 billion |url=http://www.bizjournals.com/sacramento/news/2013/09/06/californias-current-debt-load-132.html}}&lt;/ref&gt;
[[California Proposition 30 (2012)|2012 ۾ پروپوزيشن 30]] ۽ [[2016 California Proposition 55|2016 ۾ پروپوزيشن 55]] جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي [[آمدني ٽيڪس]] شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه [[ٽيڪس درجا]] (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ [[آمريڪا ۾ سيلز ٽيڪس#ڪيليفورنيا|رياستي سيلز ٽيڪس]] 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Proposition 30, Sales and Income Tax Increase (2012) |url=http://ballotpedia.org/wiki/index.php/California_Proposition_30,_Sales_and_Income_Tax_Increase_(2012)#cite_note-taxfoundation_states-6 |access-date=January 16, 2013 |publisher=Ballotpedia}}&lt;/ref&gt;
سڀ [[غير منقول ملڪيت]] تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. [[California Proposition 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

===توانائي===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ توانائي}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي}}
{{see also|1930 تائين ڪيليفورنيا ۾ تيل جي تاريخ|ڪيليفورنيا ۾ پلگ-اِن برقي گاڏيون}}
[[File:Moss Landing Power Plant p1270026.jpg|thumb|left|[[موس لينڊنگ پاور پلانٽ]]، جيڪو [[مونٽيري بي]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي]]
ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي، تنهن ڪري [[ڪيليفورنيا]] ملڪ جي سڀ کان وڏن توانائي استعمال ڪندڙن مان هڪ آهي. رياست ۾ وسيع هائيڊرو-اليڪٽرڪ توانائي پيدا ڪرڻ جون سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود، وهندڙ پاڻي رياست ۾ توانائي جو سڀ کان وڏو واحد استعمال آهي. پڻ، اوچي توانائي جي شرحن، بچت بابت حڪمن، سڀ کان وڏن آبادي مرڪزن ۾ نرم موسم، ۽ مضبوط [[ماحولياتي تحريڪ]] سبب، في فرد توانائي جو استعمال آمريڪي رياستن مان سڀ کان گهٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mufson |first=Steven |date=February 17, 2007 |title=In Energy Conservation, Calif. Sees Light |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/16/AR2007021602274.html |access-date=February 28, 2010}}&lt;/ref&gt; بجليءَ جي گهڻي گهرج سبب، ڪيليفورنيا ٻين سڀني رياستن کان وڌيڪ بجلي درآمد ڪري ٿي، خاص ڪري پيسفڪ اتر اولهه وارن رياستن مان هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت ( [[Path 15]] ۽ [[Path 66]] ذريعي) ۽ ڏکڻ اولهه جي ريگستاني علائقن مان ڪوئلي ۽ قدرتي گئس تي هلندڙ پيداوار ( [[Path 46]] ذريعي).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 20, 2011 |title=California—U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-date=December 29, 2010 |access-date=October 28, 2011 |publisher=Tonto.eia.doe.gov}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جي تيل ۽ گئس صنعت|رياست جا خام تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا]] سينٽرل ويلي ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ سمنڊپار تيل ۽ گئس|سامونڊي ڪناري سان گڏ]] واقع آهن، جن ۾ وڏو [[مڊوي-سن سيٽ آئل فيلڊ]] به شامل آهي. قدرتي گئس تي هلندڙ [[ڪيليفورنيا ۾ پاور اسٽيشنن جي فهرست|بجلي گهر]] عام طور تي رياست جي بجلي پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.

[[File:Ho 000155 170593 515241 4578 (35974057893) (cropped).jpg|thumb|[[ايوانپاه شمسي توانائي سهولت]]، جيڪا [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي]]

رياست جي مضبوط ماحولياتي تحريڪ جي نتيجي ۾، ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان جارحانه [[ڪيليفورنيا ۾ نئين توانائي|نئين/قابلِ تجديد توانائي]] جا هدف آهن. 2022 جو ڪلين انرجي، جابز ۽ افورڊيبليٽي ايڪٽ رياست کي پابند ڪري ٿو ته هو 2035 تائين پنهنجا آپريشن صاف، قابلِ تجديد توانائي وسيلن تي هلائي، ۽ [[ايس بي 1203]] به سڀني ايجنسين لاءِ نيٽ-زيرو آپريشن حاصل ڪرڻ جي گهرج رکي ٿو. هن وقت، ڪيترائي [[ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|شمسي پاور پلانٽ]] جهڙوڪ [[شمسي توانائي پيدا ڪندڙ نظام]] واري سهولت [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي|ڪيليفورنيا جا هوا فارم]] ۾ [[الٽامونٽ پاس ونڊ فارم|الٽامونٽ پاس]]، [[سان گورگونيو پاس ونڊ فارم|سان گورگونيو پاس]] ۽ [[ٽيهاچا پي پاس ونڊ فارم|ٽيهاچا پي پاس]] شامل آهن. ٽيهاچا پي وارو علائقو اهو به آهي جتي [[ٽيهاچا پي انرجي اسٽوريج پروجيڪٽ]] واقع آهي.&lt;ref name=&quot;International2&quot;&gt;{{Cite web |last=Edison International |title=SCE Unveils Largest Battery Energy Storage Project in North America |url=https://newsroom.edison.com/releases/sce-unveils-largest-battery-energy-storage-project-in-north-america |access-date=May 10, 2020 |website=Edison International}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪيترن ئي بندن وسيلي [[هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت]] پيدا ڪئي وڃي ٿي. اهو ممڪن هجي ها ته 2050 تائين ڪُل فراهمي کي 100% قابلِ تجديد توانائي تي آندو وڃي، جنهن ۾ گرمائش، ٿڌڪ ۽ آمدرفت به شامل هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Jacobson | first1=Mark Z. |authorlink1=Mark Z. Jacobson | last2=Delucchi | first2=Mark A. | last3=Ingraffea | first3=Anthony R. | last4=Howarth | first4=Robert W. | last5=Bazouin | first5=Guillaume | last6=Bridgeland | first6=Brett | last7=Burkart | first7=Karl | last8=Chang | first8=Martin | last9=Chowdhury | first9=Navid | last10=Cook | first10=Roy | last11=Escher | first11=Giulia | last12=Galka | first12=Mike | last13=Han | first13=Liyang | last14=Heavey | first14=Christa | last15=Hernandez | first15=Angelica | last16=Jacobson | first16=Daniel F. | last17=Jacobson | first17=Dionna S. | last18=Miranda | first18=Brian | last19=Novotny | first19=Gavin | last20=Pellat | first20=Marie | last21=Quach | first21=Patrick | last22=Romano | first22=Andrea | last23=Stewart | first23=Daniel | last24=Vogel | first24=Laura | last25=Wang | first25=Sherry | last26=Wang | first26=Hara | last27=Willman | first27=Lindsay | last28=Yeskoo | first28=Tim | title=A roadmap for repowering California for all purposes with wind, water, and sunlight | journal=Energy | volume=73 | date=2014 | doi=10.1016/j.energy.2014.06.099 | pages=875–889| bibcode=2014Ene....73..875J |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا ۾ هڪ وڏو [[ائٽمي توانائي]] وارو بجلي گهر هلندڙ حالت ۾ آهي ([[ڊائبلو ڪينين پاور پلانٽ|ڊائبلو ڪينين]]). [[سان اونوفر نيوڪليئر جنريٽنگ اسٽيشن|سان اونوفر ائٽمي پلانٽ]] 2013 ۾ بند ڪيو ويو. سان اونوفر ۾ 1,700{{spaces}} ٽن کان وڌيڪ [[تابڪاري فضلو]] ذخيرو ٿيل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2018 |title=How a nuclear stalemate left radioactive waste stranded on a California beach |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2018/8/28/17765538/san-onofre-nuclear-generating-station-radioactive-spent-fuel-waste-yucca-mountain}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو سامونڊي ڪناري تي پيل آهي جتي اڳئين [[سونامي]]ن جو رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Kate |date=November 19, 2019 |title=Opinion: California's San Onofre nuclear plant is a Chernobyl waiting to happen |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2019-11-19/san-onofre-nuclear-plant-waste-radioactive}}&lt;/ref&gt; 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر کان، ووٽرن [[ڪيليفورنيا ۾ ائٽمي مخالف تحريڪ|نئين ائٽمي بجلي گهرن جي منظوري تي پابندي]] وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اعليٰ سطح جي تابڪاري فضلي جي سنڀال|تابڪاري فضلي جي ضايع ڪرڻ]] بابت خدشا هئا.&lt;ref name=&quot;Doyle 2009&quot;&gt;{{Cite news |last=Doyle |first=Jim |date=March 9, 2009 |title=Nuclear power industry sees opening for revival |page=A-1 |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311041848/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |url-status=dead |archive-date=March 11, 2009 |access-date=January 29, 2010 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=April 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL }}&lt;/ref&gt;{{refn|[[مينيسوٽا]] ۾ پڻ ائٽمي بجلي گهرن جي تعمير تي عارضي پابندي (موراٽوريم) موجود آهي، جيڪا 1994 کان لاڳو آهي.&lt;ref name=&quot;Minnesota Nuclear Moratorium&quot;&gt;{{cite news |last1=Richert |first1=Catharine |last2=Brown |first2=Gretchen |title=Why nuclear energy is a political minefield in Minnesota |url=https://www.mprnews.org/episode/2023/11/13/why-nuclear-energy-is-a-political-minefield-in-minnesota |access-date=March 26, 2024 |work=MPR News |date=November 13, 2023}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;note&quot;}} [[اوڪلينڊ]]، [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۽ [[ڊيوس (ڪيليفورنيا)|ڊيوس]] جهڙن ڪيترن ئي شهرن پاڻ کي [[ايٽمي توانائي کان پاڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي.

== آمدرفت ==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ آمدرفت}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ريل آمدرفت جي تاريخ}}
[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|left|[[گولڊن گيٽ پل]] [[سان فرانسسڪو بي علائقو]] ۾، دنيا جي سڀ کان مشهور پلن مان هڪ آهي.]]

==== شاهراهون ====
ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو [[ڪيليفورنيا فري وي ۽ ايڪسپريس وي نظام|هڪ وسيع نظام]] وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ [[ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون]] (فري وي)، [[محدود-ايڪسيز رستا]] (ايڪسپريس وي)، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ رياستي شاهراهون|شاهراهون]] شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي [[ڪار ثقافت]] سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد [[ٽريفڪ جام]] جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور [[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]] جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mieszkowski |first=Katharine |date=September 2, 2010 |title=California Is Tops in Worst Roads—Pulse of the Bay |url=http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear |access-date=April 22, 2011 |publisher=The Bay Citizen |archive-date=July 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722041103/http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 9, 2007 |title=A bridge too far gone |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/united-states/2007/08/09/a-bridge-too-far-gone}}&lt;/ref&gt; [[ريزن فائونڊيشن]] جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19th Annual Report on the Performance of State Highway Systems (1984–2008) |url=http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Reason.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:San Francisco Bay Ferry Hydrus May 2017 (cropped).jpg|thumb|right|[[سان فرانسسڪو بي فيري]] [[بي علائقو]] ۾ هڪ عوامي [[پاڻي ٽيڪسي]] نظام آهي.]]

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، [[گولڊن گيٽ پل]]، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ [[ڊگهي ترين معلق پلن جي فهرست|مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل]] هئي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|4200|ft|m}} هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل]] (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا [[يربا بوينا ٻيٽ]] وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا {{convert|76|ft}} ويڪر ۽ {{convert|58|ft}} اوچائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The San Francisco—Oakland Bay Bridge Facts at a glance |url=http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobbfacts.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]]}}&lt;/ref&gt; [[آرويو سيڪو پارڪ وي]]، جيڪا لاس اينجلس کي [[پاساڊينا (ڪيليفورنيا)|پاساڊينا]] سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pool |first=Bob |date=June 25, 2010 |title=Pasadena Freeway getting a new look and a new name |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-25-la-me-parkway-20100625-story.html |access-date=April 5, 2012}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ [[چار-سطحي انٽرچينج]] تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون [[اسٽيڪ انٽرچينج]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 22, 2011 |title=L.A.'s Famous Four-Level Freeway Interchange, 'The Stack', Turns 58 |url=http://www.kcet.org/updaily/socal_focus/history/la-as-subject/navigating-the-stack-the-four-level-turns-58.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪي سي اي ٽي]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا.
2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ [[ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو]] پاران جاري ڪيل [[ڊرائيور لائسنس]] يا [[آمريڪا ۾ سڃاڻپ دستاويز|رياستي سڃاڻپ ڪارڊ]] هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 [[گاڏين جي رجسٽريشن|رجسٽرڊ گاڏيون]] موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=State of California—Department of Motor Vehicles|title=Statistics for Publication, January through December 2021|url=https://www.dmv.ca.gov/portal/file/department-of-motor-vehicles-statistics-pdf/}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي آمدرفت ====
[[File:TheThemeBuildingLosAngeles (cropped2).jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]]، دنيا جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي.]]
[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[سان فرانسسڪو بين الاقوامي هوائي اڏو]] پئسفڪ پار ۽ براعظمي هوائي آمدرفت لاءِ وڏا مرڪز آهن. سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ درجن کن اهم تجارتي هوائي اڏا ۽ ان کان وڌيڪ [[عام هوابازي]] جا [[ڪيليفورنيا ۾ هوائي اڏن جي فهرست|هوائي اڏا]] موجود آهن.

==== ريلوي ====
[[File:Pacific Surfliner @ San Clemente CA..jpg|thumb|right|[[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] جي [[پئسفڪ سرف لائنر]] [[سان ڪليمنٽي (ڪيليفورنيا)|سان ڪليمنٽي]] وٽ، [[اورينج ڪوسٽ]] تي.]]
شهرن وچ ريل سفر [[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] فراهم ڪري ٿي؛ ٽن رستن—[[ڪيپيٽل ڪوريڊور]]، [[پئسفڪ سرف لائنر]] ۽ [[گولڊ رنر]]—کي ڪيل ٽرانس پاران مالي مدد ملي ٿي. اهي خدمتون اتر اوڀر ڪوريڊور کان ٻاهر آمريڪا جون سڀ کان مصروف شهرن وچ ريل لائينون آهن، ۽ مسافرن جو انگ لڳاتار نوان رڪارڊ قائم ڪري رهيو آهي. خاص طور لاس اينجلس–سان فرانسسڪو رستي تي، هوائي سفر جي ڀيٽ ۾ اهي رستا وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cabanatuan |first=Michael |date=January 8, 2011 |title=Calif. Amtrak ridership rising on state trains |work=The San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |archive-url=https://archive.today/20120909013937/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |url-status=dead |archive-date=September 9, 2012 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=June 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629043041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL }}&lt;/ref&gt; گڏيل [[ريپڊ ٽرانزٽ]] سب وي ۽ [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ لاس اينجلس ([[لاس اينجلس ميٽرو ريل]]) ۽ سان فرانسسڪو ([[ميوڻي ميٽرو]]) ۾ موجود آهن. هلڪي ريل جا نظام سان هوزي، سان ڊياگو، سيڪريمينٽو ۽ اتر سان ڊياگو ڪائونٽي ۾ پڻ آهن. ان کان علاوه، [[مسافر ريل]] نيٽ ورڪ سان فرانسسڪو بي علائقو، گريٽر لاس اينجلس ۽ سان ڊياگو ڪائونٽي کي خدمت ڏين ٿا.
[[ڪيليفورنيا هاءِ اسپيڊ ريل اٿارٽي]] کي 1996 ۾ رياستي اسيمبلي پاران اختيار ڏنو ويو ته هو [[ڪيليفورنيا تيز رفتار ريل]] نظام جي منصوبه بندي ڪري. 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا تجويز 1اي]] ووٽرن پاران منظور ڪئي وئي. تعمير جو پهريون مرحلو 2015 ۾ شروع ٿيو، ۽ {{convert|171|mi}} ڊگهو پهريون حصو 2030 جي آخر تائين هلائڻ جو ارادو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2023 Project Update Report |url=https://hsr.ca.gov/about/project-update-reports/2023-project-update-report/ |publisher=California High-Speed Rail Authority |access-date=September 6, 2023}}&lt;/ref&gt; باقي نظام تي ڪم ۽ رٿابندي جاري آهي.

==== بسون ====
تقريبن سڀئي ڪائونٽيون [[بس]] لائينون هلائين ٿيون، ۽ ڪيترائي شهر پنهنجون شهري بس خدمتون هلائين ٿا. شهرن وچ بس سفر [[گري هائونڊ]]، [[ميگا بس]] ۽ [[ايم ٽريڪ ٿرو وي]] ذريعي مهيا ڪيو وڃي ٿو.

=== پاڻي ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ پاڻي}}

[[File:Aerial view of Shasta Dam and Shasta Lake (2019).jpg|thumb|left|[[شاستا ڍنڍ]]، [[شاستا ڪاسڪيڊ]] علائقي ۾، ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو ذخيرو (ريزروائر) آهي.]]

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال {{convert|40000000|acre.ft|km3|lk=in}} کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;Hundley, N. (2001). The great thirst: Californians and water. برڪلي، ڪيليفورنيا: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي.
[[ڪيليفورنيا واٽر وارز]]، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reisner, Marc |title=Cadillac Desert: The American West and its Disappearing Water |date=1993 |publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر [[آرنولڊ شوارزنيگر]] چيو:
{{blockquote|اسان ڪافي وقت کان بحران ۾ آهيون، ڇو⁠تہ هاڻي اسان 38{{spaces}}ملين ماڻهو آهيون، نه ڪي 18{{spaces}}ملين جيئن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هئاسين. ان ڪري اهو ماحولياتي ڪارڪنن ۽ هارين جي وچ ۾، ڏکڻ ۽ اتر جي وچ ۾، ۽ ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ هڪ جنگ بڻجي ويو آهي. گذريل چار ڏهاڪن کان هر ڪو پاڻي لاءِ وڙهندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbsnews.com/news/why-california-is-running-dry/ Why California Is Running Dry]&quot;. سي بي ايس نيوز. 27 ڊسمبر 2009.&lt;/ref&gt;}}

== حڪومت ۽ سياست ==
[[File:Sacramento, California State Capitol.jpg|thumb|upright=1.5|[[ڪيليفورنيا ڪيپيٽل]]، [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۾، [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] جو مرڪز آهي، جتي [[ڪيليفورنيا اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا جو گورنر]] ڪم ڪن ٿا.]]

=== رياستي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي حڪومت}}

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٽيون، سيڪشن 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=III |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: [[انتظامي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جو گورنر|گورنر]] شامل آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SECTION%201.&amp;article=V |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ [[قانونسازي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سينيٽ|سينيٽ]] شامل آهن;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل چوٿون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=IV |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عدالتي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ڇهون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=VI |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح [[عوامي شروعات]]، [[ريفرنڊم]]، [[ريڪال چونڊ]] ۽ [[تصديق]] ذريعي شرڪت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٻيون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=II |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو [[بند پرائمري]] چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ [[آزاد (سياست)|آزاد ووٽر]] ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowen |first=Debra |title=ووٽر-نامزد عهدن بابت ڄاڻ |url=http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224014308/http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-date=24 ڊسمبر 2013 |access-date=16 مارچ 2014 |publisher=ڪيليفورنيا سيڪريٽري آف اسٽيٽ}}&lt;/ref&gt; پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

====انتظامي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا انتظامي شاخ|ڪيليفورنيا جو گورنر|ڪيليفورنيا رياستي ادارن جي فهرست}}

[[File:Stanford Mansion - Sacramento, California (6007570640) (cropped).jpg|thumb|left|[[ليلينڊ اسٽينفورڊ مينشن|اسٽينفورڊ مينشن]]، ڪيليفورنيا حڪومت جو سرڪاري استقبالي مرڪز آهي، ۽ گورنر جي ڪم ڪرڻ وارين جڳهن مان هڪ پڻ آهي.]]

ڪيليفورنيا جي انتظامي شاخ ۾ گورنر ۽ ست ٻيا چونڊيل آئيني عملدار شامل آهن: [[ڪيليفورنيا جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]]، [[ڪيليفورنيا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ڪيليفورنيا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ڪنٽرولر|اسٽيٽ ڪنٽرولر]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ٽريزرر|اسٽيٽ ٽريزرر]]، [[ڪيليفورنيا انشورنس ڪمشنر|انشورنس ڪمشنر]]، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سرڪاري تعليم جو سپرنٽنڊنٽ]]. اهي چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا، ۽ صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=V |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا ڪيترائي رياستي ادارا جيڪي گورنر جي ڪيبينيٽ هيٺ آهن، انهن کي گڏ ڪري ڪيبينيٽ-سطح جون اهڙيون ايڪايون ٺاهيون ويون آهن جن کي حڪومتي عملدار “سُپر ايجنسيون” سڏين ٿا. اهي کاتا جيڪي سڌو ٻين آزاد چونڊيل عملدارن جي ماتحت آهن، اهي انهن سُپر ايجنسيَن کان الڳ طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Van Vechten |first1=Renée B. |title=California Politics: A Primer |date=2011 |publisher=SAGE |location=Los Angeles |isbn=978-1-4522-0306-5 |page=63 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=tatzWQscKmcC&amp;pg=PA63 |access-date=25 فيبروري 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawrence&quot;&gt;{{cite book |last1=Lawrence |first1=David G. |last2=Cummins |first2=Jeffrey |title=California: The Politics of Diversity |date=2019 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |location=Lanham |isbn=978-1-5381-2930-2 |page=167 |edition=10th |url=https://books.google.com/books?id=FwmkDwAAQBAJ&amp;pg=PA167}}&lt;/ref&gt;

====قانونسازي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;leg_members_and_term_limits_first_m_dec&quot;&gt;{{Cite web |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=IV |title=ڪيليفورنيا آئين آرٽيڪل چوٿون § 2 |work=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]] |access-date=23 فيبروري 2019 |archive-date=24 فيبروري 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224062408/https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي [[مدت جي حد|ٽرم لِمٽ]] لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

====عدالتي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] بنيادي طور [[سان فرانسسڪو]] ۾ [[ارل وارن بلڊنگ]] ۾ اجلاس ڪندي آهي (تصوير ۾)، پر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾ به اجلاس ڪندي آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام چٽي طرح انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي&lt;ref name=&quot;Cal Civil Code 22.2&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سول ڪوڊ § 22.2 |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CIV&amp;sectionNum=22.2. |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[گڏيل ملڪيت]]. ڪيليفورنيا جي جيلن جي آبادي 1980 ۾ 25,000 کان وڌي 2007 ۾ 170,000 کان مٿي ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Thompson 2007&quot;&gt;{{Cite news |last=Thompson |first=Don |date=8 ڊسمبر 2007 |title=ڪيليفورنيا سزا ڏيڻ واري سڌاري سان جدوجهد ڪري ٿي |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2007-12-08-2244622424_x.htm |access-date=29 جنوري 2010}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] قانوني قسم جي سزا آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي “[[:en:Death Row|ڊيٿ رو]]” آبادي موجود آهي (حالانڪه [[اوڪلاهوما]] ۽ [[ٽيڪساس]] ۾ عملدرآمد گهڻو وڌيڪ ٿئي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڊيٿ رو قيدين ۽ سالياني ڊيٿ رو جي ماپ |url=https://deathpenaltyinfo.org/death-row-inmates-state-and-size-death-row-year |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڦاسي ڏيڻ جي شرح |url=https://deathpenaltyinfo.org/state-execution-rates |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا 1976 کان وٺي [[ڪيليفورنيا ۾ ڦاسي ڏنل ماڻهن جي فهرست|13 ڦاسيون]] ڏئي چڪي آهي، جن مان آخري 2006 ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1978 کان هن وقت تائين ڦاسي ڏنل قيدي |url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/inmates-executed-1978-to-present/ |access-date=7 مئي 2022 |website=Capital Punishment |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جو عدالتي نظام آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو آهي، جنهن ۾ ڪُل 1,600 جج آهن (جڏهن⁠تہ وفاقي نظام ۾ لڳ ڀڳ 840 آهن). سڀ کان مٿي ست ميمبرن تي مشتمل ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيليفورنيا ڪورٽس آف اپيل]] بنيادي [[اپيلي عدالت]]ن طور ڪم ڪن ٿيون ۽ [[ڪيليفورنيا سپيرير ڪورٽس]] بنيادي [[ٽرائل ڪورٽ]]ون آهن. [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|سپريم ڪورٽ]] ۽ ڪورٽس آف اپيل جا جج گورنر مقرر ڪري ٿو، پر هر 12 سالن بعد ووٽرن جي برقرار رکڻ واري ووٽنگ جي تابع هوندا آهن.
رياست جي عدالتن جي نظام جي انتظاميه [[ڪيليفورنيا جو جڊيشل ڪائونسل|جڊيشل ڪائونسل]] جي قبضي هيٺ آهي، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس، 14 عدالتي عملدار، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ بار]] جا چار نمائندا، ۽ رياستي اسيمبلي ۽ سينيٽ مان هر هڪ ايوان جو هڪ ميمبر شامل هوندو آهي.
مالي سال 2020–2021 ۾، رياستي عدليه جي 2,000 عدالتي عملدارن ۽ 18,000 عدالتي شاخ جي ملازمن لڳ ڀڳ 4.4 ملين ڪيسن تي ڪارروائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;2022CourtStatisticsReport&quot;&gt;{{cite book |last1=Judicial Council of California |title=2022 ڪورٽ شماريات رپورٽ: سڄي رياست ۾ ڪيس لوڊ جا رجحان، 2011–12 کان 2020–21 تائين |date=2022 |publisher=Judicial Council of California |location=San Francisco |page=1 |url=https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704050343/https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-date=4 جولاءِ 2022 |url-status=live |access-date=19 آگسٽ 2022}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو جي حڪومت|شهر ۽ ڪائونٽي سان فرانسسڪو]] جو حڪومتي مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽين]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل ڪيا ويندا آهن. [[ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] ۾، [[خاص مقصد ضلعا|خاص ضلعا]] سنڀالين ٿا.

==== ڪائونٽيون ====
{{See also|ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست}}

ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست|58 ڪائونٽين]] ۾ ورهايل آهي. [[ڪيليفورنيا آئين]] جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا ۾ قانون لاڳو ڪرڻ|قانون لاڳو ڪرڻ]]، [[ڪيليفورنيا ڪائونٽي جيلن جي فهرست|جيلون]]، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baldassare |first=Mark |url={{google books|plainurl=y|id=sDs4WZV0SRsC|page=67}} |title=When Government Fails: The Orange County Bankruptcy |date=1998 |publisher=[[Public Policy Institute of California]]/[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-21486-6 |pages=67–68 |lccn=97032806}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Janiskee |first1=Brian P. |url={{google books|plainurl=y|id=23Y3Nxs0qWgC|page=105}} |title=Democracy in California: Politics and Government in the Golden State |last2=Masugi |first2=Ken |date=2011 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4422-0338-9 |edition=3rd |page=105 |lccn=2011007585}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل [[سپروايزرن جو بورڊ]] هلائي ٿو.{{sfn|Baldassare|1998|p=50}}

==== شهر ۽ ڳوٺ حڪومتون ====
{{see also|ڪيليفورنيا جي ميونسپالٽين جي فهرست}}
[[File:Los Angeles City Hall 01 (cropped).jpg|thumb|right|[[لاس اينجلس سٽي هال]]، [[لاس اينجلس جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته [[چارٽر شهر|چارٽر]] ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون.&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot; /&gt; عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر [[ڪائونسل–منيجر حڪومت|ڪائونسل–منيجر]] نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. [[سان فرانسسڪو جي حڪومت]] ڪيليفورنيا ۾ واحد [[گڏيل شهر-ڪائونٽي]] آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

==== اسڪول ضلعا ۽ خاص ضلعا ====
{{See also|ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست}}
[[File:LAUSD HQ Bldg.jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس يونيفائيڊ اسڪول ڊسٽرڪٽ]]، داخلا جي لحاظ کان آمريڪا ۾ [[آمريڪا ۾ داخلا موجب سڀ کان وڏن اسڪول ضلعن جي فهرست|ٻيو وڏو]] آهي.]]
لڳ ڀڳ 1,102 [[اسڪول ضلعو|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي [[عوامي تعليم]] سنڀالين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot; /&gt; ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot;&gt;{{Citation |title=Individual State Descriptions: 2007 |date=نومبر 2012 |url=http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |pages=25–26 |series=2007 Census of Governments |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينسِس بيورو]] |ref={{harvid|Census|2007}}}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 [[خاص ضلعو (آمريڪا)|خاص ضلعا]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mizany |first1=Kimia |url=http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |title=What's So Special About Special Districts? A Citizen's Guide to Special Districts in California |last2=Manatt |first2=April |publisher=California Senate Local Government Committee |edition=3 |access-date=11 مارچ 2014 |archive-date=4 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt; خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

{{See also|ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا}}
[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[آمريڪي ڪانگريس ۾ ڪيليفورنيا جو وفد|ڪيليفورنيا جو ڪانگريسي وفد]]، 2020]]

ڪيليفورنيا رياست [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن [[ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا|52]] ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي ڪانگريسي وفد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نمائندن جي ڊائريڪٽري |url=http://www.house.gov/representatives/#state_ca |access-date=25 مارچ 2014 |publisher=House.gov}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا وٽ قومي صدارتي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[اليڪٽرل ڪاليج (آمريڪا)|اليڪٽرل ووٽ]] پڻ آهن، جن جو انگ 54 آهي. ايوانِ نمائندگان جو اڳوڻو [[ايوانِ نمائندگان جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪيليفورنيا جي 20هين ضلعي جو نمائندو [[ڪيڦن مڪارتھي]] آهي.&lt;ref name=&quot;govtrack.us&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جا سينيٽر، نمائندا، ۽ ڪانگريسي ضلعي نقشا |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA |access-date=15 جنوري 2019 |website=GovTrack.us}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي نمائندگي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] ڪن ٿا.
[[2025 ٽيڪساس ريڊسٽرڪٽنگ]] جي جواب ۾، گورنر نيوزوم آگسٽ 2025 ۾ [[2025 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50|ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50]] لاءِ قانونسازي منظوري حاصل ڪئي، جنهن تحت رياست جا ڪانگريسي ضلعا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ها. ووٽرن 64.4٪ سان هن پروپوزيشن کي منظور ڪيو، جنهن سان [[2026 آمريڪي چونڊون|2026 وچ-مدتي چونڊن]] لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي کي وڌ ۾ وڌ پنج سيٽون وڌيڪ ملي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;Melody Gutierrez and Laura J. Nelson, &quot;Love it or hate it? Poll shows how Californians feel about Newsom’s redistricting fight with Trump&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025, [https://www.latimes.com/california/story/2025-08-22/la-times-berkeley-poll-on-redistricting online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laura J. Nelson et al. &quot;State's voters to decide on new House districts: California lawmakers back a November special election to boost Democrats&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurel Rosenhall, &quot;Newsom Signs California Redistricting Plan to Counter Texas Republicans&quot;, ''New York Times,'' 21 آگسٽ 2025, [https://www.nytimes.com/2025/08/21/us/politics/california-newsom-redistricting-texas.html?searchResultPosition=2 online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marzorati |first=Guy |date=4 نومبر 2025 |title=ڪيليفورنيا ووٽرن نيون ڪانگريسي لائينون منظور ڪيون، وچ-مدتي چونڊن کان اڳ ڊيموڪريٽن کي فائدو |url=https://www.npr.org/2025/11/04/nx-s1-5587742/election-results-california-proposition-50-redistricting |access-date=19 ڊسمبر 2025 |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، جيڪو [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot; City Data CA Armed Forces&quot;&gt;.{{Cite web |title=ڪيليفورنيا—هٿياربند فوجون |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
{{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

==== قانونسازي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

==== عدالتي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] جو مرڪزي عمارت، [[ارل وارن بلڊنگ]]، [[سان فرانسسڪو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام بنيادي طور انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ شامل آهن. [[موت جي سزا]] قانوني آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي [[ڊيٿ رو]] آبادي موجود آهي. 1976 کان وٺي 2006 تائين رياست ۾ 13 سزائون عمل ۾ آنديون ويون.

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو شهر ۽ ڪائونٽي جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جنهن ۾ 58 [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽيون]] شامل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل آهن، جڏهن⁠تہ تعليم جو انتظام [[اسڪول ضلعو]] سنڀالي ٿو. ڪيترائي ٻيا خدمتون [[خاص مقصد ضلعا]] فراهم ڪن ٿا.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا ڪانگريشن وفد]] جا ميمبر، 2020]]

ڪيليفورنيا آمريڪي [[ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي وفد آهي. رياست کي صدارتي چونڊن ۾ 54 [[اليڪٽرل ووٽ]] حاصل آهن. ڪيليفورنيا کي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] نمائندگي ڪن ٿا.

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]]]]
ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot;City Data CA Armed Forces&quot;&gt;{{Cite web |title=California—Armed forces |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt; {{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

=== سياست ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ چونڊون}}

{{see also|1900 کان اڳ ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ سياسي پارٽين جي سگهه}}
{|class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جا رجسٽرڊ ووٽر {{as of|2025|02|10|lc=y|df=US}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pdf Report of Registration as of January 5, 2024 Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/voter-registration/voter-registration-statistics |access-date=May 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 |پارٽي
! ووٽرن جو انگ
! سيڪڙو
|rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;font-size:small&quot; |[[File:California party registration by county.svg|300px]]
ڪائونٽي موجب پارٽي رجسٽريشن{{break}}(آڪٽوبر 2022):
{{legend|#d3e7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 30%}}
{{legend|#b9d7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 40%}}
{{legend|#86b6f2|ڊيموڪريٽ ≥ 50%}}
{{legend|#ffccd0|ريپبلڪن ≥ 30%}}
{{legend|#f2b3be|ريپبلڪن ≥ 40%}}
{{legend|#e27f90|ريپبلڪن ≥ 50%}}
|-
| {{party color cell|Democratic Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |10,367,321
|style=&quot;text-align:center;&quot; |45.27%
|-
| {{party color cell|Republican Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,776,356 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |25.22%
|-
| {{party color cell|Independent (United States)}}
|[[آزاد سياستدان (آمريڪا)|پارٽي کان سواءِ ترجيح]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,116,983
|style=&quot;text-align:center;&quot; |22.34%
|-
| {{party color cell|American Independent Party}}
|[[آمريڪن انڊيپينڊنٽ پارٽي|آمريڪن انڊيپينڊنٽ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |896,260
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.91%
|-
| {{party color cell|Libertarian Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا لبرٽيرين پارٽي|لبرٽيرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |233,052
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.02%
|-
| {{party color cell|Peace and Freedom Party}}
|[[امن ۽ آزادي پارٽي|امن ۽ آزادي]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |141,785 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.62%
|-
| {{party color cell|Green Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا گرين پارٽي|گرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |110,649 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.48%
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ٻيا
|style=&quot;text-align:center;&quot; |258,490
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.13%
|-
! colspan=2 |ڪُل
! style=&quot;text-align:center;&quot; |22,900,896
! style=&quot;text-align:center;&quot; |100%
|}

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 30, 2006 |title=California Is a Political Trendsetter |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/california-is-a-political-trendsetter/ |access-date=February 22, 2011}}&lt;/ref&gt; سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[آمريڪا ۾ جديد لبرلزم|لبرل]] سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. [[2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]] ۽ [[هوائي]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=2016&amp;off=0&amp;elect=0&amp;f=0|title=2016 Presidential General Election Results|first=David|last=Leip|website=uselectionatlas.org}}&lt;/ref&gt; [[2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، اهو ڊي سي، [[ورمونٽ]]، [[ميساچوسٽس]]، [[ميريلينڊ]] ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن.
ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن [[2003 واري ڪيليفورنيا گورنر ريڪال چونڊ|پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو]]؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 8|پروپوزيشن 8]] به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 71 (2004)|پروپوزيشن 71]] به منظور ڪئي ته جيئن [[اسٽيم سيل]] تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا [[آمريڪا ۾ اسٽيم سيل قانونن ۽ پاليسي#قانوني حيثيت ۽ فنڊنگ|اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست]] بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي [[پارٽي بنياد پرائمري|پرائمري چونڊ]] واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا واٽر وارز|پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار]] به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ [[ٽيڪس بغاوت]] به ٿي، جيڪا 1978 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي [[ملڪيت ٽيڪس]]ن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن [[مثبت امتيازي ڪارروائي]] کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو.
رياست جو رجحان [[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ڏانهن ۽ [[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن پارٽي]] کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر [[گيۡون نيوزوم]] به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[مرڪزيت|مرڪزي]] سمجهيا ويندا آهن.

[[File:Code Pink and pro-Marine protesters.jpg|thumb|left|[[جنگ مخالف تحريڪ|جنگ مخالف]] مظاهرين ۽ فوج حمايتي جوابي مظاهرين [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۾ (2008)]]
ڪيتريون سياسي تحريڪون [[ڪيليفورنيا جي ورهاست ۽ عليحدگي|ڪيليفورنيا جي آزادي]] لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. [[ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن]] ٻئي [[آمريڪا ۾ ترقي پسندي|ترقي پسندي]] ۽ [[شهري قومپرستي]] جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jim Miller |title=California could see new political party with independence goal |url=https://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223549/http://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |archive-date=March 8, 2016 |access-date=March 19, 2016 |website=[[Sacramento Bee]]}}&lt;/ref&gt; [[يس ڪيليفورنيا]] تحريڪ 2019 لاءِ [[بيلٽ انيشئيٽو]] ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tech Insider |date=November 9, 2016 |title=What is 'Calexit' and how can California secede from the US? |url=http://www.businessinsider.com/calexit-explainer-california-plans-to-secede-2016-11 |access-date=March 31, 2017 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;
ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن.
[[1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] کان [[1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو [[1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن [[رچرڊ نڪسن]] ۽ [[رونالڊ ريگن]] ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾&lt;!--8 thru 2020--&gt; 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن.
آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ [[110هين آمريڪي ڪانگريس]] دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. [[گيريمئنڊرنگ]] سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. [[2018 واري آمريڪي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز چونڊون|2018 جي وچ مدتي چونڊن]] کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.
[[File:Protest at Los Angeles City Hall (6248466227).jpg|thumb|right|[[آڪيپاءِ لاس اينجلس]] تحريڪ (2011)]]
عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن [[ساحلي ڪيليفورنيا|ساحلي علائقن]] ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. [[اورينج ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|اورينج ڪائونٽي]] 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2016 Presidential General Election |url=http://www.ocvote.com/fileadmin/live/gen2016/results.htm |access-date=November 10, 2016 |website=Ocvote.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thornton |first=Paul |date=November 10, 2018 |title=RIP Republican Orange County |work=Los Angeles Times |url=https://latimes.com/la-ol-opinion-newsletter-midterm-election-20181110-htmlstory.html}}&lt;/ref&gt; هڪ مطالعي موجب [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]]، [[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]]، [[انگل ووڊ (ڪيليفورنيا)|انگل ووڊ]] ۽ [[سان فرانسسڪو]] آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ [[بيڪرزفيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرزفيلڊ]]، [[اورينج (ڪيليفورنيا)|اورينج]]، [[ايسڪنڊيڊو (ڪيليفورنيا)|ايسڪنڊيڊو]]، [[گارڊن گروو (ڪيليفورنيا)|گارڊن گروو]] ۽ [[سِمي ويلي (ڪيليفورنيا)|سِمي ويلي]] 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 16, 2005 |title=Study Ranks America's Most Liberal and Conservative Cities |url=http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140306/http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-date=May 1, 2011 |access-date=February 20, 2011 |publisher=Bay Area Center for Voting Research}}&lt;/ref&gt;
آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot;&gt;{{Cite web |date=October 24, 2022 |title=Voter Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/report-registration/15day-general-2022 |access-date=February 15, 2023 |website=Elections |publisher=California Secretary of State}}&lt;/ref&gt; رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ [[آزاد ووٽر|پارٽي کان سواءِ ترجيح]] (4,943,696) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot; /&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.npr.org/2023/01/13/1148846720/california-says-it-will-dismantle-death-row-the-move-brings-cheers-and-anger#:~:text=Technically%2C%20the%20death%20penalty%20still,the%20state%20in%2017%20years. | title = California says it will dismantle death row. The move brings cheers and anger | last = Westervelt | first = Eric | date = January 13, 2023 | website = npr.org | publisher = [[National Public Radio]] | access-date = August 5, 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{main|ڪيليفورنيا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

ڪيليفورنيا [[ڪميشن آف دي ڪيليفورنياس]] جو رڪن آهي، جيڪو ٽن ڌرين تي ٻڌل سهڪار وارو فورم آهي، جنهن ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۽ ميڪسيڪو جون رياستون [[باخا ڪيليفورنيا]] ۽ [[باخا ڪيليفورنيا سور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Memorandum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.energy.ca.gov/sites/default/files/2019-12/Commisions_CAL_MOU_Signed_12-4-2019_ADA.pdf|title=Memorandum of Understanding Between the Government of the State of California of the United States of America and the Government of the State of Baja California and the Government of the State of Baja California Sur of the United Mexican States for the Establishment of the Commission of the Californias}}&lt;/ref&gt;

;جڙيل علائقا
ڪيليفورنيا وٽ [[علائقائي ٽوئننگ|علائقي جي ٽوئننگ جا انتظام]] هيٺين سان آهن:
*{{flagicon|Catalonia}} [[ڪاتالونيا]]، {{flagicon|Spain}} [[اسپين]] جي خودمختيار برادري&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 71 |url=http://soir.senate.ca.gov/scr71 |publisher=Senate Office of International Relations}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Alberta}} [[البرٽا]]، {{flagicon|Canada}} [[ڪينيڊا]] جو صوبو&lt;ref name=&quot;Soir.senate.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=California's Sister State Relationships &amp;#124; Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/sisterstates |access-date=September 30, 2018 |publisher=Soir.senate.ca.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California-Alberta Relations |url=http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929233318/http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-date=September 29, 2018 |access-date=September 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Republic of Korea}} [[جيجو ]]، {{flagicon|Republic of Korea}} [[ڏکڻ ڪوريا]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ACR 42 Assembly Concurrent Resolution – CHAPTERED |url=http://www.leginfo.ca.gov/pub/05-06/bill/asm/ab_0001-0050/acr_42_bill_20050718_chaptered.html |access-date=March 2, 2023 |website=www.leginfo.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، {{flagicon|چين}}[[چين]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{cite web |title=State of California and Guangdong Province Sister State Agreement |url=https://soir.senate.ca.gov/content/state-california-and-guangdong-province-sister-state-agreement |website=Senate Office of International Relations |access-date=October 27, 2023}}&lt;/ref&gt;

== وڌيڪ پڙهو ==
{{See also|ڪيليفورنيا جي تاريخ جي ڪتابيات}}
* {{Cite book |last1=Chartkoff |first1=Joseph L. |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Chartkoff |first2=Kerry Kona |date=1984 |publisher=[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8047-1157-9 |location=اسٽينفورڊ، ڪيليفورنيا |oclc=11351549}}
* {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |title=ڪيليفورنيا کان اڳ: هڪ آثارِ قديمه ماهر جو قديم ترين رهواسين بابت جائزو |date=2003 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |isbn=978-0-7425-2794-2 |location=لينهم، ميري لينڊ |oclc=226025645}}
* Hart, James D. ''ڪيليفورنيا جو رهنما ڪتاب'' (ٻيو ايڊيشن، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1987)، 610 صفحا؛ 3000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔
* Matthews, Glenna. ''سول وار دوران سونهري رياست: ٿامس اسٽار ڪنگ، ريپبلڪن پارٽي، ۽ جديد ڪيليفورنيا جي جنم''. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2012۔
* {{Cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Fredrickson, David A. |date=1984 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-506182-7 |location=اورلينڊو |oclc=228668979}}
* {{Cite book |last=Newmark |first=Harris |url=https://archive.org/stream/sixtyyearsinsout00newmrich#page/n7/mode/2up |title=ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ سٺ سال (1853–1913) |date=1916 |publisher=دي نيڪرباڪر پريس |location=نيو يارڪ}}
* Pitt, Leonard. ''لاس اينجلس A کان Z تائين: شهر ۽ ڪائونٽي جي انسائيڪلوپيڊيا''. (يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1997) 625 صفحا؛ 2000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔

==حوالا==
{{حوالا}}
==نوت==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
==گنڏيل==
{{Sister project links|auto=1|commonscat=yes|wikt=California|s=Portal:California|b=y|v=y}}
* [http://www.ca.gov/ State of California]
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/california/index.html California State Guide, from the Library of Congress]
* {{osmrelation-inline|165475}}
* [http://data.ca.gov/ data.ca.gov: open data portal from California state agencies]
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=06&amp;StateName=California California State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017081404/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=06&amp;StateName=California |date=2016-10-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20150422235318/http://www.ers.usda.gov/topics/in-the-news/california-drought-farm-and-food-impacts.aspx California Drought: Farm and Food Impacts from USDA, Economic Research Service]
* [http://diva.sfsu.edu/collections/sfbatv/bundles/188919 1973 documentary featuring aerial views of the California coastline from Mt. Shasta to Los Angeles]
* [http://waterandpower.org/museum/Early_City_Views%20(1800s)_Page_1.html/ Early City Views (Los Angeles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013171441/https://waterandpower.org/museum/Early_City_Views%20%281800s%29_Page_1.html |date=October 13, 2020 }}

[[زمرو:ڪيليفورنيا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون پئسفڪ رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]]</text>
      <sha1>dgttl643ilee1iopo6ui0r67n3823st</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387374</id>
      <parentid>387373</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374439" sha1="2ha0hgdtpgh3fadi36p0369k8620ffj" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪا جي هڪ رياست}}
{{Infobox settlement
| native_name = ڪيليفورنيا رياست
| name = ڪيليفورنيا
| settlement_type = رياست
| image_flag = Flag of California.svg
| image_seal = Great Seal of the State of California Colored.svg
| seal_caption = 
| image_map = California in United States.svg
| image_skyline = GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg
| image_caption = گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو
| flag_link = جهنڊو
| nickname = گولڊن اسٽيٽ (سونهري رياست)
&lt;ref name=&quot;America's story California&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا |url=http://www.americaslibrary.gov/es/ca/es_ca_subj.html |access-date=July 3, 2020 |website=americaslibrary.gov}}&lt;/ref&gt;
| motto = يوريڪا (مان سڃاڻيون اٿس)
&lt;ref name=&quot;motto-symbols&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ، عنوان 1، ڊويزن 2، چيپٽر 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=GOV&amp;division=2.&amp;title=1.&amp;part=&amp;chapter=2.&amp;article= |access-date=February 23, 2019 |website=[[ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
| anthem = ڪيليفورنيا، مون کي تو سان پيار آهي
{{break}}{{center|[[File:&quot;I Love You, California&quot; - Regional anthem of California.ogg]]}}
| seat = [[سئڪرامئنٽو]]
| area_rank = ٽيون
| area_total_sq_mi = 163,696
| area_total_km2 = 423,970
| area_land_sq_mi = 155,959
| area_land_km2 = 403,932
| area_water_sq_mi = 7,737
| area_water_km2 = 20,047
| area_water_percent = 4.7
| population_rank = پهريون
| population_as_of = 2024ع
| population_density_rank = 11هون
| elevation_ft = 2900
| elevation_m = 880
| elevation_min_ft = −279
| elevation_min_m = −85
| established_title = شامل ٿيو
| established_date = 9 سيپٽمبر 1850ع (31هون)
| established_title1 = اڳوڻو
| established_date1 = ميڪسيڪي حوالگي؛ ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت
| government_type = رياستي حڪومت
| governing_body =
* عدليه: ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ
* قانون ساز: ڪيليفورنيا رياستي قانون ساز اسيمبلي
* مٿيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي سينيٽ
* هيٺيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي اسيمبلي
| leader_title = گورنر
| leader_name = گيون نيوسم
| leader_title1 = ليفٽيننٽ گورنر
| leader_name1 = ايليني ڪونالاڪِس
| leader_party = ڊيموڪريٽڪ پارٽي
| parts_type = وڏا شهر
| p1 = [[لاس اينجلس]]&lt;br&gt;[[سان ڊياگو]]&lt;br&gt;[[سان فرانسسڪو]]&lt;br&gt;سان جوزي
| website = https://ca.gov
}}'''ڪيلفورنيا''' '''California''' (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[اوريگون|اوريگن]]، اوڀر ۾ [[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو|ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد]] وسيلي [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باخا ڪيلفورنيا]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40{{spaces}}ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

[[آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري]] کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا [[اسپيني ايمپائر]] جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. [[ڪيليفورنيا جي فتح |آمريڪي قبضي]] کان پوءِ، جيڪو [[ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ]] جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ميڪسيڪو کان علحدگي| آمريڪا کي حوالي]] ڪئي وئي. [[ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ]] 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ [[ڪيلفورنيا نسل ڪشي]] به شامل هئي. 1850 ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽھوڊ ايڪٽ|رياستي حيثيت]] سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها [[آزاد رياست]] هئي.
2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، [[گريٽر لاس اينجلس]]، [[انلينڊ ايمپاير]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪن فيڪٽ فائنڊر—نتيجا |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-date=January 24, 2018 |access-date=October 24, 2017 |website=factfinder.census.gov |publisher=گڏيل رياستن جو سينسَس بيورو}}&lt;/ref&gt; [[لاس اينجلس]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي [[سيڪريمنٽو, ڪيليفورنيا|سيڪريمنٽو]] آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ [[پيسفڪ ساحل]] ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ [[سيئرا نيواڊا]] جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ [[سيڪويا سيمرورينز|ريڊووڊ]] ۽ [[ڊگلس فر]] جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[موهاوي ريگستان]] موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي.&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk&gt;{{cite web|url=https://www.earthquakeauthority.com/California-Earthquake-Risk|title=ڪيلفورنيا ۾ زلزلي جو خطرو ڇا آهي؟|publisher=ڪيلفورنيا ارتھ ڪوئيڪ اٿارٽي|access-date=March 12, 2023|quote=ڪيلفورنيا ملڪ جي زلزلي جي خطري جو ٻه ٽيون حصو رکي ٿي.}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي]]، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني [[الپائن]] تائين مختلف آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ ڏڪار|ڏڪار]] ۽ [[ڪيلفورنيائي ٻيلن ۾ باھ جي فھرست|ٻيلن جي باهن]] هڪ مستقل مسئلو آهن،&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Elassar |first=Alaa |date=April 3, 2022 |title=ڪيلفورنيا ڪڏهن اصلي آمريڪين جي باهه جي رواجن تي پابندي وڌي هئي؛ هاڻي قبيلن کان مدد گهري پئي |url=https://www.cnn.com/2022/04/03/us/california-native-american-fire-practitioners-wildfires-climate/index.html |access-date=January 4, 2023 |website=سي اين اين}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

[[ڪيلفورنيا جي معيشت]] ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي [[مجموعي رياستي پيداوار]] $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي.&lt;ref name=&quot;SQGDP1 State quarterly gross domestic product (GDP) summary&quot;&gt;{{cite web |title=علائقائي ڊيٽا|url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1&amp;_gl=1*12vunek*_ga*MTg3Nzk1NTM0MS4xNzY5NDk3NjM1*_ga_J4698JNNFT*czE3Njk3NTUwODYkbzIkZzEkdDE3Njk3NTU1MzQkajQkbDAkaDA.#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzIiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIwNjAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19|publisher=بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt; اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Burke |first=Molly |date=April 23, 2025 |title=ڪيلفورنيا هاڻي دنيا جي چوٿين وڏي معيشت آهي |url=https://www.sfchronicle.com/california/article/california-now-4th-largest-economy-world-20291440.php |access-date=April 23, 2025 |website=سين فرانسسڪو ڪرانيڪل}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت]] پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palmer |first=Brian |date=July 10, 2013 |title=سي-فري ڊائٽ |url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/explainer/2013/07/california_grows_all_of_our_fruits_and_vegetables_what_would_we_eat_without.html |website=[[Slate (magazine)|سليٽ]]}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور [[ ڪيلفورنيائي کير جي صنعت]]، [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]] ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگورن]] جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;&gt;{{Cite web |last1=Vic Tolomeo |last2=Kelly Krug |last3=Doug Flohr |last4=Jason Gibson |date=October 31, 2012 |title=ڪيلفورنيا زرعي انگ اکر: 2011 فصل جو سال |url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123521/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/Reports/2011cas-all.pdf |archive-date=December 24, 2013 |access-date=July 1, 2013 |website=نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه [[Port of Los Angeles|لاس اينجلس]] سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2021/10/18/us/port-of-los-angeles-supply-chain.html |title=آمريڪا جو سڀ کان مصروف بندرگاهه |last=Karlamangla |first=Soumya |date= November 4, 2021|website= نيو يارڪ ٽائمز|access-date=August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; [[ڪيلفورنيا جي ثقافت]] ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ [[لاس اينجلز ۾ ميڊيا|تفريح]]، [[ڪيليفورنيا جون رانديون|راندين]]، [[ڪيليفورنيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[فيشن]]، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، [[ھالي ووڊ, لاس اينجلز|هالي ووڊ]] اڃا تائين [[آمريڪي سينيما|آمريڪي فلم]] صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو [[سليڪون ويلي]] عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;BEA&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيلفورنيا مجموعي قومي پيداوار |url=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 |access-date=July 19, 2015 |publisher=گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ڪامرس، بيورو آف اڪنامڪ اينالسس |archive-date=August 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806012919/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 }}&lt;/ref&gt;{{ToClimit|3}}

==نالي جو پسمنظر==
{{Main|ڪيليفورنيا جي نالي جو پسمنظر|ڪيليفورنيا جو ٻيٽ}}

اسپينين ماڻهن [[باخيا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما|باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما]] (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي {{lang|es|لاس ڪيليفورنياس}} جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي [[الٽا ڪيليفورنيا]] چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dornsife.usc.edu/magazine/how-california-got-its-name/#:~:text=The%20Spaniards%20gave%20the%20name,and%20Alta%20(Upper)%20California.|title=ڪيليفورنيا کي نالو (شايد) ڪيئن مليو|date=20 ڊسمبر 2024}}&lt;/ref&gt;
سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/04/16/us/why-is-california-called-california.html|title=ڪيليفورنيا کي ڪيليفورنيا ڇو سڏيو وڃي ٿو؟|last=ڪارلامانگلا|first=سوميا|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=16 اپريل 2024|access-date=17 اپريل 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڊيمين بيچ، ”ڪيليفورنيا کي نالو ڪيئن مليو؟ توهان حيران ٿي سگهو ٿا،“ ''ڪيليفورنيا فرنٽيئر پراجيڪٽ'' (2020) [https://www.californiafrontier.net/name-california/ آن لائين]&lt;/ref&gt;
گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو [[راڻي ڪلافيا]] جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب ''[[لاس سرگاس ڊي ايسپلينڊيان|دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان]]'' ۾ [[گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو]] لکيو۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot;&gt;{{Cite book |last1=گُڊي |first1=ارون جي |url=https://books.google.com/books?id=ibMwDwAAQBAJ&amp;pg=PR9 |title=ڪيليفورنيا جي جڳهن جا نالا: موجوده جغرافيائي نالن جي اصل ۽ نالي جو پسمنظر |last2=برائيٽ |first2=وليم |date=2010 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-26619-3 |pages=59–60 |orig-date=2004}}&lt;/ref&gt; راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، [[ايمازون]] جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ [[گريفن]] پالينديون هيون۔&lt;ref name=&quot;Gudde-2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=پٽنم |first=روٿ |title=ڪيليفورنيا: نالو |date=1917 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي |editor-last=پريسٽلي |editor-first=هربرٽ انگرام |location=برڪلي |pages=356–361 |chapter=ضميمو الف: لفظ ’ڪيليفورنيا‘ جي نالي جو پسمنظر: قياس ۽ استعمال |chapter-url=https://archive.org/details/cu31924008278347}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=ووگلي |first=نينسي |date=20 اپريل 2001 |title=ڪيولري ڪيئن ڪيليفورنيا جي افسانوي تصور کي جنم ڏنو |journal=ماڊرن لينگويج ڪوارٽرلي |volume=62 |issue=2 |pages=165–188 |doi=10.1215/00267929-62-2-165 |s2cid=163100071 |issn = 0026-7929}}&lt;/ref&gt;
رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: [[آمريڪي رياستن جي مخففن جي فهرست|سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف]]، ۽ [[آئي ايس او 3166|يو ايس-سي اي]]۔

==تاريخ==

{{Further|1900ع کان اڳ ڪيليفورنيا جي تاريخ}}
[[File:California tribes &amp; languages at contact.png|thumb|left|upright=1|يورپي رابطي جي وقت [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ڪيليفورنيا]] قبيلن ۽ ٻولين جو نقشو]]

===مقامي قبيلا===
{{Main|ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو}}

ڪيليفورنيا [[ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔&lt;ref&gt;ڪلين، بيري ٽي۔ آمريڪي هندستانين جي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا۔ ستون ايڊيشن۔ ويسٽ نياڪ، نيو يارڪ: ٽوڊ پبليڪيشنز، 1995&lt;/ref&gt; مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ايئرگل |first=ڊولن ايڇ جونيئر |title=نيٽو ڪيليفورنيا گائيڊ: قديم دور کان جديد دور تائين اصل ماڻهن جو تعارف |date=2008 |publisher=ٽريز ڪمپني پريس |others=فريڊ ڊاڊس ورٿ |isbn=978-0-937401-11-8 |edition=2008ع |location=سان فرانسسڪو |oclc=212858363 |quote=1776ع ۾ مقامي آبادي جا اندازا 300,000 کان 1 ملين تائين هئا۔}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو]] [[آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي درجابندي#ڪيليفورنيا|70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن]] تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جي هندستاني تاريخ – ڪيليفورنيا نيٽو آمريڪن هيريٽيج ڪميشن |url=https://nahc.ca.gov/resources/california-indian-history/ |access-date=25 نومبر 2022 |website=nahc.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ [[ٻيلن جي باغباني]] شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ [[دوائن وارا ٻوٽا]] باقاعدي دستياب رهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite book |title=ويراني کان اڳ: مقامي ڪيليفورنيا وارن پاران ماحولياتي انتظام |publisher=بالينا پريس |year=1993 |isbn=0-87919-126-0 |editor=بليڪ برن، ٿامس سي۔ ۽ ڪيٽ اينڊرسن |location=مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham2010&quot;&gt;{{cite book |last=ڪنينگهم |first=لاورا |url=https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&amp;pg=PA135 |title=تبديليءَ جي حالت: ڪيليفورنيا جا وساريل منظرناما |publisher=هي ڊي |year=2010 |isbn=978-1-59714-136-9 |location=برڪلي، ڪيليفورنيا |pages=135، 173–202}}&lt;/ref&gt;
ھي [[پائيدار زراعت]] جي هڪ شڪل هئي۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=اينڊرسن |first=ايم ڪيٽ |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |title=جهنگ جي سار سنڀال: مقامي آمريڪي علم ۽ ڪيليفورنيا جي قدرتي وسيلن جو انتظام |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=0-520-24851-1}}&lt;/ref&gt; قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن [[ڪنٽرول ٿيل باهه]] ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi |title=ڪيليفورنيا جي ماحولياتي نظامن ۾ باهه |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |year=2006 |isbn=978-0-520-24605-8 |editor-first1=نيل جي |editor-last1=سوگيھارا |pages=[https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi/page/n433 417]}}&lt;/ref&gt; هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;
اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون [[سرداريا]] شامل هيون، جهڙوڪ [[چوماش ماڻهو|چوماش]]، [[پومو ماڻهو|پومو]] ۽ [[سالينان]]۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار [[بدلي|انتقام]] خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=سٽن |first=مارڪ ڪيو |title=اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو تعارف |date=2021 |isbn=978-0-367-54046-3 |edition=6هون |location=نيو يارڪ |chapter=ڪيليفورنيا جي مقامي سماجن جو وسيع خاڪو}}&lt;/ref&gt;
مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف [[جنساني ڪردار]] ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين ''جويا'' سڏيندا هئا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ڪروئبر |first=الفريڊ لوئس |url=https://books.google.com/books?id=4pcKAQAAIAAJ |title=ڪيليفورنيا جي مقامي ٻولين جا صوتياتي جزا |publisher=يونيورسٽي پريس |year=1912 |page=164}}&lt;/ref&gt; جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last=مرانڊا |first=ڊيورا اي |date=1 اپريل 2010 |title=جوين جو خاتمو: اسپيني ڪيليفورنيا ۾ صنفي نسل ڪشي |journal=جي ايل ڪيو: هم جنس پرست ۽ هم جنس پرست مطالعي جو جرنل |volume=16 |issue=1–2 |pages=253–284}}&lt;/ref&gt;
''جويا'' موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ [[ٽو-اسپرٽ]]۔ چوماش کين ''&lt;nowiki/&gt;'aqi'' سڏيندا هئا۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=نظريي ۾ جديد آثار قديمه: نئون عملي رجحان |date=2010 |publisher=وائلي-بليڪ ويل}}&lt;/ref&gt;

===اسپيني دور===

{{Main|لاس ڪيليفورنياس جو صوبو|ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنريون}}

[[File:The landing of Cabrillo on California (detail from mural by Daniel Sayre Groesbeck at the Santa Barbara County Courthouse).jpg|thumb|left|پورچوگالي ڳولائو [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] 1542ع ۾ [[اسپيني ايمپائر]] لاءِ ڪيليفورنيا تي دعويٰ ڪندي]]

1542ع ۾ [[ڪيليفورنيا جو ساحل]] ڳولڻ وارا پهريان يورپي [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] سامونڊي مهم جا ميمبر هئا، جن جي اڳواڻي پرتگالي جهازران [[خوان روڊريگز ڪابريللو]] ڪئي۔ هن کي [[انتونيو ڊي مينڊوزا]]، [[نئين اسپين جو وائسراءِ]]، پاران پيسفڪ ساحل تي واپاري موقعن جي ڳولا لاءِ مقرر ڪيو ويو هو؛ اهي 28 سيپٽمبر 1542ع تي [[سان ڊياگو بي]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر ۾ گهٽ ۾ گهٽ [[سان ميگل ٻيٽ]] تائين پهتا۔{{sfn|Rolle|1998|pp=20–21}}
چور جهازران ۽ ڳولائو [[فرانسس ڊريڪ]] 1579ع ۾ ڪيليفورنيا جي ساحل جو هڪ اڻڄاتل حصو ڳولي، ان تي دعويٰ ڪئي، ۽ مستقبل جي شهر [[سان فرانسسڪو]] جي اتر ۾ لنگر انداز ٿيو۔ 1587ع ۾ اهي پهريان ايشيائي هئا جيڪي مستقبل جي گڏيل رياستن جي زمين تي پهتا، جڏهن [[فلپائني]] جهازران اسپيني ٻيڙين سان [[مورو بي، ڪيليفورنيا]] تي آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=ٽلمن |first1=لنڊا سي |title=برابري ۽ تنوع لاءِ تعليمي قيادت بابت تحقيق جو هينڊ بڪ |publisher=روٽليج |year=2013 |page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=لِنگ |first=هوپنگ |title=ايشيائي آمريڪا: نيون ڪميونٽيون، وسيع سرحدون |publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس |year=2009 |page=109}}&lt;/ref&gt;
[[مسلم خليفي حسن ابن علي]] جا نسل وارا، جيڪي [[منيلا]] ۾ رهندا هئا، جڏهن اهي [[گيريرو]]، [[ميڪسيڪو]] ڏانهن سفر ڪري رهيا هئا ته ڪيليفورنيا مان لنگهيا۔ اهي ماڻهو، جيڪي ڪجهه اسلامي روايتون برقرار رکندي عيسائيت قبول ڪري چڪا هئا، پوءِ [[آمريڪا ۾ فلپائني فوجي سرگرميون|ميڪسيڪو جي آزادي وارين جنگين]] ۾ به ڪردار ادا ڪيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=24}} [[سيباستيئن ويزڪائينو]] 1602ع ۾ [[نئون اسپين]] لاءِ ڪيليفورنيا جي ساحل جي ڳولا ڪئي ۽ ان جو نقشو تيار ڪيو، ۽ [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ لهڻ پڻ ٿيو۔{{sfn|Rolle|1998|p=26}} ڪيليفورنيا بابت 16هين صديءَ ۾ زميني سطح تي ٿيل ڳولائن جي باوجود، روڊريگز جو [[ڪيليفورنيا جو ٻيٽ|ڪيليفورنيا کي ٻيٽ سمجهڻ وارو خيال]] برقرار رهيو۔ اهڙيون تصويرون 18هين صديءَ تائين ڪيترن يورپي نقشن ۾ ظاهر ٿينديون رهيون۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California as an Island in Maps—Online Exhibits |url=https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |access-date=June 15, 2016 |website=Stanford University Libraries |date=December 7, 2015 |archive-date=August 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812042020/https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
1769ع کان 1770ع واري [[پورٽولا مهم]] ڪيليفورنيا ۾ اسپيني نوآبادڪاريءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين مشنن، [[پريسيڊيو]]ن ۽ [[پويبلا]]ن جو قيام عمل ۾ آيو۔ مهم جي فوجي ۽ شهري دستي جي اڳواڻي [[گاسپار ڊي پورٽولا]] ڪئي، جيڪو [[سونورا]] مان زميني سفر ڪري ڪيليفورنيا ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته مذهبي حصي جي سربراهي [[خونيپيرو سيرا]] ڪئي، جيڪو [[باهيا ڪيلفورنيا]] مان سمنڊ وسيلي آيو۔ 1769ع ۾ پورٽولا ۽ سيرا [[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]] ۽ [[سان ڊياگو جو پريسيڊيو]] قائم ڪيا، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ اسپينين جا پهريان مذهبي ۽ فوجي آبادياتي مرڪز هئا۔ 1770ع ۾ مهم جي پڄاڻيءَ تائين اهي [[مونٽيري جو پريسيڊيو]] ۽ [[ميشن سان ڪارلوس بوروميو ڊي ڪارميلو]] کي [[مونٽيري بي]] تي قائم ڪندا۔

[[File:Father Serra Celebrates Mass at Monterey by Léon Trousset.jpg|thumb|upright=1.2|left|[[خونيپيرو سيرا]] 1770ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ [[ڪئٿولڪ چرچ ۾ ميس|ميس]] انجام ڏئي رهيو آهي]]

پورٽولا مهم کان پوءِ، فادر-پريزيڊنٽ سيرا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسپيني [[مشنري|مشنرين]] [[ال ڪامينو ريال (ڪيليفورنيا)|ال ڪامينو ريال]] (“شاهي رستو”) ۽ ڪيليفورنيا جي ساحل سان گڏ 21 [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون]] قائم ڪرڻ لاءِ نڪتا، جن مان 16 هنڌ پورٽولا مهم دوران چونڊيا ويا هئا۔ ڪيليفورنيا جا ڪيترائي وڏا شهر انهن مشنن مان وڌيا، جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] ([[ميشن سان فرانسسڪو ڊي اسيس]]), [[سان ڊياگو]] ([[ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا]]), [[وينچورا، ڪيليفورنيا|وينچورا]] ([[ميشن سان بوئناوينچورا]]), ۽ [[سانتا باربرا، ڪيليفورنيا|سانتا باربرا]] ([[ميشن سانتا باربرا]]) وغيره شامل آهن۔
[[خوان باوتيستا ڊي انزا]] 1775ع کان 1776ع تائين ڪيليفورنيا ۾ اهڙي ئي اهم مهم جي اڳواڻي ڪئي، جيڪا اندروني علائقن ۾ وڌيڪ اندر تائين ۽ ڪيليفورنيا جي اتر طرف وڌيڪ پري تائين وڌي۔ انزا مهم مشنن، پريسيڊيوز ۽ پويبلاز لاءِ ڪيترائي هنڌ چونڊيا، جيڪي پوءِ آبادگارن پاران قائم ڪيا ويا۔ مهم جو هڪ رڪن [[گيبريل موراغا]] 1775ع کان 1776ع دوران ڪيليفورنيا جي ڪيترن اهم دريائن کي نالا پڻ ڏنا، جهڙوڪ [[سئڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]]۔ مهم کان پوءِ گيبريل جو پٽ [[خوسيه خوآڪين موراغا]] 1777ع ۾ [[سان جوزي، ڪيليفورنيا|سان جوزي]] نالي پويبلا قائم ڪندو، جنهن سان اهو ڪيليفورنيا جو پهريون شهري بنيادن تي قائم ٿيل شهر بڻيو۔
[[File:San_Juan_Capistrano,_California_(c._1806).jpg|thumb|upright=1.2|اسپينين 1776ع ۾ [[ميشن سان خوان ڪئپسٽرانو]] قائم ڪئي، جيڪا [[ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون|ڪيليفورنيا جي مشنن]] مان ٽين قائم ٿيل مشن هئي۔]]
هن ئي عرصي دوران، [[روسي سلطنت]] جا ملاح ڪيليفورنيا جي اترين ساحل سان گڏ ڳولا ڪندا رهيا۔ 1812ع ۾ [[روسي-آمريڪي ڪمپني]] [[فورٽ روس]] تي، جيڪو [[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]] ۾ واقع هو، هڪ واپاري مرڪز ۽ ننڍڙي قلعابندي قائم ڪئي۔&lt;ref name=&quot;Historical Atlas of California&quot;&gt;Historical Atlas of California&lt;/ref&gt;{{sfn|Rolle|1998|pp=51–52}} فورٽ روس بنيادي طور [[روسي آمريڪا|روس جي الاسڪا وارن نوآبادين]] کي خوراڪ جي فراهمي لاءِ استعمال ٿيندو هو۔ اها آبادي گهڻي ڪامياب نه ٿي، ڇو ته اها نه آبادگار ڪڍي سگهي ۽ نه ئي ڊگهي مدي وارو واپار قائم ڪري سگهي؛ آخرڪار 1841ع تائين ان کي ڇڏي ڏنو ويو۔
[[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] دوران، [[الٽا ڪيليفورنيا]] وڏي حد تائين انقلاب کان غير متاثر ۽ ان ۾ غير شامل رهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexican California: The Heyday of the Ranchos |url=https://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222030913/http://www.csun.edu/~sg4002/courses/417/readings/mexican.pdf |archive-date=February 22, 2016 |website=California State University, Northridge}}&lt;/ref&gt; پر ڪيترن [[ڪيليفورنيئو]]ن [[اسپين]] کان آزاديءَ جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ڪيترن جو خيال هو ته اسپين ڪيليفورنيا کي نظرانداز ڪيو ۽ ان جي ترقي محدود ڪئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/mexican-california/|title=Mexican California &amp;#124; Early California History: An Overview &amp;#124; Articles and Essays &amp;#124; California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849-1900 &amp;#124; Digital Collections &amp;#124; Library of Congress|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; اسپين جي ڪيليفورنيا تي واپاري اجاري داري مقامي واپار جا امڪان محدود ڪيا هئا۔ ميڪسيڪي آزاديءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا جا بندرگاهه پرڏيهي واپارين سان آزادانه واپار ڪرڻ لڳا۔ گورنر [[پابلو ويسينتي ڊي سولا]] [[نئون اسپين|نئين اسپين جي نوآبادياتي حڪمراني]] کان آزاد ميڪسيڪي حڪمراني ڏانهن منتقليءَ جي نگراني ڪئي۔

===ميڪسيڪي دور===
{{Main|الٽا ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا جا رينچو}}

[[File:1836 alvarado flag.webp|thumb|left|[[ڪيليفورنيئو]] اڳواڻ [[خوان باوتيستا الوارادو]] جي 1836ع واري [[ڪيليفورنيا جي آزادي]] تحريڪ ۾ استعمال ٿيل جهنڊو]]

1821ع ۾ [[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ]] [[ميڪسيڪي سلطنت جي آزاديءَ جو اعلان|ميڪسيڪي سلطنت]] (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي [[ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا]] سڏيو ويندو هو۔ [[ڪيليفورنيا جون مشنون|ڪيليفورنيا جو مشن نظام]]، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين [[سيڪيولرائيزيشن|سيڪيولر]] ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔&lt;ref name=nps/&gt; گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا ''[[ڪيليفورنيا جا رينچو|رينچو]]'' يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو [[ڪيليفورنيئو]]ن (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] تائين واپاري جنس نه بڻيو۔
1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو [[سسڪيو ٽريل]]، [[ڪيليفورنيا ٽريل]]، [[اورگن ٽريل]] ۽ [[قديم اسپيني ٽريل (واپاري رستو)|قديم اسپيني ٽريل]] استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=الٽمن |first=لنڊا جيڪبز |url={{google books|plainurl=y|id=rAgL-tgWOecC|page=117}} |title=ڪيليفورنيا |date=2005 |publisher=مارشل ڪيوينڊش |isbn=978-0-7614-1737-8 |page=117}}{{break}}{{cite book |title=ٽيسٽيمونيوس: عورتن جي اکين سان 1815ع–1848ع جي شروعاتي ڪيليفورنيا |url={{google books |plainurl=y |id=DuvFpaRwJlgC||page=425}} |date=2006 |publisher=هي ڊي |isbn=978-1-59714-033-1 |page=425}}&lt;/ref&gt; هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ [[خوان باوتيستا الوارادو]] 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Starr|2007|p=17}}{{break}}{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=AYMPR6xAj50C||page=316}} |title=ڪيليفورنيا جا تاريخي ماڳ |date=2002 |publisher=Historic Spots in California |isbn=978-0-8047-7817-6 |editor-last=هوور |editor-first=ملڊرڊ بروڪ |page=316 |editor-last2=ڪائل |editor-first2=ڊگلس اي}}{{break}}{{cite book |last=ڪونوي |first=جي ڊي |title=مونٽيري: پريسيڊيو، پويبلا ۽ بندرگاهه |series=The Making of America Series |url={{google books |plainurl=y |id=vz1jyn7Ti3oC|page=53}} |date=2003 |publisher=آرڪيڊيا پبلشنگ |isbn=978-0-7385-2423-8 |pages=53–55}}&lt;/ref&gt;
الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي [[اينگلو-آمريڪي]] رهواسين جي مدد به شامل هئي،&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot;&gt;{{Cite book |last1=بلنگٽن |first1=ري ايلن |url={{google books|plainurl=y|id=YoV-k7VcyZ0C|page=203}} |title=اولهه ڏانهن وڌاءُ: آمريڪي سرحد جي تاريخ |last2=رِج |first2=مارٽن |date=2001 |publisher=نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-8263-1981-4 |page=203}}&lt;/ref&gt; جن ۾ [[آئزڪ گراهام]] به شامل هو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=هارٽ |first=جيمس ڊيوڊ |url={{google books|plainurl=y|id=teJCPQtWfOMC315|page=315}} |title=ڪيليفورنيا جو همراهه |date=1987 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-05544-5 |page=315}}{{break}}{{cite book |last=هارلو |first=نيل |title=ڪيليفورنيا فتح ٿي: 1846ع–1850ع ۾ ميڪسيڪي صوبي جي الحاق |url={{google books |plainurl=y |id=pApgP6lBVbMC|page=27}} |date=1989 |publisher=ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-520-06605-2 |page=27}}&lt;/ref&gt; 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان [[آئزڪ گراهام|گراهام مامرو]] پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين [[شاهي بحريه]] جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot; /&gt;

[[File:&quot;General Vallejo Reviewing His Troops in Sonoma, 1846&quot;.jpg|thumb|upright=1.2|جنرل [[ماريانو گوئادالوپي واليخو|ماريانو جي واليخو]] 1846ع ۾ [[سونومه پلازا]] ۾ پنهنجن فوجين جو جائزو وٺندي]]

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ [[جان مارش (پائينيئر)|جان مارش]] هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔&lt;ref&gt;لائمن، جارج ڊي۔ ''جان مارش، پائينيئر: ڇهن سرحدن تي رستو کوليندڙ جي حياتي ڪهاڻي''، صفحا 237–39، دي شوٽاڪوا پريس، شوٽاڪوا، نيو يارڪ، 1931۔&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل [[مانويل مچيلتورينا]] ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ [[پروويڊينسيا جي جنگ]] ۾، جيڪو [[لاس اينجلس]] ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول [[پيو پيڪو]] کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔&lt;ref&gt;لائمن، 1931، صفحا 250–62۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=منهنجن جبلن سان مقابلو ڪندڙ مرد |publisher=برڪلي |publication-place=نيو يارڪ |date=1956 |isbn=0-425-10544-X |pages=70–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ونڪلي، جان ڊبليو۔ ''ڊاڪٽر جان مارش، وائلڊرنس اسڪائوٽ''، صفحا 67–69، دي پارٿينن پريس، نيشويل، ٽينيسي، 1962۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=اسٽون |first=اروِنگ |title=مٽيءَ جي فليٽ واري ڳوٺ کان سون تائين، پوءِ رياست بڻجڻ تائين |publisher=آر ايس ايم پريس |date=1999 |isbn=1-884995-17-9 |pages=66–68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=سالومون |first=ڪارلوس مينوئل |title=پيو پيڪو: ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جو آخري گورنر |publisher=اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس |publication-place=نارمن |date=2010 |isbn=978-0-8061-4090-2 |pages=68–76}}&lt;/ref&gt;

===گڏيل رياستن جي فتح ۽ ڪيليفورنيا جمهوريت===
{{Main|ڪيليفورنيا جي فتح|ريڇي جهنڊي جي بغاوت}}

[[File:Fremont Raising the Bear Flag (engraved, c. 1860).jpg|thumb|left|upright=1.2|1846ع واري [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] [[ڪيليفورنيا جمهوريت]] جو اعلان ڪيو ۽ پوءِ ٿيندڙ [[ڪيليفورنيا جي فتح|آمريڪي فتح]] لاءِ اڳڀرائي ثابت ٿي۔]]

1846ع ۾ [[سونومه، ڪيليفورنيا|سونومه]] ۽ ان جي آس پاس آمريڪي آبادگارن جو هڪ گروهه [[ريڇي جهنڊي جي بغاوت]] دوران ميڪسيڪي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي۔ پوءِ باغين سونومه ۾ [[ريڇي جهنڊو]] (جنهن ۾ ريڇ، تارو، ڳاڙهي پٽي ۽ لفظ “ڪيليفورنيا جمهوريت” هئا) بلند ڪيو۔ جمهوريت جو واحد صدر [[وليم بي آئيڊ]] هو،&lt;ref name=&quot;William B. Ide Adobe SHP&quot;&gt;{{Cite web |title=William B. Ide Adobe SHP |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=458 |access-date=December 25, 2009 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; جنهن ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو۔ آمريڪي آبادگارن جي اها بغاوت پوءِ ڪيليفورنيا تي ٿيندڙ آمريڪي فوجي چڙهائي لاءِ تمهيد بڻجي، ۽ ويجهن آمريڪي فوجي ڪمانڊرن سان ويجهڙائيءَ ۾ هم آهنگ به هئي۔
ڪيليفورنيا جمهوريت ٿوري عرصي لاءِ قائم رهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1998 |title=The United States and California |url=http://memory.loc.gov/ammem/cbhtml/cbstates.html |access-date=June 5, 2015 |publisher=Library of Congress |newspaper=The Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال [[ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ]] (1846ع–1848ع) شروع ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1999 |title=The U.S. Mexican War |url=https://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010110094600/http://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |url-status=dead |archive-date=January 10, 2001 |access-date=June 5, 2015 |website=The Border |publisher=KPBS}}{{break}}{{Cite book |last1=ميٿيو ڪچور |url={{google books|plainurl=y|id=1g2ReKdEZfIC|page=25}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ |last2=جان اسٽرنگاس |date=July 1, 2006 |publisher=ورلڊ المانڪ لائبريري |isbn=978-0-8368-7290-3 |pages=25–26}}{{break}}{{Cite book |last=ٿامس ايم ليونارڊ |url={{google books|plainurl=y|id=NQugPgduF0kC|page=141}} |title=جيمس ڪي پولڪ: واضح ۽ اڻڄاتل تقدير |date=2001 |publisher=روومين اينڊ لٽل فيلڊ |isbn=978-0-8420-2647-5 |pages=141–143}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بحريه]] جو ڪموڊور [[جان ڊي سلوٽ]] 1846ع ۾ [[مونٽيري بي]] ۾ داخل ٿيو ۽ [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا تي آمريڪي فوجي چڙهائي]] جي شروعات ڪئي؛ اتر ڪيليفورنيا هڪ مهيني کان گهٽ وقت ۾ آمريڪي فوجن اڳيان جهڪي پئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=اسپينسر ٽڪر |url={{google books|plainurl=y|id=FZVQcZpic-8C|page=55}} |title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جي انسائيڪلوپيڊيا: سياسي، سماجي ۽ فوجي تاريخ |date=2013 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=978-1-85109-853-8 |pages=55–56}}&lt;/ref&gt; ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾، [[ڪيليفورنيئو]] آمريڪي فوجن جي مزاحمت جاري رکي۔ فتح جون اهم فوجي جهيڙيون ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾ [[سان پاسڪوال جي جنگ]] ۽ [[ڊومينگيز رينچو جي جنگ]] هيون، جڏهن ته اتر ڪيليفورنيا ۾ [[اولوامپالي جي جنگ]] ۽ [[سانتا ڪلارا جي جنگ (1847ع)|سانتا ڪلارا جي جنگ]] شامل هيون۔ ڏکڻ ۾ دفاعي جنگين جي هڪ سلسلي کان پوءِ، [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] 13 جنوري 1847ع تي [[ڪيليفورنيئو]]ن طرفان صحيح ٿيو، جنهن سان ويڙهه بند ٿي ۽ ڪيليفورنيا ۾ [[حقيقتن موجب]] آمريڪي ڪنٽرول قائم ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=3cE1AAAAIAAJ|page=199}} |title=The Quarterly |date=1907 |publisher=Historical Society of Southern California |pages=199–201}}{{break}}{{cite book|first1=هانٽ|last1=جېنن|first2=اورسولا|last2=ڪارلسن|title=ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جون ڪيليفورنيا مهمون، 1846ع–1848ع|url={{google books |plainurl=y |id=_ImhCAAAQBAJ|page=149}}|date=April 20, 2015|publisher=مڪفارلينڊ|isbn=978-1-4766-2093-0|pages=149–151}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي آمريڪي دور===
{{See also|ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ|ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت}}
[[File:Treaty of Cahuenga.jpg|thumb|upright=1.2|1847ع ۾ [[ڪيليفورنيئو]] [[انڊريس پيڪو]] ۽ آمريڪي [[جان سي فريمونٽ]] پاران صحيح ڪيل [[ڪاهوئينگا جو معاهدو]] هڪ جنگبندي هئي، جنهن آمريڪي [[ڪيليفورنيا جي فتح|ڪيليفورنيا جي فتح]] کي ختم ڪيو۔]]

جنگ ختم ڪندڙ [[گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو]] (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، [[ڪولوراڊو]] ۽ [[يوٽا]] ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي [[باهيا ڪيلفورنيا]] جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।&lt;ref name=&quot;Osborne2012&quot;&gt;{{Cite book |last=اوزبورن |first=ٿامس جي |url={{google books|plainurl=y|id=FvA3jL4CFCMC}} |title=پيسفڪ ايلڊوراڊو: وڏي ڪيليفورنيا جي تاريخ |date=November 29, 2012 |publisher=وائلي |isbn=978-1-118-29217-4}}&lt;/ref&gt;
1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ، 1848ع–1864ع |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-date=July 27, 2011 |access-date=July 22, 2008 |website=Learn California.org, a site designed for the [[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1870 Fast Facts |url=https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305053406/https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html |archive-date=March 5, 2019 |access-date=March 5, 2019 |website=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 

{{multiple image
| direction         = vertical
| align             = left
| width             = 270
| header            = [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]]
| image1            = California Clipper 500.jpg
| caption1          = ڪيليفورنيا ڏانهن ٻيڙيءَ ۾ وڃڻ جي اشتهارسازي، {{circa|1850}}
| image2            = SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg
| caption2          = [[سان فرانسسڪو]] جو بندرگاهه، {{circa|1850–51}}
| image3            = Mining_on_the_American_River_near_Sacramento,_circa_1852.jpg
| caption3          = [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ڀرسان کوٽائي، {{circa|1852}}
}}

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين [[مونٽيري، ڪيليفورنيا|مونٽيري]] ۾ واقع هو۔&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |url=http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823164224/http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |url-status=dead |archive-date=August 23, 2007 |access-date=August 26, 2012 |website=Early History of the California Coast |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر [[پيو پيڪو]] 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني [[لاس اينجلس]] ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي [[قونصل خانو|قونصل خانو]] به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل [[ٿامس او. لارڪن]] مقرر هو۔
1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس [[سان جوزي]] ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ [[واليخو، ڪيليفورنيا|واليخو]] (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني [[سئڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سئڪرامئنٽو]] ۾ آهي&lt;ref name=&quot;Wilson 2006&quot;&gt;{{Cite book |last1=Wilson |first1=Dotson |url=http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |title=California's Legislature |last2=Ebbert |first2=Brian S. |date=2006 |publisher=California State Assembly |edition=2006 |location=Sacramento |oclc=70700867}}&lt;/ref&gt;؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس [[سان فرانسسڪو]] ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته [[1862ع جو وڏو ٻوڏ|سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ]] سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ [[اتحاد ۾ داخلا|رياست طور داخلا]] لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، [[1850ع جو ٺاهه|1850ع جي ٺاهه]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا [[غلام رياستون ۽ آزاد رياستون|آزاد رياست]] بڻجي، ۽ سيپٽمبر{{spaces}}9 [[ڪيليفورنيا داخلا ڏينهن|رياستي موڪل]] آهي۔
[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا [[آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ ڪيليفورنيا|اتحاد جي مدد لاءِ]] سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.civilwar.org/learn/articles/10-facts-california-during-civil-war |title=10 Facts: California during the Civil War |work=American Battlefield Trust |date=August 13, 2013 |access-date=September 9, 2017}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ [[2nd Regiment of Cavalry, Massachusetts Volunteers|&quot;ڪيليفورنيا 100 ڪمپني&quot;]]، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔
ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—[[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔
رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔
اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر [[سون جي ڊوڙ]] جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Chinese Experience in 19th Century America |url=http://teachingresources.atlas.illinois.edu/chinese_exp/introduction04.html |website=teachingresources.atlas.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان [[پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي|ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي]] ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي [[چيني خارج ڪرڻ وارو قانون]] ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Immigration to the United States, 1851-1900 {{!}} Rise of Industrial America, 1876-1900 {{!}} U.S. History Primary Source Timeline {{!}} Classroom Materials at the Library of Congress {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/united-states-history-primary-source-timeline/rise-of-industrial-america-1876-1900/immigration-to-united-states-1851-1900/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

====ڪيليفورنيا نسل ڪُشي====
{{Main|ڪيليفورنيا نسل ڪُشي}}

[[File:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864 (cropped).jpg|thumb|right|1846ع کان 1873ع جي وچ ۾، آمريڪي سرڪاري اهلڪارن ۽ خانگي آبادگارن [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] خلاف ڪيترائي قتلِ عام ڪيا، جن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي]] چيو وڃي ٿو۔ گهٽ ۾ گهٽ 9,456 ماڻهو ماريا ويا، جڏهن ته ڪجهه اندازن موجب موتن جو انگ 100,000 تائين هو۔&lt;ref name=Madley/&gt;]]
اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن]] ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Destruction of the California Indians |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617 |archive-date=December 7, 2011 |access-date=April 15, 2012 |publisher=[[California Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt; نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر [[پيٽر هارڊيمين برنيٽ]] اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book |last=Risling Baldy |first=Cutcha |title=We are dancing for you: native feminisms and the revitalization of women's coming-of-age ceremonies |date=2018 |isbn=978-0-295-74345-5 |location=Seattle |pages=61–63 |oclc=1032289446}}&lt;/ref&gt; برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book |last=Senate |first=California Legislature |url=https://books.google.com/books?id=XV1BAQAAMAAJ |title=The Journal of the Senate ... of the Legislature of the State of California ... |date=1851 |publisher=Sup't State Printing |page=792 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي [[آبادگار]]ن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي ''[[هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون]]'' هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ ''[[حقيقتن موجب]]'' غلام بڻايا ويندا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Act for the Government and Protection of Indians {{!}} American Experience |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/goldrush-act-for-government-and-protection-of-indians/ |access-date=March 3, 2021 |website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt; انهن مان هڪ اهڙو ''حقيقتن موجب'' [[غلامن جي نيلامي|غلامن جو نيلام]] [[لاس اينجلس سٽي ڪائونسل]] جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2, 2016 |title=Los Angeles' 1850s Slave Market Is Now the Site of a Federal Courthouse |url=https://www.kcet.org/shows/lost-la/los-angeles-1850s-slave-market-is-now-the-site-of-a-federal-courthouse |access-date=December 28, 2022 |website=KCET |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;&gt;{{Cite book |last=Baumgardner |first=Frank H. |title=Killing for Land in Early California: Indian Blood at Round Valley: Founding the Nome Cult Indian Farm |date=2005 |publisher=Algora |isbn=978-0-87586-803-5 |location=New York |page=171 |oclc=693780699}}&lt;/ref&gt;
1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5{{spaces}}ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859 |url=http://www.militarymuseum.org/MilitiaandIndians.html |access-date=March 21, 2012 |publisher=Militarymuseum.org}}&lt;/ref&gt; مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔&lt;ref name=&quot;Baumgardner 2005 171&quot;/&gt; مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، [[آبادگار نوآباديت]] مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ [[ايڊ ڪاستيو]] شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي [[ڪيليفورنيا نسل ڪُشي|نسل ڪُشي]] طور بيان ڪيو آهي،&lt;ref name=Madley&gt;{{cite book|last=Madley |first=Benjamin |title=An American Genocide, The United States and the California Catastrophe, 1846–1873 |publisher= Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-18136-4|pages=11, 351}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر [[گيون نيوسم]] به اهڙوئي سڏ ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 13, 2021 |title=California governor calls Native American treatment genocide |url=https://apnews.com/article/california-native-americans-982b507a846a4ad6bc184b3e7f99ec70 |access-date=December 29, 2022 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt; بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي [[آمريڪي فوج]] قتل ڪيو۔&lt;ref name=Madley/&gt;

===1900ع–هاڻوڪو دور===
{{Main|ڪيليفورنيا جي تاريخ (1900–ھاڻي تائين)}}

[[File:Post-and-Grant-Avenue-Look (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|left|[[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو|1906ع جي سان فرانسسڪو زلزلي]] کان پوءِ تباهيءَ جو منظر]]

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ [[1913ع جو ڪيليفورنيا غيرملڪي زمين وارو قانون|غيرملڪي زمين وارو قانون]] منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The U.S. Mainland: Growth and Resistance |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/the-us-mainland-growth-and-resistance/ |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ دوران، [[آمريڪا ۾ جاپاني نسل جي ماڻهن جي نظر بندي|ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو]] ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/behind-the-wire/ |access-date=February 8, 2021 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dil |first=Cuneyt |date=February 20, 2020 |title=California apologizes for Japanese American internment |url=https://apnews.com/article/4b9234383de4814974f81e78a1edaa95 |access-date=February 8, 2021 |website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ٽرانسڪنٽينينٽل هاءِ وي|ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون]] مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ [[يو ايس روٽ 66 (ڪيليفورنيا)|روٽ 66]]—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ [[آمريڪي مردمشماري بيورو]] ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=December 24, 2014 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا آڪوڊڪٽ|ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس آڪوڊڪٽ]]؛ [[اورووِل ڊيم|اورووِل]] ۽ [[شاسٽا ڊيم|شاسٽا]]؛ ۽ [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي برج|بي]] ۽ [[گولڊن گيٽ برج|گولڊن گيٽ]] برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ [[اعليٰ تعليم لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان|ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم]] اختيار ڪيو۔

[[File:Paramount Pictures studio gate, c. 1940 (cropped).jpg|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[وڏا فلم اسٽوڊيو|هالي ووڊ جا اسٽوڊيو]]، جهڙوڪ [[پيرا مائونٽ پڪچرز]]، [[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] کي فلم جي عالمي گاديءَ ۾ بدلائڻ ۾ مددگار بڻيا، ۽ [[لاس اينجلس]] کي عالمي اقتصادي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ڪيو۔]]
ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ [[اسٽوڊيو سسٽم]] قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]] ۽ [[ميشيگن]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;[[Whiz Kids (Department of Defense)|Peck, Merton J.]] &amp; [[Frederic M. Scherer|Scherer, Frederic M.]] ''The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis'' (1962) [[Harvard Business School]] p. 111&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwiibayarea/shipbuilding.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630093056/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/shipbuilding.htm |url-status=dead |archive-date=June 30, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626070052/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm |url-status=dead |archive-date=June 26, 2007 |website=Nps.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards |url=https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Csn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 11, 2010 |title=Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World |url=https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203135248/https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |archive-date=December 3, 2017 |work=[[KQED Inc.|KQED]] |via=[[YouTube]] |access-date=July 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data – 2010 Census|website=Census.gov|access-date=October 7, 2017}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط [[فضائي صنعت|هوائي-فضائي]] ۽ [[دفاعي صنعت]]ن سبب وڌندي وئي،&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;&gt;{{cite news |title=How California Lost its Mojo |first=Bill |last=Watkins |url= http://www.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/ |newspaper=Fox and Hound Daily |date=October 10, 2012 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{Cite book |last1=Nancy Kleniewski |url={{google books|plainurl=y|id=dWuQ70MtnIQC|page=91}} |title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life |last2=Alexander R. Thomas |date=March 1, 2010 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81222-7 |pages=91–92 |access-date=June 26, 2013}}&lt;/ref&gt; پر [[ٿڌي جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moller |first=Rosa Maria |date=May 2008 |title=Aerospace States' Incentives to Attract The Industry |url=http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824080139/http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |archive-date=August 24, 2014 |access-date=June 25, 2013 |website=library.ca.gov |publisher=California Research Bureau |pages=24–25}}{{break}}{{cite web |last1=Kleinhenz |first1=Robert A. |last2=Ritter-Martinez |first2=Kimberly |last3=De Anda |first3=Rafael |last4=Avila |first4=Elizabeth |date=August 2012 |title=The Aerospace Industry in Southern California |url=http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204822/http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-date=May 12, 2013 |access-date=June 25, 2013 |publisher=laedc.org |page=10 |quote=In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50{{spaces}}billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California.}}{{break}}{{cite book |last1=Heikkila |first1=Eric John |url={{google books |plainurl=y|id=upaN7waaW7AC|page=18}} |title=Southern California and the World |last2=Pizarro |first2=Rafael |date=January 1, 2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97112-0 |page=18 |access-date=June 25, 2013}}{{break}}{{cite book |last=Flanigan |first=James |url={{google books |plainurl=y|id=T-_FMngVdI4C|page=25}} |title=Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region |date=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5625-9 |page=25 |access-date=June 25, 2013}}&lt;/ref&gt; [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي [[سليڪون وئلي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=April 17, 2009 |title=Searching for Silicon Valley |work=The New York Times |url=http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html |access-date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔{{sfn|Cohen|2003|pages=115–116}} [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام ڇڄ]] کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Davis |first1=Clark |url={{google books|plainurl=y|id=6QxvAAAAQBAJ|page=11}} |title=The Human Tradition in California |last2=Igler |first2=David |date=August 1, 2002 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-4431-6 |page=11}}{{break}}{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=July 17, 2001 |title=Pink slip season in Silicon Valley |url=https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business |access-date=April 22, 2015 |newspaper=The Guardian |location=United Kingdom |quote=This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first.}}&lt;/ref&gt;
20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا [[1992ع جا لاس اينجلس ڏڦيڙ|راڊني ڪنگ ڏڦيڙ]]۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 12, 2017 |title=Watts Rebellion (Los Angeles) |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/watts-rebellion-los-angeles |access-date=February 7, 2021 |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sastry |first1=Anjuli |last2=Grisby Bates |first2=Karen |title=When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots |url=https://www.npr.org/2017/04/26/524744989/when-la-erupted-in-anger-a-look-back-at-the-rodney-king-riots |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=April 26, 2017 }}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا [[بليڪ پينٿر پارٽي]] جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 23, 2019 |title=The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change |url=https://nmaahc.si.edu/blog-post/black-panther-party-challenging-police-and-promoting-social-change |access-date=February 7, 2021 |website=National Museum of African American History and Culture}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ [[سيزر شاويز]] جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pao |first=Maureen |title=Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights |url=https://www.npr.org/2016/08/02/488428577/cesar-chavez-the-life-behind-a-legacy-of-farm-labor-rights |access-date=February 7, 2021 |website=NPR|date=August 12, 2016 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Cesar Chavez and Brown Berets at peace rally.jpg|thumb|left|شهري حقن جو ڪارڪن [[سيزر شاويز]]، [[براون بيريٽس]] سان گڏ، 1971ع ۾ [[چيڪانو تحريڪ]] دوران هڪ ريلي ۾]]
20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: [[1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو]] ۽ 1928ع جو [[سینٽ فرانسس ڊيم|سینٽ فرانسس ڊيم]] ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔&lt;ref name=&quot;IIIMcNeill2004&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Dmky95hwKr0C&amp;pg=PA540 |title=Encyclopedia of World Environmental History, Volume 3: O–Z |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93735-1 |editor-last=Krech |editor-first=Shepard III |pages=540– |access-date=November 23, 2012 |editor-last2=Merchant |editor-first2=Carolyn |editor-last3=McNeill |editor-first3=John Robert}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “[[اسموگ]]” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔&lt;ref&gt;William Deverell, and Greg Hise, eds. ''Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James E. Krier, and Edmund Ursin, ''Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975'' (1978).&lt;/ref&gt; 2001ع ۾ [[2000ع–2001ع ڪيليفورنيا بجلي بحران|بجلي بحران]] سبب [[رولنگ بليڪ آئوٽ]] ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ [[سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن]] ۽ [[پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني]] تي سخت تنقيد ٿي۔&lt;ref&gt;Severin Borenstein, [https://www.jstor.org/stable/2696582 &quot;The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster&quot;], ''Journal of Economic Perspectives'', Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR).&lt;/ref&gt;
شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ [[گروي|مورٽگيچ]] ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ [[سب پرائيم مورٽگيچ بحران|بلبلو ڦاٽي پيو]] ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔&lt;ref&gt;Robert M. Hardaway, ''The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse'' (2011), p. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, ''California after Arnold'' (2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

[[File:Steve Jobs presents iPhone (cropped).jpg|thumb|right|2007ع ۾ [[سليڪون وئلي]] ۾—جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪ هب]] آهي—[[ايپل|ايپل]] جي باني [[اسٽيو جابز]] پاران [[آئي فون (پهريون نسل)|آئي فون]] جي لانچ]]

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=December 5, 2019 |title=Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/ |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flavelle |first=Christopher |date=September 20, 2020 |title=How California Became Ground Zero for Climate Disasters |url=https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920201702/https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |archive-date=September 20, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=February 8, 2021 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt; 2011ع کان 2017ع تائين [[2011ع–2017ع ڪيليفورنيا سڪاڻ|مسلسل سڪاڻ]] رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Facing Worst Drought on Record |url=https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302015456/http://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |url-status=dead |archive-date=March 2, 2014 |access-date=February 8, 2021 |website=www.climate.gov}}&lt;/ref&gt; 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2018 California Wildfires |url=https://www.census.gov/topics/preparedness/events/wildfires/2018-ca-wildfires.html |access-date=February 8, 2021 |newspaper=Census.gov}}&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۾ [[ڪووڊ-19]] جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔&lt;ref name=&quot;Wheeler2&quot;&gt;{{cite news|last=Wheeler|first=Ian|date=February 4, 2020|title=Orange County coronavirus patient released, in good condition, health officials say|work=Orange County Register|url=https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|url-status=live|access-date=February 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195530/https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/|archive-date=February 5, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com2&quot;&gt;{{cite web|date=February 2, 2020|title=Ninth case of fast-moving coronavirus confirmed in U.S.|url=https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203011127/https://uk.reuters.com/article/uk-china-health-usa-california-idUKKBN1ZX01P|archive-date=February 3, 2020|access-date=February 3, 2020|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي [[آمريڪا ۾ هنگامي حالت|هنگامي حالت]] لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر [[گيون نيوسم]] ان جو خاتمو ڪيو۔&lt;ref&gt;{{cite news|date=March 21, 2023|title=California Ends COVID-19 State of Emergency|work=State Center Community College District|url=https://www.scccd.edu/news/2023/california-ends-covid-19-state-of-emergency.html}}&lt;/ref&gt; 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي [[گهر ۾ رهڻ جو حڪم]] جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 26, 2021|title=California Governor Gavin Newsom lifts virus stay-at-home orders|url=https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/|url-status=live|access-date=February 24, 2021|website=CBS News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123803/https://www.cbsnews.com/news/california-covid-stay-at-home-order-lifted/ |archive-date=January 26, 2021 }}&lt;/ref&gt;
مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ [[ٻولي جي بحالي]] جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 28, 2022 |title=What Does It Take To Reawaken a Native Language? |url=https://www.kcet.org/news-community/what-does-it-take-to-reawaken-a-native-language |access-date=January 2, 2023 |website=KCET |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Whitebear |first=Luhui |title=Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |chapter=Drifting across Lines in the Sand: Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California |date=June 19, 2022 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351174282-5/drifting-across-lines-sand-luhui-whitebear |publisher=The Routledge Companion to Gender and the American West |doi=10.4324/9781351174282-5 |isbn=978-1-351-17428-2 |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[زمين جي واپسي|زمينون واپس]] مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=agencies |first=Dani Anguiano and |date=January 25, 2022 |title=Native American tribes reclaim California redwood land for preservation |url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/jan/25/native-american-tribes-california-redwood-preservation |access-date=January 4, 2023 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 22, 2022 |title=Native American land return movement makes gains, faces obstacles |url=https://andthewest.stanford.edu/2022/native-american-land-return-movement-makes-gains-faces-obstacles/ |access-date=January 7, 2023 |website=&amp; the West |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahtone |first=Tristan |date=April 5, 2022 |title=California offers $100 million for tribes to buy back their land. It won't go far. |url=https://grist.org/indigenous/california-offers-100-million-for-tribes-to-buy-back-their-land-it-wont-go-far/ |access-date=January 4, 2023 |website=Grist |language=en-us}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ [[ڊيم هٽائڻ]] ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو [[ڪلامٿ درياهه]] لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔&lt;ref&gt;{{Citation |title=California Tribes Hail Dam Removal Plan After 20-Year Fight |date=December 16, 2022 |url=https://www.voanews.com/a/california-tribes-hail-dam-removal-plan-after-20-year-fight/6877208.html |language=en |access-date=January 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 8, 2022 |title=Largest River Restoration Project in American History Set to Begin |url=https://www.gov.ca.gov/2022/12/08/75829/ |access-date=January 7, 2023 |website=California Governor |language=en}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{Main|ڪيليفورنيا جي جاگرافي}}

{{Further|اتر ڪيليفورنيا|ڏکڻ ڪيليفورنيا}}
[[File:California Topography and Geomorphic.gif|thumb|upright=1.8|left|[[ٽوپوگرافيڪ نقشو]] آف ڪيليفورنيا]]

{{convert|163,696|sqmi|km2|abbr=on}} ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا ايراضيءَ موجب|ٽئين نمبر وڏي رياست]] آهي، [[الاسڪا]] ۽ [[ٽيڪساس]] کان پوءِ۔&lt;ref name=&quot;2000 population and housing&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2004 |title=2000 Census of Population and Housing |url=https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=December 25, 2009 |publisher=[[يو ايس سينسَس بيورو]] |page=29}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=March 1916 |title=Figures Show California's Motoring Supremacy |url={{google books|plainurl=y|id=p04zAQAAMAAJ|page=1}} |journal=Touring Topics |volume=8 |pages=38–9 |number=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cooley |first=Timothy J. |url={{google books|plainurl=y|id=EXdAAQAAQBAJ|page=46}} |title=Surfing about Music |date=2014 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95721-3 |page=46}}&lt;/ref&gt; ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Morgan |first=Neil |date=April 19, 1963 |title=Westward Tilt: Northern California |work=Lodi News-Sentinel |location=Lodi, California |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19630419&amp;id=Rd8zAAAAIBAJ&amp;pg=2786,2022902 |access-date=September 7, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=Kr8rAQAAMAAJ|page=6}} |title=Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry |date=1917 |publisher=The Service Press |editor-last=Kent |editor-first=John E. |location=San Francisco, California |page=6}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر ۾ [[اورگن]]، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[نيواڊا]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايرزونا]]، اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[باجا ڪيليفورنيا]] سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها [[دي ڪيليفورنياس]] واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، [[باجا ڪيليفورنيا سور]] سان گڏ)۔
رياست جي وچ ۾ [[ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ [[پئسفڪ ڪوسٽ رينجز|ساحلي جبلن جا سلسلا]]، اتر ۾ [[ڪيسڪيڊ رينج]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ٽيهاچا پِي جبل]] حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔
[[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو [[سيڪرامئنٽو ويلِي]] [[سيڪرامئنٽو درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو [[سان جوآڪين ويلِي]] [[سان جوآڪين درياهه]] جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Big Sur June 2008.jpg
| caption1          = [[بگ سر]]، [[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]] تي
| image2            = 1 yosemite valley tunnel view 2010.JPG
| caption2          = [[يوسمايٽ]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾
}}

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ [[پمپ (پاڻي)|پمپن]] ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23{{spaces}} ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔
[[سوئيسن بي]] سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي [[ڪارڪينيز اسٽرئيٽ]] وسيلي نڪري [[سان پابلو بي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪا [[سان فرانسسڪو بي]] جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ [[گولڊن گيٽ]] اسٽرئيٽ وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍجي ٿي۔
[[ڪيليفورنيا جون چينل ٻيٽ|چينل ٻيٽ]] [[ڏکڻ ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|ڏکڻئين ساحل]] کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته [[فيريليون ٻيٽ]] سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔
سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) [[متصل گڏيل رياستن|متصل 48 رياستن]] ۾ سڀ کان اوچو چوٽي [[مائونٽ وِٽني]] رکي ٿي، جنهن جي اوچائي {{convert|14505|ft|m}} آهي۔&lt;ref name=&quot;Mount_Whitney&quot;&gt;{{cite ngs |id=GT1811|designation=Whitney|access-date=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{Cite web |date=2001 |title=Elevations and Distances in the United States |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 |access-date=October 21, 2011 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name=&quot;NAVD88&quot;|Elevation adjusted to [[اتر آمريڪي عمودي ڊيٽم آف 1988]]}} هي سلسلو [[يوسمايٽ ويلِي]] کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ [[سيڪوئيا نيشنل پارڪ]] کي به، جيڪو [[سيڪوئياڊينڊرون جائنٽيئم|جائنٽ سيڪوئيا]] وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ [[ليڪ ٽاهو]] کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔
سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ [[اووِنز ويلِي]] ۽ [[مونو ليڪ]] آهن، جيڪي [[پکي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پکين]] لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ [[ڪليئر ليڪ (ڪيليفورنيا)|ڪليئر ليڪ]] واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ [[پاليسيڊ گليشيئر]] به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Death Valley Mesquite Flats Sand Dunes 2013.jpg
| caption1          = [[ڊيٿ ويلِي]]، [[موهاوي ريگستان]] ۾
| image2            = San-miguel-cuyler-hike (cropped).jpg
| caption2          = [[سان ميگوئل ٻيٽ|سان ميگوئل]]، [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]] ۾
}}

[[ٽوليري ليڪ]] مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها [[پليئسٽوسين]] دور جي [[ليڪ ڪورڪوران]] جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 26, 2017 |title=The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma}}&lt;/ref&gt;
رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي،&lt;ref name=&quot;Forestry 2003&quot;&gt;{{Cite book |last1=Laaksonen-Craig |first1=Susanna |url=http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |title=Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California |last2=Goldman |first2=George |last3=McKillop |first3=William |date=2003 |publisher=University of California—Division of Agriculture and Natural Resources |isbn=978-1-60107-248-1 |location=Davis, California |page=1 |access-date=December 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |archive-date=February 21, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |date=February 21, 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ [[ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز|ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز]] ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ [[برِسلڪون پائن]] 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔&lt;ref name=&quot;Lanner&quot;&gt;{{Cite book |last=Lanner |first=R. M. |title=The Bristlecone Book |date=2007 |publisher=Mountain Press |isbn=978-0-87842-538-9 |page=14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oldest&quot;&gt;{{Cite web |title=Oldlist |url=http://www.rmtrr.org/oldlist.htm |access-date=January 8, 2013 |publisher=Rocky Mountain Tree Ring Research}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ [[سالٽن سي]] آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي [[موهاوي ريگستان|موهاوي]] چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ [[ڊيٿ ويلِي]] آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه [[بيڊواٽر بيسن]] {{convert|−279|ft|m}} تي واقع آهي۔&lt;ref name=&quot;NED&quot;&gt;{{Cite web |date=September 21, 2015 |title=USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP)—National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED) |url=https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085854/https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map- |archive-date=March 25, 2019 |access-date=September 22, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي]]}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو {{convert|90|mi|km}} کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور [[ڪولوراڊو درياهه]] سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔
ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[اتر ڪيليفورنيا]] ۾) ۾ واقع آهن؛ يا [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|لاس اينجلس علائقو]]، [[انلينڊ ايمپائر]]، يا [[سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا]] ([[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔
[[پئسفڪ رنگ آف فائر|رِنگ آف فائر]] جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ [[سونامي]]، [[ڪيليفورنيا ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]]، [[سانتا اينا هوائون]]، [[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|جهنگلي باهه]]، ۽ تيز ڍلانن تي [[زمين ڌسڻ]] جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[آتشفشان]] به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب [[ڪيليفورنيا ۾ زلزلا|زلزلا]] به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[سان اينڊرياس فالٽ]] آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 [[زلزو|زلزا]] رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |access-date=April 22, 2011 |publisher=Seismo.berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔&lt;ref name=CaliforniaEarthquakesHumanRisk/&gt;[[File:Köppen Climate Types California.png|thumb|upright=1.8|[[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا]] جا قسم]]

===آبهوا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي آبهوا}}

{{Further|ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي}}رياست جو وڏو حصو [[ميڊيٽرينين آبهوا]] رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو [[ڪيليفورنيا ڪرنٽ]] اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ [[ڌنڌ]] پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ [[سان فرانسسڪو]] جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي [[سان ڊياگو]] به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ [[لاس اينجلس بيسن جي آبهوا|گرم]] هوندو آهي۔ اهڙو ئي [[مائڪروڪليمٽ]] وارو رجحان [[سان فرانسسڪو بي ايريا#آبهوا|بي ايريا جي آبهوا]] ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wrcc.dri.edu/|title=Western Regional Climate Center|website=wrcc.dri.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California – Climate &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/California-state/Climate |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.differencebetween.net/science/difference-between-coastal-and-inland-climates/|title=Difference Between Coastal and Inland Climates|date=October 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
[[File:AERONET La Jolla.2007295.terra.250m.jpg|thumb|left|[[ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه|ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه]] هر سال رياست تي اثر انداز ٿين ٿا۔ [[سانتا اينا هوائون]] اڪثر باهه کي وڌائينديون ۽ ڌوئو سوين ميلن تائين ڦهلائينديون آهن۔]]
رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ [[معتدل آبهوا]] آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل [[الپائن آبهوا]] رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔
ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي [[مينهن جو پاڇو]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع [[ريگستان]] ٺهن ٿا۔ [[اوڀر ڪيليفورنيا]] جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ [[ڊيٿ ويلِي]] (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔&lt;ref name=&quot;newRecord&quot;&gt;{{Cite journal|last=El Fadli|first=K. I.|display-authors=etal|date=September 2012|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58{{spaces}}°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=94|issue=2|page=199|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|doi-access=free}} (The 136.4{{spaces}}°F (58{{spaces}}°C), claimed by [['Aziziya]], [[ليبيا]], on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the [[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]].)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=January 4, 2013 |access-date=January 10, 2013}}&lt;/ref&gt; ڊيٿ ويلِي ۾ {{convert|134|°F|°C|1}} (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−45|°F}} (January 20, 1937) [[بوڪا (ڪيليفورنيا)|بوڪا]] ۾ رڪارڊ ٿيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Weather Data: California, Boca, 1937, January |url=https://geographic.org/global_weather/weather_data.php?month=01&amp;year=1937&amp;id=USC00040931&amp;path=weather_stations/usc0000000_usc0045999/USC00040931.dly&amp;name=Boca&amp;country=California |access-date=June 26, 2020}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ [[همبولڊٽ بي]] علائقي ([[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، [[ڊيٿ ويلِي]] جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ [[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ]] جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔
{{Clear left}}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ڪيليفورنيا جي چونڊيل آبادين لاءِ اوسط گرمي پد ۽ برسات&lt;ref name=&quot;California climate averages&quot;&gt;{{Cite web |title=California climate averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America |access-date=January 26, 2018 |publisher=Weatherbase}}&lt;/ref&gt;
|-
!هنڌ
!آگسٽ{{break}}(°F)
!آگسٽ{{break}}(°C)
!جنوري{{break}}(°F)
!جنوري{{break}}(°C)
!ساليانو{{break}}برسات{{break}}(mm/in)
|-
|[[لاس اينجلس]] ||83/64 ||29/18 ||66/48 ||20/8 ||377/15
|-
|[[لاس اينجلس انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ايل اي ايڪس/ايل اي ساحل]] ||75/64 ||23/18 ||65/49 ||18/9 ||326/13
|-
|[[سان ڊياگو (ڪيليفورنيا)|سان ڊياگو]] ||76/67 ||24/19 ||65/49 ||18/9 ||262/10
|-
|[[سان جوزي (ڪيليفورنيا)|سان جوزي]] ||82/58 ||27/14 ||58/42 ||14/5 ||401/16
|-
|[[سان فرانسسڪو (ڪيليفورنيا)|سان فرانسسڪو]] ||67/54 ||20/12 ||56/46 ||14/8 ||538/21
|-
|[[فريسنو (ڪيليفورنيا)|فريسنو]] ||97/66 ||34/19 ||55/38 ||12/3 ||292/11
|-
|[[سيڪرامئنٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامئنٽو]] ||91/58 ||33/14 ||54/39 ||12/3 ||469/18
|-
|[[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]] ||73/58 ||23/14 ||58/44 ||14/7 ||588/23
|-
|[[بيڪرس فيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرس فيلڊ]] ||96/69 ||36/21 ||56/39 ||13/3 ||165/7
|-
|[[ريورسائيڊ (ڪيليفورنيا)|ريورسائيڊ]] ||94/60 ||35/18 ||67/39 ||19/4 ||260/10
|-
|[[يوريڪا (ڪيليفورنيا)|يوريڪا]] ||62/53 ||16/11 ||54/41 ||12/5 ||960/38
|-
|[[ڊيٿ ويلِي]] ||115/86 ||46/30 ||67/40 ||19/4 ||60/2
|-
|[[مامٿ ليڪس (ڪيليفورنيا)|مامٿ ليڪس]] ||77/45 ||25/7 ||40/15 ||4/ −9 ||583/23
|}
آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، [[ڪيليفورنيا ۾ سڪائپ|سڪائپ]] [[ڪيليفورنيا ۾ آبهوا جي تبديلي|آبهوا جي تبديلي]] ۽ [[پاڻي ڪڍڻ|حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ]] سبب وڌي رهيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/14/western-drought-fueled-by-climate-change-is-the-worst-in-1200-years.html|title=Western drought fueled by climate change is the worst in 1,200 years, scientists say|first=Emma|last=Newburger|publisher=[[CNBC]]|date=February 14, 2022|access-date=February 18, 2022}}&lt;/ref&gt; موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي [[بجلي جي فراهمي]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/california-blackouts-power-grid/story?id=89460998|title=Why California has blackouts: A look at the power grid|first=Meredith|last=Deliso|publisher=ABC News|date=September 9, 2022|access-date=September 11, 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ [[پاڻي جي سلامتي]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boxall |first1=Bettina |last2=St. John |first2=Paige |date=November 10, 2018 |title=California's most destructive wildfire should not have come as a surprise |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]] |url=https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html |access-date=November 11, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation |url=https://www.drought.gov/drought/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111042024/https://www.drought.gov/drought/ |archive-date=November 11, 2018 |access-date=November 11, 2018 |publisher=National Integrated Drought Information System}}&lt;/ref&gt; تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kvpr.org/business-economy/2022-03-14/drought-has-already-cost-close-to-2-billion-and-14-000-jobs-and-its-likely-not-over-yet |title= Drought has already cost close to $2 billion and 14,000 jobs, and it's likely not over yet|website=www.kvpr.org |date= March 14, 2022|access-date=July 13, 2022}}{{title missing|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ [[ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن]] سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن [[ڪنٽرولڊ برن]]س جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ [[ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال|ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال]] 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔&lt;ref name=&quot;Elassar-2022&quot;/&gt;

===ايڪالاجي===
{{Main|ڪيليفورنيا جي ايڪالاجي|ڪيليفورنيا جو ماحول}}

[[File:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|thumb|right|[[مائونٽ وِٽني]]، [[سيرا نيواڊا]] ۾، [[متصل آمريڪا]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي]]
ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا [[نيئرڪٽڪ ريلم]] جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني [[ايڪو ريجن]]ن تي پکڙيل آهي۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;&gt;{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=The California Invasive Species List |url=http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf |access-date=October 5, 2010 |publisher=iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee)}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[مقامي (ايڪالاجي)|مقامي]] نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ [[ريلڪٽ (حياتيات)|ريلڪٽ]] نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (''[[Lyonothamnus floribundus]]'')۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا [[اڊاپٽو ريڊيئيشن]] وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (''[[Ceanothus]]'')۔{{citation needed|date=May 2024}} ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، [[حد کان وڌيڪ چرڻ]]، ۽ [[غير ملڪي نوعون]] متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

===ٻوٽا ۽ جاندار===
{{Main|ڪيليفورنيا جا جاندار|ڪيليفورنيا فلورسٽڪ پروونس}}

{{see also|ڪيليفورنيا جي مقامي ٻوٽن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 200
| header            = 
| image1            = Grizzly Giant Mariposa Grove.jpg
| caption1          = [[يوسمايٽ]] جو [[گِرِزلي جائنٽ]]، 209 فُٽ اوچو جائنٽ سيڪوئيا، ڌرتيءَ جي [[سڀ کان اوچا وڻ|سڀ کان وڏي وڻن واري نوع]]۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/seki/learn/nature/largest-trees-in-world.htm|title=The Largest Trees in the World|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Three Rivers, California}}&lt;/ref&gt;  [[آئي يو سي اين]] پاران خطري ۾ درج؛ [[جائنٽ سيڪوئيا جي جهنگن جي فهرست|سيڪوئيا جا گهڻا جهنگ]] تحفظ واري حيثيت حاصل ڪري چڪا آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research.fs.usda.gov/silvics/giant-sequoia|title=Silvics of North America Project ''(Your guide to silviculture in North America)'': Giant Sequoia - Sequoiadendron giganteum (Lindl.) Buchholz Taxodiaceae—Redwood family|publisher=USDA Forest Service, Canadian Forest Service, and Comisión Nacional Forestal|year=2025}}&lt;/ref&gt;
| image2            = JoshuaTree 20150911.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ خوراڪ ۽ ڪپڙي لاءِ فائبر جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ، ويسٽرن جوشوا ٽري (''[[Yucca brevifolia]]'') ڪيليفورنيا جي ريگستانن جو سڃاڻپ وارو مقامي ٻوٽو آهي، ۽ رياست جي ''ويسٽرن جوشوا ٽري ڪنزرويشن ايڪٽ'' 2023 تحت محفوظ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/jotr/learn/nature/jtrees.htm|title=Joshua Trees|publisher=U.S. Department of the Interior: National Park Service|year=2025|location=Twentynine Palms, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.biologicaldiversity.org/programs/public_lands/pdfs/Western_Joshua_Tree_Status_Review_2022-04-13.pdf|title=Report to the Fish and Game Commission Status Review of Western Joshua Tree (Yucca brevifolia)|publisher=State of California Natural Resources Agency: Department of Fish and Wildlife|date=March 2022|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml?bill_id=202320240SB122|title=SB-122 Public resources trailer bill.|publisher=California State Legislature|date=10 July 2023|location=Sacramento, California}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا جي ٻوٽن واري دولت ۾ ڪيتريون “سُپرليٽو” خصوصيتون آهن: [[جائنٽ سيڪوئيا|سڀ کان وڏا وڻ]]، [[ڪوسٽ ريڊ وُڊ|سڀ کان اوچا وڻ]]، ۽ [[سڀ کان پراڻا وڻ]]۔ ڪيليفورنيا جون مقامي گھاسون [[ساليانو ٻوٽو|دايمي]] نوعون آهن،&lt;ref name=&quot;Restoring Native Grasses&quot;&gt;{{Cite journal |last=Elstein |first=David |date=May 2004 |title=Restoring California's Native Grasses |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2004/may/grass |journal=Agricultural Research Magazine |volume=52 |issue=5 |page=17 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; ۽ رياست ۾ لڳ ڀڳ سَو جي ويجهو رس ڀريا (سَڪولنٽ) قسم مقامي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Native Plant of the Month: California Native Bunchgrasses |url=https://www.grassrootsecology.org/from-the-field/2023/8/14/native-plant-of-the-month-bunchgrasses#:~:text=By%20contrast,%20most%20California%20native%20grass%20species,in%20between%20for%20other%20plants%20to%20grow. |access-date=November 27, 2024 |website=Grassroots Ecology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; يورپي رابطي کان پوءِ اهي اڪثر يورپين سالياني [[حملہ آور نوعون]] واريون گھاسون سان بدلجي ويون؛ ۽ جديد دور ۾، اونهاري ۾ ڪيليفورنيا جا ٽڪريلا علائقا هڪ مخصوص سونهري-ڀورو رنگ اختيار ڪن ٿا۔&lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;/&gt;
ڇاڪاڻ⁠ته ڪيليفورنيا ۾ آبهوا ۽ زمين جي بناوت جو سڀ کان وڏو تنوع آهي، تنهنڪري رياست ۾ ڇهه حياتياتي زون (لائيف زونز) بيان ڪيا ويندا آهن: هيٺيون [[سونوران ريگستان]]؛ مٿيون سونوران (پهاڙي دامن وارا علائقا ۽ ڪجهه ساحلي زمينون)؛ ٽرانزيشن (ساحلي علائقا ۽ نمي وارا اتر اوڀر ڪائونٽي)؛ ۽ ڪينيڊين، هڊسونيئن، ۽ آرڪٽڪ زونز، جيڪي رياست جي سڀ کان اوچين اوچائين تي مشتمل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California: flora and fauna |url=http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |access-date=September 7, 2010 |publisher=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
هيٺئين سونوران زون جي سڪي آبهوا ۾ ٻوٽن ۾ مقامي ڪيڪٽس، ميڪسڪائيٽ، ۽ پيلوورڊي جا مختلف قسم شامل آهن۔ [[جوشوا ٽري]](Yucca brevifolia) [[موهاوي ريگستان]] ۾ ملي ٿو۔ گل ڏيندڙ ٻوٽن ۾ ڊوارف ڊيزرٽ پوپي ۽ ڪيترن قسمن جا [[ايسٽرز]] شامل آهن۔ [[فريمونٽ ڪٽن وُڊ]] ۽ [[valley oak|ويلِي اوڪ]] سينٽرل ويلِي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ مٿئين سونوران زون ۾ چئپاريل بيلٽ شامل آهي، جيڪو ننڍن جهڙن وڻن، بونٽن وڻن، ۽ جڙي ٻوٽين واري ٻوٽاڻي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ''[[Nemophila]]''، [[Lamiaceae|مِنٽ]]، ''[[Phacelia]]''، ''[[viola (plant)|Viola]]''، ۽ ڪيليفورنيا پوپي (''[[Eschscholzia californica]]''، رياست جو گل) به هن زون ۾ گل ڪن ٿا، گڏوگڏ لوپين، جنهن جون هتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوعون ملن ٿيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ ڪيليفورنيا جا گهڻا ٻيل شامل آهن، جتي ريڊوُڊ (''[[Sequoia sempervirens]]'') ۽ “بگ ٽري” يا جائنٽ سيڪوئيا (''[[Sequoiadendron giganteum]]'') به آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻن جيئرن مان آهن (ڪجهه بابت چيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سال جيئرا رهيا)۔ [[ٽينبارڪ اوڪ]]، [[ڪيليفورنيا لوريل]]، [[شوگر پائن]]، [[ميڊرونا]](Arbutus)، [[چوڙي پنن وارو ميپل]](Acer macrophyllum)، ۽ [[ڊگلس-فر]] به هتي وڌن ٿا۔ ٻيلن جي زمين تي [[سورڊفرن]](Polystichum)، ايلم روٽ، [[بيرن ورٽ]]، ۽ [[ٽرِليئم]] ڍڪ ڏين ٿا، ۽ [[هڪلبيري]]، [[ايزيليا]]، ايلڊر، ۽ وائلڊ ڪرنٽ جا ڳاٺا ٿين ٿا۔ خاص جهنگلي گلن ۾ ماريپوسا، [[tulip|ٽوليپ]]، ۽ [[Lilium columbianum|ٽائيگر]] ۽ [[Lilium pardalinum|ليپرڊ]] لِليز شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;Sequoia sempervirens (D. Don) Endl.&quot;&gt;{{Cite web |title=Sequoia sempervirens (D. Don) Endl |url=http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm |access-date=October 7, 2010 |publisher=fed.us (U.S. Forest Service) |archive-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063912/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = California sea lion in La Jolla (70568).jpg
| caption1          = [[La Jolla|لا جويا]] ۾ هڪ [[ڪيليفورنيا لڌڙو]]
| image2            = Tule Elk - Merced National Wildlife Refuge Bill Leikam 12-03-2010.jpg
| caption2          = [[سان جوآڪين ويلِي]] ۾ هڪ [[ٽولي ايلڪ]]
}}

ڪينيڊين زون جي اوچائين تي [[جيفري صنوبر]]، [[ريڊ فر]]، ۽ [[لاڊجپول صنوبر]] چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ جهنگلي جهڙن علائقن ۾ ڊوارف [[مانزانيٽا]] ۽ سيانوٿس گهڻو آهي؛ هتي منفرد [[سيرا پفبال]](Calvatia sculpta) به ملي ٿو۔ ٽِمبر لائن کان ٿورو هيٺ، هڊسونيئن زون ۾ وائيٽبارڪ، فاڪس ٽيل، ۽ سلور پائن وڌن ٿا۔ لڳ ڀڳ {{convert|10500|ft|m}} تي آرڪٽڪ زون شروع ٿئي ٿو، جيڪو وڻن کان خالي علائقو آهي؛ هتي ٻوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جهنگلي گل شامل آهن، جهڙوڪ [[سيرا پرائمروز]](Primula suffrutescens)، [[Aquilegia flavescens|پيلو ڪولمبين]]، [[Ranunculus|الپائن بٽرڪپ]]، ۽ [[Dodecatheon alpinum|الپائن شوٽنگ اسٽار]]۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Life Zones of the Central Sierra Nevada&quot;&gt;{{Cite web |title=Life Zones of the Central Sierra Nevada |url=http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-date=March 1, 2012 |access-date=October 5, 2010 |publisher=sierrahistorical.org}}&lt;/ref&gt;
[[ناريل جو وڻ]] ڪيليفورنيا جي مشهور سڃاڻپ آهن، خاص طور [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾؛ ڪيترين نوعن کي ٻاهر کان آندو ويو آهي، پر ''Washington filifera'' (عام طور “ڪيليفورنيا فين پام” سڏيو وڃي ٿو) رياست جو مقامي آهي، جيڪو بنيادي طور [[ڪولوراڊو ريگستان]] جي اوئسز ۾ وڌي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.kcet.org/shows/lost-la/a-brief-history-of-palm-trees-in-southern-california |title= A Brief History of Palm Trees in Southern California |last= Masters|first= Nathan |date=December 7, 2011 |website= kcet.org |publisher= Public Media Group of Southern California/[[KCET]]/[[PBS]] |access-date= August 16, 2023}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ متعارف ڪرايل ٻين عام ٻوٽن ۾ [[eucalyptus|يوڪليپٽس]]، [[اڪييشيا]]، [[پيپر ٽري]] (Schinus)، گيرينيم، ۽ [[اسڪاچ بروم]] شامل آهن۔ وفاقي سطح تي خطري ۾ درج ٿيل نوعن ۾ [[ڪنٽرا ڪوسٽا وال فلاور]](Erysimum capitatum)، [[اينٽيوڪ ڊيونز ايوننگ پرائمروز]]، [[سولانو گراس]](Tuctoria mucronata)، [[سان ڪليمينٽي ٻيٽ لارڪ اسپر]](Delphinium variegatum)، [[سالٽ مارش برڊز بيڪ]](Cordylanthus maritimus)، [[ميڪڊونلڊز راڪ-ڪريِس]](Arabis blepharophylla)، ۽ [[سانتا باربرا ٻيٽ لائيو فورايور]](Dudleya traskiae) شامل آهن۔ {{As of|1997|12}} تائين، 85 ٻوٽن جون نوعون “ٿريٽند” يا “اينڊينجرڊ” طور درج هيون۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

هيٺئين سونوران زون جي ريگستانن ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[سيھڙ|وڏو سيھڙ]]، [[ڪينگرو ريٽ]]، اسڪِرل، ۽ اوپوسم شامل آهن۔ عام پکين ۾ [[چٻرو]]، [[روڊرنر]]، [[ڪيڪٽس رِن]]، ۽ هاڪ جون مختلف نوعون شامل آهن۔ هتي جي رينگڻ وارن ۾ [[سائيڊوائينڊر وائپر]](Crotalus cerastes)، [[ڊيزارٽ ٽارٽائس]]، ۽ [[هورنڊ ٽوڊ]] شامل آهن۔ مٿئين سونوران زون ۾ [[پرونگھورن]]، [[ڊسڪي-فوٽڊ ووڊ ريٽ]]، ۽ [[رِنگ-ٽيلڊ ڪئٽ]] جهڙا جاندار ملن ٿا۔ هن زون جا خاص پکي [[ڪيليفورنيا ٿراشر]]، [[بشٽِٽ]](Psaltriparus minimus)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]] آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;California Condor&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=California Condor |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/California_Condor/id |access-date=October 3, 2010 |publisher=The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CalPhotos: Browse Mammal Common Names&quot;&gt;{{Cite web |date=October 2, 2010 |title=CalPhotos: Browse Mammal Common Names |url=http://calphotos.berkeley.edu/fauna/com-Mammal.html |access-date=October 3, 2010 |publisher=calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System&quot;&gt;{{Cite web |date=April 5, 2007 |title=Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System |url=http://nrs.ucdavis.edu/quail/natural/birds_bushtit.htm |access-date=October 5, 2010 |publisher=nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System) |archive-date=June 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610063556/http://nrs.ucdavis.edu/quail/Natural/Birds_bushtit.htm }}&lt;/ref&gt;
ٽرانزيشن زون ۾ [[ڪولمبين بليڪ-ٽيلڊ ھرڻ]]، [[آمريڪن ڪارو رڇ]]، [[ڀورو لومڙ]]، [[ڪوگار]]، [[باب ٻلي]]، ۽ [[روزويلٽ ايلڪ]] ملن ٿا۔ گارٽر سانپ ۽ رئٽلسنيڪس جهڙا رينگڻ وارا هتي رهن ٿا۔ ان کان علاوه [[واٽر پپي]](Proteidae) ۽ [[ريڊوُڊ سيليمينڊر]] (Batrachoseps attenuatus) جهڙا خشڪي پاڻي وارا به عام آهن۔ [[ڪنگفشر]]، چِڪڊي، [[ٽوهي]]، ۽ همِنگ برڊ جهڙا پکي به هن علائقي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black-tailed Deer of California&quot;&gt;{{Cite web |date=2000 |title=Black-tailed Deer of California |url=http://www.westernhunter.com/Pages/Vol02Issue24/blacktail.html |access-date=October 7, 2010 |publisher=westernhunter.com}}&lt;/ref&gt;
ڪينيڊين زون ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ [[مائونٽين ويزل]]، [[سنو شو سيھڙ]]، ۽ چِپمنڪس جون ڪيترائي نوعون شامل آهن۔ نمايان پکين ۾ [[اسٽيلرز جي]] (بلو-فرنٽڊ جي)، [[مائونٽين چِڪڊي]]، [[هرمٽ ٿرش]]، [[آمريڪن ڊِپر]]، ۽ [[ٽائونسينڊز سولٽئير]] شامل آهن۔ جيئن جيئن هڊسونيئن زون ڏانهن اوچائي وڌي ٿي، پکي گهٽ ٿيندا وڃن ٿا۔ جڏهن⁠ته [[گري-ڪرائونڊ روزي فنچ]] بلند آرڪٽڪ علائقي جو واحد مقامي پکي چيو وڃي ٿو، ٻيا پکي جهڙوڪ [[ايناز همِنگ برڊ]] ۽ [[ڪلارڪس نٽڪريڪر]] به ملن ٿا۔ هن علائقي جا بنيادي ستڻ وارا جاندار سيرا ڪوني، [[وائيٽ-ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ]]، ۽ [[بگهورن رڍ]] آهن۔ {{As of|2003|04}} تائين، بگهورن شيپ کي [[يو ايس فِش اينڊ وائلڊ لائيف سروس]] پاران خطري ۾ درج ڪيو ويو هو۔ ڪيترن ئي زونز ۾ پکڙيل جاندارن ۾ [[مِيول ھرڻ]]، [[ڪويوٽي]]، [[جابلو شينھن]]، [[ناردرن فِلِڪر]]، ۽ هاڪ ۽ اسپيرو جون مختلف نوعون شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
[[File:Methuselah Walk USA Ca.jpg|thumb|[[ميٿوسيلا (صنوبر 
وڻ)|ميٿوسيلا]] دنيا جو [[سڀ کان پراڻا وڻ|سڀ کان پراڻو وڻ]] آهي، جيڪو [[قديم برِسلڪون صنوبر وارو ٻيلو|قديم برِسلڪون صنوبر واري ٻيلي]] ۾ [[اِنيو نيشنل فاريسٽ]] اندر ملي ٿو۔]]

ڪيليفورنيا جي آبي حيات رياست جي جبلائي ڍنڍن ۽ وهڪرن کان وٺي پئسفڪ جي پٿريلي ساحلي پٽي تائين چڱيءَ طرح ڦهلجي ٿي۔ ٽرائوٽ جون ڪيترائي نوعون ملن ٿيون، جن ۾ [[رينبو ٽرائوٽ|رينبو]]، [[سونھري ٽرائوٽ|سونھري]]، ۽ [[ڪٽ ٿروٽ ٽرائوٽ|ڪٽ ٿروٽ]] شامل آهن۔ لڏپلاڻ ڪندڙ سامن جون نوعون به عام آهن۔ گهري سمنڊ جي حيات ۾ [[اڇو سي باس|سي باس]]، [[ييلوفن ٽونا]]، [[بيراڪيوڊا]]، ۽ ويل جون ڪيترائي قسم شامل آهن۔ اتر ڪيليفورنيا جي ڀِٽن تي سيلز، سِي لائونز، ۽ ساحلي پکين جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ نوعون به شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
{{as of|2003|April}} تائين، 118 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي “اينڊينجرڊ” فهرست تي هئا؛ ۽ 181 ٻوٽا “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ خطري ۾ جانورن ۾ [[سان جوآڪين ڪِٽ لومڙ]](Vulpes macrotis)، [[پوائنٽ ايرينا مائونٽين بيور]](Aplodontia rufa nigra)، [[پئسفڪ پاڪٽ ڪوئو]]، [[سالٽ مارش هاروسٽ ڪوئو]]، [[مورو بي ڪينگرو ڪوئو]] (۽ ڪينگرو ڪوئي جون پنج ٻيون جنسون)، [[مارگوسا وول]]، [[ڪيليفورنيا ليسٽ ٽرن]]، [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]]، [[لاگرهيڊ شرائيڪ]]، [[بيل واري جھرڪي|سان ڪليمينٽي سيج جھرڪي]]، [[سان فرانسسڪو گارٽر نانگ]]، سيليمينڊر جون پنج نوعون، چب جون ٽي نوعون، ۽ پَپ فِش جون ٻه نوعون شامل آهن۔ يارهن تِتليون به خطري ۾ آهن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California's Endangered Insects—Formally Listed Insects |url=http://essig.berkeley.edu/endins/listed.htm |access-date=August 25, 2015 |website=berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه “ٿريٽند” طور وفاقي فهرست تي آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Threatened and Endangered Invertebrates |url=http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html |access-date=May 8, 2017 |website=DFG.CA.gov |publisher=California Department of Fish and Wildlife |archive-date=May 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524215006/http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Search Results |url=https://ecos.fws.gov/ecp0/pub/SpeciesReport.do?groups=I&amp;listingType=L&amp;mapstatus=1 |access-date=May 8, 2017 |website=Environmental Conservation Online System |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; “ٿريٽند” جانورن ۾ ساحلي [[ڪيليفورنيا گنيٽ ڪيچر]]، [[پائيوٽ ڪٽٿروٽ ٽرائوٽ]]، [[ڏکڻ سِي آٽر]]، ۽ [[ناردرن اسپاٽڊ چٻرو]] شامل آهن۔ ڪيليفورنيا ۾ نيشنل وائلڊ لائيف رِفيوجز جي ڪُل ايراضي {{convert|290821|acre|km2}} آهي۔&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt; {{As of|2010|09}} تائين، 123 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot;&gt;{{Cite web |date=September 7, 2010 |title=U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California |url=http://ecos.fws.gov/tess_public/pub/stateListingAndOccurrenceIndividual.jsp?state=CA&amp;s8fid=112761032792&amp;s8fid=112762573902&amp;s8fid=24012838822503 |access-date=September 7, 2010 |publisher=ecos.fws.gov}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال تائين، 178 ڪيليفورنيا جا ٻوٽن جا قسم پڻ هن وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot; /&gt;

===درياهه===
{{main|ڪيليفورنيا جي درياهن جي فهرست}}

[[File:View of the Bay Area and the Californian Delta.jpg|thumb|left|[[سان فرانسسڪو بي]] (وچ-کاٻي) ۽ [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]] (مٿي-ساڄي)]]
ڪيليفورنيا اندر سڀ کان نمايان درياهي نظام [[سيڪرامئنٽو درياهه]] ۽ [[سان جوآڪين درياهه]] مان ٺهي ٿو، جيڪي گهڻو ڪري سيرا نيواڊا جي اولهه ڍلان مان برف ڳرڻ سبب پاڻي حاصل ڪن ٿا، ۽ ترتيبوار سينٽرل ويلِي جي اتر ۽ ڏکڻ اڌ حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ ٻئي درياهه [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا]] ۾ گڏ ٿين ٿا، ۽ پوءِ [[سان فرانسسڪو بي]] وسيلي [[پئسفڪ سمنڊ]] ڏانهن وهندا آهن۔ ڪيترائي وڏا معاون درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين نظام ۾ شامل ٿين ٿا، جن ۾ [[پِٽ درياهه]]، [[فيڌر درياهه]] ۽ [[ٽولومنِي درياهه]] شامل آهن۔
[[ڪلامٿ درياهه|ڪلامٿ]] ۽ [[ٽرنٽي درياهه (ڪيليفورنيا)|ٽرنٽي درياهه]] ڪيليفورنيا جي تمام پري اتر اولهه واري حصي ۾ وڏي ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[اِيل درياهه (ڪيليفورنيا)|اِيل درياهه]] ۽ [[ساليناس درياهه (ڪيليفورنيا)|ساليناس درياهه]] ترتيبوار [[سان فرانسسڪو بي]] جي اتر ۽ ڏکڻ پاسي ڪيليفورنيا جي سامونڊي پٽيءَ جي حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ [[موهاوي درياهه]] [[موهاوي ريگستان]] جو بنيادي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي، ۽ [[سانتا اينا درياهه]] [[ٽرانسورس رينجز]] جو گهڻو حصو پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن⁠ته اهو [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] کي وچ مان ڪٽي گذري ٿو۔ [[ڪولوراڊو درياهه]] [[ايرزونا]] سان گڏ رياست جي ڏکڻ اوڀر سرحد ٺاهي ٿو۔

ڪيليفورنيا جي گهڻن وڏن درياهن تي ٻن وڏين پاڻيءَ جي منصوبن جي حصي طور ڊيم ٺهيل آهن: [[سينٽرل ويلِي پروجيڪٽ]]، جيڪو [[سينٽرل ويلِي]] ۾ زراعت لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽ]]، جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] مان پاڻي کي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو۔ رياست جا ساحل، درياهه، ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذخيرو [[ڪيليفورنيا ڪوسٽل ڪميشن]] پاران ضابطي هيٺ آهن۔

===علائقا===
{{Main|ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ جڳهن جي فهرست}}
[[File:Ca-regions.svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جي علائقن جي فهرست|ڪيليفورنيا جي علائقن]] جو نقشو]]
[[File:Southern California counties in red noshade.png|thumb|upright=1.2|نقشو جيڪو [[اتر ڪيليفورنيا]] (مٿي اڇو) ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] (هيٺ ڳاڙهو) جي ورهاست ڏيکاري ٿو]]

ڪيليفورنيا کي روايتي طور [[اتر ڪيليفورنيا]] ۽ [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

; وڏيون ورهاستون
* '''[[اتر ڪيليفورنيا]]'''
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''

; علائقا
{{div col|colwidth=20em|content=
* '''[[شاسٽا ڪيسڪيڊ]]'''
** [[ڪلامٿ بيسن]]
** [[موڊاڪ پليٽو]]
* '''[[اتر ساحل (ڪيليفورنيا)|اتر ساحل]]'''
** [[لاسٽ ڪوسٽ]]
* '''[[سان فرانسسڪو بي ايريا|بي ايريا]]'''
** [[نارٿ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|نارٿ بي]]
** [[سان فرانسسڪو پيننسولا]]
** [[سانتا ڪلارا ويلِي|سائوٿ بي (سانتا ڪلارا ويلِي)]]
** [[ايسٽ بي (سان فرانسسڪو بي ايريا)|ايسٽ بي]]
* '''[[سينٽرل ويلِي (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ويلِي]]'''
** [[سيڪرامئنٽو ويلِي]]
*** [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر سيڪرامئنٽو]]
** [[سان جوآڪين ويلِي]]
*** [[فريسنو ميٽروپوليٽن ايريا|ميٽروپوليٽن فريسنو]]
** [[سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا|ڪيليفورنيا ڊيلٽا]]
*'''[[سيرا نيواڊا]]'''
**[[گولڊ ڪنٽري]]
**[[ايسٽرن سيرا]]
* '''[[سينٽرل ڪوسٽ (ڪيليفورنيا)|سينٽرل ڪوسٽ]]'''
** [[مونٽيري بي ايريا]]
** [[بگ سَر]]
** [[گاويئوٽا ڪوسٽ]]
* '''[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]'''
** [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا|گريٽر لاس اينجلس]]
*** [[اينٽيلوپ ويلِي]]
*** [[لاس اينجلس بيسن]]
*** [[سان فرنينڊو ويلِي]]
*** [[سان گيبريل ويلِي]]
*** [[سانتا ڪلارِٽا ويلِي]]
** [[چينل ٻيٽ (ڪيليفورنيا)|چينل ٻيٽ]]
** [[اورينج ڪوسٽ]]
** [[اِنلينڊ ايمپائر]]
** [[سان ڊيئگو–ٽيخُوانا]]
*'''[[ڪيليفورنيا جا ريگستان|ڪيليفورنيا ريگستان]]'''
**[[موهاوي ريگستان]]
**[[گريٽ بيسن ريگستان]]
**[[ڪولوراڊو ريگستان]] ([[سونوران ريگستان]])
***[[ڪاليڪسيڪو–ميڪسيڪالي]]
}}

===شهر ۽ ڳوٺ===
{{see also|ڪيليفورنيا ۾ شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|آبادي موجب ڪيليفورنيا جا سڀ کان وڏا شهر}}

رياست ۾ 483 [[بلدياتي ڪارپوريشن|انڪارپوريٽيڊ]] شهر ۽ ڳوٺ آهن،&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;/&gt; جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ [[ميونسپلٽي]] جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot;&gt;{{Cite web |title=CA Codes (gov:34500-34504) |url=http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-date=August 27, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Senate}}&lt;/ref&gt;

[[سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]] 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔&lt;ref name=&quot;Sacramento Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=Instant City: Sacramento |url=http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=[[California State Library]]}}&lt;/ref&gt; [[سان خوسيه، ڪيليفورنيا|سان خوسيه]]، [[سان ڊيئگو]]، ۽ [[بينيشيا، ڪيليفورنيا|بينيشيا]] ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔&lt;ref name=&quot;San Jose Inc&quot;&gt;{{Cite web |title=San Jose at a Glance |url=http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201852/http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-date=February 8, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Jose}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of San Diego&quot;&gt;{{Cite web |title=A History of San Diego Government |url=http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-date=May 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Diego}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benicia Inc&quot;&gt;{{Cite web |date=May 23, 2007 |title=California State Parks: 1846 to 1854 |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; [[مائونٽين هائوس، ڪيليفورنيا|مائونٽين هائوس]] 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔&lt;ref name=&quot;483rd city&quot;&gt;{{Cite web |date=July 1, 2024 |title=Mountain House officially becomes California's 483rd city |url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/mountain-house-officially-becomes-california-city/ |access-date=July 4, 2024 |publisher=CBS News}}&lt;/ref&gt;
انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ [[ميٽروپوليٽن ايريا]] ۾ اچي ٿي: [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]]، [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]، [[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا]]، [[سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا]]، يا [[سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا]]۔

{{Largest cities
 |country=California
 |stat_ref=Source:&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
 |list_by_pop=
 |div_name=
 |div_link=ڪيليفورنيا جا ڪائونٽي{{!}}ڪائونٽي
 |city_1=لاس اينجلس
 |div_1=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_1=3,898,747
 |city_2=سان ڊيئگو
 |div_2=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_2=1,386,932
 |city_3=سان خوسيه، ڪيليفورنيا{{!}}سان خوسيه
 |div_3=سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارا
 |pop_3=1,013,240
 |city_4=سان فرانسسڪو
 |div_4=سان فرانسسڪو
 |pop_4=873,965
 |city_5=فريسنو، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |div_5=فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}فريسنو
 |pop_5=542,107
 |city_6=سيڪرامئنٽو، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |div_6=سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سيڪرامئنٽو
 |pop_6=524,943
 |city_7=لانگ بيچ
 |div_7=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_7=466,742
 |city_8=اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا{{!}}اوڪلينڊ
 |div_8=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_8=440,646
 |city_9=بيڪرزفيلڊ، ڪيليفورنيا{{!}}بيڪرزفيلڊ
 |div_9=ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ڪيرن
 |pop_9=403,455
 |city_10=ايناهايم
 |div_10=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_10=346,824
 |city_11=اسٽاڪٽن، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽاڪٽن
 |div_11=سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان جوآڪين
 |pop_11=320,804
 |city_12=ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |div_12=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_12=314,998
 |city_13=سانتا اينا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا اينا
 |div_13=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_13=310,227
 |city_14=آئروائين
 |div_14=اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اورينج
 |pop_14=307,670
 |city_15=چولا وسٽا، ڪيليفورنيا{{!}}چولا وسٽا
 |div_15=سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان ڊيئگو
 |pop_15=275,487
 |city_16=فريمونٽ، ڪيليفورنيا{{!}}فريمونٽ
 |div_16=ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ايلاميڊا
 |pop_16=230,504
 |city_17=سانتا ڪلارِٽا، ڪيليفورنيا{{!}}سانتا ڪلارِٽا
 |div_17=لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}لاس اينجلس
 |pop_17=228,673
 |city_18=سان برنارڊينو، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |div_18=سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}سان برنارڊينو
 |pop_18=222,101
 |city_19=موديسٽو، ڪيليفورنيا{{!}}موديسٽو
 |div_19=اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}اسٽينسلاوس
 |pop_19=218,464
 |city_20=مورينو ويلِي
 |div_20=ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا{{!}}ريورسائيڊ
 |pop_20=208,634

}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقن جي فهرست|ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot;&gt;{{Cite web |date=August 15, 2017 |title=OMB Bulletin No. 17-01: Revised Delineations of Metropolitan Statistical Areas, Micropolitan Statistical Areas, and Combined Statistical Areas, and Guidance on Uses of the Delineations of These Areas |url=https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.whitehouse.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/bulletins/2017/b-17-01.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=dead |access-date=March 6, 2018 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آفيس آف مينيجمينٽ اينڊ بجيٽ]]}}&lt;/ref&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot;&gt;{{Cite web |title=Census QuickFacts: California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA/PST045219 |access-date=September 24, 2021 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ-ايناهايم، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|13200998|12828837}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|12}}
|[[سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ-هيورڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4749008|4335391}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي|مارن]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي|سان ميٽيو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|13}}
|[[ريورسائيڊ-سان برنارڊينو-اونٽاريو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|4599839|4224851}}
 |[[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|17}}
|[[سان ڊيئگو-ڪارلسبيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|3298634|3095313}}
 |[[سان ڊيئگو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ڊيئگو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|26}}
|[[سيڪرامئنٽو–روزويل–آرڊن-آرڪيڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2397382|2149127}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|6}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|35}}
|[[سان خوسيه-سني ويل-سانتا ڪلارا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|2000468|1836911}}
 |[[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|7}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|56}}
|[[فريسنو، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|1008654|930450}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|8}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|62}}
|[[بيڪرزفيلڊ، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|909235|839631}}
 |[[ڪيرن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪيرن]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|9}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|70}}
|[[اوڪسنارڊ-ٿائوزنڊ اوڪس-وينٽورا، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|843843|823318}}
 |[[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|10}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|75}}
|[[اسٽاڪٽن-لوڊي، سي اي ايم ايس اي]]
 |{{change|invert=on|779233|685306}}
 |[[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا گڏيل شمارياتي علائقا
|-
| CA rank
| U.S. rank
![[گڏيل شمارياتي علائقن جي فهرست|گڏيل شمارياتي علائقو]]&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2020 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!2010 census&lt;ref name=&quot;2020Census&quot; /&gt;
!تبديلي
!ڪائونٽيون&lt;ref name=&quot;OMB_17-01&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|1}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
|[[لاس اينجلس-لانگ بيچ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|18644680|17877006}}
 |[[لاس اينجلس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|لاس اينجلس]]، [[اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اورينج]]، [[ريورسائيڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ريورسائيڊ]]، [[سان برنارڊينو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان برنارڊينو]]، [[وينٽورا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|وينٽورا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|2}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
|[[سان خوسيه-سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|9714023|8923942}}
 |[[ايلاميڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايلاميڊا]]، [[ڪونٽرا ڪوسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪونٽرا ڪوسٽا]]، [[مارن ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مارن]]، [[مرسڊ ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|مرسڊ]]، [[ناپا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ناپا]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان بينيٽو]]، [[سان فرانسسڪو]]، [[سان جوآڪين ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان جوآڪين]]، [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]]، [[سانتا ڪروز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪروز]]، [[سولانو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سولانو]]، [[سونوما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سونوما]]، [[اسٽينسلاوس ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|اسٽينسلاوس]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|3}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|23}}
|[[سيڪرامئنٽو-روزويل، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|2680831|2414783}}
 |[[ايل ڊورادو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ايل ڊورادو]]، [[نيواڊا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|نيواڊا]]، [[پليسر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|پليسر]]، [[سيڪرامئنٽو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سيڪرامئنٽو]]، [[سٽر ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سٽر]]، [[يولو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يولو]]، [[يوبا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|يوبا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|4}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|45}}
|[[فريسنو-ماڊيرا، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|1317395|1234297}}
 |[[فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|فريسنو]]، [[ڪنگز ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ڪنگز]]، [[ماڊيرا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ماڊيرا]]
|-
| align=&quot;center&quot; |{{nts|5}}
| align=&quot;center&quot; |{{nts|125}}
|[[ريڊنگ-ريڊ بلف، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو]]
 |{{change|invert=on|247984|240686}}
 |[[شاسٽا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|شاسٽا]]، [[ٽيهيما ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|ٽيهيما]]
|}


== آباديائي انگ اکر ==
{{Main|ڪيليفورنيا جا آباديائي انگ اکر}}

===آبادي===
{{US Census population
| 1850 = 92597
| 1860 = 379994
| 1870 = 560247
| 1880 = 864694
| 1890 = 1213398
| 1900 = 1485053
| 1910 = 2377549
| 1920 = 3426861
| 1930 = 5677251
| 1940 = 6907387
| 1950 = 10586223
| 1960 = 15717204
| 1970 = 19953134
| 1980 = 23667902
| 1990 = 29760021
| 2000 = 33871648
| 2010 = 37253956
| 2020 = 39538223
| estyear = 2025
| estimate = 39355309
| footnote = ذريعا: 1790–1990، 2000، 2010، 2020، 2024&lt;ref name=&quot;dof.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ 2013 دوران 356,000 رهواسي وڌيا |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-date=May 2, 2014 |access-date=September 26, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census_1790_1990&quot;&gt;{{Cite web |date=August 20, 1993 |title=1990 آبادي ۽ رهائش بابت مردمشماري: يونٽ ڳڻپون، آمريڪا، 1990 سي پي ايڇ-2-1 |url=https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 1, 2012 |website=آبادي ۽ رهائش يونٽ ڳڻپون، 1790–1990 آبادي جا اندازا، صفحا 26–27 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واپار کاتو]]: معاشيات ۽ شماريات انتظاميا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Census2020&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=تڪڙا حقيقتون: ڪيليفورنيا |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]] |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;{{break}}چارٽ ۾ ڏيهي آباديءَ جا انگ اکر شامل ناهن.{{break}}مطالعا ظاهر ڪن ٿا ته 1850 ۾ ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي آبادي لڳ ڀڳ 150,000 هئي{{break}}۽ پوءِ 1900 تائين گهٽجي 15,000 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;americanindiantah1&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي انڊين سِوڪس منصوبي: اتر ڪيليفورنيا جا انڊين—وفاقي، رياستي ۽ چوڪيدارانه مداخلت جو ڪيس مطالعو، 1850–1860 |url=http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-date=March 17, 2012 |access-date=March 21, 2012 |publisher=آمريڪن انڊين ٽي اي ايڇ.ڪام}}&lt;/ref&gt;
}}

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;{{cite web |last1=جانسن |last2=ميهيا |last3=ميڪ گهي |first1=هانس |first2=ماريسول |first3=ايرڪ |title=ڪيليفورنيا جي آبادي |url=https://www.ppic.org/publication/californias-population/ |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |access-date=March 14, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=40Mill&gt;{{Cite news |url=https://calmatters.org/explainers/california-population-migration-census-demographics-immigration/ |first1=جڊي |last1=لن |first2=ايڊريا |last2=واٽسن |title=وضاحت: ڪيليفورنيا ۾ لڏپلاڻ—40 ملين جي ڪهاڻي |date=June 24, 2022 }}&lt;/ref&gt; [[2020 آمريڪي مردمشماري]] موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا [[2010 آمريڪي مردمشماري|2010]] کان 6.13٪ واڌ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{Cite web |title=آبادي، آبادي ۾ تبديلي، ۽ آبادي جي تبديليءَ جا اندازي ڪيل جزا: 1 اپريل 2010 کان 1 جولاءِ 2020 (اين ايس ٽي-اي ايس ٽي 2020-آل ڊيٽا) |url=http://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222173239/https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |archive-date=December 22, 2020 |access-date=April 26, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;PPIC&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي.&lt;ref name=40Mill&gt;&lt;/ref&gt; هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا.&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=ايرڪ |last1=ميڪ گهي |first2=ماريسول ڪوئيار |last2=ميهيا |first3=هانس|last3=جانسن|url=https://www.ppic.org/blog/californias-stalled-population-growth/|title=ڪيليفورنيا ۾ آبادي واڌ جي سست رفتاري |date=April 26, 2021|publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Byler&gt;{{Cite news|first=ڊيوڊ|last=بائلر|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/03/31/why-californias-population-boom-has-stalled/|title=ڪيليفورنيا جي آباديءَ واري بوم ڇو سست ٿي ويو |newspaper=واشنگٽن پوسٽ|date=March 31, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ڪيليفورنيا جي گهٽجندڙ آبادي جا وڏا اثر |first=ڊين|last=والٽرز|url=https://calmatters.org/commentary/2022/04/california-population-decline/|work=ڪيل ميٽرز|date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ [[پيدائش جي شرح]]، [[ڪوڊ-19 وبا]] سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو.&lt;ref name = PPIC&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=اسٽاف ۽ ايجنسيون|url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/may/02/california-population-decline-trend-covid|title=ڪيليفورنيا جي آبادي ٻئي سال به لڳاتار گهٽجي رهي آهي |newspaper=دي گارڊين|date=May 2, 2022}}&lt;/ref&gt; آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا&lt;ref&gt;{{Cite news |author=روڊريگيز |first1=اينجيلا |last2=ريس |first2=فلپ |date=November 2, 2023 |title=وري به، ڪيليفورنيا مان لڏڻ وارا ماڻهو اندر لڏڻ وارن کان وڌيڪ آهن—ڊيٽا ڇا ٻڌائي ٿو؟ اهي ڪٿي وڃي رهيا آهن؟ |url=https://www.uniondemocrat.com/lifestyle/article_8e11bc68-79a4-11ee-998f-c71cde977c08.html |access-date=November 4, 2023 |newspaper=دي يونين ڊيموڪريٽ |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، [[ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪيليفورنيا وارن مان لڳ ڀڳ اڌ رياست ڇڏڻ تي سوچي رهيا آهن—سروي مطابق؛ گهڻن لاءِ وڏو سبب گذر سفر جي قيمت آهي |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/28/california-population-decline-costs-of-living-state/70363036007/ |first1=اٽزل |last1=لونا |date=Jun 28, 2023 |access-date=November 5, 2023 |newspaper=يو ايس اي ٽوڊي |language=en-US}}&lt;/ref&gt;، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=بليڪ |last2=سوزين |date=November 25, 2024 |title=پري کان ڪم سبب رياست ڇڏڻ وارن ڪيليفورنيا وارن ۾ ‘واپسي’ جون نشانيون |url=https://www.newsweek.com/california-sees-surge-people-moving-state-1986685 |access-date=May 20, 2025 |website=نيوزويڪ |language=en}}&lt;/ref&gt;، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو.{{Citation needed|date=May 2025}} جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي.&lt;ref name=PPIC&gt;&lt;/ref&gt; 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي [[آبادي جي گھاٽائي]] 250/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي ۽ [[آبادي-وزني گھاٽائي]] 7954/mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; هئي.{{refn|هر ماڻهو جي چوڌاري 1mi دائري اندر گھاٽائي جو اوسط|group=&quot;note&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=ڪيليفورنيا |url=https://urbanstats.org/article.html?longname=California%2C+USA |website=اربان اسٽيٽس |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;

[[File:California population density 2020.png|thumb|upright=1.4|left|ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي، 2020]]

[[گريٽر لاس اينجلس علائقو]] آمريڪا جو ٻيو وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جڏهن ته [[لاس اينجلس]] پاڻ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر]] آهي. [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;LA County DPSS&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2005 |title=ڊي پي ايس ايس بابت |url=https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm  |access-date=December 26, 2009 |publisher=لاس اينجلس ڪائونٽي ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ سوشل سروسز |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009151113/https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |archive-date= Oct 9, 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baby Slump In L.A. County&quot;&gt;{{Cite news |last=بيريٽ |first=بيٿ |date=September 19, 2003 |title=لاس اينجلس ڪائونٽي ۾ ٻارن جي ڄمڻ ۾ گهٽتائي |pages=N4 |work=لاس اينجلس ڊيلي نيوز |publisher=لاس اينجلس نيوز پيپر گروپ |url=http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |via=ريڊ آربٽ |access-date=December 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715060356/http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |archive-date=July 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[سان فرانسسڪو]] ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ جي گھاٽائي موجب فهرست|آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن]] مان هڪ آهي. [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن]] مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، [[سان ڊيئگو]] (8هون)، [[سان خوسيه (ڪيليفورنيا)|سان خوسيه]] (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو [[آبادي جو مرڪز]] [[شافٽر (ڪيليفورنيا)|شافٽر]] شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، [[ڪيرن ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ڪيرن ڪائونٽي]] ۾ واقع آهي.{{refn|آبادي جي مرڪز جا هم آهنگ {{Coord|35.491035|-119.347852|display=inline}} تي آهن.&lt;ref name=&quot;popCentersByState&quot;&gt;{{Cite web |date=November 17, 2021 |title=2020 جي مردمشماري لاءِ آبادي جا مرڪز |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/cenpop2020/CenPop2020_Mean_ST.txt |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري}}&lt;/ref&gt;
|group=&quot;note&quot;}}

2020 موجب، ڪيليفورنيا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي عمرِ توقع موجب فهرست|عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين]] نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr71/nvsr71-02.pdf |access-date=January 2, 2025 |title=آمريڪا جي رياستن جا حياتياتي ٽيبل، 2020|first1=ايلزبيٿ |last1=ايريا س |first2=جيا چُوان |last2=شو |first3=بيتزايدا |last3=ٽيههڊا-ويرا |first4=شيري |last4=مرفي |first5=برائگهم|last5=باسٽين|publisher=سينٽرز فار ڊزيز ڪنٽرول اينڊ پريوينشن|journal=نيشنل وائٽل اسٽيٽسٽڪس رپورٽس|volume=71|number=2|date=August 23, 2022|pages=1–18 |pmid=36043888 }}&lt;/ref&gt;
2010 کان شروع ٿي، [[ڪيليفورنيا گولڊ رش]] کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=واتانابي |first1=ٽيريسا |last2=بيسيرا |first2=هيڪٽر |date=April 1, 2010 |title=ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسين اڪثريت وارو درجو ٻيهر حاصل ڪيو |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-01-la-me-homegrown1-2010apr01-story.html |access-date=January 19, 2013 |work=لاس اينجلس ٽائمز}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot;&gt;{{Cite web |title=ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ صفر تي اچي وئي—۽ شايد ان کان به گهٽ |url=http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=پيو هسپانڪ سينٽر |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072108/http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf }}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]] جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا.&lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;{{Cite news |last1=مگاني نِني |first1=اسٽيڦن |last2=ريس |first2=فلپ |date=January 17, 2013 |title=مردمشمارين موجب ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمدون لاطيني آمدن کان وڌي ويون |url=http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232108/http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 19, 2013 |work=سيڪرامئنٽو بي}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو]] مان [[خالص لڏپلاڻ]]، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt;
تازن سالن ۾ رياست ۾ [[غير دستاويزي مهاجر]]ن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2012 |title=غير اجازت يافته مهاجر: 2011 ۾ 11.1 ملين |url=http://www.pewhispanic.org/2012/12/06/unauthorized-immigrants-11-1-million-in-2011/ |access-date=August 25, 2015 |website=پيو ريسرچ سينٽر: هسپانڪ رجحان منصوو}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1{{spaces}}ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;BusinessWeek&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |title=ڪيليفورنيا ۾ غير قانوني مهاجرن جي کوٽ |website=بلومبرگ بزنس ويڪ |date=May 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510045259/http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |archive-date=May 10, 2012 }}&lt;/ref&gt; انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—[[غير قانوني مهاجر آبادي (آمريڪا)|ملڪ]] ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو—&lt;ref&gt;{{Cite news |last=سليوين |first=پيٽر |date=April 30, 2010 |title=نئون ايريزونا قانون پوليس کي ‘نازڪ’ صورتحال ۾ وجهي ٿو |pages=A4 |newspaper=واشنگٽن پوسٽ |location=واشنگٽن، ڊي سي |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[نيواڊا]] ۽ [[ايريزونا]] کان پوءِ&lt;/ref&gt; ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6{{spaces}}ملين هئا&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot;&gt;{{Cite news |last=گارڊنر |first=مائيڪل |date=April 19, 2011 |title=غير قانوني مهاجرن کي خدمتون گهٽائڻ آسان ناهي |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html |access-date=August 8, 2017 |work=[[دي سان ڊيئگو يونين-ٽربيون]]}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري [[لاس اينجلس ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]]، [[مونٽيري ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|مونٽيري]]، [[سان بينيٽو ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|سان بينيٽو]]، [[ايمپيريل ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ايمپيريل]]، ۽ [[ناپا ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|ناپا]] ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;PPIC2011II&quot;&gt;{{Cite web |last1=جانسن |first1=هانس |last2=هل |first2=لورا |date=July 2011 |title=غير قانوني لڏپلاڻ |url=http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=January 15, 2013 |website=اشاعتون |publisher=[[پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا]]}}&lt;/ref&gt; غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ [[ميڪسيڪو]] آهي.&lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot; /&gt; ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ [[لاس اينجلس]]، [[اوڪلينڊ]]، ۽ [[سان فرانسسڪو]] شامل آهن،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 15, 2019 |title=پناهه وارن شهرن جا عملدار مهاجر قيدين کي منتقل ڪرڻ بابت ٽرمپ جي تجويز جي مذمت ڪن ٿا |url=https://www.npr.org/2019/04/15/713616857/officials-in-sanctuary-cities-condemn-trumps-proposal-to-move-immigrant-detainee?t=1567429578598}}&lt;/ref&gt; [[پناهه وارو شهر|پناهه وارين پاليسين]] اختيار ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=شهر ۽ رياستون—مزاحمت به ڪن ٿيون ۽ نون طريقن سان اميگريشن ڪڙڪائي ۾ مدد به ڪن ٿيون |url=https://pew.org/2O8sa9I |website=پيو.آرگ|date=August 3, 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو هائوسنگ اينڊ اربن ڊولپمينٽ کاتو|ايڇ يو ڊي]] جي 2022 واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ|سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ]] موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 [[بي گهر ماڻهو|بي گهر]] ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2007-2022 رياستن موجب پي آءِ ٽي ڳڻپون |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf|title=2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ (اي ايڇ اي آر) ڪانگريس ڏانهن}}&lt;/ref&gt;

===نسل ۽ نسليت===

[[File:Ethnicity in California (2020).jpg|thumb|upright=1.2|2020 واري آمريڪي مردمشماري موجب ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جو نقشو: نسل ۽ نسليت جي لحاظ کان گهڻائي]]

[[File:Map of Californian Counties by Percentage of Hispanics or Latinos.png|thumb|[[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ ۽ لاطيني ڪيليفورنيا واسي]] رياست جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. هي نقشو 2020 واري مردمشماري ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني ماڻهن جي سيڪڙي موجب ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون ڏيکاري ٿو:&lt;br /&gt;{{legend|#26619C|50٪ يا وڌيڪ}}{{legend|#0087BD|25–49٪}}{{legend|#6699CC|15–24٪}}{{legend|#9EB9D4|5–15٪}}]]
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right;&quot;
|+ [[2020 آمريڪي مردمشماري|2020 واري مردمشماري]] موجب نسلي ۽ قومياتي جوڙجڪ
|-
! class=&quot;unsortable&quot;|نسل ۽ نسليت&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=آمريڪا ۾ نسل ۽ نسليت: 2010 واري مردمشماري ۽ 2020 واري مردمشماري |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=August 12, 2021 |website=سنسس.گَو |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |access-date=September 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |اڪيلو
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |ڪُل
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هسپانڪ يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪُل ۽ جزوي نسب الڳ نٿا ڪيا وڃن.&lt;/ref&gt;
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|39.4|%|2||background:green}}
|-

| [[ڪيليفورنيا ۾ اڇا آمريڪي|اڇا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|34.7|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|38.3|%|2||background:gray}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪي|ايشيائي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|15.1|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|17.0|%|2||background:purple}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ آفريڪي آمريڪي|آفريڪي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|5.4|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|6.4|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا (غير هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|0.3|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|0.7|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا (غير هسپانڪ)
|align=right| {{bartable|0.6|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|1.3|%|2||background:brown}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جي آباديءَ جو نسلي ورهاست&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نسل موجب آبادي |url=https://censusscope.org/us/s6/chart_race.html |access-date=May 2, 2025 |website=سنسس اسڪوپ.آرگ}}&lt;/ref&gt;
!class=&quot;unsortable&quot;|نسلي جوڙجڪ
!1950&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا – نسل ۽ هسپانڪ اصل: 1850 کان 1990 تائين |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327163812/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab19.pdf |archive-date=March 27, 2010 |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!1960&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1980&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو |title=ڏهاڪن واري مردمشماري (2020، 2010، 2000) |url=https://www.census.gov/data/developers/data-sets/decennial-census.html |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2010 مردمشماري: ڪيليفورنيا رياست پروفائيل |url=https://www2.census.gov/geo/maps/dc10_thematic/2010_Profile/2010_Profile_Map_California.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مردمشمارِي ڊيٽا ڳوليو |url=https://data.census.gov/table?g=040XX00US06&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20(PL%2094-171) |access-date=June 28, 2024 |website=ڊيٽا.سنسس.گَو}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[اڇو آمريڪي|اڇا]]
|93.7%
|92%
|89%
|76.2%
|69%
|59.6%
|57.6%
|41.2%
|-
|[[آفريڪي آمريڪي|ڪارا]]
|4.4%
|5.6%
|7%
|7.7%
|7.4%
|6.7%
|6.2%
|5.6%
|-
|[[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
|1.7%
|2%
|2.8%
|5.3%
|9.6%
|10.9%
|13%
|15.4%
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]]
|0.2%
|0.2%
|0.5%
|0.9%
|0.8%
|1%
|1%
|1.6%
|-
|[[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]
|—
|—
|—
|—
|—
|0.4%
|0.4%
|0.4%
|-
|[[آمريڪي مردمشماري ۾ نسل ۽ نسليت|''ڪجهه ٻيو نسل'']]
|—
|0.1%
|0.7%
|10%
|13.2%
|16.8%
|17%
|21.2%
|-
|[[گهڻ نسلي آمريڪي|ٻه يا وڌيڪ نسل]]
|—
|—
|—
|—
|—
|4.8%
|4.9%
|14.6%
|-
|[[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|'''هسپانڪ يا لاطيني''']] '''(ڪنهن به نسل مان)'''
|'''7.2%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=پنج ڏکڻ اولهه واري رياستن ۾ چونڊيل نسلي گروهن جون آباديائي خاصيتون |url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/pc-s1-supplementary-reports/pc-s1-55.pdf |website=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;'''
|'''9.1%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;'''
|'''13.7%'''
|'''19.2%'''
|'''25.8%'''
|'''32.4%'''
|'''37.6%'''
|'''39.4%'''
|-
|[[غير هسپانڪ اڇا|''غير هسپانڪ اڇا'']]
|86.5%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|82.9%&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|''76.3%''
|''66.6%''
|''57.2%''
|''46.7%''
|''40.2%''
|''34.7%''
|-
|''غير هسپانڪ ڪارا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''7.5%''
|''7.0%''
|''6.4%''
|''5.8%''
|''5.4%''
|-
|''غير هسپانڪ ايشيائي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''5.3%''
|''9.1%''
|''10.8%''
|''12.8%''
|''15.1%''
|-
|''غير هسپانڪ ڏيهي آمريڪي''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.9%''
|''0.6%''
|''0.5%''
|''0.4%''
|''0.4%''
|-
|''غير هسپانڪ پئسفڪ ٻيٽن جا''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.3%''
|''0.3%''
|''0.3%''
|-
|''غير هسپانڪ “ڪجهه ٻيو نسل”''
|''—''
|''—''
|''—''
|''0.5%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.2%''
|''0.6%''
|-
|''غير هسپانڪ ٻه يا وڌيڪ نسل''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''—''
|''2.7%''
|''2.4%''
|''4.1%''
|}
آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% [[اڇا آمريڪي|اڇا]] (جن ۾ [[هسپانڪ اڇا آمريڪي|هسپانڪ اڇا]] پڻ شامل آهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02008 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02008&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 33.7% [[غير هسپانڪ اڇا|غير هسپانڪ اڇا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 18.1% [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02011 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02011&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 7.3% [[آفريڪي آمريڪي|ڪارا يا آفريڪي آمريڪي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02009 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02009&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 3.2% [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا ڏيهي آمريڪي|ڏيهي آمريڪي]] ۽ [[الاسڪا جا ڏيهي|الاسڪا جا ڏيهي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02010 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02010&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; 0.9% [[ڏيهي هوائي|ڏيهي هوائي]] يا [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02012 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02012&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; ۽ 34.3% [[ڪجهه ٻيو نسل|ڪجهه ٻيو نسل]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02013 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02013&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cpercentage |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% [[ڪيليفورنيا ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني|هسپانڪ يا لاطيني]] (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن.&lt;ref name=&quot;2018CensusDemo&quot;&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/table/RHI125215/06 2018 آمريڪي مردمشماري تڪڙا حقيقتون]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]، 2018.&lt;/ref&gt; [[غير هسپانڪ اڇا]] رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا.&lt;ref name=2018CensusDemo&gt;&lt;/ref&gt; ''[[ڪيلفورنيائو|ڪيلفورنيائو]]'' ڪيليفورنيا جا اهي [[هسپانڪ]] رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني ڳالهائيندڙ]] ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف [[ميڪسيڪي آمريڪي]]/[[چيڪانو]]، [[ڪريئولو ماڻهو|ڪريئولو اسپيني]]، ۽ [[ميسٽيزو]] پسمنظرن سان جڙيل آهي.&lt;ref&gt;جيئن ڪلارڪ، ڊونالڊ ٽي. (2008) ۾ حوالو ڏنل: ''سانتا ڪروز ڪائونٽي جڳهن جا نالا'' ص 442، اسڪاٽس ويلي، ڪيليفورنيا، ڪيسٽرل پريس.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]]، ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]] آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-hispanic-population.html|title=ڪولمبين ۽ هونڊورين آباديون پهريون ڀيرو 1 ملين کان وڌيون؛ وينزويلا جي آبادي 2010 کان پوءِ سڀ کان تيز وڌي |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] نسب، 6.6% وٽ [[جرمن آمريڪي|جرمن]] نسب، 6.1% وٽ [[انگريز آمريڪي|انگريز]] نسب، 5.6% وٽ [[آئرش ماڻهو|آئرش]] نسب، 4.9% وٽ [[چيني آمريڪي|چيني]] نسب، 4.3% وٽ [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] نسب، 4% وٽ [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] نسب (گهڻو ڪري [[سالوادورين آمريڪي|سالوادورين]] ۽ [[گوئٽي مالن آمريڪي|گوئٽي مالن]])، 3.4% وٽ [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] نسب، 2.8% پاڻ کي [[آمريڪي نسب|آمريڪي]] نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] نسب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02018&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06 |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ethnic Origins in California.png|thumb|upright=2|ڪيليفورنيا ۾ نسلي اصل]]

{{as of|2011}}, 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ايڪس نر |first=رچ |date=June 3, 2012 |title=هاڻي 1 سال کان گهٽ عمر وارا آمريڪي گهڻي ڀاڱي اقليتون آهن—پر اوهايو ۾ نه: شمارياتي جھلڪ |url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html |access-date=September 20, 2016 |website=ڪليولئنڊ.ڪام |publisher=ايڊوانس اوهايو}}&lt;/ref&gt;
ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1{{spaces}}ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري [[ڪيليفورنيا جا ڏيهي ماڻهو|ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن]] سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03002&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02001&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt; رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي [[ميڪسيڪو جا ڏيهي ماڻهو|ميڪسيڪي آمريڪي انڊين]] ۽ 67,904 پاڻ کي [[وچ آمريڪا جا انڊين|وچ آمريڪي انڊين]] سڃاڻائن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02014 |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02014&amp;geo_ids=04000US06&amp;primary_geo_id=04000US06#valueType%7Cestimate |access-date=June 28, 2024 |website=سنسس رپورٽر.آرگ}}&lt;/ref&gt;
2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[اقليت-اڪثريت رياست|اقليت آبادي]] آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;CensusQuickFacts&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي مردمشماري بيورو مان ڪيليفورنيا جون تڪڙيون حقيقتون |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |archive-date=December 28, 2009 |access-date=December 26, 2009 |publisher=آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو}}&lt;/ref&gt; گذريل 25 سالن دوران [[غير هسپانڪ اڇا]] آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانڪ]] ۽ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20100607034629/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2010%2F06%2F05%2FMNSG1DQ1BL.DTL رياست ۾ اڇا ‘بدلي واري سطح’ کان هيٺ]&quot;. [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]]. June 5, 2010.&lt;/ref&gt; هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون.&lt;ref name=&quot;Economist CA Hispanics&quot;&gt;{{Cite news |date=June 20, 2015 |title=لاطيني زور |newspaper=دي اڪانامسٽ |url=https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo}}&lt;/ref&gt; لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب [[چين]]، [[ڀارت]]، ۽ [[فلپائن]] مان لڏپلاڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Asians CA&quot;&gt;{{Cite web |last=وينڊل ڪاڪ्स |title=ايشيائي: آمريڪا جي سڀ کان تيزي سان وڌندڙ اقليت |url=http://www.newgeography.com/content/004825-asians-americas-fastest-growing-minority |access-date=July 19, 2015 |publisher=نيو جيوگرافي}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا [[ميڪسيڪو]] (3.8 ملين)، [[فلپائن]] (821,136)، [[چين]] (795,450)، [[ڀارت]] (574,498)، ۽ [[ويٽنام]] (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا ۾ مهاجر |url=https://www.ppic.org/publication/immigrants-in-california/#:~:text=The%20vast%20majority%20of%20California's,)%20and%20Vietnam%20(502,600) |access-date=May 20, 2025 |website=پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- مهرباني ڪري موبائل ۽ آئي پيڊ ريزوليوشنز تي ٽيسٽ ڪريو (موبائل سائيٽ تي) جڏهن تبديلي ڪريو—هي اڳ به ٽٽيو آهي --&gt;
&lt;!-- {{div col|colwidth=33%}} هٽايو ويو ڇاڪاڻ ته اضافي ٽيبلون ۽ {{Div col end}} [[Special:Diff/978266367]] تي هٽايا ويا --&gt;

===ٻوليون===
{{main|ڪيليفورنيا جون ٻوليون}}

{{see also|ڪيليفورنيا انگريزي|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي}}
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-open&quot; style=&quot;margin-left:1em; float:right&quot;
|+ '''ڪيليفورنيا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائبيون ويندڙ ٻوليون'''
|-
! ٻولي !! آبادي{{break}}&lt;small&gt;({{as of|2021|lc=y}})&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;&gt;{{Cite web |title=آمريڪي ڪميونٽي سروي: گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ 5 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي لاءِ انگريزي ڳالهائڻ جي صلاحيت |url=https://data.census.gov/table?q=punjabi&amp;g=040XX00US06&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=false |access-date=July 23, 2023 |publisher=[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو]]}}&lt;/ref&gt; !! [[سيڪڙو|٪]]
|-
|[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]]
|20,763,638
|{{Percentage|20,763,638|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]
|10,434,308
|{{Percentage|10,434,308|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]
|1,244,445
|{{Percentage|1,244,445|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ تاگالوگ ٻولي|تاگالوگ]]
|757,488
|{{Percentage|757,488|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]]
|544,046
|{{Percentage|544,046|37,027,601|2}}
|-
|[[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]]
|356,901
|{{Percentage|356,901|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ عربي ٻولي|عربي]]
|231,612
|{{Percentage|231,612|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فارسي ٻولي|فارسي]]
|221,650
|{{Percentage|221,650|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]
|211,614
|{{Percentage|211,614|37,027,601|2}}
|-
|[[هندي]]
|208,148
|{{Percentage|208,148|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ روسي ٻولي|روسي]]
|178,176
|{{Percentage|178,176|37,027,601|2}}
|-
|[[پنجابي آمريڪي|پنجابي]]
|156,763
|{{Percentage|156,763|37,027,601|2}}
|-
|[[جاپاني آمريڪي|جاپاني]]
|135,992
|{{Percentage|135,992|37,027,601|2}}
|-
|[[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
|126,371
|{{Percentage|126,371|37,027,601|2}}
|}

[[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] ڪيليفورنيا جي [[ڊي جوري]] ۽ [[ڊي فيڪٽو]] [[سرڪاري ٻولي]] طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي [[سرڪاري ٻولي]] طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63|پروپوزيشن 63]] جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڊرائيور لائسنس يا سڃاڻپ ڪارڊ جي تجديد |url=http://www.dmv.ca.gov/dl/dl_info.htm#languages |publisher=ڪيليفورنيا ڊپارٽمينٽ آف موٽر ويھيڪلز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AB 800 Analysis&quot;&gt;{{Cite web |last=ويسن |first=هرب |author-link=Herb Wesson |date=July 17, 2001 |title=اي بي 800 اسيمبلي بل—بل جو تجزيو |url=http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123142018/http://info.sen.ca.gov/pub/01-02/bill/asm/ab_0751-0800/ab_800_cfa_20020116_162757_sen_comm.html |archive-date=November 23, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي |page=3 |quote=In 1986, California voters amended the state constitution to provide that the Legislature and officials of the State of California shall take all steps necessary to insure that the role of English as the common language of the State of California is preserved and enhanced. The Legislature shall make no law which diminishes or ignores the role of English as the common language of California.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull English already official&quot;&gt;{{Cite news |last=هل |first=ڊيانا |date=May 20, 2006 |title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي اڳ ئي “سرڪاري” آهي |work=[[سان جوسي مرڪيوري نيوز]]}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = left
| width             = 250
| image1            = California Constitution 1849 title page.jpg
| image2            = Proclama al Pueblo de California (1849) (cropped).jpg
| footer            = [[ڪيليفورنيا جو آئين]] [[ڪيليفورنيا انگريزي|انگريزي]] (کاٻي) ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]] (ساڄي) ٻنهي ٻولين ۾ آمريڪي ۽ [[ڪيلفورنيائو]] نمائندن پاران لکيو ويو.
}}

[[ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي|اسپيني]]، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي.&lt;ref name=&quot;Language2021&quot;/&gt; اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=گفورڊ | first1=برنارڊ آر. | last2=والديس | first2=گواڊالوپي | title=ڪيليفورنيا جي سرڪاري اسڪولن ۾ هسپانڪ شاگردن جي لساني اڪيلائپ: ٻيهر ڳنڍجڻ جو چيلينج | journal=ٽيچرز ڪاليج رڪارڊ: تعليم ۾ علمي تحقيقي آواز | volume=108 | issue=14 | date=2006 | issn=0161-4681 | doi=10.1177/016146810610801408 | pages=125–154 | url=https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf | archive-date=October 15, 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211015233107/https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf |date=October 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zocalopublicsquare.org/2016/12/15/california-losing-ability-hablar-espanol/ideas/connecting-california/|title=ڇا ڪيليفورنيا “هبلار ايسپانيو ل” ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي رهيو آهي؟ &amp;#124; ڪنڪٽنگ ڪيليفورنيا|first=جو |last=ميٿيوز |date=December 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|quote=Spanish is deeply intertwined in our society | last=گڊ | first=گريٽا | title=ڪيليفورنيا ۾ 10.4 ملين ماڻهو اسپيني ڳالهائين ٿا—هتي آهي ته اوهان به ڪيئن سکي سگهو ٿا | website=ايس ايف گيٽ | date=March 31, 2021 | url=https://www.sfgate.com/shopping/article/10-4-million-people-speak-Spanish-in-16067234.php}}&lt;/ref&gt; اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي [[ڪيليفورنيا تي فتح]] ۽ [[گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو]] کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون [[ڪيليفورنيا جو آئين]] 1849 جي [[ڪيليفورنيا آئيني ڪنوينشن|مونٽيري آئيني ڪنوينشن]] ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite web | last=ايڊورڊس | first=اينڊريو | title=ڪيليفورنيا ۾ انگريزي ۽ اسپيني جي ڊگهي گڏيل تاريخ | website=لاس اينجلس ڊيلي نيوز | date=July 18, 2010 | url=https://www.dailynews.com/2010/07/18/english-spanish-share-long-history-in-california/}}&lt;/ref&gt;
ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languagepolicy.net/archives/1879con.htm|title=ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي جا حق: 1879 واري آئين تي بحث|website=لينگويج پاليسي.نيٽ}}&lt;/ref&gt; ويهين صدي جي وچ ڌاري [[صرف-انگريزي تحريڪ]] جي وڌڻ سان [[1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63]] منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|title=ڪيليفورنيا جي ٻه-ٻولي تعليم تي ووٽ پٺيان پيچيده تاريخ|date=November 2, 2016|magazine=ٽائيم|access-date=February 5, 2026|archive-date=June 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629101048/https://time.com/4041224/history-california-bilingual-education/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58]] [[ٻه-ٻولي تعليم]] تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | last=گارشيا | first=ڪيرن | title=ٻي ۽ ٽين نسل جا لاطيني ڪيئن اسپيني ٻولي ٻيهر پنهنجائي رهيا آهن | website=لاس اينجلس ٽائيمز | date=January 31, 2023 | url=https://www.latimes.com/lifestyle/story/2023-01-31/how-language-affects-identity-for-latinos }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time Bilingual&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=سانچيذ | first=ڪلاڊيو | title=لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، ڪيليفورنيا واسي ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي تي ٻيهر نظر وجهن ٿا | website=اين پي آر | date=October 29, 2016 | url=https://www.npr.org/sections/ed/2016/10/29/499867678/the-debate-over-bilingual-education-in-california }}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ksbw.com/article/dollar178-million-grant-uplifts-california-spanish-speaking-students/41236323|title=$1.78 ملين گرانٽ ڪيليفورنيا جي اسپيني ڳالهائيندڙ شاگردن کي هٿي ڏئي ٿي |first=ڪرسچن |last=بالديراس |date=September 16, 2022|website=ڪي ايس بي ڊبليو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=ڪيلي | first=سنڊي | title=ڪيليفورنيا چاهي ٿو ته 2040 تائين گهڻا شاگرد ٻه-ٻولي ٿين. هتي آهي ڇو. | website=سان ڊيئگو يونين-ٽربيون | date=March 10, 2022 | url=https://www.sandiegouniontribune.com/2022/03/10/california-wants-most-students-to-be-bilingual-by-2040-heres-why/ }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vcstar.com/story/news/2021/03/10/el-eco-leads-more-spanish-language-courses-california-lutheran/4551110001/|title=ڪيليفورنيا لٿرن يونيورسٽي جا عملدار وڌيڪ اسپيني ٻولي جا آپشن ٺاهين ٿا |first=شيواني |last=پٽيل |website=وينٽورا ڪائونٽي اسٽار}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي [[اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا]] جي بهتر خدمت ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smdailyjournal.com/sponsored/will-spanish-overtake-english-as-the-most-spoken-language-of-california/article_0a193d8e-88f9-11ec-b067-bbf4bca11bba.html|title=ڇا اسپيني ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي طور انگريزي کي پوئتي ڇڏي ڏيندي؟ |date=February 8, 2022|website=سان ميٽيئو ڊيلي جرنل}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://janerosenthal.com/live-in-california-learn-spanish/|title=جيڪڏهن اوهان ڪيليفورنيا ۾ رهو ٿا ته ڇا اوهان کي اسپيني سکڻ گهرجي؟ &amp;#124; جين روزنٿل ليکڪا |first=جَينس |last=ٽيم |date=January 17, 2023|website=جين روزنٿل}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Native Languages 1770&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪويوٽي پريس |title=1770 ۾ ڪيليفورنيا جا ڏيهي قبيلہ، گروهه، ٻولي خاندان ۽ لهجا |url=http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html |edition=1966 |access-date=December 27, 2009 |archive-date=April 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430112732/http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indian Root Languages 1994&quot;&gt;{{Cite map |publisher=ڪيليفورنيا اسٽيٽ پارڪس |title=ڪيليفورنيا انڊينن جون بنيادي ٻوليون ۽ قبيلائي گروهه |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=23545 |edition=1994 |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt; 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013 |title=ڏيهي زرعي مزدور سروي—ڪيليفورنيا جي زراعت ۾ ڏيهي ميڪسيڪي. حصو V: ٻولي ۽ ثقافت |url=http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://indigenousfarmworkers.org/final_report_section_v.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=July 1, 2013}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون [[خطري هيٺ ٻولي|خطري هيٺ]] آهن، جيتوڻيڪ هاڻي [[ٻولي جي بحالي]] لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هيٺ ڪيليفورنيا جي ڏيهي ٻولين جي فهرست ڏنل آهي: ڪيليفورنيا جون بنيادي ٻوليون: اٿاباسڪن خاندان: هوپا، ميٽول، لاسڪ، وائيلاڪي، سنڪيون، ڪيٿو، ٽولووا، نونگاتل، وِيوٽ، چِلو لا؛ هوڪن خاندان: پومو، شاسٽا، ڪارڪ، چِميرڪو؛ الگونڪئن خاندان: وهِلڪٽ، يوروڪ؛ يوڪين خاندان: واپو؛ پينوٽين خاندان: موداڪ، ونٽو، نوملاڪي، ڪونڪو، مائدو، پيٽون، نيسينان، مِيوڪ، ڪوسٽ مِيوڪ، ليڪ مِيوڪ، اولونِه، اتر وادي يوڪوٽس، ڏکڻ وادي يوڪوٽس، فوٿِل يوڪوٽس؛ هوڪن خاندان: ايسيلن، سيلينن، چوميش، اِيپائي، ٽِيپائي، يوما، هالچيڪوما، موهاوي؛ يوٽو-ازٽيڪن خاندان: مونو پائيوٽ، موناچي، اوونز وادي پائيوٽ، ٽوباتو لابال، پينامنٽ شوشون، ڪاوائيسو، ڪِتانيمڪ، ٽاٽاوِيام، گيبريلينو، جوانينو، لوئيسينو، ڪوئيپينو، ڪاهويلا، سيرانئو، چيمهويئي&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ چيني ٻولي|چيني]]، [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ [[پنجابي آمريڪي|پنجابي]] ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي.
رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ [[آمريڪي انگريزي]] ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي [[ڪيليفورنيا انگريزي]] چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ [[سَريلي تبديلي]] ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Bucholtz&quot;&gt;{{Cite journal |last1=بوخولٽز |first1=ميري |display-authors=etal |date=December 2007 |title=هيلا نار ڪيل يا ٽوٽلي سو ڪيل؟: ڪيليفورنيا جي ادراڪي لهجيات |journal=جرنل آف انگلش لنگوئسٽڪس |volume=35 |issue=4 |pages=325–352 |citeseerx=10.1.1.516.3682 |doi=10.1177/0075424207307780 |s2cid=64542514}}&lt;/ref&gt;

===مذهب===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مذهب}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ديولن جي فهرست}}{{Update section|date=جنوري 2026}}{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مذهبي پاڻ-سڃاڻپ، [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2021 واري ''آمريڪي قدرن جي سروي'' موجب&lt;ref&gt;{{Cite web |last=اسٽاف |date=February 24, 2023 |title=آمريڪي قدرن جو ائٽلس: ڪيليفورنيا ۾ مذهبي روايت |url=https://ava.prri.org/#religious/2021/States/religion/m/US-CA|access-date=April 4, 2023 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪيت]]
| value1 = 34
| color1 = پرپل
| label2 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ پروٽيسٽنٽيت|پروٽيسٽنٽيت]]
| value2 = 27
| color2 = نيرو
| label3 = [[يهووا جا شاهد|يهووا جا شاهد]]
| value3 = 1
| color3 = ٽيل
| label4 = [[مورمنيت]]
| value4 = 1
| color4 = هلڪو نيرو
| label5 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ لادينيت|غير وابسته]]
| value5 = 28
| color5 = اڇو
| label6 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ بدھمت|بدھمت]]
| value6 = 2
| color6 = پيلو
| label7 = [[آمريڪي يهودي|يهوديت]]
| value7 = 1
| color7 = گلابي
| label8 = [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ هندومت|هندومت]]
| value8 = 1
| color8 = نارنگي
| label9 = ٻيو
| value9 = 5
| color9 = ڪارو
}}
2014 ۾ ڪيليفورنيا جي آبادي جي سيڪڙي طور پيروڪارن جي تعداد مطابق سڀ کان وڏا [[مذهبي فرقو|مذهبي فرقا]] هن ريت هئا: ڪيٿولڪ چرچ 28%، اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 20%، ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 10% هئا. گڏجي، هر قسم جا پروٽيسٽنٽ 32% ٿيا. جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا، اهي آبادي جو 27% هئا. ٻين مذهبن جو ورهاست 1% مسلمان، 2% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref name=&quot;pew2014&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--اسٽاف ليکڪ(ن)؛ نالو ناهي.--&gt; |date=May 12, 2015 |title=آمريڪا جو بدلجندڙ مذهبي منظرنامو، ''ضميمو د: تفصيلي جدولون'' |url=http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf |access-date=June 5, 2015 |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |archive-date=May 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528123026/http://www.pewforum.org/files/2015/05/Appendix-D-Detailed-Tables.pdf }}&lt;/ref&gt; هي 2008 کان تبديلي هئي، جڏهن آبادي پنهنجو مذهب هن ريت سڃاڻايو: ڪيٿولڪ چرچ 31%؛ اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 18%؛ ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 14%. 2008 ۾، جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا اهي 21% هئا. 2008 ۾ ٻين مذهبن جو ورهاست 0.5% مسلمان، 1% هندو ۽ 2% بدھ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ رياست وار مذهبي وابستگي |url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |access-date=June 24, 2010 |website=آمريڪا جي مذهبي منظرنامي جو مطالعو |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |page=103}}&lt;/ref&gt; ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]]'' 2006 ۾ ڪيليفورنيا جي [[آمريڪي يهودي|يهودي]] آبادي کي لڳ ڀڳ 1,194,190 قرار ڏنو.&lt;ref&gt;ايرا ايم. شيِسڪِن ۽ آرنلڊ داشيفسڪي، &quot;آمريڪا جي گڏيل رياستن جي يهودي آبادي، 2006&quot;، ''[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]] 2006''، جلد 106 [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/usjewpop.html].&lt;/ref&gt;{{Unreliable source?|date=جنوري 2026|certain=yes}} [[مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن]] مطابق، 2010 ۾ پيروڪارن جي لحاظ کان سڀ کان وڏا فرقو هي هئا: [[ڪيٿولڪ چرچ]] 10,233,334؛ [[ڪيليفورنيا ۾ يسوع مسيح جي آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ|يسوع مسيح جو آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ]] 763,818؛ ۽ [[سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن]] 489,953.&lt;ref name=&quot;www.thearda.com&quot;&gt;{{Cite web |title=مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن &amp;#124; رياستي ميمبرشپ رپورٽ |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp |access-date=December 16, 2013 |publisher=thearda.com |archive-date=December 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217000142/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/06/rcms2010_06_state_adh_2010.asp }}&lt;/ref&gt;{{Update inline|date=جنوري 2026}}
[[File:Cathedral of San Carlos Borromeo (cropped2).jpg|thumb|[[مونٽيري (ڪيليفورنيا) ۾ سين ڪارلوس بوروميو جو ديول|سين ڪارلوس بوروميو جو ديول]]، مونٽيري ۾، 1791–94 ۾ ٺهيو، ڪيليفورنيا جو سڀ کان پراڻو [[پارش]] آهي.&lt;ref&gt;ڪلارڪ، ڊونلڊ ٽي.، مونٽيري ڪائونٽي جا جاءِ نالا: هڪ جغرافيائي لغت (ڪيسٽرل پريس، ڪارمل ويلي، ڪيليفورنيا، 1991).&lt;/ref&gt;|left]]
ڪيليفورنيا ۾ ڪيٿولڪ آبادي وڏي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي سرحدن اندر ميڪسيڪي ۽ مرڪزي آمريڪي ماڻهن جو وڏو انگ رهندڙ آهي. ڪيليفورنيا ۾ ٻارهن ڊائوسيس ۽ ٻه آرچ ڊائوسيس آهن، [[لاس اينجلس جو آرچ ڊائوسيس]] ۽ [[سان فرانسسڪو جو آرچ ڊائوسيس]]؛ جن مان پهريون آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سڀ کان وڏو آرچ ڊائوسيس آهي.

[[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي مان ظاهر ٿيو ته ڪيليفورنيا ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ مذهبي آهي: 62% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته خدا تي سندن ايمان بابت هو “بلڪل پڪ” آهن، جڏهن ته قومي سطح تي 71% اهڙو چون ٿا. سروي اهو به ڏيکاريو ته 48% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته مذهب “تمام اهم” آهي، جڏهن ته قومي سطح تي اهو انگ 56% آهي.&lt;ref name=&quot;Helfland 2008&quot;&gt;{{Cite news |last=هيلفينڊ |first=ڊيوڪ |date=June 24, 2008 |title=رياست ۾ مذهب بابت نرم رويو—سروي موجب ڪيليفورنيا واسي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ خدا جي وجود بابت گهٽ پڪ رکن ٿا |work=لاس اينجلس ٽائيمز |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-24-me-faith24-story.html |access-date=December 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي ثقافت}}

{{see also|ڪيليفورنيا جو کاڌو}}
[[File: Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|thumb|right|[[هالي ووڊ جو نشان]]، [[لاس اينجلس]] ۾]]
ڪيليفورنيا جي ثقافت [[اولهه جي ثقافت]] آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت]] ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن [[هسپانوي]] [[ڪيلفورنيئو]] ۽ [[ميڪسيڪو جي ثقافت|ميڪسيڪي]] اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.&lt;ref name=&quot;World of Opportunity&quot;&gt;{{Cite web |last=پارڪ |first=بورِي |date=December 2003 |title=موقعن جي دنيا—ڊيئوس جي شاگردن ڪهڙيون نيون ٻوليون پڙهڻ چاهين ٿا ۽ ڇو |url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611013350/http://www.sariweb.ucdavis.edu/downloads/311AWorldOfOpportunity.pdf |archive-date=June 11, 2010 |access-date=December 27, 2009 |publisher=[[يو سي ڊيئوس]] شاگرد معاملن جي تحقيق ۽ معلومات}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، [[عظيم اقتصادي ڏڪار]] دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ [[دي بيچ بوائز]] ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

===ميڊيا ۽ وندر===

{{further|لاس اينجلس ۾ ميڊيا|سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ ميڊيا|ڪيليفورنيا ۾ موسيقي}}
{{see also|آمريڪا ۾ تفريحي پارڪن جي فهرست#ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا ۾ اخبارن جي فهرست|ڪيليفورنيا ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}}
[[File:Walt_Disney_Studios_Alameda_Entrance.jpg|thumb|left|[[والٽ ڊزني ڪمپني|ڊزني]]، جنهن جو مرڪز [[بر بينڪ (ڪيليفورنيا)|بر بينڪ]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين ميڊيا ۽ وندر ڪمپنين مان هڪ آهي.]]
[[هالي ووڊ، لاس اينجلس|هالي ووڊ]] ۽ لاس اينجلس جو باقي علائقو وندر لاءِ هڪ اهم عالمي مرڪز آهي، جتي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سينما|آمريڪي فلم صنعت]] جا [[وڏا فلم اسٽوڊيو|“وڏا پنج” وڏا فلم اسٽوڊيو]] ([[ڪولمبيا پڪچرز|ڪولمبيا]]، [[والٽ ڊزني پڪچرز|ڊزني]]، [[پيرا مائونٽ پڪچرز|پيرا مائونٽ]]، [[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل]]، ۽ [[وارنر بروز پڪچرز|وارنر بروز]]) سميت ڪيترائي ننڍا فلم اسٽوڊيو به هتي يا ان جي آس پاس قائم آهن. ڪيترائي [[ايني ميشن]] اسٽوڊيو به رياست اندر پنهنجا صدر دفتر رکن ٿا. آمريڪا جا چار وڏا تجارتي ٽيليويزن براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ ([[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]]، [[سي بي سي|سي بي ايس]]، [[اين بي سي]]، ۽ [[فوڪس براڊڪاسٽنگ ڪمپني|فوڪس]]) ۽ ٻين ڪيترن نيٽ ورڪن جا به رياست ۾ پيداواري مرڪز ۽ آفيسون آهن. اهي چار وڏا تجارتي براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ، ۽ ٻه وڏا اسپيني-ٻولي نيٽ ورڪ ([[ٽيليمونڊو]] ۽ [[يوني ويزن]])—انهن مان هر هڪ وٽ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن|ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن]] آهن، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لاس اينجلس ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سان فرانسسڪو ۾ هوندو.{{refn|group=&quot;note&quot;|[[آمريڪن براڊڪاسٽنگ ڪمپني|اي بي سي]] وٽ اهڙن اسٽيشنن جو انگ سڀ کان گهٽ آهي (ٽئي): [[ڪي اي بي سي-ٽي وي]] لاس اينجلس ۾، [[ڪي جي او-ٽي وي]] سان فرانسسڪو ۾، ۽ [[ڪي ايف ايس اين-ٽي وي]] فريزنو ۾.}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Googleplex HQ (cropped).jpg
| caption1          = [[گوگل]]، جنهن جو مرڪز [[مائونٽن ويو (ڪيليفورنيا)|مائونٽن ويو]] ۾ آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين [[ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان هڪ آهي.
| image2            = State Fair 2014.jpg
| caption2          = [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ فيئر]] هر سال اونهاري ۾ [[ڪيل ايڪسپو]] ۾، اتر اوڀر [[سيڪريمنٽو]] ۾ منعقد ٿيندي آهي.
}}

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ، جيڪا اڄ به موجود آهي، [[ڪي سي بي ايس (اي ايم)]] (سان فرانسسڪو بي ايريا ۾) 1909 ۾ قائم ٿي. [[يونيورسل ميوزڪ گروپ]]، “[['ميوزڪ مارڪيٽ|وڏا چار]]” رڪارڊ ليبلن مان هڪ، [[سانتا مونيڪا (ڪيليفورنيا)|سانتا مونيڪا]] ۾ قائم آهي، جڏهن ته [[وارنر رڪارڊز]] [[لاس اينجلس (ڪيليفورنيا)|لاس اينجلس]] ۾ آهي. ڪيترائي آزاد رڪارڊ ليبل، جهڙوڪ [[مائينڊ آف ا جينيس رڪارڊز]]، به رياست ۾ پنهنجا مرڪز رکن ٿا. ڪيليفورنيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي صنفن جي جنم ڀومي پڻ آهي، جن ۾ [[بيڪرز فيلڊ ساؤنڊ]]، [[بي ايريا ٿريش ميٽل]]، [[الٽرنيٽو راڪ]]، [[جي-فنڪ]]، [[نيو ميٽل]]، [[گليم ميٽل]]، [[ٿريش ميٽل]]، [[سائيڪيڊيلڪ راڪ]]، [[اسٽونر راڪ]]، [[پنڪ راڪ]]، [[هارڊڪور پنڪ]]، [[ميٽل ڪور]]، [[پاپ پنڪ]]، [[سرف ميوزڪ]]، [[ٿرڊ ويو اسڪا]]، [[ويسٽ ڪوسٽ هپ هاپ]]، [[ويسٽ ڪوسٽ جاز]]، [[جاز ريپ]] ۽ ٻيون گهڻيون صنفون شامل آهن. ٻيون صنفون جهڙوڪ [[پاپ راڪ]]، [[انڊي راڪ]]، [[هارڊ راڪ]]، [[هپ هاپ]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[راڪ موسيقي|راڪ]]، [[راڪ ا بلي]]، [[ڪنٽري موسيقي|ڪنٽري]]، [[هيوي ميٽل موسيقي|هيوي ميٽل]]، [[گرنج]]، [[نيو ويو موسيقي|نيو ويو]] ۽ [[ڊسڪو]] پڻ رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيون ويون. ان کان علاوه، ڪيترن برطانوي بينڊن، جهڙوڪ [[ليڊ زپلن]]، [[ڊيپ پرپل]]، [[بليڪ سابٿ]] ۽ [[دي رولنگ اسٽونز]]، بين الاقوامي شهرت کان پوءِ رياست ۾ رهائش اختيار ڪئي.
[[سيلڪن ويلي]] جو گهر هئڻ سبب، بي ايريا ڪيترين نمايان [[انٽرنيٽ ميڊيا]]، [[سماجي ميڊيا]] ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جو صدر دفتر آهي. [[وڏي ٽيڪ|“وڏا پنج” ٽيڪنالاجي ڪمپني]]ن مان ٽئي ([[ايپل انڪ.|ايپل]]، [[ميٽا پليٽ فارمز|ميٽا]] ۽ [[گوگل]]) هتي قائم آهن، ۽ ٻيون خدمتون جهڙوڪ [[نيٽ فلڪس]]، [[پينڊورا ريڊيو]]، [[ٽوئٽر]]، [[ياهو!]] ۽ [[يوٽيوب]] به هتي لاڳاپيل مرڪز رکن ٿيون. هتي قائم ٻين اهم ڪمپنين ۾ [[ايڇ پي انڪ.]] ۽ [[انٽيل]] شامل آهن. [[مائڪروسافٽ]] ۽ [[ايمازون (ڪمپني)|ايمازون]] جون به هن علائقي ۾ آفيسون آهن.
ڪيليفورنيا، خاص طور تي [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.speedhunters.com/2022/03/car-culture-southern-california/ |title=ڪار ڪلچر: ڇا ڏکڻ ڪيليفورنيا کان بهتر ڪٿي به ٿيندو؟ |last=رائن |first=سارا |date=March 18, 2022|website= speedhunters.com|publisher=[[اليڪٽرانڪ آرٽس انڪ.]] |access-date= August 17, 2023|quote=Ask anyone who's involved in the automotive hobby where they'd suggest heading for some really thick car culture, and Southern California would surely be mentioned.}}&lt;/ref&gt; کي جديد [[ڪار ثقافت]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.2307/25591577 | jstor=25591577 | last1=لٽز | first1=آر. سي. | title=ڪٿي به نه ويندڙ رستي تي؟ ڪيليفورنيا جي ڪار ثقافت | journal=California History | date=August 28, 2023 | volume=79 | issue=1 | pages=50–55 }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي [[فاسٽ فوڊ]]، [[فاسٽ ڪيجوئل ريسٽورنٽ|فاسٽ ڪيجوئل]] ۽ [[آرامده کاڌ خوراڪ واري ريسٽورنٽ چينن جي فهرست|آرامده کاڌ خوراڪ]] وارا چين به قائم ٿيا، جن مان ڪي پوءِ عالمي سطح تي وڌيا، جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا پيزا ڪچن]]، [[ڊينيز]]، [[آئي ايڇ او پي]]، [[مڪڊونلڊز]]، [[پانڊا ايڪسپريس]] ۽ [[ٽيڪو بيل]].

===راندين===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ راندين}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ پيشاور راندين جي ٽيمن جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = left
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Pebble-Beach-CA.jpg
| caption1          = [[پيبِل بيچ گالف لنڪس]]، دنيا جي بهترين درجابندي وارن [[گالف ڪورس]]ن مان هڪ
| image2            = LBGP05.jpg
| caption2          = [[لانگ بيچ جو گرينڊ پري]] اتر آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي کان جاري وڏي [[گليءَ جي ڊوڙ|اسٽريٽ ريس]] آهي.
}}

ڪيليفورنيا وٽ 18 [[آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ وڏيون پيشاور راندين جون ليگ|وڏين پيشاور راندين جي ليگ]] فرنچائزون آهن، جيڪي ڪنهن به ٻي رياست کان گهڻيون آهن. [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] وٽ پنج وڏيون ليگ ٽيمون آهن، جڏهن ته [[گريٽر لاس اينجلس ايريا]] ڏهه ٽيمُن جو گهر آهي. سان ڊياگو وٽ ٻه وڏيون ليگ ٽيمون آهن ۽ سيڪريمنٽو وٽ هڪ آهي. اين ايف ايل [[سپر بائول]] ڪيليفورنيا ۾ 12 ڀيرا پنج مختلف اسٽيڊيمَن ۾ منعقد ٿيو آهي: [[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]]، روز بائول، اسٽينفورڊ اسٽيڊيم، [[ليوائيس اسٽيڊيم]]، ۽ [[سان ڊياگو اسٽيڊيم]]. تيرهون، [[سپر بائول ايل وي آءِ]]، [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] ۾ [[اِنگل وُڊ (ڪيليفورنيا)|اِنگل وُڊ]] ۾ 13 فيبروري 2022 تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=نارانخو |first=ڪينڊِس |date=March 28, 2014 |title=سپر بائول 2016 ۾ ليوائيس اسٽيڊيم ڏانهن اچي رهيو آهي |url=http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ |archive-date=March 29, 2014 |access-date=March 28, 2014 |newspaper=Kron4 – سان فرانسسڪو بي ايريا نيوز |publisher=KRON 4 |accessdate=February 5, 2026 |archivedate=March 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/ }}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا وٽ گهڻي عرصي کان ڪيترائي معزز ڪاليجي راندين جا پروگرام رهيا آهن. ڪيليفورنيا دنيا جي سڀ کان پراڻي ڪاليج بائول راند، سالياني [[روز بائول گيم|روز بائول]]، سميت ٻين جو به گهر آهي.
[[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس ريمز]]، [[لاس اينجلس چارجرز]]، ۽ [[سان فرانسسڪو 49رز]].
[[ميجر ليگ بيسبال|ايم ايل بي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[سان فرانسسڪو جائنٽس]]، [[لاس اينجلس ڊاجرز]]، [[لاس اينجلس اينجلز]]، ۽ [[سان ڊياگو پيڊريس]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loscerritosnews.net/2021/06/14/how-many-mlb-teams-are-in-california/ |title=ڪيليفورنيا ۾ ايم ايل بي جون ڪيتريون ٽيمون آهن؟ |author=&lt;!--نه ٻڌايل--&gt; |date=June 14, 2021 |website=loscerritosnews.net |publisher=Hews Media Group, [[سيرِٽوِس ڪميونٽي نيوز]] |access-date=August 17, 2023 |quote=There are a total of five different MLB franchises that are currently located on the west coast, with the Los Angeles Dodgers, Los Angeles Angels, Oakland Athletics, San Diego Padres and the San Francisco Giants.}}&lt;/ref&gt;
[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|اين بي اي]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]، [[لاس اينجلس ڪلپرز]]، [[لاس اينجلس ليڪرز]]، ۽ [[سيڪريمنٽو ڪنگز]]. اضافي طور، [[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|ڊبليو اين بي اي]] جون به رياست ۾ ٻه ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس اسپارڪس]] ۽ [[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]].
[[نيشنل هاڪي ليگ|اين ايڇ ايل]] جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: [[ايناهائم ڊڪس]]، [[لاس اينجلس ڪنگز]]، ۽ [[سان هوزي شارڪس]].
[[ميجر ليگ ساڪر|ايم ايل ايس]] جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: [[لاس اينجلس گليڪسي]]، [[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]، [[لاس اينجلس ايف سي]]، ۽ [[سان ڊياگو ايف سي]].
[[ميجر ليگ رگبي|ايم ايل آر]] جي رياست ۾ هڪ ٽيم آهي: [[سان ڊياگو ليجن]].
ڪيليفورنيا آمريڪا جي گڏيل رياستن جي واحد رياست آهي جنهن [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري]] ۽ [[سياري واري اولمپڪ رانديون|سياري]] ٻنهي اولمپڪن جي ميزباني ڪئي آهي. [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] جي اونهاري رانديون [[لاس اينجلس]] ۾ ٿيون. ليڪ ٽاهو علائقي ۾ اسڪوا ويلي اسڪي رزارٽ (هاڻي [[پاليسيدز ٽاهو]]) [[1960 سياري اولمپڪ رانديون|1960]] جي سياري رانديون ميزبان رهيو. لاس اينجلس [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028 اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان ڪيليفورنيا چوٿين ڀيرو اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=نگوري |first1=ايڊم |author-link=Adam Nagourney |last2=لانگمين |first2=جيري |date=July 31, 2017 |title=لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني لاءِ معاهدو ڪري ٿو |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802233825/https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html |archive-date=August 2, 2017}}&lt;/ref&gt; 
[[1994 فيفا ورلڊ ڪپ]] جون ڪيترين رانديون ڪيليفورنيا ۾ ٿيون، جن ۾ [[روز بائول اسٽيڊيم|روز بائول]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪئي (جن ۾ [[1994 فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] به شامل)، جڏهن ته [[اسٽينفورڊ اسٽيڊيم]] ڇهه ميچن جي ميزباني ڪئي.
[[2026 فيفا ورلڊ ڪپ|2026 ورلڊ ڪپ]] جو شيڊول 2026 ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ تائين واپس اچڻ لاءِ مقرر آهي. لاس اينجلس ۾ [[سو فاءِ اسٽيڊيم]] اٺ ميچن جي ميزباني ڪندو، جن ۾ ٽي گروپ اسٽيچ فڪسچر، ٻه رائونڊ آف 32 ميچون، ۽ هڪ تمام گهڻي انتظار ڪيل ڪوارٽر فائنل شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=رهنمائي: لاس اينجلس 2026 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ راند، ثقافت ۽ جشن کي گڏ ڪري ٿو |url=https://tourisports.com/2025/12/25/guide-los-angeles-blends-sport-culture-and-celebration-for-the-2026-fifa-world-cup/ |website=Tourisports |date=December 25, 2025 |access-date=25 December 2025}}&lt;/ref&gt;
اولمپڪ راندين کان علاوه، ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ گيمز]] جي به ميزباني ڪري ٿي.
ڪيترين راندين، جهڙوڪ [[سرفنگ]]، [[سنو بورڊنگ]]، ۽ [[اسڪيٽ بورڊنگ]]، ڪيليفورنيا ۾ ايجاد ٿيون، جڏهن ته ٻين جهڙوڪ [[والي بال]]، [[ساحلي فٽبال]]، ۽ [[اسڪينگ]] کي رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو ويو.
رياست ۾ وڏيون راندين ۾ [[گالف]]، [[روڊيو]]، [[ٽينس]]، [[پهاڙي چڙهائي]]، [[ميراٿون|ميراٿون ڊوڙ]]، [[گهوڙي جي ڊوڙ]]، [[بولنگ]]، [[مخلوط مارشل آرٽس]]، [[مڪا بازي]]، ۽ [[موٽر راندون]]—خاص طور تي [[ناسڪار]] ۽ [[فارمولا ون]]—شامل آهن.
[[File:The &quot;Olympic Gateway&quot; arch and male and female statues at the entrance to the Los Angeles Memorial Coliseum, Los Angeles, California LCCN2013631630.tif|right|thumb|[[لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم]] [[اونهاري واري اولمپڪ رانديون|اونهاري اولمپڪ]] جي ميزباني [[1932 اونهاري اولمپڪ رانديون|1932]] ۽ [[1984 اونهاري اولمپڪ رانديون|1984]] ۾ ڪئي، ۽ [[2028 اونهاري اولمپڪ رانديون|2028]] ۾ به ميزباني ڪندو.]]
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|-
! ٽيم
! راند
! ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ريمز]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[نيشنل فٽبال ليگ]] (NFL)
|-
|[[لاس اينجلس چارجرز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[سان فرانسسڪو 49رز]]
|آمريڪي فٽبال
|نيشنل فٽبال ليگ
|-
|[[لاس اينجلس ڊاجرز]]
|[[بيس بال]]
|[[ميجر ليگ بيسبال]] (MLB)
|-
|[[لاس اينجلس اينجلز]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان ڊياگو پيڊريس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[سان فرانسسڪو جائنٽس]]
|بيس بال
|ميجر ليگ بيسبال
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ واريئرز]]
|[[باسڪيٽبال]]
|[[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (NBA)
|-
|[[لاس اينجلس ڪلپرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[لاس اينجلس ليڪرز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[سيڪريمنٽو ڪنگز]]
|باسڪيٽبال
|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن
|-
|[[گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] (WNBA)
|-
|[[لاس اينجلس اسپارڪس]]
|باسڪيٽبال
|[[عورتن جي نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]]
|-
|[[ايناهائم ڊڪس]]
|[[برف هاڪي]]
|[[نيشنل هاڪي ليگ]] (NHL)
|-
|[[لاس اينجلس ڪنگز]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[سان هوزي شارڪس]]
|برف هاڪي
|نيشنل هاڪي ليگ
|-
|[[لاس اينجلس گليڪسي]]
|[[ايسوسيئيشن فٽبال|ساڪر]]
|[[ميجر ليگ ساڪر]] (MLS)
|-
|[[سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[لاس اينجلس ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[سان ڊياگو ايف سي]]
|ساڪر
|ميجر ليگ ساڪر
|-
|[[اينجل سٽي ايف سي]]
|ساڪر
|[[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] (NWSL)
|-
|[[سان ڊياگو ويو ايف سي]]
|ساڪر
|نيشنل وومينز ساڪر ليگ
|-
|[[سان ڊياگو ليجن]]
|رگبي يونين
|ميجر ليگ رگبي
|}

==تعليم==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ تعليم}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻٽي-ٻولي تعليم}}
[[File:Santa Barbara Senior High School (cropped).jpg|thumb|left|[[سانتا باربرا هاءِ اسڪول]]، [[ڏکڻ ڪيليفورنيا]] ۾ مسلسل استعمال ۾ رهندڙ سڀ کان پراڻن هاءِ اسڪولن مان هڪ]]
ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{CongRec|2000|S2337|April 6, 2000}}&lt;/ref&gt;
سرڪاري [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ ثانوي تعليم|ثانوي تعليم]] ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ هاءِ اسڪول|هاءِ اسڪول]] شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ [[1988 جي ڪيليفورنيا تجويز 98|منفرد آئيني ترميم]] جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ [[ڪيليفورنيا جي ڪميونٽي ڪاليجن جي فهرست|ڪميونٽي ڪاليجن]] لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prop 98&quot;&gt;{{Cite web |date=February 2005 |title=تجويز 98 جو بنيادي تعارف |url=http://www.lao.ca.gov/2005/prop_98_primer/prop_98_primer_020805.htm |access-date=January 29, 2010 |website=LAO.ca.gov |publisher=ڪيليفورنيا ليجسليٽو اينالسٽ آفيس}}&lt;/ref&gt;
2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).&lt;ref name=&quot;Governing_State_Ed_data&quot;&gt;{{Cite magazine |date=June 1, 2018 |title=رياستن موجب في شاگرد تعليمي خرچ |url=http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |url-status=live |magazine=[[Governing (magazine)|Governing]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702004654/http://www.governing.com/gov-data/education-data/state-education-spending-per-pupil-data.html |archive-date=July 2, 2018 |access-date=July 18, 2018 |quote=NOTE: Adult education, community services and other nonelementary-secondary program expenditures are excluded.}}&lt;/ref&gt;
2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).&lt;ref name=&quot;Urban_study&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/ |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |quote=This chart includes two places, District of Columbia, and the U.S. average, so the number rankings rank 52 total entities; this needs to be understood when viewing these rankings.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urban_study_notes&quot;&gt;{{Cite web |last1=گورڊن |first1=ٽريسي |last2=ايسيلن |first2=جان |date=January 1, 2017 |title=هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي |url=http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202025027/http://apps.urban.org/features/what-drives-state-spending/spending-drivers-documentation.pdf |archive-date=February 2, 2017 |access-date=July 16, 2018 |publisher=[[اربن انسٽيٽيوٽ]] |page=7 |quote=For state and local government spending, we rely primarily on the U.S. Census Bureau's Census of Governments Annual Survey of State and Local Government Finances for fiscal year 2012, as revised and released on October 23, 2015.1 For state and local government employment and payroll, we draw from the U.S. Census Bureau's Census of Governments Government Employment and Payroll survey for full-time equivalent employees in March 2012.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MN_state_comparison&quot;&gt;{{Cite news |last=وولفولڪ |first=جان |date=January 15, 2018 |title=ڪيليفورنيا وارا ٽيڪسنس کان وڌيڪ رياستي ۽ مڪاني ٽيڪس ڇو ڀرين ٿا؟ |work=[[دي مرڪيوري نيوز|سان هوزي مرڪيوري نيوز]] |url=https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |url-status=live |access-date=July 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208202805/https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/ |archive-date=February 8, 2018 |quote=California spending per resident on K-12 schools was about average among the states, but while teacher pay was among the highest, the state trailed others in teachers and support staff per student.}}&lt;/ref&gt;

===اعليٰ تعليم===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست}}

{{multiple image
| align             = right
| perrow            = 1
| total_width       = 220
| header            = 
| image1            = Berkeley glade afternoon.jpg
| caption1          = [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي|يو سي برڪلي]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] جو سڀ کان پراڻو ڪيمپس آهي، ۽ رياست جي سرڪاري فليگ شپ يونيورسٽي آهي.
| image2            = Stanford University Main Quad - 7 June 2009.jpg
| caption2          = [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] هڪ نجي يونيورسٽي آهي، جيڪا دنيا جي اعليٰ درجابندي وارن يونيورسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيو ايس ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگس 2023: عالمي سطح تي اعليٰ يونيورسٽيون |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023 |access-date=November 28, 2022 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

ڪيليفورنيا ۾ سرڪاري [[اعليٰ (پوسٽ سيڪنڊري) تعليم|پوسٽ سيڪنڊري تعليم]] ٽن ڌار نظامن ۾ منظم آهي:
* رياست جو [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] [[اسٽيٽ يونيورسٽي نظام|نظام]] [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] (يو سي) آهي. 2011 جي خزاني جي سيمسٽر تائين، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جو گڏيل [[شاگرد]] انگ 234,464 هو.&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{Cite web |title=لاگ اِن—ڪانفلوئنس |url=https://confluence.ucop.edu/login.action?os_destination=%2Fpages%2Fviewpage.action%3FspaceKey%3DUC101%26title%3DAbout%2Bthe%2BUniversity%2Bof%2BCalifornia&amp;permissionViolation=true |website=confluence.ucop.edu}}&lt;/ref&gt; يو سي جا ڏهه ڪيمپس آهن؛ انهن مان نَو عام ڪيمپس آهن، جيڪي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ٻنهي پروگرام آفر ڪندا آهن ۽ جن جو نتيجو بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ ڊگريون هونديون آهن؛ هڪ خاص ڪيمپس [[يو سي سان فرانسسڪو]] آهي، جيڪو مڪمل طور تي [[ڪيليفورنيا ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال]] جي شعبن ۾ گريجوئيٽ تعليم لاءِ وقف آهي، ۽ جتي [[يو سي ايس ايف ميڊيڪل سينٽر]] موجود آهي—اهو ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان اعليٰ درجابنديءَ وارو [[ڪيليفورنيا ۾ اسپتالون|اسپتال]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=July 15, 2007 |title=آمريڪا جون بهترين اسپتالون 2007 |url=http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |magazine=[[U.S. News &amp; World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711023109/http://health.usnews.com/usnews/health/best-hospitals/honorroll.htm |archive-date=July 11, 2007 |access-date=July 15, 2007}}&lt;/ref&gt; هي نظام اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ اٺين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس وقت سان گڏ وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=گلمور |first=جينيٽ |date=December 19, 2016 |title=85,000 شاگرد برڪلي جي 2017–18 فريشمن ڪلاس ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏين ٿا |url=http://news.berkeley.edu/2016/12/19/85000-students-seek-admission-to-berkeleys-2017-18-freshman-class/ |access-date=May 8, 2017 |website=Berkeley News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ڪينڊل |first=ربيڪا |title=يو سي ايل اي 2017 فريشمن درخواستن سان ڪيترائي رڪارڊ ٽوڙي ٿو |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/ucla-breaks-several-records-with-2017-freshman-applications |access-date=May 8, 2017 |website=UCLA Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;پاويل، فرين. “ڪيليفورنيا جي شاگردن کي ڪاليج اختيارن لاءِ مقابلو.” ''يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ''. ن.پ.، February 6, 2017. ويب. May 7, 2017.&lt;/ref&gt; يو سي نظام وٽ تاريخي طور ڊاڪٽريٽ ڊگري ڏيڻ جو خاص اختيار رهيو آهي، پر پوءِ هي صورتحال تبديل ٿي ۽ سي ايس يو وٽ هاڻي محدود قانوني اختيار آهي ته هو يو سي کان ڌار ڪجهه قسمن جون ڊاڪٽريٽ ڊگريون به ڏئي سگهي.
* [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي]] (سي ايس يو) نظام ۾ لڳ ڀڳ 430,000 شاگرد آهن. سي ايس يو (جنهن جو مختصر نالو استعمال ٿيندي وقت عام طور “دي” جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته يو سي ۾ ائين نه ٿيندو) اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ ٽين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس هاڻي وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Powell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رد ٿيڻ جي وڌندڙ انگ سان خدشا: ڇا لانگ بيچ “ايليٽ” يونيورسٽي بڻجي رهي آهي؟ |url=https://edsource.org/2016/rising-number-of-rejections-raise-fears-that-long-beach-is-becoming-elite-university/95431 |access-date=May 8, 2017 |website=EdSource}}&lt;/ref&gt; سي ايس يو کي شروع ۾ رڳو بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون ڏيڻ جو اختيار هو، ۽ ڊاڪٽريٽ صرف يو سي يا نجي يونيورسٽين سان گڏيل پروگرامن جي صورت ۾ ڏئي سگهندو هو. پوءِ سي ايس يو کي ڪجهه مخصوص شعبي وارن ڊاڪٽريٽ ڊگريُن کي پاڻمرادو ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو (انهن علمي شعبن ۾ جيڪي يو سي جي روايتي دائري ۾ سڌي مداخلت نه ڪن).
* [[ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز]] نظام اهڙا لوئر-ڊويزن ڪورس مهيا ڪري ٿو جن جو نتيجو ايسوسيئيٽ ڊگري هوندو آهي، ۽ بنيادي مهارتون ۽ ورڪ فورس ٽريننگ به فراهم ڪري ٿو، جيڪي مختلف قسمن جي سرٽيفڪيٽن تائين پهچائن ٿيون. (هاڻي ڪيليفورنيا جا پندرهن ڪميونٽي ڪاليج چار سالا بيچلر ڊگريون به انهن شعبن ۾ ڏين ٿا، جيڪي پنهنجي علائقي ۾ گهڻي گهرج وارا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بيچلر ڊگري پروگرام {{!}} ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز چانسلر آفيس |url=https://www.cccco.edu/About-Us/Chancellors-Office/Divisions/Educational-Services-and-Support/What-we-do/Curriculum-and-Instruction-Unit/Curriculum/Baccalaureate-Degree-Program |access-date=October 8, 2022 |website=www.cccco.edu}}&lt;/ref&gt;) هي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ 112 ڪاليج آهن ۽ جيڪي 2.6{{spaces}} ملين کان وڌيڪ شاگردن کي خدمتون ڏين ٿا.

ڪيليفورنيا ڪيترين قابلِ ذڪر نجي يونيورسٽين جو به گهر آهي، جهڙوڪ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (ڪيل ٽيڪ)، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]]، [[ڪليرمونٽ ڪاليجز]]، [[سانتا ڪلارا يونيورسٽي]]، [[لوئيولا ميري مائونٽ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سان ڊياگو]]، [[يونيورسٽي آف سان فرانسسڪو]]، [[چيپمين يونيورسٽي]]، [[پيپرڊائن يونيورسٽي]]، [[اوڪسيڊينٽل ڪاليج]]، ۽ [[يونيورسٽي آف دي پيسفڪ (آمريڪا جي گڏيل رياستون)|يونيورسٽي آف دي پيسفڪ]]—۽ ٻيا ڪيترائي نجي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون، جن ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ خاص مقصد وارا ادارا پڻ شامل آهن. ڪيليفورنيا ۾ فنونِ لطيفه وارن ڪاليجن جي گهڻي گهڻائي آهي، جن ۾ [[ڪيليفورنيا ڪاليج آف دي آرٽس]]، [[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف دي آرٽس]]، [[سان فرانسسڪو آرٽ انسٽيٽيوٽ]]، [[آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن]]، ۽ [[اڪيڊمي آف آرٽ يونيورسٽي]] وغيره شامل آهن.

==معيشت==
{{Main|ڪيليفورنيا جي معيشت}}

[[File:SJ skyline at night horizontal.jpg|thumb|upright=1.3|[[سليڪون ويلي]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽيڪنالاجي مرڪز|ٽيڪ حب]] آهي، ۽ [[بگ ٽيڪ]] جون ڪمپنيون جهڙوڪ [[ايپل اِنڪ.|ايپل]]، [[الفابيٽ اِنڪ.|الفابيٽ]]، [[ميٽا پليٽفارمز، اِنڪ.|ميٽا]]، [[اين ويڊيا ڪارپوريشن|اين ويڊيا]]، [[اِنٽيل ڪارپوريشن|اِنٽيل]]، [[ايچ پي اِنڪ.|ايچ پي]]، [[نيٽ فلڪس، اِنڪ.]]، [[اوبر ٽيڪنالاجيز، اِنڪ.|اوبر]] ۽ ٻيون ڪيترائي هتي موجود آهن.]]
ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي. {{as of|2024}} تائين، [[مجموعي رياستي پيداوار]] (GSP) $4.172{{spaces}}[[1000000000000 (number)|ٽرِلِين]] (في فرد $102,500) هئي، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي]] آهي.&lt;ref name=&quot;GDPByState&quot;&gt;{{cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |url=https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state |website=GDP by State &amp;#124; U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=April 10, 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;gdp&quot;&gt;{{Cite web |title=رياست موجب جي ڊي پي |website=Bureau of Economic Analysis |url=https://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/qgdpstate_newsrelease.htm |access-date=May 18, 2018}}&lt;/ref&gt; {{as of|2025}} تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ سان،&lt;ref name=&quot;8large&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2, 2010 |title=Calif. retains economy that would be 8th largest |url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206151318/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9JS1MLO0.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=September 2, 2012 |website=Bloomberg BusinessWeek}}&lt;/ref&gt; اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Cite web |title=GDP, PPP (current international $) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc |access-date=June 14, 2014 |publisher=World Bank, International Comparison Program database}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي معيشت [[آفريڪا جي معيشت|آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا جي معيشت|آسٽريليا]] کان به وڏي آهي، ۽ [[ڏکڻ آمريڪا جي معيشت|ڏکڻ آمريڪا]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2019 |title=GDP, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |access-date=January 22, 2020 |website=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800&lt;ref name=&quot;bls.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا: معيشت هڪ نظر ۾ |url=https://www.bls.gov/regions/west/california.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121114732/http://www.bls.gov/regions/west/california.htm |archive-date=November 21, 2014 |access-date=December 6, 2021 |website=bls.gov}}&lt;/ref&gt; هو {{As of|2021|09|lc=y}} تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=آمريڪي مردم شماري بيورو ڪوئڪ فيڪٽس: ڪيليفورنيا|url=https://www.census.gov/quickfacts/CA|url-status=live|access-date=December 6, 2021|website=www.census.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201115306/https://www.census.gov/quickfacts/CA |archive-date=December 1, 2017 }}.&lt;/ref&gt; 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا [[آمريڪا جون رياستون فارچون 500 ڪمپنين جي تعداد موجب|ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burleigh |first=Emma |date=June 4, 2024 |title=California beats out Texas and New York as home to the most Fortune 500 companies |url=https://fortune.com/2024/06/04/fortune-500-california-most-companies/ |access-date=February 17, 2025 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-23 |title=Report: Florida leads nation in new business creation |url=https://www.businessobserverfl.com/news/2026/jan/23/florida-new-business-creation/ |access-date=2026-02-04 |website=Business Observer |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين [[ننڍو ڪاروبار|ننڍا ڪاروبار]] هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Small Business Profile - California |url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/California_2025-State-Profile.pdf |access-date=February 4, 2025 |website=U.S. Small Business Administration Office of Advocacy}}&lt;/ref&gt; 

[[File:The port of Long Beach 2 by Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] گڏيل طور درآمدي حجم موجب آمريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه نظام آهي، ۽ دنيا جي [[مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاهن جي فهرست|مصروف ترين بندرگاهن]] مان هڪ آهي.]]
[[پورٽ آف لاس اينجلس]] ۽ [[پورٽ آف لانگ بيچ]] (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ [[ويهه فوٽ برابر يونٽ|TEU]] حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا.&lt;ref name=&quot;Karlamangla&quot;/&gt; [[پورٽ آف اوڪلينڊ]] ۽ [[پورٽ آف هوينيمي]] آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.&lt;ref name=Burnson&gt;Patrick Burnson, [https://www.logisticsmgmt.com/article/top_30_u.s._ports_trade_tensions_determine_where_cargo_goes_next Top 30 U.S. Ports 2019: Trade tensions determine where cargo go es next], ''Logistics Management'' (May 10, 2019).&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2011 CalFacts |url=http://www.lao.ca.gov/reports/2011/calfacts/calfacts_010511.aspx |access-date=April 22, 2011 |publisher=Lao.ca.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا جي بيروزگاري جا انگ اکر|بيروزگاري]] جي شرح 5.3% هئي {{as of|2025|May|lc=y}} تائين.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=staff |first=CNBC com |date=2025-07-10 |title=22. California |url=https://www.cnbc.com/2025/07/10/california-top-states-for-business-ranking.html |access-date=2026-01-09 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144{{spaces}} ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134{{spaces}} ارب ۽ 2006 ۾ $127{{spaces}} ارب هئا.&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Trade Statistics |url=http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209095504/http://www.calchamber.com/international/trade/pages/tradestatistics.aspx |archive-date=February 9, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California Chamber of Commerce}}&lt;/ref&gt; گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ [[ٽيسلا، اِنڪ.|ٽيسلا]] ۽ [[مزدا]].&lt;ref name=&quot;Cal Trade Statistics 2008&quot; /&gt;

===زراعت===
{{main|ڪيليفورنيا ۾ زراعت}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ اسٽرابيري پوک|آڙهن جي پيداواري عمل ڪيليفورنيا ۾|ڪيليفورنيا ۾ اخروٽ}}
{{see also|ڪيليفورنيا جا نٽ ڏوھ}}
[[File:Autumn in Napa Valley vineyards.jpg|right|thumb|[[ڪيليفورنيا جي شراب|ڪيليفورنيا جا انگور باغ]] [[وائين ڪنٽري]] ۾. [[ڪيليفورنيا ۾ زراعت|ڪيليفورنيا جي زرعي صنعت]] [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ زراعت|آمريڪا ۾]] سڀ کان وڏي آهي.]]
زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. [[آمريڪا جي زراعت واري کاتي]] موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون [[ڪيليفورنيا جي ڏُڌ واري صنعت|کير ۽ ڪريم]]، ڇلڪيل [[ڪيليفورنيا ۾ بادام جي پوک|بادام]]، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ انگور جي پوک|انگور]] هيون.&lt;ref name=&quot;Jason Gibson-2012&quot;/&gt; گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3{{spaces}} ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31{{spaces}} ارب تائين.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot;&gt;{{Cite web |date=August 6, 2007 |title=Cal Facts 2006 State Economy |url=http://www.lao.ca.gov/2006/cal_facts/2006_calfacts_econ.htm |access-date=January 29, 2010 |publisher=Legislative Analyst's Office of California}}&lt;/ref&gt; هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن.&lt;ref name=&quot;Cal Facts 2006 State Economy&quot; /&gt; 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2{{spaces}} ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California Agricultural Production Statistics 2009–2010 |url=http://www.cdfa.ca.gov/statistics/ |access-date=October 5, 2010 |publisher=cdfa.ca.gov (California Department of Food and Agriculture)}}&lt;/ref&gt; 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5{{spaces}} ارب پيداوار آمدني تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;California Agricultural Production Statistics&quot;/&gt; زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Venton |first=Danielle |date=June 5, 2015 |title=A Better Way for California to Water Its Farms |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2015/06/farming-and-drought/ |access-date=June 5, 2015}}&lt;/ref&gt;

===آمدني===
{{See also|ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب}}
[[File:Sleeping Beauty Castle 2019.jpg|thumb|left|ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل رياست آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-most-popular-us-states-for-tourism-2014-10|title=A Detailed Look At How Americans Travel Within The US|first=Jennifer|last=Polland|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; [[ڊزني لينڊ]] [[اناهايم]] ۾ هڪ اهم سياحتي منزل آهي، جنهن وٽ 2022 ۾ ساليانو 16.9 ملين دورا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = https://aecom.com/wp-content/uploads/documents/reports/AECOM-Theme-Index-2022.pdf |title = TEA/AECOM 2022 Global Attractions Attendance Report |date = 2023 |access-date = August 16, 2023 }}&lt;/ref&gt;]]
2021 ۾ [[في فرد جي ڊي پي موجب آمريڪا جون رياستون|في فرد جي ڊي پي]] $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. [[ڪيليفورنيا جا هنڌ في فرد آمدني موجب|في فرد آمدني]] جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;BEA State Personal Income 2006&quot;&gt;{{Cite press release |title=State Personal Income 2006 |date=March 27, 2007 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] |url=https://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |access-date=January 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704133957/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm |archive-date=July 4, 2007}}&lt;/ref&gt; سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي [[مهاجر مزدور|مهاجر زرعي مزدور]] [[گهٽ ۾ گهٽ اجورو|گهٽ ۾ گهٽ اجوري]] کان به گهٽ ڪمائين ٿا. [[ڪانگريشنل ريسرچ سروس]] جي 2005 واري رپورٽ موجب، [[سان جواڪين ويلي]] کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو [[اپالاچيا]] علائقي جي برابر ڄاتو ويو.&lt;ref name=&quot;CRS San Joaquin Valley&quot;&gt;{{Cite web |last=Cowan |first=Tadlock |date=December 12, 2005 |title=California's San Joaquin Valley: A Region in Transition |url=http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324221541/http://www.centralvalleybusinesstimes.com/links/CRS%20San%20Joaquin%20Valley%20Report.pdf |archive-date=March 24, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=2}}&lt;/ref&gt;
اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ غربت|غربت جي شرح]] 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Berlinger |first=Joshua |date=November 12, 2012 |title=A New Poverty Calculation Yields Some Surprising Results |work=[[Business Insider]] |url=http://www.businessinsider.com/new-census-data-on-poverty-rates-yields-some-pretty-shocking-results-2012-11 |access-date=October 7, 2013}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/US |access-date=August 2, 2019 |website=www.census.gov}}&lt;/ref&gt; ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور [[سليڪون ويلي]]، [[سانتا ڪلارا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سانتا ڪلارا]] ۽ [[سان ميٽيو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا|سان ميٽيو]] ڪائونٽين ۾، [[ڊاٽ ڪام ببل|ڊاٽ ڪام بَسٽ]] سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا.
2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=May |first=Patrick |title=How many millionaires do we have in California? Hint: It's a big number |url=https://www.chicoer.com/2019/02/05/how-many-millionaires-do-we-have-in-california-hint-its-a-big-number/ |access-date=May 3, 2020 |website=Enterprise Record|date=February 5, 2019 }}&lt;/ref&gt; 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bukszpan |first=Daniel |date=March 29, 2012 |title=States With the Best Credit Scores |url=https://www.cnbc.com/2012/03/29/States-With-the-Best-Credit-Scores.html |website=Cnbc.com}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
File:USA-World Nominal GDP.PNG|جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾ [[آمريڪا جون رياستون ۽ علائقا جي ڊي پي موجب|پنجين نمبر]] تي اچي ها (2022).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5. Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323111307/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=15&amp;sy=2018&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=March 23, 2019 |access-date=December 15, 2018}}&lt;/ref&gt;
File:California counties by GDP 2021.png|ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GDP by county in 2021|url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2022-12/lagdp1222.pdf}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;


===رياستي ماليات===
{{Main|ڪيليفورنيا جون رياستي ماليات|2008–12 ڪيليفورنيا بجيٽ بحران}}

[[File:California economic regions map (labeled and colored).svg|thumb|upright=1.4|[[ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا|ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا]]]]
رياستي خرچ 1998 ۾ $56{{spaces}} ارب کان وڌي 2011 ۾ $127{{spaces}} ارب ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nunes |first=Devin |date=January 10, 2009 |title=California's Gold Rush Has Been Reversed |page=A9 |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB123154816733469917 |access-date=January 29, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |title=California's Brown proposes &quot;painful&quot; budget cuts |last=Christie |first=Jim |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211702/http://www.reuters.com/article/2011/01/10/us-california-budget-idUSTRE7095FB20110110 |archive-date=October 15, 2015 |url-status=live |website=Reuters |date=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67{{spaces}} ارب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Michael |date=July 28, 2012 |title=Is California the welfare capital?: Delving into why California has such a disproportionate share of the nation's recipients |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/jul/28/welfare-capital-of-the-us/?page=1#article |access-date=August 6, 2012 |work=U-T San Diego}}&lt;/ref&gt; جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265{{spaces}} ارب هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/How-much-does-California-owe-2478624.php |title=How much does California owe? |last=Nation |first=Joe |website=[[Sfgate.com]] |date=January 19, 2011}}&lt;/ref&gt; 27 جون 2013 تي، گورنر [[جيري برائون]] رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132{{spaces}} ارب رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/news/article/Gov-Brown-proudly-signs-balanced-state-budget-4628307.php |title=Gov. Brown proudly signs balanced state budget |last=Buchanan |first=Wyatt |website=[[Sfgate.com]] |date=June 27, 2013 |access-date=July 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=California's current debt load: $132 billion |url=http://www.bizjournals.com/sacramento/news/2013/09/06/californias-current-debt-load-132.html}}&lt;/ref&gt;
[[California Proposition 30 (2012)|2012 ۾ پروپوزيشن 30]] ۽ [[2016 California Proposition 55|2016 ۾ پروپوزيشن 55]] جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي [[آمدني ٽيڪس]] شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه [[ٽيڪس درجا]] (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ [[آمريڪا ۾ سيلز ٽيڪس#ڪيليفورنيا|رياستي سيلز ٽيڪس]] 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California Proposition 30, Sales and Income Tax Increase (2012) |url=http://ballotpedia.org/wiki/index.php/California_Proposition_30,_Sales_and_Income_Tax_Increase_(2012)#cite_note-taxfoundation_states-6 |access-date=January 16, 2013 |publisher=Ballotpedia}}&lt;/ref&gt;
سڀ [[غير منقول ملڪيت]] تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. [[California Proposition 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

===توانائي===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ توانائي}}

{{further|ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي}}
{{see also|1930 تائين ڪيليفورنيا ۾ تيل جي تاريخ|ڪيليفورنيا ۾ پلگ-اِن برقي گاڏيون}}
[[File:Moss Landing Power Plant p1270026.jpg|thumb|left|[[موس لينڊنگ پاور پلانٽ]]، جيڪو [[مونٽيري بي]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي]]
ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي، تنهن ڪري [[ڪيليفورنيا]] ملڪ جي سڀ کان وڏن توانائي استعمال ڪندڙن مان هڪ آهي. رياست ۾ وسيع هائيڊرو-اليڪٽرڪ توانائي پيدا ڪرڻ جون سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود، وهندڙ پاڻي رياست ۾ توانائي جو سڀ کان وڏو واحد استعمال آهي. پڻ، اوچي توانائي جي شرحن، بچت بابت حڪمن، سڀ کان وڏن آبادي مرڪزن ۾ نرم موسم، ۽ مضبوط [[ماحولياتي تحريڪ]] سبب، في فرد توانائي جو استعمال آمريڪي رياستن مان سڀ کان گهٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mufson |first=Steven |date=February 17, 2007 |title=In Energy Conservation, Calif. Sees Light |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/16/AR2007021602274.html |access-date=February 28, 2010}}&lt;/ref&gt; بجليءَ جي گهڻي گهرج سبب، ڪيليفورنيا ٻين سڀني رياستن کان وڌيڪ بجلي درآمد ڪري ٿي، خاص ڪري پيسفڪ اتر اولهه وارن رياستن مان هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت ( [[Path 15]] ۽ [[Path 66]] ذريعي) ۽ ڏکڻ اولهه جي ريگستاني علائقن مان ڪوئلي ۽ قدرتي گئس تي هلندڙ پيداوار ( [[Path 46]] ذريعي).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 20, 2011 |title=California—U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |archive-date=December 29, 2010 |access-date=October 28, 2011 |publisher=Tonto.eia.doe.gov}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا جي تيل ۽ گئس صنعت|رياست جا خام تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا]] سينٽرل ويلي ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ سمنڊپار تيل ۽ گئس|سامونڊي ڪناري سان گڏ]] واقع آهن، جن ۾ وڏو [[مڊوي-سن سيٽ آئل فيلڊ]] به شامل آهي. قدرتي گئس تي هلندڙ [[ڪيليفورنيا ۾ پاور اسٽيشنن جي فهرست|بجلي گهر]] عام طور تي رياست جي بجلي پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.

[[File:Ho 000155 170593 515241 4578 (35974057893) (cropped).jpg|thumb|[[ايوانپاه شمسي توانائي سهولت]]، جيڪا [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي]]

رياست جي مضبوط ماحولياتي تحريڪ جي نتيجي ۾، ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان جارحانه [[ڪيليفورنيا ۾ نئين توانائي|نئين/قابلِ تجديد توانائي]] جا هدف آهن. 2022 جو ڪلين انرجي، جابز ۽ افورڊيبليٽي ايڪٽ رياست کي پابند ڪري ٿو ته هو 2035 تائين پنهنجا آپريشن صاف، قابلِ تجديد توانائي وسيلن تي هلائي، ۽ [[ايس بي 1203]] به سڀني ايجنسين لاءِ نيٽ-زيرو آپريشن حاصل ڪرڻ جي گهرج رکي ٿو. هن وقت، ڪيترائي [[ڪيليفورنيا ۾ شمسي توانائي|شمسي پاور پلانٽ]] جهڙوڪ [[شمسي توانائي پيدا ڪندڙ نظام]] واري سهولت [[موهاوي ريگستان]] ۾ واقع آهي. [[ڪيليفورنيا ۾ هوا جي توانائي|ڪيليفورنيا جا هوا فارم]] ۾ [[الٽامونٽ پاس ونڊ فارم|الٽامونٽ پاس]]، [[سان گورگونيو پاس ونڊ فارم|سان گورگونيو پاس]] ۽ [[ٽيهاچا پي پاس ونڊ فارم|ٽيهاچا پي پاس]] شامل آهن. ٽيهاچا پي وارو علائقو اهو به آهي جتي [[ٽيهاچا پي انرجي اسٽوريج پروجيڪٽ]] واقع آهي.&lt;ref name=&quot;International2&quot;&gt;{{Cite web |last=Edison International |title=SCE Unveils Largest Battery Energy Storage Project in North America |url=https://newsroom.edison.com/releases/sce-unveils-largest-battery-energy-storage-project-in-north-america |access-date=May 10, 2020 |website=Edison International}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ ڪيترن ئي بندن وسيلي [[هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت]] پيدا ڪئي وڃي ٿي. اهو ممڪن هجي ها ته 2050 تائين ڪُل فراهمي کي 100% قابلِ تجديد توانائي تي آندو وڃي، جنهن ۾ گرمائش، ٿڌڪ ۽ آمدرفت به شامل هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Jacobson | first1=Mark Z. |authorlink1=Mark Z. Jacobson | last2=Delucchi | first2=Mark A. | last3=Ingraffea | first3=Anthony R. | last4=Howarth | first4=Robert W. | last5=Bazouin | first5=Guillaume | last6=Bridgeland | first6=Brett | last7=Burkart | first7=Karl | last8=Chang | first8=Martin | last9=Chowdhury | first9=Navid | last10=Cook | first10=Roy | last11=Escher | first11=Giulia | last12=Galka | first12=Mike | last13=Han | first13=Liyang | last14=Heavey | first14=Christa | last15=Hernandez | first15=Angelica | last16=Jacobson | first16=Daniel F. | last17=Jacobson | first17=Dionna S. | last18=Miranda | first18=Brian | last19=Novotny | first19=Gavin | last20=Pellat | first20=Marie | last21=Quach | first21=Patrick | last22=Romano | first22=Andrea | last23=Stewart | first23=Daniel | last24=Vogel | first24=Laura | last25=Wang | first25=Sherry | last26=Wang | first26=Hara | last27=Willman | first27=Lindsay | last28=Yeskoo | first28=Tim | title=A roadmap for repowering California for all purposes with wind, water, and sunlight | journal=Energy | volume=73 | date=2014 | doi=10.1016/j.energy.2014.06.099 | pages=875–889| bibcode=2014Ene....73..875J |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;

ڪيليفورنيا ۾ هڪ وڏو [[ائٽمي توانائي]] وارو بجلي گهر هلندڙ حالت ۾ آهي ([[ڊائبلو ڪينين پاور پلانٽ|ڊائبلو ڪينين]]). [[سان اونوفر نيوڪليئر جنريٽنگ اسٽيشن|سان اونوفر ائٽمي پلانٽ]] 2013 ۾ بند ڪيو ويو. سان اونوفر ۾ 1,700{{spaces}} ٽن کان وڌيڪ [[تابڪاري فضلو]] ذخيرو ٿيل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2018 |title=How a nuclear stalemate left radioactive waste stranded on a California beach |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2018/8/28/17765538/san-onofre-nuclear-generating-station-radioactive-spent-fuel-waste-yucca-mountain}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو سامونڊي ڪناري تي پيل آهي جتي اڳئين [[سونامي]]ن جو رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Kate |date=November 19, 2019 |title=Opinion: California's San Onofre nuclear plant is a Chernobyl waiting to happen |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2019-11-19/san-onofre-nuclear-plant-waste-radioactive}}&lt;/ref&gt; 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر کان، ووٽرن [[ڪيليفورنيا ۾ ائٽمي مخالف تحريڪ|نئين ائٽمي بجلي گهرن جي منظوري تي پابندي]] وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اعليٰ سطح جي تابڪاري فضلي جي سنڀال|تابڪاري فضلي جي ضايع ڪرڻ]] بابت خدشا هئا.&lt;ref name=&quot;Doyle 2009&quot;&gt;{{Cite news |last=Doyle |first=Jim |date=March 9, 2009 |title=Nuclear power industry sees opening for revival |page=A-1 |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311041848/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |url-status=dead |archive-date=March 11, 2009 |access-date=January 29, 2010 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=April 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL }}&lt;/ref&gt;{{refn|[[مينيسوٽا]] ۾ پڻ ائٽمي بجلي گهرن جي تعمير تي عارضي پابندي (موراٽوريم) موجود آهي، جيڪا 1994 کان لاڳو آهي.&lt;ref name=&quot;Minnesota Nuclear Moratorium&quot;&gt;{{cite news |last1=Richert |first1=Catharine |last2=Brown |first2=Gretchen |title=Why nuclear energy is a political minefield in Minnesota |url=https://www.mprnews.org/episode/2023/11/13/why-nuclear-energy-is-a-political-minefield-in-minnesota |access-date=March 26, 2024 |work=MPR News |date=November 13, 2023}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;note&quot;}} [[اوڪلينڊ]]، [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۽ [[ڊيوس (ڪيليفورنيا)|ڊيوس]] جهڙن ڪيترن ئي شهرن پاڻ کي [[ايٽمي توانائي کان پاڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي.

== آمدرفت ==
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ آمدرفت}}

{{see also|ڪيليفورنيا ۾ ريل آمدرفت جي تاريخ}}
[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|left|[[گولڊن گيٽ پل]] [[سان فرانسسڪو بي علائقو]] ۾، دنيا جي سڀ کان مشهور پلن مان هڪ آهي.]]

==== شاهراهون ====
ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو [[ڪيليفورنيا فري وي ۽ ايڪسپريس وي نظام|هڪ وسيع نظام]] وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ [[ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون]] (فري وي)، [[محدود-ايڪسيز رستا]] (ايڪسپريس وي)، ۽ [[ڪيليفورنيا ۾ رياستي شاهراهون|شاهراهون]] شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي [[ڪار ثقافت]] سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد [[ٽريفڪ جام]] جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور [[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]] جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mieszkowski |first=Katharine |date=September 2, 2010 |title=California Is Tops in Worst Roads—Pulse of the Bay |url=http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear |access-date=April 22, 2011 |publisher=The Bay Citizen |archive-date=July 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722041103/http://www.baycitizen.org/blogs/pulse-of-the-bay/read-while-you-are-waiting-traffic-clear/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 9, 2007 |title=A bridge too far gone |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/united-states/2007/08/09/a-bridge-too-far-gone}}&lt;/ref&gt; [[ريزن فائونڊيشن]] جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19th Annual Report on the Performance of State Highway Systems (1984–2008) |url=http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://reason.org/files/19th_annual_highway_report.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |website=Reason.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:San Francisco Bay Ferry Hydrus May 2017 (cropped).jpg|thumb|right|[[سان فرانسسڪو بي فيري]] [[بي علائقو]] ۾ هڪ عوامي [[پاڻي ٽيڪسي]] نظام آهي.]]

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، [[گولڊن گيٽ پل]]، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ [[ڊگهي ترين معلق پلن جي فهرست|مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل]] هئي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|4200|ft|m}} هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. [[سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل]] (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا [[يربا بوينا ٻيٽ]] وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا {{convert|76|ft}} ويڪر ۽ {{convert|58|ft}} اوچائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The San Francisco—Oakland Bay Bridge Facts at a glance |url=http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobbfacts.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو]]}}&lt;/ref&gt; [[آرويو سيڪو پارڪ وي]]، جيڪا لاس اينجلس کي [[پاساڊينا (ڪيليفورنيا)|پاساڊينا]] سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pool |first=Bob |date=June 25, 2010 |title=Pasadena Freeway getting a new look and a new name |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-25-la-me-parkway-20100625-story.html |access-date=April 5, 2012}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ [[چار-سطحي انٽرچينج]] تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون [[اسٽيڪ انٽرچينج]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 22, 2011 |title=L.A.'s Famous Four-Level Freeway Interchange, 'The Stack', Turns 58 |url=http://www.kcet.org/updaily/socal_focus/history/la-as-subject/navigating-the-stack-the-four-level-turns-58.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[ڪي سي اي ٽي]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا.
2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ [[ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو]] پاران جاري ڪيل [[ڊرائيور لائسنس]] يا [[آمريڪا ۾ سڃاڻپ دستاويز|رياستي سڃاڻپ ڪارڊ]] هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 [[گاڏين جي رجسٽريشن|رجسٽرڊ گاڏيون]] موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=State of California—Department of Motor Vehicles|title=Statistics for Publication, January through December 2021|url=https://www.dmv.ca.gov/portal/file/department-of-motor-vehicles-statistics-pdf/}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي آمدرفت ====
[[File:TheThemeBuildingLosAngeles (cropped2).jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]]، دنيا جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي.]]
[[لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[سان فرانسسڪو بين الاقوامي هوائي اڏو]] پئسفڪ پار ۽ براعظمي هوائي آمدرفت لاءِ وڏا مرڪز آهن. سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ درجن کن اهم تجارتي هوائي اڏا ۽ ان کان وڌيڪ [[عام هوابازي]] جا [[ڪيليفورنيا ۾ هوائي اڏن جي فهرست|هوائي اڏا]] موجود آهن.

==== ريلوي ====
[[File:Pacific Surfliner @ San Clemente CA..jpg|thumb|right|[[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] جي [[پئسفڪ سرف لائنر]] [[سان ڪليمنٽي (ڪيليفورنيا)|سان ڪليمنٽي]] وٽ، [[اورينج ڪوسٽ]] تي.]]
شهرن وچ ريل سفر [[ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا]] فراهم ڪري ٿي؛ ٽن رستن—[[ڪيپيٽل ڪوريڊور]]، [[پئسفڪ سرف لائنر]] ۽ [[گولڊ رنر]]—کي ڪيل ٽرانس پاران مالي مدد ملي ٿي. اهي خدمتون اتر اوڀر ڪوريڊور کان ٻاهر آمريڪا جون سڀ کان مصروف شهرن وچ ريل لائينون آهن، ۽ مسافرن جو انگ لڳاتار نوان رڪارڊ قائم ڪري رهيو آهي. خاص طور لاس اينجلس–سان فرانسسڪو رستي تي، هوائي سفر جي ڀيٽ ۾ اهي رستا وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cabanatuan |first=Michael |date=January 8, 2011 |title=Calif. Amtrak ridership rising on state trains |work=The San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |archive-url=https://archive.today/20120909013937/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL |url-status=dead |archive-date=September 9, 2012 |accessdate=February 6, 2026 |archivedate=June 29, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629043041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL }}&lt;/ref&gt; گڏيل [[ريپڊ ٽرانزٽ]] سب وي ۽ [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ لاس اينجلس ([[لاس اينجلس ميٽرو ريل]]) ۽ سان فرانسسڪو ([[ميوڻي ميٽرو]]) ۾ موجود آهن. هلڪي ريل جا نظام سان هوزي، سان ڊياگو، سيڪريمينٽو ۽ اتر سان ڊياگو ڪائونٽي ۾ پڻ آهن. ان کان علاوه، [[مسافر ريل]] نيٽ ورڪ سان فرانسسڪو بي علائقو، گريٽر لاس اينجلس ۽ سان ڊياگو ڪائونٽي کي خدمت ڏين ٿا.
[[ڪيليفورنيا هاءِ اسپيڊ ريل اٿارٽي]] کي 1996 ۾ رياستي اسيمبلي پاران اختيار ڏنو ويو ته هو [[ڪيليفورنيا تيز رفتار ريل]] نظام جي منصوبه بندي ڪري. 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا تجويز 1اي]] ووٽرن پاران منظور ڪئي وئي. تعمير جو پهريون مرحلو 2015 ۾ شروع ٿيو، ۽ {{convert|171|mi}} ڊگهو پهريون حصو 2030 جي آخر تائين هلائڻ جو ارادو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2023 Project Update Report |url=https://hsr.ca.gov/about/project-update-reports/2023-project-update-report/ |publisher=California High-Speed Rail Authority |access-date=September 6, 2023}}&lt;/ref&gt; باقي نظام تي ڪم ۽ رٿابندي جاري آهي.

==== بسون ====
تقريبن سڀئي ڪائونٽيون [[بس]] لائينون هلائين ٿيون، ۽ ڪيترائي شهر پنهنجون شهري بس خدمتون هلائين ٿا. شهرن وچ بس سفر [[گري هائونڊ]]، [[ميگا بس]] ۽ [[ايم ٽريڪ ٿرو وي]] ذريعي مهيا ڪيو وڃي ٿو.

=== پاڻي ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ پاڻي}}

[[File:Aerial view of Shasta Dam and Shasta Lake (2019).jpg|thumb|left|[[شاستا ڍنڍ]]، [[شاستا ڪاسڪيڊ]] علائقي ۾، ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو ذخيرو (ريزروائر) آهي.]]

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال {{convert|40000000|acre.ft|km3|lk=in}} کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;Hundley, N. (2001). The great thirst: Californians and water. برڪلي، ڪيليفورنيا: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي.
[[ڪيليفورنيا واٽر وارز]]، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reisner, Marc |title=Cadillac Desert: The American West and its Disappearing Water |date=1993 |publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر [[آرنولڊ شوارزنيگر]] چيو:
{{blockquote|اسان ڪافي وقت کان بحران ۾ آهيون، ڇو⁠تہ هاڻي اسان 38{{spaces}}ملين ماڻهو آهيون، نه ڪي 18{{spaces}}ملين جيئن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هئاسين. ان ڪري اهو ماحولياتي ڪارڪنن ۽ هارين جي وچ ۾، ڏکڻ ۽ اتر جي وچ ۾، ۽ ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ هڪ جنگ بڻجي ويو آهي. گذريل چار ڏهاڪن کان هر ڪو پاڻي لاءِ وڙهندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbsnews.com/news/why-california-is-running-dry/ Why California Is Running Dry]&quot;. سي بي ايس نيوز. 27 ڊسمبر 2009.&lt;/ref&gt;}}

== حڪومت ۽ سياست ==
[[File:Sacramento, California State Capitol.jpg|thumb|upright=1.5|[[ڪيليفورنيا ڪيپيٽل]]، [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۾، [[ڪيليفورنيا جي حڪومت]] جو مرڪز آهي، جتي [[ڪيليفورنيا اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا جو گورنر]] ڪم ڪن ٿا.]]

=== رياستي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي حڪومت}}

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٽيون، سيڪشن 2 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=III |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: [[انتظامي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جو گورنر|گورنر]] شامل آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SECTION%201.&amp;article=V |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ [[قانونسازي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سينيٽ|سينيٽ]] شامل آهن;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل چوٿون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=IV |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عدالتي شاخ]]، جنهن ۾ [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ڇهون، سيڪشن 1 |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%201.&amp;article=VI |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح [[عوامي شروعات]]، [[ريفرنڊم]]، [[ريڪال چونڊ]] ۽ [[تصديق]] ذريعي شرڪت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٻيون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=II |access-date=5 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
[[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو [[بند پرائمري]] چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ [[آزاد (سياست)|آزاد ووٽر]] ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowen |first=Debra |title=ووٽر-نامزد عهدن بابت ڄاڻ |url=http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224014308/http://www.sos.ca.gov/elections/statewide-elections/2012-primary/new-open-primary-info.pdf |archive-date=24 ڊسمبر 2013 |access-date=16 مارچ 2014 |publisher=ڪيليفورنيا سيڪريٽري آف اسٽيٽ}}&lt;/ref&gt; پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

====انتظامي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا انتظامي شاخ|ڪيليفورنيا جو گورنر|ڪيليفورنيا رياستي ادارن جي فهرست}}

[[File:Stanford Mansion - Sacramento, California (6007570640) (cropped).jpg|thumb|left|[[ليلينڊ اسٽينفورڊ مينشن|اسٽينفورڊ مينشن]]، ڪيليفورنيا حڪومت جو سرڪاري استقبالي مرڪز آهي، ۽ گورنر جي ڪم ڪرڻ وارين جڳهن مان هڪ پڻ آهي.]]

ڪيليفورنيا جي انتظامي شاخ ۾ گورنر ۽ ست ٻيا چونڊيل آئيني عملدار شامل آهن: [[ڪيليفورنيا جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]]، [[ڪيليفورنيا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ڪيليفورنيا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ڪنٽرولر|اسٽيٽ ڪنٽرولر]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ٽريزرر|اسٽيٽ ٽريزرر]]، [[ڪيليفورنيا انشورنس ڪمشنر|انشورنس ڪمشنر]]، ۽ [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سرڪاري تعليم جو سپرنٽنڊنٽ]]. اهي چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا، ۽ صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون |url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displayText.xhtml?lawCode=CONS&amp;division=&amp;title=&amp;part=&amp;chapter=&amp;article=V |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جا ڪيترائي رياستي ادارا جيڪي گورنر جي ڪيبينيٽ هيٺ آهن، انهن کي گڏ ڪري ڪيبينيٽ-سطح جون اهڙيون ايڪايون ٺاهيون ويون آهن جن کي حڪومتي عملدار “سُپر ايجنسيون” سڏين ٿا. اهي کاتا جيڪي سڌو ٻين آزاد چونڊيل عملدارن جي ماتحت آهن، اهي انهن سُپر ايجنسيَن کان الڳ طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Van Vechten |first1=Renée B. |title=California Politics: A Primer |date=2011 |publisher=SAGE |location=Los Angeles |isbn=978-1-4522-0306-5 |page=63 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=tatzWQscKmcC&amp;pg=PA63 |access-date=25 فيبروري 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawrence&quot;&gt;{{cite book |last1=Lawrence |first1=David G. |last2=Cummins |first2=Jeffrey |title=California: The Politics of Diversity |date=2019 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |location=Lanham |isbn=978-1-5381-2930-2 |page=167 |edition=10th |url=https://books.google.com/books?id=FwmkDwAAQBAJ&amp;pg=PA167}}&lt;/ref&gt;

====قانونسازي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;leg_members_and_term_limits_first_m_dec&quot;&gt;{{Cite web |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC.%202.&amp;article=IV |title=ڪيليفورنيا آئين آرٽيڪل چوٿون § 2 |work=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]] |access-date=23 فيبروري 2019 |archive-date=24 فيبروري 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224062408/https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CONS&amp;sectionNum=SEC. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي [[مدت جي حد|ٽرم لِمٽ]] لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

====عدالتي شاخ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] بنيادي طور [[سان فرانسسڪو]] ۾ [[ارل وارن بلڊنگ]] ۾ اجلاس ڪندي آهي (تصوير ۾)، پر [[سيڪرامينٽو (ڪيليفورنيا)|سيڪرامينٽو]] ۽ [[لاس اينجلس]] ۾ به اجلاس ڪندي آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام چٽي طرح انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي&lt;ref name=&quot;Cal Civil Code 22.2&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا سول ڪوڊ § 22.2 |url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=CIV&amp;sectionNum=22.2. |access-date=6 مارچ 2019 |website=[[ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل]]}}&lt;/ref&gt; پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[گڏيل ملڪيت]]. ڪيليفورنيا جي جيلن جي آبادي 1980 ۾ 25,000 کان وڌي 2007 ۾ 170,000 کان مٿي ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Thompson 2007&quot;&gt;{{Cite news |last=Thompson |first=Don |date=8 ڊسمبر 2007 |title=ڪيليفورنيا سزا ڏيڻ واري سڌاري سان جدوجهد ڪري ٿي |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2007-12-08-2244622424_x.htm |access-date=29 جنوري 2010}}&lt;/ref&gt; [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] قانوني قسم جي سزا آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي “[[:en:Death Row|ڊيٿ رو]]” آبادي موجود آهي (حالانڪه [[اوڪلاهوما]] ۽ [[ٽيڪساس]] ۾ عملدرآمد گهڻو وڌيڪ ٿئي ٿو).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڊيٿ رو قيدين ۽ سالياني ڊيٿ رو جي ماپ |url=https://deathpenaltyinfo.org/death-row-inmates-state-and-size-death-row-year |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=رياستوار ڦاسي ڏيڻ جي شرح |url=https://deathpenaltyinfo.org/state-execution-rates |access-date=8 مئي 2017 |website=deathpenaltyinfo.org}}&lt;/ref&gt; ڪيليفورنيا 1976 کان وٺي [[ڪيليفورنيا ۾ ڦاسي ڏنل ماڻهن جي فهرست|13 ڦاسيون]] ڏئي چڪي آهي، جن مان آخري 2006 ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1978 کان هن وقت تائين ڦاسي ڏنل قيدي |url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/inmates-executed-1978-to-present/ |access-date=7 مئي 2022 |website=Capital Punishment |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جو عدالتي نظام آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو آهي، جنهن ۾ ڪُل 1,600 جج آهن (جڏهن⁠تہ وفاقي نظام ۾ لڳ ڀڳ 840 آهن). سڀ کان مٿي ست ميمبرن تي مشتمل ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيليفورنيا ڪورٽس آف اپيل]] بنيادي [[اپيلي عدالت]]ن طور ڪم ڪن ٿيون ۽ [[ڪيليفورنيا سپيرير ڪورٽس]] بنيادي [[ٽرائل ڪورٽ]]ون آهن. [[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|سپريم ڪورٽ]] ۽ ڪورٽس آف اپيل جا جج گورنر مقرر ڪري ٿو، پر هر 12 سالن بعد ووٽرن جي برقرار رکڻ واري ووٽنگ جي تابع هوندا آهن.
رياست جي عدالتن جي نظام جي انتظاميه [[ڪيليفورنيا جو جڊيشل ڪائونسل|جڊيشل ڪائونسل]] جي قبضي هيٺ آهي، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس، 14 عدالتي عملدار، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ بار]] جا چار نمائندا، ۽ رياستي اسيمبلي ۽ سينيٽ مان هر هڪ ايوان جو هڪ ميمبر شامل هوندو آهي.
مالي سال 2020–2021 ۾، رياستي عدليه جي 2,000 عدالتي عملدارن ۽ 18,000 عدالتي شاخ جي ملازمن لڳ ڀڳ 4.4 ملين ڪيسن تي ڪارروائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;2022CourtStatisticsReport&quot;&gt;{{cite book |last1=Judicial Council of California |title=2022 ڪورٽ شماريات رپورٽ: سڄي رياست ۾ ڪيس لوڊ جا رجحان، 2011–12 کان 2020–21 تائين |date=2022 |publisher=Judicial Council of California |location=San Francisco |page=1 |url=https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704050343/https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf |archive-date=4 جولاءِ 2022 |url-status=live |access-date=19 آگسٽ 2022}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو جي حڪومت|شهر ۽ ڪائونٽي سان فرانسسڪو]] جو حڪومتي مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽين]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ [[سان فرانسسڪو]] پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل ڪيا ويندا آهن. [[ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] ۾، [[خاص مقصد ضلعا|خاص ضلعا]] سنڀالين ٿا.

==== ڪائونٽيون ====
{{See also|ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست}}

ڪيليفورنيا [[ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جي فهرست|58 ڪائونٽين]] ۾ ورهايل آهي. [[ڪيليفورنيا آئين]] جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ [[ڪيليفورنيا ۾ قانون لاڳو ڪرڻ|قانون لاڳو ڪرڻ]]، [[ڪيليفورنيا ڪائونٽي جيلن جي فهرست|جيلون]]، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baldassare |first=Mark |url={{google books|plainurl=y|id=sDs4WZV0SRsC|page=67}} |title=When Government Fails: The Orange County Bankruptcy |date=1998 |publisher=[[Public Policy Institute of California]]/[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-21486-6 |pages=67–68 |lccn=97032806}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Janiskee |first1=Brian P. |url={{google books|plainurl=y|id=23Y3Nxs0qWgC|page=105}} |title=Democracy in California: Politics and Government in the Golden State |last2=Masugi |first2=Ken |date=2011 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4422-0338-9 |edition=3rd |page=105 |lccn=2011007585}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني [[غير شامل علائقو|غير شامل علائقن]] لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل [[سپروايزرن جو بورڊ]] هلائي ٿو.{{sfn|Baldassare|1998|p=50}}

==== شهر ۽ ڳوٺ حڪومتون ====
{{see also|ڪيليفورنيا جي ميونسپالٽين جي فهرست}}
[[File:Los Angeles City Hall 01 (cropped).jpg|thumb|right|[[لاس اينجلس سٽي هال]]، [[لاس اينجلس جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته [[چارٽر شهر|چارٽر]] ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون.&lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot; /&gt; عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر [[ڪائونسل–منيجر حڪومت|ڪائونسل–منيجر]] نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. [[سان فرانسسڪو جي حڪومت]] ڪيليفورنيا ۾ واحد [[گڏيل شهر-ڪائونٽي]] آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

==== اسڪول ضلعا ۽ خاص ضلعا ====
{{See also|ڪيليفورنيا ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست}}
[[File:LAUSD HQ Bldg.jpg|thumb|left|[[لاس اينجلس يونيفائيڊ اسڪول ڊسٽرڪٽ]]، داخلا جي لحاظ کان آمريڪا ۾ [[آمريڪا ۾ داخلا موجب سڀ کان وڏن اسڪول ضلعن جي فهرست|ٻيو وڏو]] آهي.]]
لڳ ڀڳ 1,102 [[اسڪول ضلعو|اسڪول ضلعا]]، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي [[عوامي تعليم]] سنڀالين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot; /&gt; ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;census2012p25&quot;&gt;{{Citation |title=Individual State Descriptions: 2007 |date=نومبر 2012 |url=http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www2.census.gov/govs/cog/isd_book.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |pages=25–26 |series=2007 Census of Governments |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينسِس بيورو]] |ref={{harvid|Census|2007}}}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 [[خاص ضلعو (آمريڪا)|خاص ضلعا]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mizany |first1=Kimia |url=http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |title=What's So Special About Special Districts? A Citizen's Guide to Special Districts in California |last2=Manatt |first2=April |publisher=California Senate Local Government Committee |edition=3 |access-date=11 مارچ 2014 |archive-date=4 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704180433/http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt; خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

{{See also|ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا}}
[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[آمريڪي ڪانگريس ۾ ڪيليفورنيا جو وفد|ڪيليفورنيا جو ڪانگريسي وفد]]، 2020]]

ڪيليفورنيا رياست [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن [[ڪيليفورنيا جا ڪانگريسي ضلعا|52]] ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي ڪانگريسي وفد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نمائندن جي ڊائريڪٽري |url=http://www.house.gov/representatives/#state_ca |access-date=25 مارچ 2014 |publisher=House.gov}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ڪيليفورنيا وٽ قومي صدارتي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[اليڪٽرل ڪاليج (آمريڪا)|اليڪٽرل ووٽ]] پڻ آهن، جن جو انگ 54 آهي. ايوانِ نمائندگان جو اڳوڻو [[ايوانِ نمائندگان جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪيليفورنيا جي 20هين ضلعي جو نمائندو [[ڪيڦن مڪارتھي]] آهي.&lt;ref name=&quot;govtrack.us&quot;&gt;{{Cite web |title=ڪيليفورنيا جا سينيٽر، نمائندا، ۽ ڪانگريسي ضلعي نقشا |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA |access-date=15 جنوري 2019 |website=GovTrack.us}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جي نمائندگي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] ڪن ٿا.
[[2025 ٽيڪساس ريڊسٽرڪٽنگ]] جي جواب ۾، گورنر نيوزوم آگسٽ 2025 ۾ [[2025 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50|ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50]] لاءِ قانونسازي منظوري حاصل ڪئي، جنهن تحت رياست جا ڪانگريسي ضلعا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ها. ووٽرن 64.4٪ سان هن پروپوزيشن کي منظور ڪيو، جنهن سان [[2026 آمريڪي چونڊون|2026 وچ-مدتي چونڊن]] لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي کي وڌ ۾ وڌ پنج سيٽون وڌيڪ ملي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;Melody Gutierrez and Laura J. Nelson, &quot;Love it or hate it? Poll shows how Californians feel about Newsom’s redistricting fight with Trump&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025, [https://www.latimes.com/california/story/2025-08-22/la-times-berkeley-poll-on-redistricting online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laura J. Nelson et al. &quot;State's voters to decide on new House districts: California lawmakers back a November special election to boost Democrats&quot;, ''Los Angeles Times,'' 22 آگسٽ 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurel Rosenhall, &quot;Newsom Signs California Redistricting Plan to Counter Texas Republicans&quot;, ''New York Times,'' 21 آگسٽ 2025, [https://www.nytimes.com/2025/08/21/us/politics/california-newsom-redistricting-texas.html?searchResultPosition=2 online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marzorati |first=Guy |date=4 نومبر 2025 |title=ڪيليفورنيا ووٽرن نيون ڪانگريسي لائينون منظور ڪيون، وچ-مدتي چونڊن کان اڳ ڊيموڪريٽن کي فائدو |url=https://www.npr.org/2025/11/04/nx-s1-5587742/election-results-california-proposition-50-redistricting |access-date=19 ڊسمبر 2025 |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، جيڪو [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot; City Data CA Armed Forces&quot;&gt;.{{Cite web |title=ڪيليفورنيا—هٿياربند فوجون |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt;
{{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

==== قانونسازي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر}}

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

==== عدالتي شاخ ====
{{main|ڪيليفورنيا جي عدليه}}

[[File:Supremecourtofcaliforniamaincourthouse (cropped).jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ]] جو مرڪزي عمارت، [[ارل وارن بلڊنگ]]، [[سان فرانسسڪو]] ۾ واقع آهي.]]

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام بنيادي طور انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ اسپيني [[سول قانون]] جون ڪيتريون خاصيتون پڻ شامل آهن. [[موت جي سزا]] قانوني آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي [[ڊيٿ رو]] آبادي موجود آهي. 1976 کان وٺي 2006 تائين رياست ۾ 13 سزائون عمل ۾ آنديون ويون.

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت}}

[[File:San Francisco City Hall September 2013 panorama 3.jpg|left|thumb|[[سان فرانسسڪو سٽي هال]]، گڏيل [[سان فرانسسڪو شهر ۽ ڪائونٽي جي حڪومت]] جو مرڪز آهي.]]

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جنهن ۾ 58 [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽيون]] شامل آهن. گهڻا شهري علائقا [[شهر]] طور شامل آهن، جڏهن⁠تہ تعليم جو انتظام [[اسڪول ضلعو]] سنڀالي ٿو. ڪيترائي ٻيا خدمتون [[خاص مقصد ضلعا]] فراهم ڪن ٿا.

=== وفاقي نمائندگي ===
{{main|ڪيليفورنيا مان آمريڪي ڪانگريس وفد}}

[[File:California Congressional Delegation honoring Pete Stark.jpg|thumb|right|[[ڪيليفورنيا ڪانگريشن وفد]] جا ميمبر، 2020]]

ڪيليفورنيا آمريڪي [[ايوانِ نمائندگان]] ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي وفد آهي. رياست کي صدارتي چونڊن ۾ 54 [[اليڪٽرل ووٽ]] حاصل آهن. ڪيليفورنيا کي [[آمريڪي سينيٽ]] ۾ [[ايليڪس پيڊيلا]] ۽ [[ايڊم شِف]] نمائندگي ڪن ٿا.

=== هٿياربند فوجون ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا}}
[[File:USS Carl Vinson (CVN-70), USS Ronald Reagan (CVN-76) and USS John C. Stennis (CVN-74) at NAS North Island in June 2015 (cropped).JPG|thumb|left|[[نيول ايئر اسٽيشن نارٿ آئي لينڊ|اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ]] جو منظر، [[نيول بيس ڪوروناڊو]] ۾ [[سان ڊيئگو]]]]
ڪيليفورنيا ۾، {{as of|lc=y|2009}}، [[آمريڪي دفاع کاتو]] وٽ ڪُل 117,806 [[فعال ڊيوٽي]] فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 [[آمريڪي نيوي|نيوي]] جا سيلر يا [[آمريڪي ميرين ڪور|ميرين]] هئا، 18,339 [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 [[آمريڪي فوج|فوج]] جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ۽ گارڊ]] اهلڪار پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012 |title=Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094716/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0509.pdf |archive-date=17 آڪٽوبر 2011 |access-date=15 جون 2013 |website=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;
2010 ۾، [[لاس اينجلس ڪائونٽي]] آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 جون 2011 |title=Military recruitment 2010 |url=http://nationalpriorities.org/analysis/2011/military-recruitment-2010/ |access-date=15 جون 2013 |publisher=National Priorities Project}}&lt;/ref&gt; بهرحال، {{as of|2002|lc=y}}، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Segal |first1=David R. |last2=Segal |first2=Mady Wechsler |date=2004 |title=America's Military Population |url=http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |archive-date=9 آڪٽوبر 2022 |url-status=live |journal=Population Bulletin |volume=59 |issue=4 |page=10 |issn=0032-468X |access-date=15 جون 2013 }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي [[فوجي خدمت]] جا 2,569,340 ويٽرن هئا.&lt;ref name=&quot;City Data CA Armed Forces&quot;&gt;{{Cite web |title=California—Armed forces |url=http://www.city-data.com/states/California-Armed-forces.html |access-date=26 ڊسمبر 2009 |website=city-data.com}}&lt;/ref&gt; {{as of|2010}}، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو [[بين الحربين دور|ٻي عالمي جنگ کان اڳ]] خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=30 سيپٽمبر 2010 |title=Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040 |url=http://www.va.gov/VETDATA/docs/Demographics/New_Vetpop_Model/7lVetPop11_POS_State.xlsx |access-date=15 جون 2013 |website=Veteran Population |publisher=Department of Veterans Affairs}}&lt;/ref&gt;
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون [[ڪيليفورنيا نيشنل گارڊ|آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ]]، [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ ملٽري ريزرو|سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو]] (مليشيا)، ۽ [[ڪيليفورنيا ڪيڊٽ ڪور|ڪيڊٽ ڪور]] تي مشتمل آهن.

{{clear}}

=== سياست ===
{{Main|ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ چونڊون}}

{{see also|1900 کان اڳ ڪيليفورنيا جي سياست|ڪيليفورنيا ۾ سياسي پارٽين جي سگهه}}
{|class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible&quot;
|+ ڪيليفورنيا جا رجسٽرڊ ووٽر {{as of|2025|02|10|lc=y|df=US}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pdf Report of Registration as of January 5, 2024 Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/voter-registration/voter-registration-statistics |access-date=May 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 |پارٽي
! ووٽرن جو انگ
! سيڪڙو
|rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;font-size:small&quot; |[[File:California party registration by county.svg|300px]]
ڪائونٽي موجب پارٽي رجسٽريشن{{break}}(آڪٽوبر 2022):
{{legend|#d3e7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 30%}}
{{legend|#b9d7ff|ڊيموڪريٽ ≥ 40%}}
{{legend|#86b6f2|ڊيموڪريٽ ≥ 50%}}
{{legend|#ffccd0|ريپبلڪن ≥ 30%}}
{{legend|#f2b3be|ريپبلڪن ≥ 40%}}
{{legend|#e27f90|ريپبلڪن ≥ 50%}}
|-
| {{party color cell|Democratic Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |10,367,321
|style=&quot;text-align:center;&quot; |45.27%
|-
| {{party color cell|Republican Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,776,356 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |25.22%
|-
| {{party color cell|Independent (United States)}}
|[[آزاد سياستدان (آمريڪا)|پارٽي کان سواءِ ترجيح]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |5,116,983
|style=&quot;text-align:center;&quot; |22.34%
|-
| {{party color cell|American Independent Party}}
|[[آمريڪن انڊيپينڊنٽ پارٽي|آمريڪن انڊيپينڊنٽ]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |896,260
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.91%
|-
| {{party color cell|Libertarian Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا لبرٽيرين پارٽي|لبرٽيرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |233,052
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.02%
|-
| {{party color cell|Peace and Freedom Party}}
|[[امن ۽ آزادي پارٽي|امن ۽ آزادي]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |141,785 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.62%
|-
| {{party color cell|Green Party (United States)}}
|[[ڪيليفورنيا گرين پارٽي|گرين]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |110,649 
|style=&quot;text-align:center;&quot; |0.48%
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ٻيا
|style=&quot;text-align:center;&quot; |258,490
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1.13%
|-
! colspan=2 |ڪُل
! style=&quot;text-align:center;&quot; |22,900,896
! style=&quot;text-align:center;&quot; |100%
|}

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 30, 2006 |title=California Is a Political Trendsetter |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/california-is-a-political-trendsetter/ |access-date=February 22, 2011}}&lt;/ref&gt; سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[آمريڪا ۾ جديد لبرلزم|لبرل]] سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. [[2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]] ۽ [[هوائي]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=2016&amp;off=0&amp;elect=0&amp;f=0|title=2016 Presidential General Election Results|first=David|last=Leip|website=uselectionatlas.org}}&lt;/ref&gt; [[2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، اهو ڊي سي، [[ورمونٽ]]، [[ميساچوسٽس]]، [[ميريلينڊ]] ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن.
ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن [[2003 واري ڪيليفورنيا گورنر ريڪال چونڊ|پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو]]؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 8|پروپوزيشن 8]] به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 71 (2004)|پروپوزيشن 71]] به منظور ڪئي ته جيئن [[اسٽيم سيل]] تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا [[آمريڪا ۾ اسٽيم سيل قانونن ۽ پاليسي#قانوني حيثيت ۽ فنڊنگ|اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست]] بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 14 (2010)|پروپوزيشن 14]] منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي [[پارٽي بنياد پرائمري|پرائمري چونڊ]] واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا واٽر وارز|پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار]] به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ [[ٽيڪس بغاوت]] به ٿي، جيڪا 1978 ۾ [[ڪيليفورنيا پروپوزيشن 13 (1978)|پروپوزيشن 13]] جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي [[ملڪيت ٽيڪس]]ن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن [[مثبت امتيازي ڪارروائي]] کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو.
رياست جو رجحان [[ڪيليفورنيا ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ڏانهن ۽ [[ڪيليفورنيا ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن پارٽي]] کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر [[گيۡون نيوزوم]] به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[مرڪزيت|مرڪزي]] سمجهيا ويندا آهن.

[[File:Code Pink and pro-Marine protesters.jpg|thumb|left|[[جنگ مخالف تحريڪ|جنگ مخالف]] مظاهرين ۽ فوج حمايتي جوابي مظاهرين [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]] ۾ (2008)]]
ڪيتريون سياسي تحريڪون [[ڪيليفورنيا جي ورهاست ۽ عليحدگي|ڪيليفورنيا جي آزادي]] لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. [[ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن]] ٻئي [[آمريڪا ۾ ترقي پسندي|ترقي پسندي]] ۽ [[شهري قومپرستي]] جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jim Miller |title=California could see new political party with independence goal |url=https://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223549/http://www.sacbee.com/news/politics-government/capitol-alert/article54004530.html |archive-date=March 8, 2016 |access-date=March 19, 2016 |website=[[Sacramento Bee]]}}&lt;/ref&gt; [[يس ڪيليفورنيا]] تحريڪ 2019 لاءِ [[بيلٽ انيشئيٽو]] ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tech Insider |date=November 9, 2016 |title=What is 'Calexit' and how can California secede from the US? |url=http://www.businessinsider.com/calexit-explainer-california-plans-to-secede-2016-11 |access-date=March 31, 2017 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;
ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن.
[[1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] کان [[1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو [[1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ]] استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن [[رچرڊ نڪسن]] ۽ [[رونالڊ ريگن]] ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾&lt;!--8 thru 2020--&gt; 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن.
آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ [[110هين آمريڪي ڪانگريس]] دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. [[گيريمئنڊرنگ]] سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. [[2018 واري آمريڪي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز چونڊون|2018 جي وچ مدتي چونڊن]] کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.
[[File:Protest at Los Angeles City Hall (6248466227).jpg|thumb|right|[[آڪيپاءِ لاس اينجلس]] تحريڪ (2011)]]
عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن [[ساحلي ڪيليفورنيا|ساحلي علائقن]] ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا]] ۽ [[سان فرانسسڪو بي ايريا]]. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. [[اورينج ڪائونٽي (ڪيليفورنيا)|اورينج ڪائونٽي]] 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2016 Presidential General Election |url=http://www.ocvote.com/fileadmin/live/gen2016/results.htm |access-date=November 10, 2016 |website=Ocvote.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thornton |first=Paul |date=November 10, 2018 |title=RIP Republican Orange County |work=Los Angeles Times |url=https://latimes.com/la-ol-opinion-newsletter-midterm-election-20181110-htmlstory.html}}&lt;/ref&gt; هڪ مطالعي موجب [[برڪلي (ڪيليفورنيا)|برڪلي]]، [[اوڪلينڊ (ڪيليفورنيا)|اوڪلينڊ]]، [[انگل ووڊ (ڪيليفورنيا)|انگل ووڊ]] ۽ [[سان فرانسسڪو]] آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ [[بيڪرزفيلڊ (ڪيليفورنيا)|بيڪرزفيلڊ]]، [[اورينج (ڪيليفورنيا)|اورينج]]، [[ايسڪنڊيڊو (ڪيليفورنيا)|ايسڪنڊيڊو]]، [[گارڊن گروو (ڪيليفورنيا)|گارڊن گروو]] ۽ [[سِمي ويلي (ڪيليفورنيا)|سِمي ويلي]] 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 16, 2005 |title=Study Ranks America's Most Liberal and Conservative Cities |url=http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140306/http://govpro.com/content/gov_imp_31439/index.html |archive-date=May 1, 2011 |access-date=February 20, 2011 |publisher=Bay Area Center for Voting Research}}&lt;/ref&gt;
آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot;&gt;{{Cite web |date=October 24, 2022 |title=Voter Registration by County |url=https://www.sos.ca.gov/elections/report-registration/15day-general-2022 |access-date=February 15, 2023 |website=Elections |publisher=California Secretary of State}}&lt;/ref&gt; رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ [[آزاد ووٽر|پارٽي کان سواءِ ترجيح]] (4,943,696) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SoS2022GenVotRegStats&quot; /&gt;
ڪيليفورنيا ۾ [[ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا|موت جي سزا]] برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.npr.org/2023/01/13/1148846720/california-says-it-will-dismantle-death-row-the-move-brings-cheers-and-anger#:~:text=Technically%2C%20the%20death%20penalty%20still,the%20state%20in%2017%20years. | title = California says it will dismantle death row. The move brings cheers and anger | last = Westervelt | first = Eric | date = January 13, 2023 | website = npr.org | publisher = [[National Public Radio]] | access-date = August 5, 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{main|ڪيليفورنيا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

ڪيليفورنيا [[ڪميشن آف دي ڪيليفورنياس]] جو رڪن آهي، جيڪو ٽن ڌرين تي ٻڌل سهڪار وارو فورم آهي، جنهن ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۽ ميڪسيڪو جون رياستون [[باخا ڪيليفورنيا]] ۽ [[باخا ڪيليفورنيا سور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Memorandum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.energy.ca.gov/sites/default/files/2019-12/Commisions_CAL_MOU_Signed_12-4-2019_ADA.pdf|title=Memorandum of Understanding Between the Government of the State of California of the United States of America and the Government of the State of Baja California and the Government of the State of Baja California Sur of the United Mexican States for the Establishment of the Commission of the Californias}}&lt;/ref&gt;

;جڙيل علائقا
ڪيليفورنيا وٽ [[علائقائي ٽوئننگ|علائقي جي ٽوئننگ جا انتظام]] هيٺين سان آهن:
*{{flagicon|Catalonia}} [[ڪاتالونيا]]، {{flagicon|Spain}} [[اسپين]] جي خودمختيار برادري&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 71 |url=http://soir.senate.ca.gov/scr71 |publisher=Senate Office of International Relations}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Alberta}} [[البرٽا]]، {{flagicon|Canada}} [[ڪينيڊا]] جو صوبو&lt;ref name=&quot;Soir.senate.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=California's Sister State Relationships &amp;#124; Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/sisterstates |access-date=September 30, 2018 |publisher=Soir.senate.ca.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=California-Alberta Relations |url=http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929233318/http://economic.alberta.ca/documents/California-AB.pdf?0.8097911507356912 |archive-date=September 29, 2018 |access-date=September 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Republic of Korea}} [[جيجو ]]، {{flagicon|Republic of Korea}} [[ڏکڻ ڪوريا]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ACR 42 Assembly Concurrent Resolution – CHAPTERED |url=http://www.leginfo.ca.gov/pub/05-06/bill/asm/ab_0001-0050/acr_42_bill_20050718_chaptered.html |access-date=March 2, 2023 |website=www.leginfo.ca.gov}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، {{flagicon|چين}}[[چين]] جو صوبو&lt;ref&gt;{{cite web |title=State of California and Guangdong Province Sister State Agreement |url=https://soir.senate.ca.gov/content/state-california-and-guangdong-province-sister-state-agreement |website=Senate Office of International Relations |access-date=October 27, 2023}}&lt;/ref&gt;

== وڌيڪ پڙهو ==
{{See also|ڪيليفورنيا جي تاريخ جي ڪتابيات}}
* {{Cite book |last1=Chartkoff |first1=Joseph L. |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Chartkoff |first2=Kerry Kona |date=1984 |publisher=[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8047-1157-9 |location=اسٽينفورڊ، ڪيليفورنيا |oclc=11351549}}
* {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |title=ڪيليفورنيا کان اڳ: هڪ آثارِ قديمه ماهر جو قديم ترين رهواسين بابت جائزو |date=2003 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |isbn=978-0-7425-2794-2 |location=لينهم، ميري لينڊ |oclc=226025645}}
* Hart, James D. ''ڪيليفورنيا جو رهنما ڪتاب'' (ٻيو ايڊيشن، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1987)، 610 صفحا؛ 3000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔
* Matthews, Glenna. ''سول وار دوران سونهري رياست: ٿامس اسٽار ڪنگ، ريپبلڪن پارٽي، ۽ جديد ڪيليفورنيا جي جنم''. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2012۔
* {{Cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=ڪيليفورنيا جي آثارِ قديمه |last2=Fredrickson, David A. |date=1984 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-506182-7 |location=اورلينڊو |oclc=228668979}}
* {{Cite book |last=Newmark |first=Harris |url=https://archive.org/stream/sixtyyearsinsout00newmrich#page/n7/mode/2up |title=ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ سٺ سال (1853–1913) |date=1916 |publisher=دي نيڪرباڪر پريس |location=نيو يارڪ}}
* Pitt, Leonard. ''لاس اينجلس A کان Z تائين: شهر ۽ ڪائونٽي جي انسائيڪلوپيڊيا''. (يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1997) 625 صفحا؛ 2000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔

==حوالا==
{{حوالا}}
==نوت==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|auto=1|commonscat=yes|wikt=California|s=Portal:California|b=y|v=y}}
* [http://www.ca.gov/ State of California]
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/california/index.html California State Guide, from the Library of Congress]
* {{osmrelation-inline|165475}}
* [http://data.ca.gov/ data.ca.gov: open data portal from California state agencies]
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=06&amp;StateName=California California State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017081404/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=06&amp;StateName=California |date=2016-10-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20150422235318/http://www.ers.usda.gov/topics/in-the-news/california-drought-farm-and-food-impacts.aspx California Drought: Farm and Food Impacts from USDA, Economic Research Service]
* [http://diva.sfsu.edu/collections/sfbatv/bundles/188919 1973 documentary featuring aerial views of the California coastline from Mt. Shasta to Los Angeles]
* [http://waterandpower.org/museum/Early_City_Views%20(1800s)_Page_1.html/ Early City Views (Los Angeles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013171441/https://waterandpower.org/museum/Early_City_Views%20%281800s%29_Page_1.html |date=October 13, 2020 }}

[[زمرو:ڪيليفورنيا|ڪيليفورنيا رياست]] 
[[زمرو:اولهائين آمريڪا]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون]]
[[زمرو:اولهائين آمريڪا جون پئسفڪ رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون|ڪيليفورنيا رياست]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850 جا ادارا]]</text>
      <sha1>2ha0hgdtpgh3fadi36p0369k8620ffj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سينٽ لوسيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48971</id>
    <revision>
      <id>387400</id>
      <parentid>326921</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>387400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4942" sha1="5af356170tlgp7danlkgcpyr1ezqli9" xml:space="preserve">{{Infobox country
|conventional_long_name = سينٽ لوسيا
|common_name = سينٽ لوشيا
|image_flag =Animated-Flag-St-Lucia.gif 
|image_coat = Coat of Arms of Saint Lucia.svg
|image_map = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg
|map_caption = {{map caption |location_color= ڳاڙهي دائري ۾
|region= ڪيريبئن سمنڊ
|region_color=ھلڪو پيلو}}
|image_map2 = Saint Lucia - Location Map (2013) - LCA - UNOCHA.svg
|map2_width=250px
|national_motto = &quot;[[سينٽ لوسيا جو قومي نشان|ڌرتي، عوام، روشني]]&quot;
|national_anthem = &quot;[[سينٽ لوسيا جا پٽ ۽ نياڻيون]]&quot;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[فائل:National Anthem of Saint Lucia.ogg]]}}&lt;/div&gt;
|official_languages = [[انگريزي]]
|languages_type = [[مقامي ٻوليون]]
|languages = &lt;small&gt;[[سينٽ لوسيئن ڪريئول فرينچ]]&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;sltb-about&quot;/&gt;
|demonym = سينٽ لوسيئن 
|ethnic_groups =
 {{vunblist
  | 85.3% [[آفريڪي ڪارا]]
  | 10.9% [[گھڻ نسلي]]
  | 2.2% [[ھندوستاني]]
  | 1.6% ٻيا
  | 0.1% جي خبر ناهي
}}
|ethnic_groups_year = 2010&lt;ref name=&quot;CIAStLucia&quot;/&gt;
|capital = [[ڪئسٽريز]] 
|coordinates = {{Coord|14|1|N|60|59|W|type:city}}
|largest_city =  گادي جو هنڌ
|government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارليماني]] [[آئيني بادشاهت]]
|leader_title1 = [[سينٽ لوسيا جا شاھي سربراھ|شاھي سربراھ]] 
|leader_name1 = [[ايلزبيٿ ٻين]]
|leader_title2 = {{nowrap|[[سينٽ لوسيا جا گورنر جنرل|گورنر جنرل]]}}
|leader_name2 = [[نيول سينيڪ]]
|leader_title3 = [[سينٽ لوسيا جا وزيراعظم|وزيراعظم]] 
|leader_name3 = [[Allen Chastanet]]
|legislature = [[Parliament of Saint Lucia|Parliament]]
|upper_house = [[Senate of Saint Lucia|Senate]]
|lower_house = [[House of Assembly of Saint Lucia|House of Assembly]]
|sovereignty_type = Independence
|established_event1 = [[Associated Statehood Act 1967|Associated State]]
|established_date1 = 1 March 1967
|established_event2 = from the [[United Kingdom]]
|established_date2 = 22 February 1979
|area_rank = 178th &lt;!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
|area_magnitude =
|area_km2 = 617
|area_sq_mi = 238.23
|percent_water = 1.6
|population_estimate = {{UN_Population|Saint Lucia}}{{UN_Population|ref}}
|population_estimate_rank = 
|population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
|population_census = 165,595
|population_census_year = 2010
|population_density_km2 = 300
|population_density_sq_mi = 777
|population_density_rank = 
|GDP_PPP = $2.689 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&amp;pr.y=2&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=362&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&amp;grp=0&amp;a=|title=St. Lucia|publisher=International Monetary Fund |year=2016}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_year = 2018
|GDP_PPP_per_capita = $15,225&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $1.774 billion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal_year = 2018
|GDP_nominal_per_capita = $10,042&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = |Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini =  &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = 2014&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.729 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report|date=2015 |accessdate=15 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = 89th
|currency = [[East Caribbean dollar]]
|currency_code = XCD
|time_zone =
|utc_offset = −4
|time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST =
|date_format =
|drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]]
|calling_code = [[+1 758]]
|cctld = [[.lc]]
|iso3166code = LC
}}
'''سينٽ لوسيا''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Saint Lucia}} جنھن کي سينٽ لوشيا بہ چوندا آهن ڪيريبئن سمنڊ ۾ واقع ھڪ ملڪ جو نالو آهي جنھن جي گادي جو هنڌ ڪئسٽريز آھي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سينٽ لوسيا]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>5af356170tlgp7danlkgcpyr1ezqli9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آذربائيجاني منات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50396</id>
    <revision>
      <id>387733</id>
      <parentid>254004</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12935" sha1="fbfwzxlndyuonl40tmoj8yucfz2pxse" xml:space="preserve">{{short description|Currency of Azerbaijan}}
{{Infobox currency
| currency_name_in_local = {{native name|az|Azərbaycan manatı}}
| image_1 = 1 manat obv.jpg
| image_title_1 = 1 منات بئنڪ نوٽ (سِڪي جو سبتو پاسو)
| image_2 = Azerbaijani qapiks.jpg
| image_title_2 = آذربائيجاني منات جا سڪا
| iso_code = AZN
| using_countries = {{AZE}} 
| inflation_rate = 3% H1 2018
| inflation_source_date = [https://menafn.com/1097491167/ADB-reduces-inflation-forecast-on-Central-Asia-given-currency-stability-in-Azerbaijan MENAFN] 
| inflation_method = [[واپرائيندڙ قيمت انڊيڪس|CPI]]
| subunit_ratio_1 = 1/100
| subunit_name_1 = [[ڪيوپڪ|qəpik]]
| symbol = ₼
| no_plural = Y
| used_coins = 1, 3, 5, 10, 20, 50 [[ڪيوپڪ|qəpik]]
| used_banknotes = 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200 manat
| issuing_authority = [[آذربائيجان مرڪزي بينڪ| سنٽرل بينڪ آف آذربائيجان]]
| issuing_authority_website = {{URL|www.cbar.az}}
}}


'''منات''' (([[آءِ ايس او 4217|ڪوڊ]]: AZN؛ نشاني: ₼) [[آذربائيجان|آذربائیجان]] جو سڪو (ڪرنسي) آهي. هي 100 ڪيوپڪ ۾ ورهايل آهي. آذربائيجاني منات جي نشاني، ₼ ([[File:Azeri manat symbol.svg|13px]])، 2013 ۾ يونيڪوڊ U+20BC تي لڳائي وئي هئي. هڪ لوئر ڪيس ايم '''m''' مينات جي نشاني لاءِ متبادل طور استعمال ڪري سگهجي ٿي.


==اشتقاق==
لفظ منات &quot;مونيتا&quot; (لاطيني مونٽائي) مان نڪتل لفظ آهي جيڪو رومن ديومالا (ڏندڪٿا) ۾، ھڪڙو لقب ٻن الڳ ديوين کي ڏنو ويو هيو: يادگيري جي ديوي. آخر ۾ ذڪر ڪيل نالو انگريزي ۽ رومن ٻولين ۾ لفظن &quot;ڏوڪڙ يا پئسا&quot; ۽ &quot;سڪا ٺاهڻ&quot; سميت ڪيترن ئي لفظن جو ذريعو آهي.
منات ٻنهين آذربائيجاني ۽ ترڪمين ٻولين ۾ سوويت روبيل جو نالو پڻ هيو.

==پهريون منات، 1919-1923==
آذربائیجان ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ۽ ان جو جانشين آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ پنهنجي ڪرنسي کي 1919 ۽ 1923 جي وچ ۾ جاري ڪيو. ڪرنسي کي آذربائيجاني ۾ منات ۽ روسي ۾ روبل (рубль) سڏيو ويندو هو، ٻنهي ٻولين (۽ ڪڏهن ڪڏهن فرانسيسي ۾) بينڪ نوٽن تي لکيو ويندو هيو. آذربائيجان کي ٽرانسڪاڪيشين سوويت فيڊرل سوشلسٽ ريپبلڪ جو حصو بڻجڻ کانپوءِ منات پهرئين ٽرانسڪاڪيشين روبل کي برابر تي مٽايو ۽ ٻئي ٽرانسڪاڪيشين روبل جي جگهہ ورتائين. ڪوبه ذيلي ورهاست جاري نه ڪئي وئي هئي، ۽ ڪرنسي رُڳو موجوده بينڪ نوٽن موجود رهي.

===بينڪ نوٽ===
ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ 25، 50، 100، 250 ۽ 500 منات جا نوٽ جاري ڪيا، جڏهن ته سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ 5; 100; 1,000; 5,000; 10,000; 25,000; 50,000; 100,000; 250,000; 1 ملين ۽ 5 ملين منات جا نوٽ جاري ڪيا.

==ٻيو منات، 1992-2006==
ٻيو منات 15 آگسٽ 1992 تي سامهون آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web | author=[[آذربائيجان نيشنل بينڪ]] | url=http://www.nba.az/?mod=inside&amp;id=456&amp;lang=en&amp;sub1=463 | title=History of the National Bank of Azerbaijan | accessdate=2019-11-24}}&lt;/ref&gt;


===سڪا===
[[File:Second manat coins.jpg|thumb|left|Qəpik coins of the second manat]]

===بينڪ نوٽ===
ان ڪرنسيءَ لاءِ هيٺيان بينڪ نوٽ جاري ڪيا ويا هيا
* 1، 5، 10، 250 منات (سڀ کان پهرين 15 آگسٽ 1992 تي جاري ڪيا ويا)
* 50، 100، 500، 1000 منات (سڀ کان پهرين 1993 جي شروعات ۾ جاري ڪيا ويا)
* 10،000 10،000 منات (پهريون ڀيرو آگسٽ 1994 ۾ جاري ڪيا ويا)
* 50،000 مينات (پهرين ڀيرو 1996 ۾ جاري ڪيل)
بئنڪ نوٽ گڏ ماليت 1 کان 250 جي ماليت کان [[باڪو]] جي [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور]] مٿي ڏيکاريل آهن.


==ٽيون منات، 2006==


===نشاني===
نوان بینڪ نوٽ ۽ آذربائيجاني منات نشاني، ₼، 2006 ۾ رابرٽ ڪالينا پاران نقشو ٺهيل هئو، ۽ 2008 ۽ 2011 جي وچ ۾ واڌرو پروپوزل ناڪام ٿيڻ کانپوءِ ان نشانيءَ کي يونيڪوڊ (يو+20 بي سي U+20BC) ۾ 2013 ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://code.az/azeri-manat-symbol-coming-to-unicode-u20bc/ |title=Azeri Manat symbol is coming to Unicode (U+20BC) |date=Jun 18, 2013 |first=Rustam |last=Aliyev |work=Code.az}}&lt;/ref&gt;

===سڪا===
گردش ۾ موجود سڪا 1، 3، 5، 10، 20 ۽ 50 ڪيوپيڪ آهن. ڪيترائي سڪا خاص طور تي ٻه ڌاتي (بائميٽالڪ) 50 ڪيوپڪ qəpik (سڪو €2 وانگر) ۽ 10 ڪيوپڪ (اسپيني گلن، جهڙوڪ 20 يورو سينٽ سڪا وانگر) مختلف يورو سڪن جي  ماپو ۽ شڪل سان ملندڙ جُلندڙ آهن. جنوري 2006 ع ۾ پهريون ڀيرو سڪا گردش ۾ رکيا ويا ۽ ان ۾ ٽڪسال جو سال ناهي هوندو.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot;| تصوير !!rowspan=&quot;2&quot;| قيمت !!colspan=&quot;3&quot;| ٽيڪنيڪي پيراميٽرز !!colspan=&quot;3&quot;| وضاحت
|-
! سِڪي جو سبتو پاسو !! سِڪي جو ابتو پاسو !! قطر !! ماپو !! رچنا !! ڪنڊ !! سِڪي جو سبتو پاسو !! ابتو 
|-
| [[File:1 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|65 px|center]]
| [[File:1 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|65 px|center]]
| 1 qəpik
| 16.25&amp;nbsp;mm
| 2.8 g
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Copper]]-plated [[steel]]
| Plain
| rowspan=&quot;6&quot;| Map of Azerbaijan, country name, value
| Traditional musical instruments, denomination left
|- 
| [[File:3 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|72 px|center]]
| [[File:3 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|72 px|center]]
| 3 qəpik
| 18&amp;nbsp;mm
| 3.45 g
| Smooth with a groove
| Books and quill, denomination above
|- 
| [[File:5 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|79 px|center]]
| [[File:5 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|79 px|center]]
| 5 qəpik
| 19.75&amp;nbsp;mm
| 4.85 g
| Reeded
| The [[Maiden Tower (Baku) | Maiden Tower]], denomination below
|- 
| [[File:10 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|89 px|center]]
| [[File:10 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|89 px|center]]
| 10 qəpik
| 22.25&amp;nbsp;mm
| 5.1 g
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Brass]]-plated [[steel]]
| Smooth with seven indentations
| Ancient military helmet of the region of [[Nagorno-Karabakh]], denomination left
|-
| [[File:20 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|97 px|center]]
| [[File:20 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|97 px|center]]
| 20 qəpik
| 24.25&amp;nbsp;mm
| 6.6 g
| Segmented reeding
| Spiral staircase, Geometry &amp; Geometrical symbols, denomination left
|- 
| [[File:50 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|102 px|center]]
| [[File:50 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|102 px|center]]
| 50 qəpik
| 25.5&amp;nbsp;mm
| 7.7 g
| Bi-Metallic [[Brass]] plated [[Steel]] center in [[Stainless Steel]] ring
| Reeding over lettering (AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASI)
| Two [[oil wells]], denomination left
|} &lt;!-- ratio: 1mm:4px --&gt;


===بينڪ نوٽ===
گردش ۾ بينڪ نوٽ 1، 5، 10، 20، 50، 100، ۽ 200  منات شامل آهن. اهي آسٽريئين (آسٽريا جو) بينڪ نوٽ ڊزائنر رابرٽ ڪالينا پاران ڊزائن ٺهيل هئا، جيڪو يورو ۽ شام جي پائونڊ جي موجوده بئنڪ نوٽن کي پڻ ڪندو آهي.

2018 ۾، حيدر عليئيف جي 95 هين سالگرهہ ملهائڻ لاءِ 200 منات جا بينڪ نوٽ جاري ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20181016170511/https://en.cbar.az/releases/2018/05/23/central-bank-presents-new-currency/|title=Central Bank of the Republic of Azerbaijan - Central Bank presents new currency|date=2018-10-16|website=web.archive.org|access-date=2019-11-25}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot;| تصوير !!rowspan=&quot;2&quot;| قيمت !!rowspan=&quot;2&quot;| پکيڙ !!rowspan=&quot;2&quot;| مُکيا رَنگُ !!colspan=&quot;2&quot;| وضاحت !! rowspan=&quot;2&quot;| ورهيه
|-
! سِڪي جو سبتو پاسو !! سِڪي جو اونڌو پاسو !! سِڪي جو سبتو پاسو !! سِڪي جو ابتو پاسو
|-
| [[File:1 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|120 px|center]]
| [[File:1 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|120 px|center]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 1 ₼
| rowspan=&quot;2&quot;| 120 × 70&amp;nbsp;mm
| rowspan=&quot;2&quot;| Grey
| rowspan=&quot;2&quot;| Theme: Culture&lt;br /&gt;
Azerbaijani [[folk music]] instruments ([[daf]], [[kamancheh]], [[Tar (lute)|tar]])
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Decorative arts|Ornaments]] of ancient Azerbaijani carpets
| 2005
|-
| [[File:1 Azerbaijani manat in 2017 Obverse.jpg|120 px|center]]
| [[File:1 Azerbaijani manat in 2017 Reverse.jpg|120 px|center]]
| 2009, 2017
|-
| [[File:5 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|127 px|center]]
| [[File:5 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|127 px|center]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 5 ₼
| rowspan=&quot;2&quot;| 127 × 70&amp;nbsp;mm
| rowspan=&quot;2&quot;| Orange
| rowspan=&quot;2&quot;| Theme: Writing and literature&lt;br /&gt;
Ancient writers, poets, and books from Azerbaijan, with a written excerpt of the [[National Anthem of the Republic of Azerbaijan|national anthem]] and letters from the contemporary [[Azerbaijani alphabet]]
| rowspan=&quot;2&quot;| Rock drawings of [[Gobustan Rock Art Cultural Landscape|Gobustan]], samples of [[Old Turkic script]]
| 2005
|-
| [[File:5 Azerbaijani manat in 2017 Obverse.jpg|127 px|center]]
| [[File:5 Azerbaijani manat in 2017 Reverse.jpg|127 px|center]]
| 2009, 2017
|-
| [[File:10 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|134 px|center]]
| [[File:10 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|134 px|center]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 10 ₼
| rowspan=&quot;2&quot;| 134 × 70&amp;nbsp;mm
| rowspan=&quot;2&quot;| Teal
| rowspan=&quot;2&quot;| Theme: History&lt;br /&gt;
Old Baku, the [[Palace of the Shirvanshahs]] and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] against a background of the [[Icheri Sheher]] wall
| rowspan=&quot;2&quot;| Ornaments of ancient Azerbaijani carpets
| 2005
|-
| [[File:10 Azerbaijani manat 2018 Obverse.jpg|134 px|center]]
| [[File:10 Azerbaijani manat 2018 Reverse.jpg|134 px|center]]
| 2018
|-
| [[File:20 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|141 px|center]]
| [[File:20 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|141 px|center]]
| 20 ₼
| 141 × 70&amp;nbsp;mm
| Green
| Theme: [[Karabakh]]&lt;br /&gt;
Signs of power (a sword, a helmet and a shield)
| Symbol of peace (''harybulbul'')
| 2005
|-
| [[File:50 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|148 px|center]]
| [[File:50 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|148 px|center]]
| 50 ₼
| 148 × 70&amp;nbsp;mm
| Yellow
| Theme: History and future&lt;br /&gt;
Youth, stairs (as a symbol of progress), the sun (as a symbol of force and light) and chemical and mathematical symbols (as signs of science)
| Ornaments of ancient Azerbaijani carpets
| 2005
|-
| [[File:100 Azerbaijani manat in 2005 Obverse.jpg|155 px|center]]
| [[File:100 Azerbaijani manat in 2005 Reverse.jpg|155 px|center]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 100 ₼
| rowspan=&quot;2&quot;| 155 × 70&amp;nbsp;mm
| rowspan=&quot;2&quot;| Mauve
| rowspan=&quot;2&quot;| Theme: Economy and development&lt;br /&gt;
Architectural symbols from antiquity up to today, the manat currency symbol (₼) and symbols of economic growth
| rowspan=&quot;2&quot;| Ornaments of ancient Azerbaijani carpets
| 2005
|-
| [[File:100 Azerbaijani manat in 2013 Obverse.jpg|155 px|center]]
| [[File:100 Azerbaijani manat in 2013 Reverse.jpg|155 px|center]]
| 2013
|-
| [[File:200 Azerbaijani manat in 2018 Obverse.jpg|160 px|center]] 
| [[File:200 Azerbaijani manat in 2018 Reverse.jpg|160 px|center]]
| 200 ₼
| 160 × 70&amp;nbsp;mm
| Blue
| Theme: Modern architecture&lt;br /&gt;
The [[Heydar Aliyev]] [[Heydar Aliyev Center|Center]], [[Baku]]
| Ornaments of ancient Azerbaijani carpets
| 2018
|-
|}

=== سڪي جي مٽا سٽا جا اگهه ===
*فيبروري 2015 کان اڳ: $1 = 0.8 AZN
*فيبروري - ڊسمبر 2015: $1 = 1.05 AZN
*ڊسمبر 2015 - اپريل 2017: آزاد روان(جاري)
*مئي 2017 کان  اڳتي: $1 = 1.7 AZN
{{سڪي جي مٽا سٽا جو اگهه|AZN|RUB|TRY|GEL|AMD}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

==خارجي ڳنڍڻا==
[[زمرو:آذربائيجاني منات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:ڪرنسي گردش]]
[[زمرو:ايشيا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:آذربائيجان جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ ملڪي آمدني]]
[[زمرو:آذربائيجان جي معيشت]]
[[زمرو:1992 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسي]]
[[زمرو:1919 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>fbfwzxlndyuonl40tmoj8yucfz2pxse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>54783</id>
    <revision>
      <id>387766</id>
      <parentid>177179</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="pnt1kycrznajkvqdym7zd0u21eet1k5" xml:space="preserve">[[زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز]]
[[زمرو:يونيورسٽيون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>pnt1kycrznajkvqdym7zd0u21eet1k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387769</id>
      <parentid>387766</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="br0o8wmuk5zunx762rfbjh2g2uupx1n" xml:space="preserve">
[[زمرو:يونيورسٽيون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليج بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>br0o8wmuk5zunx762rfbjh2g2uupx1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>387443</id>
      <parentid>386184</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>387443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530736" sha1="5arwkvphh7y98uw6695zev7brcgmhwo" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 03-06-2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني|گائينا]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]''
| 
| [[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Szpunberg.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2013-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6793091|Nazem Naim]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer publicity photo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Elgrafico 3314 palma duran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan - Kolkata 2016-02-02 0543.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Kurdistan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:WWE - Wembley Arena 140994 (8).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>5arwkvphh7y98uw6695zev7brcgmhwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>62280</id>
    <revision>
      <id>387718</id>
      <parentid>345762</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368" sha1="mgxmzlzg7v8gg3av7pqdeq80x6kb4h9" xml:space="preserve">{{Commons cat|Economy of Pakistan}}
{{wikiquote}}
{{Cat main}}

{{DEFAULTSORT:Pakistan}}
[[زمرو:پاڪستان|معيشت]]
[[زمرو:ايشيا جي معيشتون]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:معيشتون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي معيشت]]
[[زمرو:ايشيا جي معيشتون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>mgxmzlzg7v8gg3av7pqdeq80x6kb4h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رومي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62787</id>
    <revision>
      <id>387571</id>
      <parentid>387106</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84727" sha1="egepx5au4ktjh0jz6ih2b6fgye0v1ee" xml:space="preserve">{{Short description|صوفي عارف ۽ شاعر (1207ع–1273ع)}}

{{Infobox religious biography
| era              = [[فارس ۽ بين النهرين تي مغولن جون ڪاهون]]
| honorific_prefix = مولانا، مولانا؛ &quot;اسان جا سائين&quot;
| name             = رومي
| native_name      = {{nobold|رومی}}
| native_name_lang = fa
| image            = مولانا اثر حسین بهزاد (cropped).jpg
| image_size       = 250px
| caption          = رومي، ايراني فنڪار [[حسين بهزاد]] جي تخليق (1957ع)
| title            = ''جلال الدين''، ''جلالُ الدين''، ''مولانا''
| birth_date       = 30 سيپٽمبر 1207ع
| birth_place      = [[وخش]]، [[خوارزمي سلطنت]]&lt;br /&gt;{{small|(هاڻوڪو [[تاجڪستان]])}}
| death_date       = 17 ڊسمبر 1273ع (عمر 66 سال)
| death_place      = [[قونيه]]، [[سلطنت روم]]&lt;br /&gt;{{small|(هاڻوڪو [[ترڪيي]])}}
| resting_place    = مولانا رومي جو مقبرو، [[مولانا عجائب گهر]]، [[قونيه]]، ترڪيي
| mother           = مومنه خاتون
| father           = بها الدين ولد
| spouse           = گوهر خاتون، ڪرا خاتون
| children         = [[سلطان ولد]]، امير عالم چلبي، مليڪه خاتون
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| creed            = [[ماتريدي]]
| tariqa           = [[مولويه]]
| notable_ideas    = [[صوفي چڪر]]، [[مراقبو]]
| order            = [[تصوف]]
| philosophy       = [[تصوف]]، [[عرفان]]
| known_for        = [[مولويه]] صوفي سلسلي جي الهام بخشي، [[مثنوي معنوي]] جي تصنيف
| main_interests   = [[صوفي ادب]]
| notable_works    = [[مثنوي معنوي|''مثنوي معنوي'']]، [[ديوان شمس تبريزي|''ديوان شمس تبريزي'']]، [[فيه ما فيه|''فيه ما فيه'']]
| predecessor      = [[شمس تبريزي]] ۽ [[بها الدين زڪريا]]
| successor        = [[حسام الدين چلبي]]، [[سلطان ولد]]
| influences       = [[فريد الدين عطار]]، [[سنائي]]، [[ابوالحسن خرقاني]]، [[شمس تبريزي]]
| influenced       = [[جامي]]، [[شاه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[قاضي نذر الاسلام]]، [[عبدالحسين زرين ڪوب]]، [[عبدالڪريم سروش]]، [[حسين الهي قمشئي]]، [[محمد اقبال]]، [[حسين نصر]]، [[يونس امره]]، [[ايوا ڊي ويتري-ميئرووچ]]، [[اينيماري شيمل]]
}}


'''جلال الدين محمد رومي''' ({{langx|fa|جلال‌الدین محمّد رومی}})، جيڪو عام طور تي '''رومي''' جي نالي سان مشهور آهي، (30 سيپٽمبر 1207ع – 17 ڊسمبر 1273ع) هڪ [[تصوف|صوفي]] عارف، [[ايراني شاعري|شاعر]] ۽ اسلامي [[طريقت]] [[مولويه سلسلو|مولويه سلسلي]] جو باني هو. سندس خاندان جو تعلق [[بلخ]] سان هو. رومي [[تصوف]] جي تاريخ جي انتهائي اثرائتن شخصيتن مان هڪ شمار ٿئي ٿو، ۽ سندس فڪر ۽ تصنيفون [[فارسي ادب]] توڙي عرفاني شاعريءَ ۾ غيرمعمولي اهميت رکن ٿيون. اڄ سندس ترجمو ٿيل ڪتاب دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي دلچسپي سان پڙهيا وڃن ٿا.

زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ [[فارس ۽ بين النهرين تي مغولن جون ڪاهون|مغولن جي تيزيءَ سان اڳتي وڌندڙ فوجن]] سندس خاندان کي اولهه طرف هجرت ڪرڻ تي مجبور ڪيو. [[ايراني پهاڙي ميدان|ايران]]، [[بغداد]] ۽ [[دمشق]] سميت مختلف شهرن ۾ رهڻ کان پوءِ، هو 19 سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ [[قونيه]] ۾ اچي آباد ٿيو. ان وقت تائين قونيه تازو ئي [[اوڀر رومي سلطنت]] جو حصو رهيو هو، جنهن سبب کيس ''رومي'' يعني &quot;روم سان لاڳاپيل&quot; سڏيو ويو. جيتوڻيڪ هو ننڍپڻ کان ئي صوفي فڪر کان واقف هو، پر کانئس اميد ڪئي ويندي هئي ته هو پنهنجي والد وانگر هڪ اسلامي عالم بڻجندو.

بهرحال، [[قونيه]] ۾ هڪ پراسرار [[درويش]]، [[شمس تبريزي]]، جي آمد سندس زندگيءَ جو رخ هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو. رومي ۽ شمس جي وچ ۾ گهري روحاني وابستگي پيدا ٿي وئي، جنهن سبب رومي پنهنجين معمولي ذميوارين کان به غافل ٿي ويو. جڏهن شمس پراسرار نموني غائب ٿي ويو، تڏهن رومي شديد غم ۽ روحاني تڪليف مان گذريو، جنهن جو عڪس سندس ڪتاب ''[[ديوان شمس تبريزي]]'' ۾ نمايان نظر اچي ٿو. اهو واقعو رومي جي روحاني فڪر جي ارتقا ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو ۽ سندس شاعراڻي سفر جي شروعات بڻيو.

سندس ''[[مثنوي معنوي]]''، جنهن کي اڪثر &quot;فارسي ٻوليءَ جو قرآن&quot; سڏيو ويندو آهي، [[فارسي ٻولي]] جي عظيم ترين شاعراڻين تخليقن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. ڪيترائي مسلمان، خاص طور تي [[ترڪو-فارسي ثقافتي روايت]] سان لاڳاپيل ماڻهو، ''مثنوي'' کي اسلامي ادب جي اهم ترين ڪتابن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جنهن جو درجو فقط [[قرآن]] کان پوءِ رکيو وڃي ٿو.

رومي جون تصنيفون اڄ به سندس اصل ثقافتي خطي [[وڏو ايران]] سان گڏ [[ترڪيي]] ۾ وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون، جتي سندس قائم ڪيل صوفي سلسلو اڄ به موجود آهي. سندس شاعري دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪي آهي، ۽ رومي کي &quot;دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول شاعر&quot; به سڏيو ويو آهي. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ به هو تازن ڏهاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ شاعرن مان هڪ رهيو آهي.

==نالو==

انگريزي ۾ کيس سڀ کان وڌيڪ '''رومي''' (''Rumi'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. سندس همعصر [[فريدون بن احمد سپهه سالار]] سندس پورو نالو ''محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البڪري'' ({{langx|ar|محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البكري}}) بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Sipahsalar| first = Faridun bin Ahmad | title = Risala-yi Ahwal-i Mawlana | date = 1946| page=5| editor = Sa'id Nafisi| location = Tehran | url = https://archive.org/details/RisalaEFaridunBinAhmadSipahsalarDarAhwalEMaulanaJalaluddinMaulaviFarsi/page/n17/mode/2up?view=theater}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، هو وڌيڪ مشهور '''مولانا جلال الدين محمد رومي''' ({{lang|fa|مولانا جلال‌الدین محمد رومی}}) جي نالي سان آهي. ''جلال الدين'' هڪ [[عربي]] نالو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;دين جي عظمت&quot; يا &quot;دين جو جلال&quot; آهي. ''بلخي'' ۽ ''رومي'' سندس [[نسبت (اسماء)|نسبتون]] آهن، جن جو مطلب بالترتيب &quot;[[بلخ]] وارو&quot; ۽ &quot;[[روم]] وارو&quot; آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[اناتوليه]] ۾ واقع [[سلطنت روم]] سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rumi|title=Selected Poems |url=https://books.google.com/books?id=rKbpCAAAQBAJ&amp;pg=PT350 |year=2015 |publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-196911-4|page=350}}&lt;/ref&gt;

[[شڪاگو يونيورسٽي]] جي مشهور رومي سوانح نگار [[فرينڪلن لوئس]] موجب:

{{cquote|اناتوليه جو اُپٻيٽ، جيڪو اڳ [[بازنطيني سلطنت]] يا اوڀر رومي سلطنت جو حصو هو، مسلمانن جي قبضي ۾ اچڻ کان پوءِ به عربن، فارسين ۽ ترڪن وٽ &quot;روم&quot; جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. انهيءَ ڪري اناتوليه سان تعلق رکندڙ ڪيترين تاريخي شخصيتن کي &quot;رومي&quot; سڏيو ويو. فارسي لفظ &quot;رومي&quot; جو لفظي مطلب &quot;رومي&quot; يا &quot;روم سان لاڳاپيل&quot; آهي، جنهن مان مراد بازنطيني سلطنت جا رهاڪو يا اناتوليه سان وابسته ماڻهو آهن.}}

رومي کي '''ملاءِ روم''' ({{lang|fa|ملای روم}} ''ملايِ روم'') يا '''ملاءِ رومي''' ({{lang|fa|ملای رومی}} ''ملايِ رومي'') جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو هو.&lt;ref&gt;[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%84%D8%A7%DB%8C+%D8%B1%D9%88%D9%85 &quot;ملای روم&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605180002/https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%84%D8%A7%DB%8C+%D8%B1%D9%88%D9%85 |date=2022-06-05 }} in ''[[دهخدا لغت نامو]]''&lt;/ref&gt;

رومي [[لقب]] '''مولانا''' يا '''مولانا''' ({{langx|fa|مولانا}} {{IPA|fa|moulɒːnɒ}}) جي نالي سان خاص طور تي [[ايران]] ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;EI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopaedia1991&quot;&gt;H. Ritter, 1991, ''DJALĀL al-DĪN RŪMĪ'', ''[[اسلامي دائرة المعارف]]'' (جلد II: C–G)، ص. 393.&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ترڪيي]] ۾ کيس عام طور '''مولانا''' ({{lang|tr|Mevlânâ}}) چيو ويندو آهي.

''مولانا'' ({{lang|ar|مولانا}}) عربي اصل جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اسان جا سائين&quot; يا &quot;اسان جو آقا&quot; آهي. اهڙيءَ طرح {{lang|fa|مولوی}} ''مولوي'' (فارسي) ۽ {{lang|tr|Mevlevi}} ''مولوي'' (ترڪي) پڻ عربي بنياد وارا لفظ آهن، جن جي معنيٰ &quot;منهنجا سائين&quot; يا &quot;منهنجو آقا&quot; آهي، ۽ اهي لفظ به رومي لاءِ گهڻو استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;Jalāl al-Dīn Rūmī (Maulana), Ibrahim Gamard, ''Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses, Annotated &amp; Explained'', SkyLight Paths Publishing, 2004.&lt;/ref&gt;

==زندگي==

[[File:Jalal al-Din Rumi, Showing His Love for His Young Disciple Hussam al-Din Chelebi.jpg|thumb|جلال الدين رومي [[صوفيت|صوفي]] عارفن سان گڏ]]

===جائزو===

رومي فارسي نسل جي والدين وٽ ڄائو هو،&lt;ref&gt;{{Citation |last=Yalman |first=Suzan |title=Badr al-Dīn Tabrīzī |date=7 July 2016 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badr-al-din-tabrizi-COM_25104?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=rumi+jalal+al+din |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam THREE |access-date=7 June 2023 |publisher=Brill |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Annemarie Schimmel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr2&quot; /&gt; ۽ سندس پيدائش [[وخش]] ۾ ٿي،&lt;ref name=Harmless07/&gt;&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt;&lt;ref name=Lewis00/&gt; جيڪو اڄوڪي [[تاجڪستان]] ۾ [[وخش ندي]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع [[سنگ توده]] نالي ڳوٺ سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; هي علائقو ثقافتي طور [[بلخ]] سان لاڳاپيل هو، جتي مولانا جي والد [[بها الدين ولد]] واعظ ۽ فقيه طور خدمتون سرانجام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; هو 1212ع تائين اتي رهيو ۽ ڪم ڪندو رهيو، جڏهن رومي لڳ ڀڳ پنجن سالن جو هو، پوءِ خاندان [[سمرقند]] ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt;

ان دور ۾ ''وڏي بلخ'' فارسي ثقافت جو هڪ وڏو مرڪز هو&lt;ref name=&quot;C.E. Bosworth p. 391&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr2&quot; /&gt; ۽ اتي صوفيت به ڪيترن ئي صدين کان ترقي ڪري چڪي هئي. رومي تي سندس والد کان پوءِ سڀ کان گهرو اثر فارسي شاعرن [[عطار نيشاپوري]] ۽ [[سنائي]] جو پيو.&lt;ref&gt;Jafri, Maqsood, ''The gleam of wisdom'', Sigma Press, 2003. p. 238.&lt;/ref&gt;

رومي پاڻ سندن باري ۾ لکي ٿو:

{{blockquote|
عطار روح هو، سنائي سندس ٻئي اکيون هئا،&lt;br&gt;
۽ پوءِ اسان سندن قافلي جي پويان آياسين.
}}

&lt;ref&gt;Arberry, A. J., ''Sufism: An Account of the Mystics of Islam'', Courier Dover Publications, November 9, 2001. p. 141.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي نظم ۾ هو چوي ٿو:

{{blockquote|
عطار عشق جا ست شهر لتاڙي چڪو آهي،&lt;br&gt;
اسان اڃا هڪ گهٽيءَ جي موڙ تي بيٺا آهيون.
}}

&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein, ''The Garden of Truth'', p.130.&lt;/ref&gt;

سندس والد جو روحاني سلسلو پڻ [[نجم الدين ڪبرى]] سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Nasr1&quot; /&gt;

رومي پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو فارسي رنگ رکندڙ&lt;ref&gt;Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes'', p.157.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aḥmad of Niǧde's &quot;al-Walad al-Shafīq&quot;, p.97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Findley, Carter Vaughn, ''The Turks in World History'', p.72.&lt;/ref&gt; [[سلجوقي سلطنت روم]] ۾ گذاريو، جتي هن پنهنجا شاهڪار تصنيف ڪيا&lt;ref&gt;Coleman Barks, ''Rumi: The Book of Love'', p.xxv.&lt;/ref&gt; ۽ 1273ع ۾ وفات ڪئي. کيس [[قونيه]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار بعد ۾ زيارتگاهه بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Note: Rumi's shrine is now known as the &quot;Mevlâna Museum&quot; in Turkey.&lt;/ref&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس مريدن ۽ پٽ [[سلطان ولد]] [[مولويه سلسلو]] قائم ڪيو، جيڪو ''گهمندڙ درويشن'' (Whirling Dervishes) جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن جي روحاني رسم [[سماع]] سڄي دنيا ۾ شهرت ماڻي.

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو ۽ بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار روضو تعمير ڪيو ويو. سندس حياتي بابت مشهور روايتون شمس الدين احمد افلاڪي جي ڪتاب ''مناقب العارفين'' ۾ ملن ٿيون، جيڪا 1318ع کان 1353ع جي وچ ۾ لکي وئي.&lt;ref name=howisit /&gt; بهرحال، هن ڪتاب ۾ تاريخي حقيقتن سان گڏ ڪيترائي قصا ۽ روايتون به شامل آهن، تنهنڪري ان کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=howisit /&gt;

===ٻالڪپڻ ۽ هجرت===

رومي جو والد [[بها الدين ولد]] هو، جيڪو وخش جو هڪ عالمِ دين، فقيه ۽ صوفي هو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; رومي جا مريد کيس ''سلطان العلماء'' (عالمن جو سلطان) به چوندا هئا.

[[سلطان ولد]] جي ''عبادت نامه'' ۽ شمس الدين افلاڪي جي روايتن مطابق، رومي جو نسب [[ابو بڪر صديق]] تائين پهچايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Fundamentals Of Rumis Thought|first=Sefik |last=Can|url=https://books.google.com/books?id=FQ9RCwAAQBAJ&amp;q=aflaki+rumi+abu+bakr&amp;pg=PT36|year=2006|publisher=Tughra Books|isbn = 9781597846134}}&lt;/ref&gt; پر جديد محققن جو خيال آهي ته هي دعويٰ تاريخي جانچ ۾ مضبوط ثابت نٿي ٿئي. اهڙيءَ ريت اهو دعويٰ به قبول نه ڪيو ويو آهي ته رومي يا سندس والد جي ماءُ [[خوارزم شاهي]] خاندان مان هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخي لحاظ کان اها ڳالهه درست نٿي لڳي.&lt;ref name=&quot;hagiographer1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hagiographer2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hagiographer3&quot; /&gt;

ذريعن ۾ بها الدين ولد جي ماءُ جو نالو نٿو ملي؛ رڳو ايترو معلوم ٿئي ٿو ته هو کيس ''مامي'' چوندو هو ۽ هوءَ تيرهين صدي تائين زنده رهي.&lt;ref name=&quot;hagiographer4&quot; /&gt;

رومي جي ماءُ جو نالو '''مؤمنه خاتون''' هو. خاندان ڪيترن نسلن کان [[حنفي]] ۽ [[ماتريدي]] روايت سان لاڳاپيل اسلامي واعظن جو خاندان هو، ۽ اها روايت رومي ۽ سندس پٽ [[سلطان ولد]] ٻنهي جاري رکي.

جڏهن [[خوارزم شاهي سلطنت تي منگولن جي حملي]] سبب وچ ايشيا خطري ۾ پئجي وئي، تڏهن 1215ع کان 1220ع جي وچ واري عرصي ۾ بها الدين ولد پنهنجي خاندان ۽ مريدن سان گڏ اولهه طرف هجرت ڪئي.

صوفي روايتن موجب، هن سفر دوران [[نيشابور]] ۾ رومي جي ملاقات مشهور فارسي صوفي شاعر [[عطار نيشاپوري]] سان ٿي. عطار نوجوان رومي جي روحاني عظمت کي سڃاڻي ورتو ۽ چيو:

{{blockquote|
هتي هڪ سمنڊ اچي رهيو آهي، جنهن جي پويان ٻيو سمنڊ هلي رهيو آهي.
}}

&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Suspended Somewhere Between: A Book of Verse|last=Ahmed|first=Akbar|publisher=PM Press|year=2011|isbn=978-1-60486-485-4|pages=i}}&lt;/ref&gt;

عطار رومي کي پنهنجو مشهور ڪتاب ''اسرارنامه'' تحفي طور ڏنو. هي ملاقات رومي جي فڪر ۽ مستقبل جي شاعري تي گهرو اثر ڇڏي وئي.

نيشابور کان پوءِ بها الدين ولد جو قافلو [[بغداد]] پهتو، جتي هنن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقاتون ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-13 |title=Rumi |url=https://www.britannica.com/biography/Rumi |access-date=2025-01-24 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ هو [[حجاز]] ويا ۽ [[حج]] ادا ڪيو. پوءِ قافلو [[دمشق]]، [[ملاطيا]]، [[ارزنجان]]، [[سيواس]]، [[قيصريه]] ۽ [[نيغده]] مان گذرندي [[قرمان]] ۾ اچي آباد ٿيو، جتي هنن ست سال گذاريا.

قرمان ۾ ئي رومي جي ماءُ ۽ ڀاءُ وفات ڪري ويا. 1225ع ۾ رومي '''گوهر خاتون''' سان شادي ڪئي. هنن کي ٻه پٽ ٿيا:

* [[سلطان ولد]]
* علاءُ الدين چلبي

پهرين زال جي وفات کان پوءِ رومي ٻي شادي ڪئي، جنهن مان کيس هڪ پٽ '''امير عليم چلبي''' ۽ هڪ ڌيءَ '''ملڪه خاتون''' پيدا ٿيا.

1 مئي 1228ع تي، غالباً [[علاءُ الدين ڪيقباد اول]] جي دعوت تي، بها الدين ولد [[اناتوليه]] جي شهر [[قونيه]] ۾ اچي مستقل طور آباد ٿيو، جيڪو ان وقت [[سلجوقي سلطنت روم]] جو اهم شهر هو.

===تعليم ۽ شمس تبريزي سان ملاقات===

{{multiple image|perrow = 2|total_width = 400|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Mawlana (&quot;Rumi&quot;) detail, meeting Shams-i Tabrizi. Cāmiʿü’s-siyer of Muhammed Tahir, Topkapı Palace Museum Library, Istanbul, H. 1230, fol. 121a.jpg
| image2    = Mawlana (&quot;Rumi&quot;) meeting Shams-i Tabrizi. Cāmiʿü’s-siyer of Muhammed Tahir, Topkapı Palace Museum Library, Istanbul, H. 1230, fol. 121a.jpg
| footer    = رومي (کاٻي پاسي) شمس تبريزي سان ملاقات ڪندي. ''جامع السير''، محمد طاهر، لڳ ڀڳ 1600ع. ٽوپقاپي محل عجائب گهر لائبريري، استنبول.
}}

بها الدين ولد هڪ [[مدرسو|مدرسي]] جو سربراهه بڻيو. سندس وفات کان پوءِ، جڏهن رومي پنجويهن سالن جو هو، تڏهن هن پنهنجي والد جي حيثيت ۽ منصب سنڀاليو. بها الدين ولد جي شاگردن مان هڪ، '''سيد برهان الدين محقق ترمذي'''، رومي کي [[شريعت]] ۽ [[طريقت]] ٻنهي ۾ تربيت ڏيندو رهيو، خاص طور تي رومي جي والد جي روحاني روايت مطابق.

رومي لڳاتار نَوَ سال برهان الدين جو مريد رهيو، تان جو 1240ع يا 1241ع ۾ برهان الدين وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ رومي جي عوامي زندگيءَ جو آغاز ٿيو. هو هڪ اسلامي فقيه بڻيو، [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪرڻ لڳو ۽ قونيه جي مسجدن ۾ وعظ ۽ خطبا ڏيڻ لڳو. هو ''مولوي'' (اسلامي استاد) جي حيثيت سان به خدمتون انجام ڏيندو رهيو ۽ مدرسي ۾ شاگردن کي تعليم ڏيندو رهيو.

هن عرصي دوران رومي [[دمشق]] جو به سفر ڪيو، جتي چيو وڃي ٿو ته هن چار سال گذاريا.

رومي جي زندگيءَ ۾ سڀ کان وڏو موڙ 15 نومبر 1244ع تي آيو، جڏهن سندس ملاقات مشهور [[درويش]] [[شمس تبريزي]] سان ٿي. هن ملاقات سندس زندگي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏي. رومي، جيڪو اڳ هڪ عالم، استاد ۽ فقيه هو، هاڻي زهد ۽ روحانيت ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويو.

صوفيت ۾ ''مرشد ۽ مريد'' جي رشتي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مريد روحاني ترقيءَ لاءِ پنهنجي مرشد جي صحبت ۾ رهي تربيت حاصل ڪندو آهي، ۽ انهيءَ رستي سان ''فنا'' جهڙي اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ ممڪن سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |date=2018-10-01 |title=Art of the Sufis - The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/essays/art-of-the-sufis |access-date=2025-03-02 |website=www.metmuseum.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

شمس تبريزي وچ اوڀر جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندو رهيو ۽ دعا گهرندو رهيو ته کيس اهڙو شخص ملي، جيڪو سندس صحبت کي برداشت ڪري سگهي. روايت موجب کيس هڪ آواز ٻڌڻ ۾ آيو:

{{blockquote|
&quot;تون ان جي بدلي ۾ ڇا ڏيندين؟&quot;
}}

شمس جواب ڏنو:

{{blockquote|
&quot;پنهنجو سر!&quot;
}}

پوءِ آواز آيو:

{{blockquote|
&quot;جنهن کي تون ڳولي رهيو آهين، اهو قونيه جو جلال الدين آهي.&quot;
}}

5 ڊسمبر 1248ع جي رات، جڏهن رومي ۽ شمس ڳالهين ۾ مصروف هئا، تڏهن شمس کي پٺئين دروازي ڏانهن سڏ ڪيو ويو. هو ٻاهر نڪتو ۽ وري ڪڏهن به نظر نه آيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hz. Mawlana and Shams |url=http://www.semazen.net/eng/show_text_main.php?id=166&amp;menuId=17 |website=semazen.net}}&lt;/ref&gt;

شمس جي گمشدگي بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. سڀ کان مشهور نظريو اهو آهي ته رومي جي ننڍي پٽ کيس قتل ڪيو. ٻيا چون ٿا ته کيس ڪفر جي الزام ۾ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شمس، جيڪو هڪ مسافر درويش هو، پنهنجي مرضي سان ٻي جاءِ ڏانهن روانو ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=de Groot |first=Rokus |date=2011 |title=Rumi and the Abyss of Longing |journal=Mawlana Rumi Review |volume=2 |pages=61–93}}&lt;/ref&gt;

هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي تائين رومي شمس جي موت جي خبر تي يقين نه ڪيو ۽ سندس واپسيءَ جو انتظار ڪندو رهيو. چاليهن ڏينهن کان پوءِ هن حقيقت کي قبول ڪيو ۽ سوڳ جي نشاني طور ڪارا ڪپڙا پائڻ شروع ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Delaney |date=2019 |title=RUMI: The Homoerotic Sufi Saint |journal=CrossCurrents |volume=69 |issue=4 |pages=365–383}}&lt;/ref&gt;

شمس سان محبت ۽ سندس وڇوڙي جو درد رومي جي شاعريءَ ۾ شدت سان ظاهر ٿيو، خاص طور تي سندس مشهور مجموعي ''[[ديوان شمس تبريزي]]'' ۾.

رومي پاڻ به شمس جي ڳولا ۾ نڪتو ۽ ٻيهر دمشق جو سفر ڪيائين. آخرڪار هن روحاني طور اهو محسوس ڪيو:

{{blockquote|
مان کيس ڇو ڳوليان؟&lt;br&gt;
مان پاڻ ئي اهو آهيان.&lt;br&gt;
سندس جوهر منهنجي اندر ڳالهائي ٿو.&lt;br&gt;
مان ته اصل ۾ پاڻ کي ئي ڳولي رهيو هوس!
}}

&lt;ref&gt;''The Essential Rumi''. Translations by Coleman Barks, p. xx.&lt;/ref&gt;

===زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات===

[[File:Ahmad ibn Hajji Abi Bakr al-Katib - Double-page Illuminated Frontispiece - Walters W6252B - Full Page.jpg|thumb|''مثنوي معنوي'' جي هڪ 1461ع واري قلمی نسخي جو روشن ٿيل ابتدائي صفحو]]

مولانا بي اختيار [[غزل]] چوندو رهندو هو، ۽ اهي غزل بعد ۾ ''ديوانِ كبير'' يا ''ديوانِ شمس تبريزي'' جي نالي سان گڏ ڪيا ويا.
شمس کان پوءِ رومي کي هڪ نئون ساٿي '''صلاح الدين زرڪوب''' مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جو ڪاتب ۽ محبوب شاگرد [[حسام الدين چلبي]] سندس ويجهو ساٿي بڻيو.
هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام الدين قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. حسام الدين رومي کي صلاح ڏني ته جيڪڏهن هو [[سنائي]] جي ''الٰهي نامه'' يا [[عطار نيشاپوري]] جي ''منطق الطير'' جهڙو ڪو ڪتاب لکي، ته اهو ڪيترن ئي روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي سگهي ٿو.
رومي مسڪرائيندي پنهنجي پڳ مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي ''[[مثنوي معنوي]]'' جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور لفظ هن ريت شروع ٿين ٿا:

{{blockquote|
نيءَ جي آواز کي ٻڌو ۽ ان جي ڪهاڻي ٻڌو،&lt;br&gt;
ته ڪيئن اها جدائيءَ جو درد بيان ڪري ٿي...
}}

&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance |date=1999 |publisher=Shambhala Publications}}&lt;/ref&gt;

حسام الدين کيس وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال ''مثنوي معنوي'' جا ڇهه دفتر حسام الدين کي املا ڪرائڻ ۾ گذاريا.
ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪندي هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو پهريون شعر آهي:

{{blockquote|
تون ڇا ڄاڻين ته منهنجي اندر ڪهڙو بادشاهه ساٿي آهي؟&lt;br&gt;
منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه ڏس، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.
}}

&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic Art and Spirituality |year=1987 |page=120}}&lt;/ref&gt;

[[File:Maulana Jelaledin Muhammad Rumi in konya.jpg|thumb|قونيه ۾ مولانا رومي جي مزار]]

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي [[قونيه]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي مختلف مذهبي برادرين سوڳ ملهايو. مقامي عيسائي ۽ يهودي به جنازي جي جلوس ۾ شامل ٿيا ۽ سندس جسد کي آخري الوداع چيو.&lt;ref name=Mojaddedi-19&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press|year=2004|page=xix}}&lt;/ref&gt;

سندس لاش کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو ''سبز گنبذ'' ({{langx|ar|قبة الخضراء}}) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ [[مولانا عجائب گهر]] جي صورت ۾ موجود آهي.
سندس قبر تي هي مشهور ڪتبو لکيل آهي:

{{blockquote|
جڏهن اسين مري وڃون، ته اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛&lt;br&gt;
اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.
}}

&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|title=Mevlana Jalal al-din Rumi}}&lt;/ref&gt;

[[جارجيا]] جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي [[تامار گرجو خاتون]] رومي جي ويجهي دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مقبري جي تعمير لاءِ مالي مدد به هن ئي فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crane |first1=H. |title=Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |date=1993 |volume=36 |issue=1 |pages=1–57}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جو هي مولانا جو مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن جا رهائشي حصا شامل آهن، اڄ به زيارت جو اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي انهن چند زيارتگاهن مان آهي، جتي تقريباً هر وڏي مذهب جا پوئلڳ حاضري ڀريندا آهن.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

===زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات===

[[File:Ahmad ibn Hajji Abi Bakr al-Katib - Double-page Illuminated Frontispiece - Walters W6252B - Full Page.jpg|thumb|''مثنوي معنوي'' جي مجموعي جي پهرين دفتر ({{langx|fa|دفتر}}) جي روشن ڪيل شروعاتي ٻٽي صفحي وارو عنواني نقش، 1461ع جو قلمي نسخو]]

مولانا رومي بي ساختي طور [[غزل]] چوندو رهندو هو، ۽ اهي فارسي غزل بعد ۾ ''ديوانِ كبير'' يا ''ديوانِ شمس تبريزي'' جي نالي سان گڏ ڪيا ويا. شمس تبريزي کان پوءِ رومي کي هڪ ٻيو ساٿي '''صلاح الدين زرڪوب''' مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جي ڪاتب ۽ محبوب شاگرد [[حسام الدين چلبي|حسام چلبي]] سندس ويجهي ساٿي جو ڪردار سنڀاليو.

هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. ان موقعي تي حسام رومي کي هڪ خيال پيش ڪيو:

{{blockquote|
جيڪڏهن اوهان [[سنائي]] جي ''الٰهي نامه'' يا [[عطار نيشاپوري]] جي ''منطق الطير'' جهڙو ڪو ڪتاب لکو، ته اهو ڪيترن ئي داستان گوئن ۽ روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي ويندو. اهي اوهان جي ڪلام مان پنهنجي دلين کي روشن ڪندا ۽ ان سان گڏ موسيقي پڻ ترتيب ڏيندا.
}}

رومي مرڪندي پنهنجي لباس مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي سندس ''[[مثنوي معنوي]]'' جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور سٽون هن ريت شروع ٿين ٿيون:

{{blockquote|
نيءَ جي سُر کي ٻڌو ۽ اها ڪهاڻي ٻڌو جيڪا هوءَ بيان ڪري ٿي،&lt;br /&gt;
ته ڪيئن هوءَ جدائيءَ جو درد ڳائي ٿي...&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance |date=1999 |publisher=Shambhala Publications |isbn=978-0-8348-2517-8 |url=https://books.google.com/books?id=cRhfAwAAQBAJ&amp;pg=PT11}}&lt;/ref&gt;
}}

حسام رومي کي وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. ان کان پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال Anatolia (اناطوليه) ۾ گذاريا، جتي هن پنهنجي هن عظيم شاهڪار ''مثنوي معنوي'' جا ڇهه دفتر حسام کي املا ڪرائي لکرايا.

ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪئي ۽ هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو آغاز هن شعر سان ٿئي ٿو:

{{blockquote|
تون ڪيئن ڄاڻين ٿو ته منهنجي اندر ڪهڙي قسم جو بادشاهه منهنجو ساٿي آهي؟&lt;br /&gt;
منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه نهار، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic Art and Spirituality |publisher=SUNY Press |year=1987 |page=120 |url=https://books.google.com/books?id=EBu6gWcT0DsC&amp;pg=PA120 |isbn=978-0-88706-174-5}}&lt;/ref&gt;
}}

[[File:Maulana Jelaledin Muhammad Rumi in konya.jpg|thumb|رومي جي مزار، [[قونيه]]]]

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي [[قونيه]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي گهڻ مذهبي آباديءَ گهرو ڏک ظاهر ڪيو. جڏهن سندس جنازو شهر مان گذري رهيو هو، تڏهن مقامي عيسائي ۽ يهودي پڻ ماڻهن جي وڏي هجوم سان گڏ کيس آخري الوداع چوڻ لاءِ موجود هئا.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو ''سبز گنبذ'' (ترڪي: ''Yeşil Türbe''، {{langx|ar|قبة الخضراء}}) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ [[مولانا عجائب گهر]] (''Mevlâna Museum'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

سندس مزار تي لکيل مشهور ڪتبو هن ريت آهي:

{{blockquote|
جڏهن اسين مري وڃون، تڏهن اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛&lt;br /&gt;
اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|title=Mevlana Jalal al-din Rumi|website=Anatolia.com|date=2 February 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020202002121/http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|archive-date=2 February 2002}}&lt;/ref&gt;
}}

[[جارجيا]] جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي [[تامار گرجو خاتون]] رومي جي ويجهن دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مزار جي تعمير لاءِ مالي سرپرستي پڻ هن ئي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crane |first1=H. |title=Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |date=1993 |volume=36 |issue=1 |pages=1–57 |id={{ProQuest|1304344524}} |doi=10.1163/156852093X00010 |jstor=3632470}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جو هي مولانا مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن لاءِ رهائشي جايون شامل آهن، اڄ به زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور زيارتگاهن مان هڪ آهي، جتي مختلف وڏن مذهبن جا پوئلڳ باقاعدي حاضري ڀريندا آهن.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

==تعليمات==
[[File:Turkey.Konya021.jpg|thumb|''مثنوي معنوي''، [[مولانا عجائب گهر]]، [[قونيه]]، [[ترڪي]]]]

فارسي ادب جي ٻين صوفي ۽ عارف شاعرن وانگر، رومي جي شاعري اهڙي محبت جو ذڪر ڪري ٿي جيڪا سڄي ڪائنات ۾ جاري ۽ ساري آهي.{{Citation needed|date=May 2024}} رومي جون تعليمات انهن اصولن جو پڻ اظهار ڪن ٿيون، جيڪي قرآن پاڪ جي انهيءَ آيت ۾ بيان ٿيل آهن، جنهن کي [[شمس تبريزي]] نبوي هدايت جو نچوڙ قرار ڏنو هو:

{{blockquote|
&quot;ڄاڻو ته الله کان سواءِ ڪو معبود ناهي، ۽ پنهنجي گناهه جي بخشش گهرو.&quot; (القرآن 47:19)
}}

شمس تبريزي جي تشريح موجب، آيت جو پهريون حصو انسانيت کي ''[[توحيد]]'' (الله جي يڪتائي) جي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو حصو انسان کي پنهنجي نفساني وجود جي نفي ڪرڻ سيکاري ٿو. رومي جي فڪر ۾ توحيد جو مڪمل تجربو محبت وسيلي حاصل ٿئي ٿو. هن پنهنجي هڪ شعر ۾ محبت کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

{{blockquote|
محبت اها باهه آهي، جيڪا جڏهن ڀڙڪي ٿي ته هميشه رهندڙ محبوب کان سواءِ هر شيءِ کي ساڙي ختم ڪري ڇڏي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=William C. |last=Chittick|title=RUMI, JALĀL-AL-DIN vii. Philosophy|url=http://www.iranicaonline.org/articles/rumi-philosophy|year=2017|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt;
}}

رومي جي هن اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ جي آرزو سندس مشهور ڪتاب ''[[مثنوي معنوي]]'' جي هيٺين شعر مان ظاهر ٿئي ٿي:&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.dar-al-masnavi.org/n-III-3901.html|title=The Mathnawî-yé Ma'nawî – Rhymed Couplets of Deep Spiritual Meaning of Jalaluddin Rumi.|author=Ibrahim Gamard}}&lt;/ref&gt;

{{Verse translation|italicsoff=y|rtl1=y
|{{lang|fa|rtl=yes
|از جمادی مُردم و نامی شدم
وز نما مُردم به حیوان برزدم
مُردم از حیوانی و آدم شدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم؟
حملهٔ دیگر بمیرم از بشر
تا برآرم از ملائک بال و پر
وز ملک هم بایدم جستن ز جو
کل شیء هالک الا وجهه
بار دیگر از ملک پران شوم
آنچ اندر وهم ناید آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
گویدم که انا الیه راجعون}}

|مان جمادي (بي جان) حالت مان مري ٻوٽو بڻيس،
ٻوٽي واري حالت مان مري جانور جي درجي تي پهتس،
جانور واري حالت مان مري انسان بڻيس،
پوءِ مان مرڻ کان ڇو ڊڄان؟ مرڻ سان ڪڏهن به گهٽ نه ٿيو آهيان.

ايندڙ مرحلي ۾ مان انساني حالت کان به مري ويندس،
ته جيئن فرشتن وانگر پر ۽ بال حاصل ڪري اڏامي سگهان،
۽ پوءِ فرشتن جي حالت کان به اڳتي وڌڻو پوندو،
ڇاڪاڻ⁠تہ هر شيءِ فنا ٿيڻ واري آهي سواءِ سندس چهري جي.

وري هڪ ڀيرو فرشتن جي حالت کان به گذري ويندس،
۽ اهڙو بڻجي ويندس جيڪو تصور ۾ به نه اچي سگهي،
پوءِ مان عدم بڻجي ويندس،
۽ عدم مون کي چوي ٿو:
[[انا لله و انا اليه راجعون|بيشڪ اسين الله جا آهيون ۽ ڏانهنس ئي موٽي وينداسين]].
}}

''مثنوي معنوي'' ۾ رومي تمثيلون، روزمرهه زندگيءَ جا واقعا، قرآني آيتون ۽ انهن جون تشريحون، ۽ مابعدالطبيعاتي خيال هڪ وسيع ۽ نفيس فڪري ڄار ۾ پروئي ڇڏيا آهن.

رومي موسيقي، شاعري ۽ رقص کي الله تائين پهچڻ جو هڪ اهم روحاني ذريعو سمجهندو هو. سندس نظر ۾ موسيقي انسان کي پنهنجي سموري وجود سان الٰهي حقيقت ڏانهن متوجهه ڪري ٿي، ايتري قدر جو روح هڪ ئي وقت فنا ۽ ٻيهر زنده محسوس ٿئي ٿو. انهن ئي خيالن مان [[گردش ڪندڙ درويش]]ن (Whirling Dervishes) جي رسم وجود ۾ آئي.

رومي جي تعليمات بعد ۾ [[مولوي سلسلو|مولويه سلسلي]] جو بنياد بڻيون، جنهن کي سندس پٽ [[سلطان ولد]] منظم ڪيو. رومي [[سماع]] جي حوصلا افزائي ڪندو هو، جنهن ۾ موسيقي ٻڌڻ، روحاني وجد ۾ گردش ڪرڻ ۽ مقدس رقص شامل آهن.

مولويه روايت ۾ ''سماع'' روحاني عروج جي هڪ رمزي سفر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سالڪ عقل ۽ محبت وسيلي ڪامل هستي ڏانهن وڌي ٿو. هن سفر دوران سالڪ سچائي ڏانهن رخ ڪري ٿو، محبت ذريعي ترقي ڪري ٿو، پنهنجي انا کي ڇڏي ڏئي ٿو، حقيقت کي سڃاڻي ٿو ۽ آخرڪار ڪامل منزل تي پهچي ٿو. پوءِ هو وڌيڪ پختگي سان واپس موٽي اچي سڄي مخلوق سان محبت ۽ خدمت جو رستو اختيار ڪري ٿو، بغير ڪنهن مذهبي، نسلي، طبقاتي يا قومي فرق جي.{{citation needed|date=September 2016}}

''مثنوي معنوي'' جي ٻين شعرن ۾ رومي محبت جي آفاقي پيغام کي هن ريت بيان ڪري ٿو:

{{blockquote|
عاشق جو سبب ٻين سڀني سببن کان جدا آهي؛&lt;br /&gt;
محبت الله جي اسرارن کي سمجهڻ جو اصطرلاب آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Naini |first=Majid |title=The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love}}&lt;/ref&gt;
}}

رومي جو سڀ کان پسنديده ساز [[ني (ساز)|ني]] (ٻنڊو بانسري) هو.&lt;ref name=&quot;BBC-Haviland&quot; /&gt;

==اهم تصنيفون==

رومي جي شاعري کي عام طور تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''[[رباعي]]'' (چؤسٽا)، ''[[غزل]]''، ''ديوان'' ۽ ''مثنوي'' جا ڇهه دفتر. سندس نثري تصنيفن ۾ ''خطبا''، ''مڪتوبات'' ۽ ''ست مجلسون'' شامل آهن.

===شعري تصنيفون===
[[File:Bowl of Reflections, early 13th century.jpg|thumbnail|رومي جي شاعري سان سينگاريل ''تفڪر جو پيالو''، تيرهين صديءَ جي شروعات؛ [[بروڪلن عجائب گهر]]]]

* رومي جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[مثنوي معنوي]]'' ({{lang|fa|مثنوی معنوی}}) آهي. هي ڇهن دفترن تي مشتمل طويل نظم فارسي صوفي ادب جي امير روايت ۾ انتهائي بلند مقام رکي ٿي ۽ ان کي اڪثر ''&quot;فارسي زبان جو قرآن&quot;'' پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press (Kindle Edition)|year=2004|page=xix}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdul Rahman Jami notes:
{{blockquote|{{lang|fa|من چه گویم وصف آن عالی‌جناب — نیست پیغمبر ولی دارد کتاب}}

{{lang|fa|مثنویّ معنویّ مولوی — هست قرآن در زبان پهلوی}}
}}

{{blockquote|
انهيءَ عظيم شخص جي تعريف ۾ مان ڇا چوان؟&lt;br /&gt;
هو نبي ته ناهي، پر هڪ ڪتاب کڻي آيو آهي؛&lt;br /&gt;
مولويءَ جي مثنوي معنوي&lt;br /&gt;
فارسي زبان ۾ قرآن آهي.
}}
&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي شارحن ۽ محققن مثنوي کي عالمي ادب جي سڀ کان وڏي روحاني ۽ عرفاني شاعري قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press (Kindle Edition)|year=2004|pages=xii–xiii}}&lt;/ref&gt;

هن تصنيف ۾ لڳ ڀڳ 27,000 شعر شامل آهن،&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Oneworld Publications, 2008 (revised edition). p. 306.&lt;/ref&gt; ۽ هر شعر ٻن مصرعن تي مشتمل آهي جن ۾ اندروني قافيو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Mojaddedi-19&quot;/&gt;

جيتوڻيڪ ''مثنوي'' جي صنف ۾ مختلف بحرن جو استعمال ٿيندو رهيو، پر رومي جي هن تصنيف کان پوءِ جيڪا بحر هن استعمال ڪئي، سا مثنوي شاعري جي معياري بحر بڻجي وئي. هن بحر جو سڀ کان پراڻو معلوم استعمال 1131ع کان 1139ع جي وچ ۾ ''گردڪوه'' جي نزاري اسماعيلي قلعي ۾ ملي ٿو، جنهن بعد عطار ۽ رومي جهڙن صوفي شاعرن ان روايت کي وڌيڪ ترقي ڏني.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virani |first1=Shafique N. |title=Persian Poetry, Sufism and Ismailism: The Testimony of Khwājah Qāsim Tushtarī's Recognizing God |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |date=January 2019 |volume=29 |issue=1 |pages=17–49 |doi=10.1017/S1356186318000494 |s2cid=165288246}}&lt;/ref&gt;

* رومي جي ٻي وڏي شاعراڻي تصنيف ''[[ديوانِ شمس تبريزي]]'' ({{lang|fa|دیوان شمس تبریزی}}) يا ''ديوانِ كبير'' آهي، جيڪا سندس روحاني مرشد [[شمس تبريزي]] جي نالي سان منسوب آهي.

هن ديوان ۾ لڳ ڀڳ 35,000 فارسي شعر ۽ 2,000 رباعيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teaching, and Poetry of Jalâl al-Din Rumi'' (2008), p. 314.&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه هن ۾:
* 90 عربي غزل،
* 19 عربي رباعيون،&lt;ref&gt;[http://www.dar-al-masnavi.org/about.html Dar al-Masnavi Website]&lt;/ref&gt;
* ترڪي ۽ فارسي جي گڏيل انداز (مخلوط زبان) ۾ چند درجن شعر،&lt;ref&gt;Mecdut MensurOghlu: “The Divan of Jalal al-Din Rumi contains 35 couplets in Turkish and Turkish-Persian...”&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008.&lt;/ref&gt;
* ۽ يوناني زبان جا 14 شعر شامل آهن.&lt;ref name=Dedes1993/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.opoudjis.net/Play/rumiwalad.html |title=Greek Verses of Rumi &amp; Sultan Walad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008.&lt;/ref&gt;

===نثري تصنيفون===

* '''[[فيه ما فيه]]''' ({{lang|fa|فیه ما فیه}}، ''جيڪو آهي، سو آهي'') رومي جي 71 تقريرن ۽ مجلسن جو مجموعو آهي. اهي تقريرون مختلف موقعن تي سندس شاگردن جي سامهون ڪيون ويون هيون. هي ڪتاب رومي پاڻ نه لکيو، بلڪه سندس مريدن پنهنجن نوٽن جي بنياد تي مرتب ڪيو.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Chapter 7.&lt;/ref&gt;

''فِيه ما فِيه'' جي ٻولي گفتگو واري ۽ سادي آهي، جيڪا وچولي طبقي جي مردن ۽ عورتن کي مخاطب ڪري ٿي، تنهنڪري ان ۾ ادبي پيچيدگيون ۽ لفظي صنعتون نسبتاً گهٽ آهن.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 292.&lt;/ref&gt;

* '''ست مجلسون''' ({{lang|fa|مجالس سبعه}}) رومي جي ست فارسي خطبن يا واعظن تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف مجلسن ۾ بيان ڪيا ويا هئا.

انهن خطبن ۾:
** قرآن پاڪ جي آيتن جي تشريح،
** حديثن جي وضاحت،
** [[سنائي]]، [[عطار نيشاپوري]] ۽ ٻين شاعرن جي شعرن جا حوالا،
** ۽ رومي جي پنهنجي شاعري پڻ شامل آهي.

روايت موجب [[شمس تبريزي]] کان پوءِ رومي اهي خطبا معزز ماڻهن ۽ خاص طور تي صلاح الدين زرڪوب جي درخواست تي بيان ڪيا. انهن جي ٻولي نسبتاً سادي آهي، پر عربي حوالن، تاريخي واقعن ۽ حديثن جي استعمال مان رومي جي اسلامي علمن تي عبور واضح ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 293.&lt;/ref&gt;

* '''مڪتوبات''' ({{lang|fa|مکاتیب}} يا {{lang|fa|مکتوبات}}) رومي جي فارسي خطن جو مجموعو آهي، جيڪي هن پنهنجي مريدن، خاندان جي ماڻهن، حڪمرانن ۽ بااثر شخصيتن ڏانهن لکيا.

هي خط ڏيکارين ٿا ته رومي پنهنجي خاندان جي معاملن، مريدن جي تربيت ۽ پنهنجي روحاني جماعت جي انتظام ۾ سرگرم هو. ''فِيه ما فِيه'' ۽ ''مجالس سبعه'' جي ڀيٽ ۾ هنن خطن جو اسلوب وڌيڪ ادبي، نفيس ۽ درٻاري نوعيت جو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اميرن، وزيرن ۽ بادشاهن کي مخاطب ڪري لکيا ويا هئا.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 295.&lt;/ref&gt;

==مذهبي فڪر ۽ نظريو==

ٻين مذهبن بابت حوالن جي موجودگي جي باوجود، رومي اسلام جي برتريءَ جو واضح قائل نظر اچي ٿو. هڪ مسلمان جي حيثيت سان رومي قرآن پاڪ جي واکاڻ ڪري ٿو، نه رڳو مسلمانن جي مقدس ڪتاب طور، پر حق ۽ باطل ۾ فرق ڪرڻ واري معيار طور پڻ. ان لحاظ کان قرآن انسانيت لاءِ هدايت نامو آهي ۽ انهن لاءِ رهنما آهي جيڪي ڪائنات جي حقيقت کي سمجهڻ چاهين ٿا.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 51&lt;/ref&gt;

رومي جي نظر ۾ اسلام جا نبي روحاني ترقيءَ جي بلند ترين درجي تي فائز آهن ۽ الله جي سڀ کان ويجهو آهن. رومي جي تصنيفن ۾ حضرت محمد ﷺ سڀني اڳوڻن نبين جو مڪمل ترين نمونو طور پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 52&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ رومي اسلام سان پنهنجي وابستگيءَ جو کليل اظهار ڪري ٿو، سندس تصنيفن ۾ مذهبي رواداريءَ جا به ڪيترائي آثار ملن ٿا. رومي جي خيال موجب مختلف مذهبن جي بنيادي حقيقت هڪ ئي آهي. اختلاف اصل حقيقت ۾ نه، پر عقيدن ۽ مذهبي تشريحن ۾ آهي. ان ڪري رومي عيسائيت تي تنقيد ڪندي چوي ٿو ته هن خدا جي تصور تي غير ضروري پيچيدگيون ۽ اضافي بناوتون مڙهي ڇڏيون آهن.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 53&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به رومي اعلان ڪري ٿو:

{{blockquote|
&quot;چراغ ته مختلف آهن، پر روشني ساڳي آهي؛ اها هڪ ئي سرچشمي کان اچي ٿي.&quot;
}}&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 55&lt;/ref&gt;

[[شبلي نعماني]] پنهنجي ڪتاب ''[[سوانح مولانا روم]]'' ۾ دليل ڏنو ته رومي کي رڳو هڪ صوفي شاعر طور نه ڏسڻ گهرجي، پر هڪ سنجيده اسلامي متڪلم ۽ عالم طور پڻ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Haq |first=Sirajul |title=Maqalat e Shibli ka adbi aur tanqeedi jaiza |type=PhD |publisher=Department of Urdu, [[دهلي يونيورسٽي]] |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/439484 |language=ur |page=114 |year=2021}}&lt;/ref&gt;

رومي جي روحاني بصيرت فرقيوارانه حدبندين کان گهڻو مٿانهين هئي. سندس هڪ رباعي ۾ اچي ٿو:

{{Verse translation|italicsoff=y|rtl1=y
|{{lang|fa|rtl=yes|در راه طلب عاقل و دیوانه یکی است
در شیوه‌ی عشق خویش و بیگانه یکی است
آن را که شراب وصل جانان دادند
در مذهب او کعبه و بتخانه یکی است}}
|attr1=رباعي 305
|طلب جي راهه ۾ داناءُ ۽ ديوانو هڪجهڙا آهن؛
عشق جي واٽ ۾ پنهنجو ۽ پرائو هڪجهڙا آهن؛
جنهن کي محبوب جي وصال جي شراب نصيب ٿي،
تنهن جي نظر ۾ ڪعبو ۽ بتخانو هڪجهڙا آهن.&lt;ref&gt;Rumi: 53 Secrets from the Tavern of Love, trans. by Amin Banani and Anthony A. Lee, p. 3&lt;/ref&gt;
}}

قرآن پاڪ مطابق حضرت محمد ﷺ الله جي طرفان سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي موڪليا ويا.&lt;ref&gt;{{citation|url=http://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=21&amp;verse=107|title=Verse (21:107) – English Translation}}&lt;/ref&gt; ان حوالي سان رومي لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;محمد ﷺ جو نور دنيا ۾ ڪنهن زرتشتي يا يهودي کي به محروم نٿو ڇڏي. سندس سعادت جو سايو سڀني تي پکڙجي. هو گمراهه ماڻهن کي ريگستان مان ڪڍي سڌي واٽ ڏانهن وٺي وڃي ٿو.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|page=163|title=Rumi and Islam|first=Ibrahim |last=Gamard|isbn=978-1-59473-002-3|year=2004|publisher=SkyLight Paths }}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به رومي اسلام جي برتريءَ تي زور ڏيندي چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;محمد ﷺ جو نور هزارين شاخن ۾ ورهائجي ويو آهي، اهڙيءَ طرح هن دنيا ۽ آخرت کي پنهنجي احاطي ۾ آڻي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن محمد ﷺ انهن شاخن مان رڳو هڪ جو پردو به هٽائي ڇڏين، ته هزارين راهب ۽ پادري پنهنجن ڪوڙن عقيدن جون زنجيرون ٽوڙي ڇڏين.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|first=Ibrahim |last=Gamard|page=177|title=Rumi and Islam|isbn=978-1-59473-002-3|year=2004|publisher=SkyLight Paths }}&lt;/ref&gt;

رومي جي ڪيترين ئي شاعريءَ مان ظاهري مذهبي عملن جي اهميت ۽ قرآن پاڪ جي مرڪزي حيثيت نمايان ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2000|pp=407–408}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|
خدا جي قرآن ڏانهن پناهه وٺو ۽ ان ۾ داخل ٿيو؛&lt;br&gt;
اتي نبين جي ارواحن سان گڏجي وڃو.&lt;br&gt;
هي ڪتاب نبين جا احوال بيان ڪري ٿو؛&lt;br&gt;
اهي سڀئي عظمت جي پاڪ سمنڊ جون مڇيون آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2000|p=408}}&lt;/ref&gt;
}}

رومي فرمائي ٿو:

{{blockquote|
&lt;poem&gt;
جيستائين مان زنده آهيان، قرآن جو خادم آهيان.
مان محمد مصطفى ﷺ جي واٽ جي مٽي آهيان.
جيڪڏهن ڪو منهنجي قولن مان ان جي ابتڙ ڪجهه نقل ڪري،
ته مان ان کان بيزار آهيان ۽ اهڙن لفظن کان ناراض آهيان.
&lt;/poem&gt;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html|title=Rumi and Self Discovery|publisher=Dar al Masnavi|first=Ibrahim |last=Gamard}}&lt;/ref&gt;

رومي هڪ ٻي جاءِ تي چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;مون دنيا ۽ آخرت جي خواهشن کان پنهنجون اکيون سِبي ڇڏيون آهن؛ اهو سبق مون محمد ﷺ کان سکيو آهي.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|title=Rumi and Islam|first=Ibrahim |last=Gamard|publisher=SkyLight Paths|year=2004|page=169|isbn=978-1-59473-002-3}}&lt;/ref&gt;

''مثنوي'' جي شروعات ۾ رومي لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;Hadha kitâbu 'l-mathnawîy wa huwa uSûlu uSûli uSûli 'd-dîn wa kashshâfu 'l-qur'ân.&quot;

&quot;هي مثنويءَ جو ڪتاب آهي، ۽ اهو دين جي بنيادن جي به بنياد آهي، ۽ قرآن جو شارح آهي.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.dar-al-masnavi.org/about_masnavi.html|title=About the Masnavi|publisher=Dar Al-Masnavi}}&lt;/ref&gt;

[[هادي سبزواري]]، جيڪو ايران جي اوڻيهين صديءَ جي اهم فلسفين مان شمار ٿئي ٿو، پنهنجي ''مثنوي'' تي فلسفيانه شرح جي مهاڳ ۾ لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;هي قرآن جي منظوم تفسير ۽ ان جي باطني اسرارن جي وضاحت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مثنوي جو وڏو حصو قرآن جي روشن آيتن جي تشريح، نبوي ارشادن جي وضاحت ۽ قرآن جي نور جا تجلا آهن. مثنوي ۾ قرآن جي خزاني مان فلسفيانه حڪمت جو وڏو ذخيرو ملي ٿو. حقيقت ۾ هن نظم ۾ اسلامي شريعت، صوفي طريقت ۽ الهي حقيقت (حقيقت) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. رومي جو ڪمال اهو آهي جو هن عقل، فڪر، بصيرت ۽ روحاني الهام سان شريعت، طريقت ۽ حقيقت کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tasbihi |first1=Eliza |title=Sabzawārī's Sharḥ-i Asrār: A Philosophical Commentary on Rūmīʾs 'Mathnawī' |journal=Mawlana Rumi Review |date=2016 |volume=7 |pages=175–196 |doi=10.1163/25898566-00701009 |jstor=45236376}}&lt;/ref&gt;

[[سيد حسين نصر]] لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;اڄ ايران ۾ رومي بابت وڏي ۾ وڏي علمي اختيار رکندڙ شخصيتن مان هڪ هادي حائري پنهنجي اڻڇپيل تحقيق ۾ ڏيکاريو آهي ته ديوان ۽ مثنوي جا لڳ ڀڳ 6,000 شعر عملي طور قرآن جي آيتن جا فارسي شاعريءَ ۾ سڌا ترجما آهن.&quot;
}}&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein, &quot;Rumi and the Sufi Tradition,&quot; in Chelkowski (ed.), ''The Scholar and the Saint'', p. 183&lt;/ref&gt;

رومي پنهنجي ''[[ديوان (شاعري)|ديوان]]'' ۾ چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;صوفي حضرت محمد ﷺ سان اهڙيءَ طرح وابسته آهي، جيئن [[ابو بڪر صديق]] رضي الله عنه.&quot;
}}&lt;ref&gt;Quoted in Ibrahim Gamard, ''Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses — Annotated and Explained'', p. 171.&lt;/ref&gt;

==ٻولي==

رومي جون تصنيفون سندس مادري ٻولي [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ لکيل آهن. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[عربي]] ٻوليءَ،&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis&quot; /&gt; [[قديم اناطولي ترڪي]] جا ڪي لفظ&lt;ref name=&quot;Annemarie Schimmel&quot; /&gt; ۽ [[ڪپاڊوڪيائي يوناني]] ٻوليءَ جا به چند لفظ استعمال ڪيا آهن.&lt;ref name=Dedes1993&gt;{{cite journal |last1=Δέδες |first1=Δ. |year=1993 |title=Ποιήματα του Μαυλανά Ρουμή |trans-title=Poems by Mowlānā Rūmī |journal=Τα Ιστορικά |volume=10 |issue=18–19 |pages=3–22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Meyer |first1=Gustav |title=Die griechischen Verse im Rabâbnâma. |journal=Byzantinische Zeitschrift |date=1895 |volume=4 |issue=3 |doi=10.1515/byzs.1895.4.3.401 |s2cid=191615267}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/Play/rumiwalad.html|title=Greek Verses of Rumi &amp; Sultan Walad|website=uci.edu|date=22 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120805175317/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/Play/rumiwalad.html|archive-date=5 August 2012}}&lt;/ref&gt;

رومي جو اثر قومي سرحدن ۽ نسلي فرقن کان گهڻو مٿانهون رهيو آهي. [[ايراني]], [[افغان]], [[تاجڪ]], [[ترڪ]], [[ڪرد]], [[ڪپاڊوڪيائي يوناني]], [[وچ ايشيائي قومون|وچ ايشيا جا مسلمان]] ۽ [[هندستاني برصغير]] جا مسلمان گذريل ستن صدين کان سندس روحاني ورثي کي وڏي عزت ۽ محبت سان ڏسندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;hurriyetdailynews.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.hurriyetdailynews.com/rumi-work-translated-into-kurdish-77675 | title=Rumi work translated into Kurdish|website=Hürriyet Daily News | date=30 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr1&quot;&gt;{{cite book |last=Seyyed |first=Hossein Nasr |title=Islamic Art and Spirituality |publisher=Suny Press |year=1987 |page=115 |quote=Jalal al-Din was born in a major center of Persian culture, Balkh, from Persian speaking parents, and is the product of that Islamic Persian culture which in the 7th/13th century dominated the 'whole of the eastern lands of Islam and to which present day Persians as well as Turks, Afghans, Central Asian Muslims and the Muslims of the Indo-Pakistani subcontinent are heir. It is precisely in this world that the sun of his spiritual legacy has shone most brillianty during the past seven centuries. The father of Jalal al-Din, Muhammad ibn Husayn Khatibi, known as Baha al-Din Walad and entitled Sultan al-'ulama', was an outstanding Sufi in Balkh connected to the spiritual lineage of Najm al-Din Kubra.}}&lt;/ref&gt;

رومي جي شاعريءَ نه رڳو [[فارسي ادب]] تي اثر وڌو، پر [[عثماني ترڪي ٻولي]], [[چغتائي ٻولي]], [[پشتو]], [[ڪردي ٻوليون|ڪردي]], [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي]] جي ادبي روايتن کي به گهري نموني متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;hurriyetdailynews.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rahman |first=Aziz |date=27 August 2015 |title=Nazrul: The rebel and the romantic |work=Daily Sun |url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/70741/Nazrul:-The-rebel-and-the-romantic |url-status=dead |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417122146/http://www.daily-sun.com/printversion/details/70741/Nazrul:-The-rebel-and-the-romantic |archive-date=17 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/339651/A-tribute-to-Jalaluddin-Rumi|newspaper=Daily Sun|last=Khan|first=Mahmudur Rahman|date=30 September 2018|title=A tribute to Jalaluddin Rumi|archive-date=6 July 2024|access-date=20 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706015539/https://www.daily-sun.com/printversion/details/339651/A-tribute-to-Jalaluddin-Rumi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


==ورثو==

===عالمي مقبوليت===
[[File:Mevlana ziyareti Mustafa Paşa.jpg|thumb|[[لالا مصطفى پاشا]] (&quot;مصطفى پاشا&quot;) تقريباً 1580ع ۾ [[قونيه]] ۾ مولانا رومي جي مزار جي زيارت ڪندي، جتي ڦرندڙ درويش پڻ موجود آهن]]

رومي جي تصنيفن جو ترجمو دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ڪيو ويو آهي، جن ۾ روسي، جرمن، اردو، ترڪي، عربي، بنگالي، فرينچ، اطالوي، اسپيني، تيلگو ۽ ڪنڙ شامل آهن. سندس ڪلام کي وڌندڙ اندازن ۾ پيش ڪيو پيو وڃي، جهڙوڪ موسيقيءَ جا پروگرام، ورڪشاپون، مطالعاتي نشستون، رقصي مظاهرا ۽ ٻيون فني پيشڪشون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rumi.net|title=Rumi Network by Shahram Shiva – The World's Most Popular Website on Rumi|work=rumi.net}}&lt;/ref&gt;

[[ڪولمين بارڪس]] پاران رومي جي شاعريءَ جي انگريزي تشريحن جون پنج لک کان وڌيڪ ڪاپيون دنيا ڀر ۾ وڪرو ٿيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ut.ac.ir/en/dr-braks/dr-barks.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060507142950/http://www.ut.ac.ir/en/dr-braks/dr-barks.htm|url-status=dead|archive-date=7 May 2006|title=University of Tehran|work=ut.ac.ir}}&lt;/ref&gt; ۽ رومي آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيا ويندڙ شاعرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;Curiel, Jonathan, [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]] Staff Writer, ''Islamic verses: The influence of Muslim literature in the United States has grown stronger since the 11 Sep attacks'' (6 February 2005)&lt;/ref&gt;

[[اتر هندستان]] ۾ هڪ مشهور يادگار دروازو [[رومي دروازو]] موجود آهي، جيڪو [[لکنؤ]] (رياست [[اتر پرديش]] جو گاديءَ وارو هنڌ) ۾ واقع آهي ۽ رومي جي نالي سان منسوب آهي.

هندستاني فلمساز [[مظفر علي]]، جيڪو لکنؤ سان تعلق رکي ٿو، 2001ع ۾ ''رومي اِن دي لينڊ آف خسرو'' نالي دستاويزي فلم ٺاهي، جنهن ۾ رومي ۽ [[امير خسرو]] جي ڪلام تي ٻڌل موسيقيءَ جا پروگرام پيش ڪيا ويا آهن ۽ ٻنهي شاعرن جي زندگين جي هڪجهڙائين کي اجاگر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rumi in the Land of Khusrau (Full Movie) |url=https://www.youtube.com/watch?v=RcwcL_IfKZg }}&lt;/ref&gt;

===ايراني دنيا===

رومي ۽ [[ايران]] جي وچ ۾ ثقافتي، تاريخي ۽ لساني لاڳاپن سبب رومي ايراني ادب جي هڪ علامتي شخصيت بڻجي ويو آهي. رومي جا ڪيترائي اهم محقق، جهڙوڪ فروزانفر، نائني ۽ سبزواري وغيره، جديد ايران سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis 2000&quot;&gt;Franklin Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Oneworld Publications, 2000.&lt;/ref&gt;

رومي جي شاعري ايران جي ڪيترن ئي شهرن جي ڀتين تي لکيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي، فارسي موسيقيءَ ۾ ڳائي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis 2000&quot; /&gt; ۽ اسڪولي درسي ڪتابن ۾ پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;See for example 4th grade Iranian school book where the story of the Parrot and Merchant from the Mathnawi is taught to students&lt;/ref&gt;

رومي جو ڪلام [[ايراني موسيقي]] ۽ [[افغان موسيقي]] جي گهڻي حصي جو بنياد بڻيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = The Overlook Press| isbn = 978-1-59020-378-1| last = Hiro| first = Dilip| title = Inside Central Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Uyar |first1=Yaprak Melike |last2=Beşiroğlu |first2=Ş. Şehvar |title=Recent representations of the music of the Mevlevi Order of Sufism}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جون جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ واريون پيشڪشون [[محمد رضا شجريان]]، [[شهرام ناظري]]، [[داود آزاد]] ۽ [[استاد محمد هاشم چيشتي]] پاران ڪيون ويون آهن.

===مولويه صوفي سلسلو؛ رومي ۽ ترڪي===
{{Main|Mevlevi Order|Sama (Sufism)}}

مولويه صوفي سلسلو رومي جي وفات کان پوءِ 1273ع ۾ سندس مريدن طرفان قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chnm.gmu.edu/worldhistorysources/r/172/whm.html%7ctitle=Sufism%7cwork=gmu.edu|title=Sufism|work=gmu.edu}}&lt;/ref&gt;

رومي جي پهرين جانشين صلاح الدين زرڪوب ٿيڻا هئا، جيڪي تقريباً ڏهه سال رومي جي خدمت ۾ رهيا. رومي کين وڏي عزت ڏيندو هو. زرڪوب اڻپڙهيل هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن لفظن جي ادائيگيءَ ۾ غلطي ڪندا هئا، پر رومي انهن لفظن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ استعمال ڪري سندن احترام ۽ عاجزيءَ جو اظهار ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=افشاری |first1=مهران |url=https://rch.ac.ir/article/Details?id=14559 |title=Rumi's Special Companion Salah-eddin Zarkoub }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523135633/https://rch.ac.ir/article/Details?id=14559 |date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt;

زرڪوب جي وفات کان پوءِ [[حسام الدين چلبي]] سلسلي جي سربراهي سنڀالي. سندن وفات (1284ع) کان پوءِ رومي جي پٽ [[سلطان ولد]] کي سلسلي جو وڏو مرشد مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamicsupremecouncil.org/bin/site/wrappers/spirituality-mevlevi.html/}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ سلسلي جي قيادت مسلسل رومي جي خاندان وٽ [[قونيه]] ۾ رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title= Mevlâna Celâleddin Rumi |url= http://www.mevlana.net/celebi.htm }}&lt;/ref&gt;

مولوي درويش، جن کي ''ڦرندڙ درويش'' (Whirling Dervishes) پڻ چيو وڃي ٿو، ''[[ذڪر]]'' کي [[سماع]] جي صورت ۾ ادا ڪن ٿا. رومي جي زماني ۾ سندس مريد موسيقي ۽ دائري ۾ ڦرڻ واريون روحاني مشقون ڪندا هئا.

روايت مطابق رومي پاڻ به هڪ ماهر موسيقار هو ۽ ''[[رباب]]'' وڄائيندو هو، جيتوڻيڪ سندس پسنديده ساز ''[[ني (بانسري)|ني]]'' يعني بانسري هئي.&lt;ref name=&quot;order&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hayatidede.org/V1/about_moa.html|title=About the Mevlevi Order of America}}&lt;/ref&gt;

سماع دوران جيڪا موسيقي وڄائي ويندي آهي، اها ''مثنوي''، ''ديوان ڪبير'' ۽ [[سلطان ولد]] جي شاعريءَ تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;order&quot; /&gt;

عثماني سلطنت جي دور ۾ مولويه سلسلي ڪيترائي مشهور شاعر ۽ موسيقار پيدا ڪيا، جن ۾ شيخ غالب، اسماعيل رسوحي دده، اسرار دده، حالت آفندي ۽ غوثي دده شامل آهن.

[[File:Turkey.Konya008.jpg|left|thumb|رومي جي مزار، [[قونيه]]، [[ترڪي]]]]

1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي حڪومت ڦرندڙ درويشن کي هر سال قونيه ۾ پنهنجي تقريب منعقد ڪرڻ جي اجازت ڏني.

مولانا ميلو هر سال ڊسمبر ۾ ٻن هفتن تائين جاري رهندو آهي. ان جو اختتامي ڏينهن 17 ڊسمبر هوندو آهي، جيڪو مولانا جي وصال جو ڏينهن آهي ۽ ''شبِ عروس'' ({{langx|fa|شبِ عُرس}}) سڏيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي &quot;وصال جي رات&quot;، يعني خدا سان روحاني ملاپ جي رات.&lt;ref name=&quot;urs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kloosterman.be/intro/}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ترڪي جي [[مولويه]] [[سماع]] تقريب کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي شاهڪار روايتن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/39eur_uk.htm The Mevlevi Sema Ceremony] [[يونيسڪو]]&lt;/ref&gt;

[[File:5000 TL A reverse.jpg|thumb|1981ع کان 1994ع تائين 5000 ترڪي ليرا جي نوٽ جي پٺئين پاسي رومي ۽ سندس مزار]]

1981ع کان 1994ع تائين جاري ٿيندڙ 5000 ترڪي ليرا جي نوٽن تي رومي ۽ سندس مزار جي تصوير ڇاپي وئي هئي.&lt;ref&gt;Banknote Museum: 7. Emission Group—Five Thousand Turkish Lira&lt;/ref&gt;

===مذهبي وابستگي===

[[ايڊورڊ جي. برائون]] جي مطابق فارسي تصوف جا ٽي وڏا شاعر، يعني رومي، [[سنائي]] ۽ [[فريد الدين عطار]]، سڀ سني مسلمان هئا ۽ سندن شاعري پهرين ٻن خليفن [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] جي ساراهه سان ڀرپور آهي.&lt;ref&gt;Browne, Edward G., ''A Literary History of Persia from the Earliest Times Until Firdawsh'', p. 437.&lt;/ref&gt;

[[انيماري شيمل]] موجب صفوي سلطنت ۾ 1501ع کان پوءِ اثنا عشري شيعت کي سرڪاري مذهب بڻائڻ کان پوءِ ڪجهه شيعا ليکڪن رومي ۽ عطار جهڙن صوفي شاعرن کي پنهنجي روايت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;Schimmel, Annemarie, ''Deciphering the Signs of God'', p. 210.&lt;/ref&gt;

===اٺ سؤ ساله جشن===

[[File:Mawlana Rumi - Stamp Afghanistan 1968.jpg|thumb|1968ع جي افغان ٽپال ٽڪيٽ تي رومي]]

افغانستان ۾ رومي کي ''مولانا''، ترڪي ۾ ''مولانا (ميولانا)'' ۽ ايران ۾ ''مولوي'' سڏيو وڃي ٿو.

افغانستان، ايران ۽ ترڪي جي مستقل نمائندن جي تجويز تي [[يونيسڪو]] 2007ع کي رومي جي پيدائش جي اٺ سؤ ساله جشن سان منسوب ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zaman.com/?bl=culture&amp;alt=&amp;hn=30647}}&lt;/ref&gt;

6 سيپٽمبر 2007ع تي يونيسڪو جي هيڊڪوارٽر ۾ باضابطه تقريب منعقد ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=34694&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html }}&lt;/ref&gt;

يونيسڪو رومي جي نالي سان هڪ يادگاري تمغو پڻ جاري ڪيو ته جيئن سندس فڪر ۽ پيغام بابت تحقيق ۽ آگاهي کي هٿي ملي سگهي.&lt;ref name=&quot;UNESDOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001473/147319e.pdf }}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 2007ع تي ايران جي سمورن اسڪولن ۾ رومي جي اعزاز ۾ گهنٽيون وڄايون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=36533}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال تهران ۾ عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ 29 ملڪن جي عالمن شرڪت ڪئي ۽ 450 تحقيقي مقالا پيش ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.irna.ir/en/news/view/line-16/0710285006110934.htm}}&lt;/ref&gt;

ايراني موسيقار [[شهرام ناظري]] کي رومي جي ڪلام تي سندس موسيقي خدمتن عيوض فرانس جو ''ليجن آف آنر'' ۽ ايران هائوس آف ميوزڪ جو اعزاز ڏنو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.iran-daily.com/1385/2676/html/art.htm#s178308 Iran Daily]&lt;/ref&gt;

يونيسڪو 2007ع کي سرڪاري طور ''بين الاقوامي سالِ رومي'' قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.chnpress.com/news?section=2&amp;id=6694}}&lt;/ref&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==
رومي جي زندگي ۽ تعليمات جديد ادب ۽ ذرائع ابلاغ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سندس مرشد [[شمس تبريزي]] سان تعلق جديد ادبي ۽ فني پيشڪشن ۾ هڪ بنيادي موضوع طور سامهون آيو آهي، جتي ان ذريعي روحاني وابستگي ۽ الاهي محبت جي موضوعن کي بيان ڪيو ويندو آهي.

[[اليف شفق]] جو 2010ع وارو ناول ''فورٽي رولز آف لوَ'' (محبت جا چاليهه اصول) عالمي شهرت ماڻي، جنهن ۾ رومي جي زندگيءَ کي جديد دور جي هڪ ڪهاڻيءَ سان گڏ 13هين صديءَ جي رومي ۽ شمس جي تاريخي داستان سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shafak&quot;&gt;{{cite book |last=Shafak |first=Elif |year=2010 |title=The Forty Rules of Love |publisher=Penguin Books |isbn=978-0143118855}}&lt;/ref&gt;

ٽيليويزن جي دنيا ۾، 2023ع جي ترڪي سوانحي سلسلي ''مولانا جلال الدين رومي'' (''Mevlana Celâleddin-i Rumi'')، جيڪو ڪاله فلم طرفان وهڪرو نشر ڪندڙ پليٽفارم ''تابعي'' لاءِ تيار ڪيو ويو، رومي جي هڪ ديني عالم کان صوفي عارف بڻجڻ واري سفر کي منگول حملن جي سياسي افراتفريءَ جي پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Anadolu&quot;&gt;{{cite news |title=TRT Tabii'nin Rumi dizisi, Saraybosna Film Festivali'nde dünya prömiyerini yapacak |publisher=Anadolu Agency |date=July 22, 2023 |url=https://www.aa.com.tr/tr/m/kultur/trt-tabiinin-rumi-dizisi-saraybosna-film-festivalinde-dunya-promiyerini-yapacak/2951986}}&lt;/ref&gt;

تحقيق ڪندڙن ۽ تنقيد نگارن اهو پڻ نشاندهي ڪئي آهي ته رومي جو اثر عالمي سينيما تي اڄ به برقرار آهي. انهن مطابق سندس مابعدالطبيعاتي فڪر ۽ روحاني بلنديءَ جا موضوع عالمي شهرت يافته هدايتڪارن، جهڙوڪ [[مجيد مجيدي]]، جي فلمن ۾ نمايان طور ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Zargar&quot;&gt;{{cite web |last=Zargar |first=C. A. |title=Allegory and ambiguity in the films of Majid Majidi: A theodicy of meaning |publisher=DigitalCommons@UNO |url=https://digitalcommons.unomaha.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1355&amp;context=jrf}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|شاعري|اسلام}}

===عام===
* [[انڌا ماڻهو ۽ هاٿي]]
* [[سنت مت]]
* [[سمفني نمبر 3 (شيمانوسڪي)]]

===رومي جون شاعريون===
* [[رومي غزل 163]]

===فارسي ثقافت===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[فارسي شاعرن ۽ ليکڪن جي فهرست]]
* [[فارسي ادب]]
* [[فارسي تصوف]]
{{div col end}}

===رومي جا محقق ۽ ليکڪ===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[حميد الگار]]
* [[رحيم ارباب]]
* [[وليم چيٽڪ]]
* [[بديع الزمان فروزانفر]]
* [[حسين الهي قمشه اي]]
* [[فاطمه ڪشاورز]]
* [[مجيد ايم. نائني]]
* [[سيد حسين نصر]]
* [[فرينڪلن لوئس]]
* [[ليونارڊ لوئيسن]]
* [[فرانسوا پيٽيس ڊي لا ڪروا]]
* [[انيماري شيمل]]
* [[داريوش شايگان]]
* [[عبدالڪريم سروش]]
* [[عبدالحميد ضيائي]]
* [[عبدالحسين زرين ڪوب]]
{{div col end}}

===رومي جي شاعري جا انگريزي مترجم===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[آرٿر جان آربري]]
* [[وليم چيٽڪ]]
* [[روان اي. جي. فرهادي]]
* [[نادر خليلي]]
* [[ڊينيل لاڊنسڪي]]
* [[فرينڪلن لوئس]]
* [[مجيد ايم. نائني]]
* [[رينالڊ اي. نڪلسن]]
* [[جيمس ريڊ هائوس]]
* شهريار شهرياري&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.rumionfire.com/|title= Rumi on fire |last= Rumi|first= Jalaloddin|publisher= translated by Shahriar Shahriari|access-date= 2 January 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[شهرام شيوا]]
{{div col end}}

== وڌيڪ مطالعو ==

===انگريزي ترجما===
{{refbegin|30em}}

* {{cite web
 |url=http://yunuspatel.co.za/books-Ma-aarif-E-Mathnavi.php
 |title=Ma-Aarif-E-Mathnavi: A commentary of the Mathnavi of Maulana Jalaluddin Rumi (R.A.)
 |last=Maulana
 |first=Hazrat
 |website=YunusPatel.co.za
 |access-date=12 July 2025
}}

* {{cite book
 |title=The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love
 |last=Naini
 |first=Majid M.
 |publisher=Universal Vision &amp; Research
 |year=2002
 |isbn=978-0-9714600-0-3
 |url=http://www.naini.net/order.htm
}}

* {{cite book
 |title=The Mesnevi of Mevlâna Jelālu'd-dīn er-Rūmī
 |last=Redhouse
 |first=James W.
 |year=1881
 |publisher=London
 |url=https://books.google.com/books?id=HD_iA8JizyoC&amp;dq=rumi&amp;pg=PR5
}}

* {{cite book
 |title=Masnaví-i Ma'naví, the Spiritual Couplets of Mauláná Jalálu'd-din Muhammad Rúmí
 |last=Whinfield
 |first=E. H.
 |publisher=London
 |year=1887
}}

* {{cite book
 |title=The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí
 |last=Nicholson
 |first=Reynold A.
 |publisher=Messrs Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1925–1940
 |volume=1–8
}}

* {{cite book
 |title=The Essential Rumi
 |last=Barks
 |first=Coleman
 |publisher=Harper Collins
 |year=1995
 |isbn=9780140195798
}}

* {{cite book
 |title=The Illuminated Rumi
 |last=Barks
 |first=Coleman
 |publisher=Broadway Books
 |year=1997
 |isbn=978-0-7679-0002-7
}}

* {{cite book
 |title=The Masnavi: Book One
 |last=Mojaddedi
 |first=Jawid
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2004
 |isbn=978-0-19-280438-9
}}

* {{cite book
 |title=Divani Shamsi Tabriz
 |last=Ergin
 |first=Nevit Oguz
 |publisher=Echo Publications
 |year=2003
 |isbn=978-1-887991-28-5
}}

* {{cite book
 |title=The Rubais of Rumi: Insane with Love
 |last=Ergin
 |first=Nevit Oguz
 |publisher=Inner Traditions
 |year=2007
 |isbn=978-1-59477-183-5
}}

{{refend}}

===زندگي ۽ فڪر===
{{refbegin|30em}}

* ''RUMI, JALĀL-AL-DIN''، [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]]، آن لائين ايڊيشن، 2014ع.
* [[خليفه عبدالحڪيم]]، ''The Metaphysics of Rumi''، 1959ع.
* [[افضل اقبال]]، ''The Life and Thought of Mohammad Jalal-ud-Din Rumi''، 1959ع.
* [[عبدالرضا آراسته]]، ''Rumi the Persian''، 1963ع.
* [[انيماري شيمل]]، ''The Triumphal Sun''، 1993ع.
* [[فاطمه ڪشاورز]]، ''Reading Mystical Lyric''، 1998ع.
* ''Mawlana Rumi Review''، 2010ع.
* [[سيد حسين نصر]]، ''Islamic Art and Spirituality''، 1987ع.
* [[مجيد ايم. نائني]]، ''The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love''، 2002ع.
* [[فرينڪلن لوئس]]، ''Rumi: Past and Present, East and West''، 2000ع.
* [[وليم چيٽڪ]]، ''The Sufi Doctrine of Rumi''، 2005ع.
* شفيق جان، ''Fundamentals of Rumi's Thought''، 2004ع.

{{refend}}

===فارسي ادب===
{{refbegin|30em}}

* [[اي. جي. برائون]]، ''History of Persia''
* جان ريپڪا، ''History of Iranian Literature''
* ''RUMI: His Teachings and Philosophy'' از آر. ايم. چوپڙا
* {{cite journal |last1=Mozaffari |first1=Ali |last2=Akbar |first2=Ali |title=Heritage diplomacy and soft power competition between Iran and Turkey}}
* {{cite book |last1=Taner |first1=Melis |title=Caught in a Whirlwind}}

{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|wikt=no|commons=Jalal al-Din Muhammad Rumi|b=no|n=no|q=Rumi|s=Jalal al-Din Muhammad Rumi|v=no|species=no|author=yes}}

* {{Gutenberg author | id=43130}}
* {{Internet Archive author |search=(Rumi OR Rūmī OR Rúmí)}}
* {{Librivox author |id=2597}}
* {{OL author}}
* [http://www.dar-al-masnavi.org/ Dar al Masnavi]
* [https://www.poets.org/poetsorg/poet/jalal-al-din-rumi رومي جون انگريزي شاعريون]
* [http://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh1/ ''مثنوي معنوي'']، فارسي پڙهت سان

{{Rumi}}
{{Navboxes
|title=رومي سان لاڳاپيل مضمون
|list=
{{Sufi}}
{{Hanafi scholars}}
{{Maturidi}}
{{Islamic theology}}
{{Jurisprudence}}
{{Persian literature}}
{{People of Khorasan}}
}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:رومي، جلال الدين محمد}}

[[زمرو:رومي]]
[[زمرو:1207ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1273ع جون وفاتون]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا ايراني فلسفي]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا اسلامي مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا مسلمان علمِ ڪلام جا ماهر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:ابو بڪر]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:ايراني مسلمان صوفي عارف]]
[[زمرو:ايراني صوفي بزرگ]]
[[زمرو:ايراني سني مسلمان]]
[[زمرو:ايل جي بي ٽي مسلمان]]
[[زمرو:ماتريدي]]
[[زمرو:مولويه سلسلو]]
[[زمرو:بلخ جا ماڻهو]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا روحاني ليکڪ]]
[[زمرو:سلطنتِ روم جا شاعر]]
[[زمرو:سلطنتِ روم جا عالم]]
[[زمرو:سادگي واري زندگي جا حامي]]
[[زمرو:صوفي عارف]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا اسلامي فلسفي]]

===''مولانا رومي جائزو''===

''مولانا رومي جائزو'' (''Mawlana Rumi Review'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/journal/mawlrumirevi|title=Mawlana Rumi Review|issn=2042-3357}}&lt;/ref&gt; هڪ علمي تحقيقي رسالو آهي جيڪو رومي جي شاعري، زندگي، فڪر ۽ ورثي لاءِ وقف آهي.

هي رسالو 2010ع کان هر سال [[ايگزيٽر يونيورسٽي]] جي فارسي ۽ ايراني مطالعي جي مرڪز، [[نيقوسيا]] ۾ رومي انسٽيٽيوٽ، ۽ [[ڪيمبرج]] جي آرڪي ٽائپ بڪس جي سهڪار سان شايع ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;archetypebooks.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archetypebooks.com|title=archetypebooks.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>egepx5au4ktjh0jz6ih2b6fgye0v1ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75824</id>
    <revision>
      <id>387444</id>
      <parentid>341535</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آفريڪا جا ملڪ]] کي [[آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>341535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93471" sha1="440ifgionaxed3gidonwpth0yb6buv0" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!**ملڪ*جو*نالو** &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!راڄڌاني
!آبادي 
!پکيڙ
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;/ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 
!ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|A
|B
|[[اريٽيريا]]
|[[اسمارا]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|1,00,000
|C
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>440ifgionaxed3gidonwpth0yb6buv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387446</id>
      <parentid>387444</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا]] کي [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>341535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93471" sha1="440ifgionaxed3gidonwpth0yb6buv0" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!**ملڪ*جو*نالو** &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!راڄڌاني
!آبادي 
!پکيڙ
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;/ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 
!ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|A
|B
|[[اريٽيريا]]
|[[اسمارا]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|1,00,000
|C
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>440ifgionaxed3gidonwpth0yb6buv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387448</id>
      <parentid>387446</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94749" sha1="d1qtgprja4k1q5i5uge17q28ifpof2c" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!**ملڪ*جو*نالو** &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!راڄڌاني
!آبادي 
!پکيڙ
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;/ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 
!ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|A
|B
|[[اريٽيريا]]
|[[اسمارا]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|1,00,000
|C
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>d1qtgprja4k1q5i5uge17q28ifpof2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387450</id>
      <parentid>387448</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95500" sha1="lrziqq45cu31mmserx21uc5xn6svq0o" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!**ملڪ*جو*نالو** &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!راڄڌاني
!آبادي 
!پکيڙ
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;/ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 
!ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]]&lt;br&gt;[[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
|[[اسمارا]]  [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
|1,00,00,000 {{UN Population|Eritrea}}
|1,00,000  {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} 
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>lrziqq45cu31mmserx21uc5xn6svq0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387453</id>
      <parentid>387450</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95132" sha1="b2zwu66fbx0ndezucgs0ahlzn1lsntd" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!**ملڪ*جو*نالو** &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!راڄڌاني
!آبادي 
!پکيڙ
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;/ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 
!ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]]&lt;br&gt;إرتريا—دولة إرتريا (عربي)
&lt;br&gt;ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ (تگرئ ٻولي)
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;أسمرة (عربي)&lt;br&gt;ኣስመራ (تگرئ ٻولي)
|1,00,00,000 {{UN Population|Eritrea}}
|1,00,000  {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} 
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>b2zwu66fbx0ndezucgs0ahlzn1lsntd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387455</id>
      <parentid>387453</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ملڪ */</comment>
      <origin>387455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95074" sha1="3ziukisljbuumbicbbxtm5pzx9vegu5" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!&lt;small&gt;ملڪ جو نالو&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|ISO ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;راڄڌاني&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;آبادي&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;پکيڙ&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;چورس&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;ڪرنسي&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]] (&lt;small&gt;ERT&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;إرتريا (عربي)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;أسمرة (عربي)&lt;/small&gt;
|{{UN Population|Eritrea}}
|11,7600
45,406
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|A
|B
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|&lt;small&gt;1,00,00,000&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt;
|C
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-

| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>3ziukisljbuumbicbbxtm5pzx9vegu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387458</id>
      <parentid>387455</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94237" sha1="jgd0mb8sl1bjuijtkm6z2o930iddjfa" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!&lt;small&gt;ملڪ جو نالو&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|ISO ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;راڄڌاني&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;آبادي&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;پکيڙ&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;چورس&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;ڪرنسي&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]] (&lt;small&gt;ERT&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;إرتريا (عربي)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;أسمرة (عربي)&lt;/small&gt;
|{{UN Population|Eritrea}}
|11,7600
45,406
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|1000000
|100&lt;br&gt;17,364
|ليلانگيني
|-
|[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
|
|
|[[ايٿوپيا]]
|[[اديس ابابا]]
|
|
|
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| 
| 
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>jgd0mb8sl1bjuijtkm6z2o930iddjfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387459</id>
      <parentid>387458</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94501" sha1="406if28mx06j06fmvv7u2wxsudjcamf" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي*تي*جاء 
!&lt;small&gt;ملڪ جو نالو&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|ISO ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;راڄڌاني&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;آبادي&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;پکيڙ&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;چورس&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;ڪرنسي&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]] (&lt;small&gt;ERT&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;إرتريا (عربي)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;أسمرة (عربي)&lt;/small&gt;
|{{UN Population|Eritrea}}
|11,7600
45,406
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]]
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|{{UN Population|Eswatini}}
|17,364
|ليلانگيني
|-
|[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
|[[استوائي گني]]
|[[فري ٽائون]]
|{{UN Population|Equatorial Guinea}}	
|{{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
|[[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
|[[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
|[[ايٿوپيا]] (ETH)
|[[اديس ابابا]]
| {{UN Population|Ethiopia}}
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]]
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|&lt;small&gt;'''CFA فرانڪ'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|}

| 
| 
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]


*[[بوٽسوانا]]

*[[برونڊي]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}
{{UN Population|Eswatini}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>406if28mx06j06fmvv7u2wxsudjcamf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387461</id>
      <parentid>387459</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92746" sha1="c87mqi3w4nb90bfwhlcn1wwjhec6aip" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي تي جاء 
!&lt;small&gt;ملڪ جو نالو&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|ISO ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;راڄڌاني&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;آبادي&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;پکيڙ&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;چورس&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;ڪرنسي&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]] (&lt;small&gt;ERT&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;إرتريا (عربي)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;أسمرة (عربي)&lt;/small&gt;
|{{UN Population|Eritrea}}
|11,7600
45,406
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]] (SWZ)
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|{{UN Population|Eswatini}}
|17,364
|ليلانگيني
|-
|[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
|[[استوائي گني]] (EQG)
|[[فري ٽائون]]
|{{UN Population|Equatorial Guinea}}	
|{{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
|[[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
|[[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
|[[ايٿوپيا]] (ETH)
|[[اديس ابابا]]
| {{UN Population|Ethiopia}}
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ايٿوپيئن بر
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]] (BNN)
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[برونڊي]] (BDI)
|[[گٽيگا]]
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|برونڊي فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
|[[ڪيمرون]] (CMR)
|[[يائونڊئ]]
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|}

*[[بوٽسوانا]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}
{{UN Population|Eswatini}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>c87mqi3w4nb90bfwhlcn1wwjhec6aip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387462</id>
      <parentid>387461</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ملڪ */</comment>
      <origin>387462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92773" sha1="32djw9agdqp6cd31tfv4gerb369t0rp" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Use British English|date=August 2023}}
[[File:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]
هي '''[[آفريڪا]] ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود يا مڪمل طور تي غير تسليم ٿيل رياستون ۽ آفريقي ۽ غير آفريقي رياستن ٻنهي جا منحصر علائقا شامل آهن. ان ۾ '''56''' خودمختيار رياستون (جن مان '''54''' [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ميمبر رياستون آهن)، غير آفريقي ملڪن جا '''ٻه''' منحصر علائقا ۽ '''نو''' ذيلي قومي علائقا شامل آهن.  

[[مالٽا]] (مڪمل طور تي) ۽ [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[اسپين]] جا ڪجھ حصا آفريقي براعظمي پليٽ تي واقع آهن ۽ [[يُورَپ|يورپي]] [[يُورَپ|سرزمين]] جي ڀيٽ ۾ [[آفريڪا|آفريقي]] [[آفريڪا|سرزمين]] جي تمام ويجهو آهن، پر سياسي طور تي روايت موجب يورپي سمجهيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ [[مصر]]، جيڪا سينائي جزيره نما ذريعي [[ايشيا]] تائين ڦهليل آهي، کي هڪ آفريقي رياست سمجهيو ويندو آهي.
==ملڪ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!جهنڊو
!آفريڪا جي نقشي تي جاء 
!&lt;small&gt;ملڪ جو نالو&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''۽ [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|ISO ڪوڊ]]'''&lt;/small&gt;
!&lt;big&gt;راڄڌاني&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;آبادي&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;پکيڙ&lt;/big&gt;
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;چورس ميل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 

&lt;small&gt;&lt;sup&gt;چورس&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
!&lt;big&gt;ڪرنسي&lt;/big&gt;
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
|[[آئيوري ڪوسٽ]] &lt;small&gt;(CIV)&lt;/small&gt;
|[[ياموسوڪرو]]
|&lt;small&gt;2,36,95,919&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1,24,503 3,22,460&lt;/small&gt;
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
|[[الجزائر|الجيريا]] &lt;small&gt;(DJA)&lt;/small&gt;
|[[الجزائر شھر]]
|&lt;small&gt;4,06,06,05&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;9,19,595&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;23,81٬740&lt;/small&gt;
|الجيريئن دينار 
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] &lt;small&gt;(RDA)&lt;/small&gt;
| [[لوانڊا]]
|&lt;small&gt;2,88,13,463&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4,81,354&lt;br&gt;12,46,700&lt;/small&gt;
|ڪوانزا 
|-
|[[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
|[[اريٽيريا]] (&lt;small&gt;ERT&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;إرتريا (عربي)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;أسمرة (عربي)&lt;/small&gt;
|{{UN Population|Eritrea}}
|11,7600
45,406
|[[Eritrean nakfa|ناڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
|[[اسواتيني|ايسواتيني]] (SWZ)
|[[لوممبا]] [[ايمباباني]]
|{{UN Population|Eswatini}}
|17,364
|ليلانگيني
|-
|[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
|[[استوائي گني]] (EQG)
|[[فري ٽائون]]
|{{UN Population|Equatorial Guinea}}	
|{{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
|[[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
|[[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
|[[ايٿوپيا]] (ETH)
|[[اديس ابابا]]
| {{UN Population|Ethiopia}}
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ايٿوپيئن بر
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
|[[برڪينا فاسو]] (BFA)
|[[واگادوگو]]
|1,86,46,433
|1,05,792&lt;br&gt;2,74,000
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
|[[بينن]] (BNN)
|[[پورٽو نووو]]
|10,872,298
|43,484&lt;br&gt;1,22,612
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[برونڊي]] (BDI)
|[[گٽيگا]]
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|برونڊي فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
|[[ڪيمرون]] (CMR)
|[[يائونڊئ]]
| {{UN Population|Cameroon}}	
| 475,442 
183,569 
&lt;sup&gt;(ڏکڻ ڪيمرون جا ڪيمرون-انتظام وارا حصا شامل آهن، جن کي ڏاکڻي ڪيمرون پيپلز آرگنائيزيشن پاران  ايمبازونيا دعويٰ ڪئي وئي آهي.)&lt;/sup&gt;
|[[سي ايف ائ فرانڪ]]
|}

*[[بوٽسوانا]]
*[[تنزانيا]] 
*[[ٽوگو]]
*[[تيونس]]
*[[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]]
*[[جبوتي]] 
*[[چاڊ]]
*[[ڏکڻ آفريڪا]]
*[[ڏکڻ سوڊان]]
*[[روانڊا]] 
*[[زيمبيا]]
*[[زمبابوي]] 
*[[سائوٽام ۽ پرنسپ]]
*[[سينيگال]] 
*[[سيشلز]]
*[[سيراليون]]
*[[صوماليا]]
*[[سوڊان]] 
*[[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
*[[ڪيمرون]]
*[[ڪيپ ورڊي]]
*[[ڪوموروس]]
*[[ڪينيا]]
*[[گيبون]]
*[[گيمبيا]]
*[[گهانا]]
*[[گني]]
*[[گني بسائو]] 
*[[ليسوٿو]]
*[[لائبيریا]]
*[[لبيا|ليبيا]]
*[[مڊگاسڪر]]
*[[ملاوي]]
*[[مالي]] 
*[[موريتانيا|ماريطانيا]]
*[[مصر]]
*[[موريشس]] 
*[[مراڪش]]
*[[موزمبيق]]
*[[نميبيا]]
*[[نائيجر]]
*[[نائجيريا]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمهوريه]]
* [[يوگنڊا]]
===تسليم ٿيل خودمختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آفريقي يونين جون ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |جهنڊو
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا  جي نقشي تي جاء 
! &lt;small&gt;ملڪ جو نالو (&lt;sup&gt;مختصر ۽ رسمي) [[آءِ ايس او 3166-1 الفا-3|آئي ايس او ڪوڊ]]&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
!&lt;small&gt;مقامي مختصر ۽ رسمي نالو&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
!راڄڌاني&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!آبادي Population {{UN Population|Year}}
!پکيڙ&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;
{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجزائر]]''' (DJA)
عوامي جمهوري جمهوريه الجزائر 
|الجزائر—الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
| [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] الجزائر ('''الجزائر''')
| {{UN Population|Algeria}}	
| {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|الجيريئن دينار
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[انگولا]] (RDA)
| [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''
| [[لوانڊا]]&lt;br/&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوانزا 
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Benin&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BEN
| [[French language|French]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BWA
| [[English language|English]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|pula]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BFA
| [[Mooré]]: ''Burkĩna Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mooré]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Burundi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;BDI
| [[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CMR
| [[English language|English]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]], which is claimed by the Southern Cameroons Peoples Organisation as the Republic of [[Ambazonia]]
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Central African Republic]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Chad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TCD
| {{langx|ar|تشاد—جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''N'Djaména''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Comoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Union of the Comoros&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COM
| {{langx|ar|جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة}}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Comorian language|Comorian]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{langx|ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Comorian franc]]
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Democratic Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republic of the Congo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Congo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Djibouti&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;DJI
| {{langx|ar|جيبوتي—جمهورية جيبوتي}}&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti City|Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Egypt]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arab Republic of Egypt&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Some territory could be argued to be a part of [[Asia]] or Africa.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;EGY
| {{langx|ar|مصر—جمهورية مصر العربية}}(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Equatorial Guinea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNQ
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[Ciudad_de_la_Paz]] is to be the future capital of Equatorial Guinea; currently under construction.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ERI
| {{langx|ar|إرتريا—دولة إرتريا}}&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|nakfa]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administrative)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Ethiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ETH
| [[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}
{{UN Population|Eswatini}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gabonese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Gambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Ghana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Liberia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;State of Libya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli, Libya|Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MDG
| [[French language|French]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Malawi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MWI
| [[Chewa language|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Chewa language|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritius]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MUS
| [[English language|English]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kingdom of Morocco&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Mozambique&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Namibia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Niger&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;RWA
| [[English language|English]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[São Tomé and Príncipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;STP
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Senegal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SYC
| [[English language|English]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SOM
| {{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[South Africa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Africa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[South Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of South Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of the Sudan&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (official)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[seat of government]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Togolese Republic&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Tunisia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zambia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

==خود مختيار رياستون==
{{Further|Sovereign state}}

===تسليم ٿيل خود مختيار رياستون===
هيٺ ڏنل 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون سڀئي گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جا ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/|title=Member States|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/|archive-date=2011-02-07|access-date=28 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2013-mar-25-la-fg-central-african-republic-20130326-story.html |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; |پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; |آفريڪا جي نقشي ۾ 
! نالو، مڪمل نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-08-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;
! مقامي مختصر ۽ رسمي نالا&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;/&gt;
! راڄڌاني&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! آبادي 
{{UN Population|Year}}&lt;br/&gt;{{UN Population|ref}}
!پکيڙ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916073443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-09-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!ڪرنسي&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;/&gt;
|- 
| [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]]
| [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[الجيريا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''عوامي جمهوريه الجزائر'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;DZA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجزائر&lt;br&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية&lt;/small&gt;
| [[الجزائر شھر]]&lt;br/&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: الجزائر 
| {{UN Population|Algeria}}	
| '''&lt;small&gt;23,81,740 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
'''&lt;small&gt;(9,19,595 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;'''الجزائري دينار'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]]
| [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| '''[[انگولا]]''' &lt;br&gt;&lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;Republic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Angola&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;AGO&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Angola—República de Angola''&lt;/small&gt;
| '''[[لوانڊا]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]: ''Luanda''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| '''ڪوانزا''' (Kwanza)
|-
| [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]]
| [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بينن]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;'''&lt;sup&gt;Republic&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;of&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Benin&lt;/sup&gt;'''&lt;br&gt;BEN&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Bénin—République du Bénin''&lt;/small&gt;
| [[پورٽو نووو]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Porto-Novo'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]]
| [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[بوٽسوانا]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Botswana&lt;br&gt;BWA&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Botswana—Republic of Botswana&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''&lt;/small&gt;
| [[گيبرونئ]]
&lt;small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Gaborone&lt;br&gt;[[Tswana language|تسوانا]]:''Gaborone''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Botswana pula|پولا]]
|-
| [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]]
| [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]'''&lt;br&gt;BFA
| [[مورئ]]: ''Burkĩna Faso''
| [[واگادوگو]]&lt;br&gt;[[مورئ]]: ''Waogdgo''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]]
| [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[برونڊي]]''' &lt;br&gt;Republic of Burundi&lt;br&gt;BDI
| &lt;small&gt;[[French language|French]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''&lt;/small&gt;
| [[Gitega]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Gitega''&lt;br&gt;[[Kirundi language|Kirundi]]: ''Gitega''
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Burundi franc]]
|-
| [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]]
| [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيمرون]]'''&lt;br&gt;Republic of Cameroon&lt;br&gt;CMR
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Cameroun—République du Cameroun''&lt;/small&gt;
| '''[[يائونڊي|يائوندئ]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Yaoundé&lt;br&gt;[[French language|French]]:&lt;/small&gt; ''&lt;small&gt;Yaoundé&lt;/small&gt;''
| {{UN Population|Cameroon}}	
| '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;4,75,442 چورس ڪلوميٽر (1,83,569 چورس ميل) ۾ ڏکڻ&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;ڪيمرون جا ڪيمرون جي انتظام هيٺ حصا شامل آهن، جن کي ڏکڻ ڪيمرون پيپلز آرگنائز&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;يشن پاران امبازونيا جي جمهوريه طور دعويٰ ڪئي وئي آهي.&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Cape Verde.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]]
| [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]'''&lt;br&gt;Republic of Cabo Verde&lt;br&gt;CPV
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Cape Verdean escudo]]
|- 
| [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]]
| [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|مرڪزي آفريڪي جمهوريه]]''' &lt;br&gt;CAF
| [[Sango language|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''République centrafricaine''
| '''[[بانگوئي|بانگئي]]'''&lt;br&gt;[[Sango language|Sango]]: ''Bangî''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]]
| [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| '''[[چاڊ]]''' &lt;br&gt;Republic of Chad&lt;br&gt;TCD
|[[عربي ٻولي|عربي]]: تشاد—جمهورية تشاد&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Tshād—Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Tchad—République du Tchad''&lt;/small&gt;
| [[اينجامينا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: نجامينا (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''N'Djaména''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|CFA فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Comoros]]
| [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڪوموروس]]'''&lt;br&gt;Union of the Comoros&lt;br&gt;COM
|&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: جزرالقمر—جمهورية القمرالمتحدة&lt;sup&gt;&lt;br&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br&gt;[[Comorian language|ڪوموري]]: ''Komori—Udzima wa'' ''Komori''&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : ''Comores—Union des Comores''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|'''[[موروني]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]:&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;موروني (''Mūrūnī'')&lt;br&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: ''Moroni''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|ڪوموريئن فرانڪ
|-
| [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]]
| [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه  ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COD
| [[French language|French]]: ''République démocratique du Congo''
| '''[[ڪنشاسا]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}	
| {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Congolese franc]]
|-
| [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]]
| [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جمهوريا ڪانگو|جمهوريه ڪانگو]]'''&lt;br&gt;COG
| [[French language|French]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]]
| [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| '''[[جيبوتي]]'''&lt;br&gt;Republic of Djibouti&lt;br&gt;DJI
|&lt;small&gt;عربي: جيبوتي—جمهورية جيبوتي&lt;br&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Djibouti—République de Djibouti''&lt;/small&gt;
| '''[[جيبوتي شهر]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Ville de Djibouti''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Djibouti franc]]
|-
| [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]]
| [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مصر]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Arab Republic of Egypt&lt;br&gt;EGY&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;عربي: مصر—جمهورية مصر العربية(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')&lt;/small&gt;
| '''[[قاهره]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Egyptian pound]]
|-
| [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]]
| [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايڪوئٽوريل گني|اڪواٽوريل گني]]'''&lt;small&gt;&lt;br&gt;Republic of Equatorial Guinea&lt;br&gt;&lt;/small&gt;GNQ
| &lt;small&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;/small&gt;
| '''[[ملابو|مالابو]]'''&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Malabo''&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]]
| [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اريٽيريا]]'''&lt;br&gt;State of Eritrea&lt;br&gt;ERI
|&lt;small&gt;عربي: إرتريا—دولة إرتريا&lt;br&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ—ሃገረ ኤርትራ&lt;br&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')&lt;/small&gt;
| [[اسمارا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Arabic language|Arabic]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Asmara&lt;br&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br&gt;(''Asmera'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Eritrean nakfa|نڪفا]]
|-
| [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]]
| [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| '''[[اسواتيني|ايسواتيني]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;SWZ
| [[English language|English]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| لوممبا &lt;small&gt;(royal and legislative)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[ايمباباني]]''' &lt;small&gt;(administrative)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lobamba, Mbabane &lt;br&gt;[[Swazi language|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[lilangeni]]
|-
| [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]]
| [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ايٿوپيا]]'''&lt;br&gt;Federal Democratic Republic of Ethiopia&lt;br&gt;ETH
| &lt;small&gt;[[Amharic]]: Iትዮጵያ—የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')&lt;/small&gt;
| '''[[اديس ابابا]]'''&lt;br&gt;[[Amharic]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}	
| {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ethiopian birr]]
|-
| [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]]
| [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گيبون]]'''&lt;br&gt;Gabonese Republic&lt;br&gt;GAB
| [[French language|French]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}	
| {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Gambia]]
| [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[The Gambia]]&lt;br&gt;Republic of the Gambia&lt;br&gt;GMB
| [[English language|English]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br&gt;[[English language|English]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}	
| {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Gambian dalasi]]
|-
| [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]]
| [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| '''[[گھانا|گهانا]]'''&lt;br&gt;Republic of Ghana&lt;br&gt;GHA
| [[English language|English]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}	
| {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ghana cedi]]
|-
| [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]]
| [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Also known as ''Guinea-Conakry'' to distinguish it from neighboring [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Republic of Guinea&lt;br&gt;GIN
| [[French language|French]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Guinean franc]]
|-
| [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]]
| [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br&gt;Republic of Guinea-Bissau&lt;br&gt;GNB
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]]
| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Ivory Coast]]&lt;br&gt;Republic of Côte d'Ivoire&lt;br&gt;CIV
| [[French language|French]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]]
| [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br&gt;Republic of Kenya&lt;br&gt;KEN
| [[English language|English]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Nairobi&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Kenyan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]]
| [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br&gt;Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;LSO
| [[English language|English]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Maseru&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sotho language|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}	
| {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Lesotho loti|loti]]
|-
| [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]]
| [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br&gt;Republic of Liberia&lt;br&gt;LBR
| [[English language|English]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Liberian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]]
| [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| '''[[لبيا|ليبيا]]'''&lt;br&gt;State of Libya&lt;br&gt;LBY
| {{langx|ar|ليبيا—دولة ليبيا}} (''Lībīyā'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| '''[[طرابلس]]'''&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Libyan dinar]]
|-
| [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]]
| [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مڊگاسڪر]]''' &lt;br&gt;Republic of Madagascar&lt;br&gt;MDG
| [[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Madagascar&lt;sup&gt;'''—République de Madagascar&lt;br&gt;'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[[Malagasy language|Malagasy]]'': Madagasikara—Repoblikan'i Madagasikara'''''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| '''[[انٽاناناريوو]]''' &lt;br&gt;[[French language|&lt;small&gt;French&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Antananarivo''&lt;br&gt;[[Malagasy language|Malagasy]]: ''Antananarivo''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ariary]]
|-
| [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]]
| [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ملاوي|مالاوي]]'''&lt;br&gt;Republic of Malawi&lt;br&gt;MWI
| [[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Malawi—Republic of Malawi&lt;/small&gt;
| '''[[ليلونگوي|ليلونگوئ]]'''&lt;br&gt;[[Chewa language|&lt;small&gt;Chichewa&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Lilongwe''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lilongwe&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Malawian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]]
| [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مالي]]'''&lt;br&gt;Republic of Mali&lt;br&gt;MLI
| [[French language|French]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]]
| [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريتانيا|ماريطانيه]]''' &lt;br&gt;Islamic Republic of Mauritania&lt;br&gt;MRT
| {{langx|ar|موريتانيا—الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Mūrītānīyyā'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;—&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Al Jumhūriyyah '''alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;''')'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Nouakchott]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[ouguiya]]
|-
| [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]]
| [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موريشس|ماريشس]]''' &lt;br&gt;Republic of Mauritius&lt;br&gt;MUS
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole]]: ''Moris—Repiblik Moris''&lt;/small&gt;
| '''[[پورٽ لوئيس]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[English language|English]]: Port Louis&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Port-Louis''&lt;br&gt;[[Mauritian Creole|Mauritian]]&lt;/small&gt; [[Mauritian Creole|&lt;small&gt;Creole&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: ''Porlwi''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Mauritian rupee]]
|- 
| [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]]
| [[File:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| '''[[مراڪش]]''' &lt;br&gt;Kingdom of Morocco&lt;br&gt;MAR
| {{langx|ar|المغرب—المملكة المغربية}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;Al&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[Berber languages|Berber]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''—''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Elmaġrib—Tageldit n-Elmaġrib'')&lt;/small&gt;
| '''[[رباط]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br&gt;[[Berber language|Berber]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| &lt;sup&gt;'''&lt;small&gt;{{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territories&lt;br&gt;{{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the&lt;/small&gt;'''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]], which is claimed by the [[Polisario Front]] as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[Moroccan dirham]]
|-
| [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]]
| [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| '''[[موزمبيق]]''' &lt;br&gt;Republic of Mozambique&lt;br&gt;MOZ
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[metical]]
|-
| [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]]
| [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نميبيا|ناميبيا]]''' &lt;br&gt;Republic of Namibia&lt;br&gt;NAM
| [[English language|English]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Namibian dollar]]
|-
| [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]]
| [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجر]]''' &lt;br&gt;Republic of the Niger&lt;br&gt;NER
| [[Hausa language|Hausa]]: ''Nijar–Jamhuriyar Nijar''
| [[Niamey]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Hausa language|Hausa]]: ''Yamai''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]]
| [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| '''[[نائيجيريا]]'''&lt;br&gt;Federal Republic of Nigeria&lt;br&gt;NGA
| [[English language|English]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[naira]]
|-
| [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]]
| [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[روانڊا]]''' &lt;br&gt;Republic of Rwanda&lt;br&gt;RWA
| [[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''&lt;/small&gt;
| '''[[ڪيگالي]]'''&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kigali&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Kigali''&lt;br&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]]: ''Kigali''
| {{UN Population|Rwanda}}
| {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Rwandese franc]]
|-
| [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of São Tomé and Príncipe]]
| [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سائوٽام ۽ پرنسپ|سائو ٽام ۽ پرنسپئ]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;Democratic Republic of São Tomé and Príncipe&lt;br&gt;STP&lt;/small&gt;
| [[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Portuguese language|Portuguese]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|São Tomé and Príncipe}}
| {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]]
|-
| [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]]
| [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سينيگال]]''' &lt;br&gt;Republic of Senegal&lt;br&gt;SEN
| [[French language|French]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| '''[[ڊاڪار]]''' &lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]]
| [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيشيلز|سيشليز]]''' &lt;br&gt;Republic of Seychelles&lt;br&gt;SYC
| [[English language|English]]: &lt;small&gt;Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Sesel—Repiblik Sesel''&lt;/small&gt;
| '''[[وڪٽوريا]]''' &lt;br&gt;[[English language|&lt;small&gt;English&lt;/small&gt;]]&lt;small&gt;: Victoria&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Victoria''&lt;br&gt;[[Seychellois Creole]]: ''Victoria''&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Seychelles rupee]]
|-
| [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]]
| [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سيرا ليون|سيراليون]]''' &lt;br&gt;Republic of Sierra Leone&lt;br&gt;SLE
| [[English language|English]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| '''[[فري ٽائون]]''' &lt;br&gt;[[English language|English]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sierra Leonean leone|leone]]
|-
| [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]]
| [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[صوماليا|صوماليه]]''' &lt;br&gt;Federal Republic of Somalia&lt;br&gt;SOM
| &lt;small&gt;{{langx|ar|الصومال—جمهورية الصومال الفيدرالية}}&lt;br&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: ''Soomaaliya—Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''&lt;/small&gt;
| '''[[موغاديشو]]'''&lt;br&gt;[[Arabic Language|Arabic]]: مقديشو (''Maqadīshū'')&lt;br&gt;[[Somali language|Somali]]: [[Muqdisho]]
| {{UN Population|Somalia}}	
| {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Somali shilling]]
|-
| [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]]
| [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' &lt;br&gt;Republic of South Africa&lt;br&gt;ZAF
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''
{{collapsible list
|titlestyle=background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title=10 other official names
|[[English language|English]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br&gt;[[Tsonga language|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br&gt;[[Tswana language|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br&gt;[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br&gt;[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br&gt;[[Sotho language|(Southern) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br&gt;[[Swazi language|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br&gt;[[Venda language|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br&gt;[[Xhosa language|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br&gt;[[Zulu language|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislative)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; and [[Pretoria]] &lt;small&gt;(executive)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South African rand|rand]]
|-
| [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]]
| [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ڏکڻ سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of South Sudan&lt;br&gt;SSD
| [[English language|English]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[South Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]]
| [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| '''[[سوڊان]]''' &lt;br&gt;Republic of the Sudan&lt;br&gt;SDN
| {{langx|ar|السودان—جمهورية السودان}}&lt;br&gt;(''&lt;small&gt;As&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;)&lt;br&gt;[[English language|English]]: Sudan''—''Republic of the Sudan&lt;/small&gt;
| '''[[خرطوم]]''' &lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: ''الخرطوم'' (''Al Khurṭūm'')&lt;br&gt;[[English language|English]]: Khartoum
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Sudanese pound]]
|-
| [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]]
| [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تنزانيا|تنزانيه]]'''&lt;br&gt;United Republic of Tanzania&lt;br&gt;TZA
| [[English language|English]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| '''[[ڊوڊوما]]''' (&lt;small&gt;آفيشيئل&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;'''[[دارالسلام]]''' &lt;small&gt;حڪومت جي گادي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Dodoma&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Dodoma''
| {{UN Population|Tanzania}}
| {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tanzanian shilling]]
|-
| [[File:Flag of Togo.svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]]
| [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| '''[[ٽوگو]]'''&lt;br&gt;Togolese Republic&lt;br&gt;TGO
| [[French language|French]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[CFA franc]]
|-
| [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]]
| [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[تيونس]]'''&lt;br&gt;Republic of Tunisia&lt;br&gt;TUN
| {{langx|ar|تونس—الجمهورية التونسية}}&lt;br&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: تونس (''Tūnis'')
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Tunisian dinar]]
|-
| [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]]
| [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| '''[[يوگنڊا|يوگانڊا]]'''&lt;br&gt;Republic of Uganda&lt;br&gt;UGA
| [[English language|English]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Kampala&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Swahili language|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Ugandan shilling]]
|-
| [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]]
| [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زيمبيا]]'''&lt;br&gt;Republic of Zambia&lt;br&gt;ZMB
| [[English language|English]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zambian kwacha]]
|-
| [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]]
| [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| '''[[زمبابوي]]''' &lt;br&gt;Republic of Zimbabwe&lt;br&gt;ZWE
| [[English language|English]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[English language|English]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| [[Zimbabwe dollar]]
|}

=== محدود يا ڪابه سڃاڻپ نه رکندڙ رياستن جي فهرست ===
{{further|List of states with limited recognition}}
هيٺ ڏنل ٻن ادارا پاڻ کي خودمختيار رياستون قرار ڏيڻ ٿا ۽ ڪجهه علائقي تي ڪنٽرول پڻ رکن ٿا، پر ٻين رياستن کان محدود يا ڪا به سڃاڻپ نه آهي. ڪو به ادارو گڏيل قومن جي ميمبر رياست ناهي. جيتوڻيڪ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو ميمبر آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا جي نقشي ۾&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;نالو(مختصر)، سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! حيثيت(status) 
! مقامي نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو 
! ڪرنسي 
|-
| [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]]
| [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
|[[مغربي صحارا|صحراوي جمهوريه]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;[[مراڪش]] جي [[مغربي صحارا]] جي هڪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪا هن جي ۽ [[مراڪش]] جي وچ ۾ متنازع آهي.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[مغربي صحارا|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[[مراڪش]] هن کي پنهنجو ڏاکڻي صوبو قرار ڏئي ٿو، جڏهن تي [[آفريڪي اتحاد]] ۽ گڏيل قومن جي 46 ميمبر ملڪن طرفان هن کي [[مغربي صحارا]] جي نمائندا حڪومت تسليم ڪيو ويندو آهي.'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;República Árabe Saharaui Democrática&quot;&lt;/small&gt;
| '''العيون''' &lt;small&gt;(قبضي هيٺ نه آهي)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;'''El Aaiún'''&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;582,478&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,67,405 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(1,03,246 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''صحراوي پيسيتا'''&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somaliland]]
| [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[صومالي لينڊ]]
جمهوريه صومالي لينڊ&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| &lt;small&gt;رياست تي [[صوماليا|صوماليه]] جو ڪنترول ناهي.&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;
{{cite web|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[تائيوان]] کان سواء گڏيل قومن جي ڪوبه ميمبر هن کي تسليم نه ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;
Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''أرض الصومال'''&lt;br&gt;&lt;sub&gt;'''جمهورية أرض الصومال'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(عربي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&lt;small&gt;Soomaaliland&quot;&lt;br&gt;&quot;Jamhuuriyadda Soomaaliland&lt;/small&gt;&quot;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| [[هرگيسا]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]: '''هرجيسا'''&lt;br&gt;[[صومالي ٻولي|صومالي]]: ''Hargeysa''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;4,000,000&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;1,76,120&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;(68,000 ميل&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;
| شلنگ &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''(صومالي لينڊ)'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
|}

==غير خودمختيار علائقا==
آفريڪا ۾ هن وقت 11 غير خودمختيار علائقا آهن. ٻن اسپيني خودمختيار شهرن ۽ پينون ڊي ويلز ڊي لا گوميرا ([[Peñón de Vélez de la Gomera]]) کانسواءِ. باقي سڀئي علائقا براعظم جي ساحل کان پري ٻيٽ آهن.

===منحصر علائقا===
{{Further|Dependent territory}}
منحصر سان مراد اهڙا علائقا آهن، جيڪا ڪنهن ٻئي ملڪ جا حصا آهن (مڪمل يا جزوي حقن سان).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Flag
! class=&quot;unsortable&quot; | Map
! English short, formal names, and [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO]]
!Ruling power
! Status&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! Domestic short name&lt;br&gt;and&lt;br&gt;formal name
! Capital
! Population
! Area&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! Currency
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]]
| [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;SH
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| English: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Saint Helena pound]]&lt;small&gt; (Saint Helena &amp; Ascension)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pound sterling]] &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
|-
| [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the French Southern and Antarctic Lands]]
| [[File:TAAF-fr.png|150px]]
| [[French Southern and Antarctic Lands]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Only the [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;FR-TF
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] of [[France]]
|[[French language|French]]: {{Lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], in [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| No permanent population&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{convert|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|}

===ٻيا علائقا===
هن فهرست ۾ نو علائقا شامل آهن جيڪا بنيادي طور تي غير آفريقي ملڪ جي شامل علائقن (&lt;small&gt;incorporated&lt;/small&gt;) جي طور تي منظم ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | پرچم 
! class=&quot;unsortable&quot; | &lt;small&gt;آفريڪا(Africa) جي نقشي ۾&lt;/small&gt; 
! &lt;small&gt;مختصر نالو ۽ سرڪاري نالو ۽ ISO ڪوڊ&lt;/small&gt;
! سامراجي ملڪ
! حيثيت 
&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;/&gt;
! &lt;small&gt;مقامي مختصر نالو&lt;br&gt;سرڪاري نالو&lt;/small&gt;
! راڄڌاني 
! آبادي 
! رقبو&lt;ref name=&quot;Area&quot;/&gt;
! ڪرنسي
|-
| [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Canary Islands]]
| [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| ڪيناري آئيلينڊ،&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ڪئناري آئيلينڊ جو خودمختيار علاقو''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ES-CN
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جي خود مختيار ڪميونٽي'''&lt;/small&gt;
| [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: &quot;&lt;small&gt;Islas Canarias&lt;/small&gt;&quot;
| &lt;small&gt;'''سانتا ڪروز ۽ لاس پالماس&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias|publisher=.gobiernodecanarias.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2010-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''[[اسپيني ٻولي|اسپينش]]:&quot;&lt;sub&gt;Santa&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Cruz de Tenerife&lt;/sup&gt; &lt;sub&gt;and&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Las&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;Palmas&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;de&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;Gran Canaria&quot;&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;2,207,225&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''7,444 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;'''2,875 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;)
| [[يورو]] (€)
|-
| [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ceuta]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| سيوطه&lt;br&gt;سيوطه جو خودمختيار شهر&lt;br&gt;ES-CE
| &lt;small&gt;'''[[اسپين]] جو خودمختيار شهر'''&lt;/small&gt;
| [[Spanish language|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''Ciudad autó'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;'' 
''&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;nomade&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;Ceuta&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;'''سيوته'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;اسپينش&lt;/small&gt;]]: ''&lt;small&gt;Ceuta&lt;/small&gt;''
| &lt;small&gt;84,843&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;'''28 ڪلوميٽر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;'''(11 ميل &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; )'''&lt;/small&gt;
| يورو (€)
|-
| [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madeira]]
| [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[ميديرا]]&lt;br&gt;مئديرا جو خودمختيار علائقو&lt;br&gt;PT-30
| {{flagcountry|Portugal}}
| [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو 
| [[پورچوگالي ٻولي]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| فنچل&lt;br&gt;[[پورچوگالي ٻولي]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{convert|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mayotte]]
| [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Mayotte Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;YT
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Mamoudzou]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{convert|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Flag of Melilla]]
| [[File:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Autonomous City of Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;ES-ML
| {{flagcountry|Spain}}
| [[Autonomous communities of Spain#Autonomous cities|Autonomous city]] of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Spanish language|Spanish]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{convert|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Flag of Italy]]
| [[File:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Pelagie Islands]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Italy}}
| [[Archipelago]] of [[Italy]]
| [[Italian language|Italian]]: ''Isole Pelagie''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Geographically part of the archipelago ([[Lampedusa]] and [[Lampione]]) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the [[Province_of_Agrigento]] in [[Sicily]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Italian language|Italian]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Sicilian language|Sicilian]]: ''Lampidusa e Linusa''&lt;ref&gt; http://www.treccani.it/enciclopedia/pelagie/&lt;/ref&gt;
| 6,304
| {{convert|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Flag of Spain]]
| [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Spain}}
| Overseas territory of [[Spain]]
| [[Spanish language|Spanish]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=Flag of Réunion]]
| [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;Réunion Region&lt;br&gt;&lt;br&gt;RE
| {{flagcountry|France}}
| [[Overseas department and region|Overseas region]] and constituent part of the [[French Fifth Republic|French Republic]]
| [[French language|French]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[French language|French]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{convert|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[euro]]
|-
| [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Flag of Yemen]]
| [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]]
| [[Socotra Governorate|Socotra Archipelago]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
| {{flagcountry|Yemen}}
| [[Governorates of Yemen|Governorate]] of [[Yemen]]
| {{langx|ar|أرخبيل سقطرى}}&lt;br&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Arabic language|Arabic]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{convert|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
| [[Yemeni rial]]
|}

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>32djw9agdqp6cd31tfv4gerb369t0rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جا ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>75836</id>
    <revision>
      <id>387646</id>
      <parentid>344525</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="7digr3r8byy292zcro3j7aephnwjyoj" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ملڪ بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>7digr3r8byy292zcro3j7aephnwjyoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يورو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83258</id>
    <revision>
      <id>387725</id>
      <parentid>350342</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6472" sha1="9xyu5icgeikw4fwlqyxk0ejh7fcy3oi" xml:space="preserve">'''يورو''' (Euro؛ علامت: € ۽ ڪرنسي ڪوڊ: EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

{{Short description|Currency of the European Union}}
{{Good article}}
{{Infobox currency
| name = Euro
| local_name = &lt;small&gt;{{nobold|1=see also [[Language and the euro|''euro'' in various languages]]}}&lt;/small&gt;
| image_1        = Euro banknotes Europa series.png
| image_width_1  = 175px
| image_title_1  = يورو نوٽون
| iso_code       = EUR
| subunit_name_1 = يورو-سينٽ
| unit   = euro 
| plural = Varies, see [[language and the euro]]
| symbol = [[Euro sign|€]]
| symbol_subunit_1 = c
| nickname = The single currency{{efn|1=Official documents and legislation refer to the euro as &quot;the single currency&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Council Regulation (EC) No 1103/97 of 17 June 1997 on certain provisions relating to the introduction of the euro |access-date=1 April 2009 |date=19 June 1997 |work=Official Journal L 162, 19&amp;nbsp;June 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003 |publisher=European Communities}}&lt;/ref&gt;}}
| frequently_used_banknotes = [[5 euro note|€5]], [[10 euro note|€10]], [[20 euro note|€20]], [[50 euro note|€50]], [[100 euro note|€100]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports&gt;ECB/Eurosystem policy&gt;Banknotes and coins statistics&gt;1.Euro banknotes&gt;1.1 Quantities |publisher=European Central Bank}}&lt;/ref&gt;
| rarely_used_banknotes = [[200 euro note|€200]], [[500 euro note|€500]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;/&gt;
| frequently_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]], [[5 euro cent coin|5c]], [[10 euro cent coin|10c]], [[20 euro cent coin|20c]], [[50 euro cent coin|50c]], [[1 euro coin|€1]], [[2 euro coin|€2]]
| rarely_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]] (Belgium, Estonia, Finland, Ireland, Italy, Lithuania, Netherlands, Slovakia&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Alistair|last1=Walsh|access-date=2019-11-04|title=Italy to stop producing 1- and 2-cent coins |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=29 May 2017|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=|last1=|access-date=17 December 2023|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince |trans-title=One and two cent coins will end in Slovakia after 1 July  2022 |url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=29 May 2017|website=bystricoviny.sk|language=sk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro kasutusele võtmise ja eurodes tehtavate sularahamaksete arveldamise seadus–Riigi Teataja |trans-title=Act on the Introduction of the Euro and Settlement of Cash Payments in Euros–Riigi Teataja |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/130052024016 |access-date=2024-12-29 |website=www.riigiteataja.ee |language=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paverskite smulkias monetas istorijos dalimi: proginė moneta, skirta gynybai, laukia Jūsų! |url=https://www.lb.lt/lt/paverskite-smulkias-monetas-istorijos-dalimi-progine-moneta-skirta-gynybai-laukia-jusu |date=2025-04-11 |access-date=2025-05-01 |website=[[Bank of Lithuania]] |language=lt}}&lt;/ref&gt;)
| subunit_ratio_1 = {{frac|100}}
| subunit_inline_note_1 = ([[Language and the euro|Name varies by language]])
| plural_subunit_1 = ([[Language and the euro|Varies by language]])
| banknote_article = euro banknotes
| coin_article = euro coins
| using_countries = primary: [[#Eurozone_members|§&amp;nbsp;members of Eurozone]] (20),&lt;br/&gt;also: [[#Other users|§&amp;nbsp;other users]]
| date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1|df=y}}
| replaced_currency = [[European Currency Unit]]
| issuing_authority = [[European Central Bank]]
| issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}}
| printer = see {{section link|Euro|Banknote printing|nopage=y}}
| mint = [[List of euro mints|List of mints]]
| inflation_rate = 1.9% (May 2025)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Inflation and consumer prices}}&lt;/ref&gt;
| pegged_by = see [[#Currencies pegged to the euro|§&amp;nbsp;Pegged currencies]]
| inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu]
| inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
}}
'''يورو''' (Euro؛ علامت: '''[[Euro sign|€]]''' ۽ ڪرنسي ڪوڊ:  EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن (AUnmb) مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ (Euro-Cent؛ c) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;EC Euro Area2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm|title=The euro|work=[[European Commission]] website|access-date=2 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EC Euro1 euro cent coin Area 22&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/what-euro-area_en|title=What is the euro area?|website=European Commission website|access-date=2019-01-02}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
* [https://europa.eu/european-union/about-eu/euro_en European Union – Euro]
* [https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area_en European Commission – Euro Area]
* [https://www.ecb.europa.eu/euro/html/index.en.html European Central Bank – Euro]
* [https://www.ecb.europa.eu/stats/policy_and_exchange_rates/euro_reference_exchange_rates/html/index.en.html European Central Bank – Euro Exchange Rates]

{{Portal|European Union|Money|Numismatics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورو]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:يورپي يونين]]
[[زمرو:يورپي ڪرنسيون]]
[[زمرو:گردشي ڪرنسيون]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9xyu5icgeikw4fwlqyxk0ejh7fcy3oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387726</id>
      <parentid>387725</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5770" sha1="ci5p9eqlknff1mwtwcr4jebq2woemtj" xml:space="preserve">'''يورو''' (Euro؛ علامت: € ۽ ڪرنسي ڪوڊ: EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

{{Short description|Currency of the European Union}}
{{Good article}}
{{Infobox currency
| name = Euro
| local_name = &lt;small&gt;{{nobold|1=see also [[Language and the euro|''euro'' in various languages]]}}&lt;/small&gt;
| image_1        = Euro banknotes Europa series.png
| image_width_1  = 175px
| image_title_1  = يورو نوٽون
| iso_code       = EUR
| subunit_name_1 = يورو-سينٽ
| unit   = euro 
| plural = Varies, see [[language and the euro]]
| symbol = [[Euro sign|€]]
| symbol_subunit_1 = c
| nickname = The single currency{{efn|1=Official documents and legislation refer to the euro as &quot;the single currency&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Council Regulation (EC) No 1103/97 of 17 June 1997 on certain provisions relating to the introduction of the euro |access-date=1 April 2009 |date=19 June 1997 |work=Official Journal L 162, 19&amp;nbsp;June 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003 |publisher=European Communities}}&lt;/ref&gt;}}
| frequently_used_banknotes = [[5 euro note|€5]], [[10 euro note|€10]], [[20 euro note|€20]], [[50 euro note|€50]], [[100 euro note|€100]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports&gt;ECB/Eurosystem policy&gt;Banknotes and coins statistics&gt;1.Euro banknotes&gt;1.1 Quantities |publisher=European Central Bank}}&lt;/ref&gt;
| rarely_used_banknotes = [[200 euro note|€200]], [[500 euro note|€500]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;/&gt;
| frequently_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]], [[5 euro cent coin|5c]], [[10 euro cent coin|10c]], [[20 euro cent coin|20c]], [[50 euro cent coin|50c]], [[1 euro coin|€1]], [[2 euro coin|€2]]
| rarely_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]] (Belgium, Estonia, Finland, Ireland, Italy, Lithuania, Netherlands, Slovakia&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Alistair|last1=Walsh|access-date=2019-11-04|title=Italy to stop producing 1- and 2-cent coins |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=29 May 2017|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=|last1=|access-date=17 December 2023|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince |trans-title=One and two cent coins will end in Slovakia after 1 July  2022 |url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=29 May 2017|website=bystricoviny.sk|language=sk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro kasutusele võtmise ja eurodes tehtavate sularahamaksete arveldamise seadus–Riigi Teataja |trans-title=Act on the Introduction of the Euro and Settlement of Cash Payments in Euros–Riigi Teataja |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/130052024016 |access-date=2024-12-29 |website=www.riigiteataja.ee |language=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paverskite smulkias monetas istorijos dalimi: proginė moneta, skirta gynybai, laukia Jūsų! |url=https://www.lb.lt/lt/paverskite-smulkias-monetas-istorijos-dalimi-progine-moneta-skirta-gynybai-laukia-jusu |date=2025-04-11 |access-date=2025-05-01 |website=[[Bank of Lithuania]] |language=lt}}&lt;/ref&gt;)
| subunit_ratio_1 = {{frac|100}}
| subunit_inline_note_1 = ([[Language and the euro|Name varies by language]])
| plural_subunit_1 = ([[Language and the euro|Varies by language]])
| banknote_article = euro banknotes
| coin_article = euro coins
| using_countries = primary: [[#Eurozone_members|§&amp;nbsp;members of Eurozone]] (20),&lt;br/&gt;also: [[#Other users|§&amp;nbsp;other users]]
| date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1|df=y}}
| replaced_currency = [[European Currency Unit]]
| issuing_authority = [[European Central Bank]]
| issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}}
| printer = see {{section link|Euro|Banknote printing|nopage=y}}
| mint = [[List of euro mints|List of mints]]
| inflation_rate = 1.9% (May 2025)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Inflation and consumer prices}}&lt;/ref&gt;
| pegged_by = see [[#Currencies pegged to the euro|§&amp;nbsp;Pegged currencies]]
| inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu]
| inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
}}
'''يورو''' (Euro؛ علامت: '''[[Euro sign|€]]''' ۽ ڪرنسي ڪوڊ:  EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن (AUnmb) مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ (Euro-Cent؛ c) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;EC Euro Area2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm|title=The euro|work=[[European Commission]] website|access-date=2 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EC Euro1 euro cent coin Area 22&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/what-euro-area_en|title=What is the euro area?|website=European Commission website|access-date=2019-01-02}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ci5p9eqlknff1mwtwcr4jebq2woemtj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387727</id>
      <parentid>387726</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>387727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5900" sha1="0wviz0uth28ok6t2v2mvnh6ltwu60wk" xml:space="preserve">'''يورو''' (Euro؛ علامت: € ۽ ڪرنسي ڪوڊ: EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

{{Short description|Currency of the European Union}}
{{Good article}}
{{Infobox currency
| name = Euro
| local_name = &lt;small&gt;{{nobold|1=see also [[Language and the euro|''euro'' in various languages]]}}&lt;/small&gt;
| image_1        = Euro banknotes Europa series.png
| image_width_1  = 175px
| image_title_1  = يورو نوٽون
| iso_code       = EUR
| subunit_name_1 = يورو-سينٽ
| unit   = euro 
| plural = Varies, see [[language and the euro]]
| symbol = [[Euro sign|€]]
| symbol_subunit_1 = c
| nickname = The single currency{{efn|1=Official documents and legislation refer to the euro as &quot;the single currency&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Council Regulation (EC) No 1103/97 of 17 June 1997 on certain provisions relating to the introduction of the euro |access-date=1 April 2009 |date=19 June 1997 |work=Official Journal L 162, 19&amp;nbsp;June 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003 |publisher=European Communities}}&lt;/ref&gt;}}
| frequently_used_banknotes = [[5 euro note|€5]], [[10 euro note|€10]], [[20 euro note|€20]], [[50 euro note|€50]], [[100 euro note|€100]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports&gt;ECB/Eurosystem policy&gt;Banknotes and coins statistics&gt;1.Euro banknotes&gt;1.1 Quantities |publisher=European Central Bank}}&lt;/ref&gt;
| rarely_used_banknotes = [[200 euro note|€200]], [[500 euro note|€500]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;/&gt;
| frequently_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]], [[5 euro cent coin|5c]], [[10 euro cent coin|10c]], [[20 euro cent coin|20c]], [[50 euro cent coin|50c]], [[1 euro coin|€1]], [[2 euro coin|€2]]
| rarely_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]] (Belgium, Estonia, Finland, Ireland, Italy, Lithuania, Netherlands, Slovakia&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Alistair|last1=Walsh|access-date=2019-11-04|title=Italy to stop producing 1- and 2-cent coins |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=29 May 2017|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=|last1=|access-date=17 December 2023|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince |trans-title=One and two cent coins will end in Slovakia after 1 July  2022 |url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=29 May 2017|website=bystricoviny.sk|language=sk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro kasutusele võtmise ja eurodes tehtavate sularahamaksete arveldamise seadus–Riigi Teataja |trans-title=Act on the Introduction of the Euro and Settlement of Cash Payments in Euros–Riigi Teataja |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/130052024016 |access-date=2024-12-29 |website=www.riigiteataja.ee |language=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paverskite smulkias monetas istorijos dalimi: proginė moneta, skirta gynybai, laukia Jūsų! |url=https://www.lb.lt/lt/paverskite-smulkias-monetas-istorijos-dalimi-progine-moneta-skirta-gynybai-laukia-jusu |date=2025-04-11 |access-date=2025-05-01 |website=[[Bank of Lithuania]] |language=lt}}&lt;/ref&gt;)
| subunit_ratio_1 = {{frac|100}}
| subunit_inline_note_1 = ([[Language and the euro|Name varies by language]])
| plural_subunit_1 = ([[Language and the euro|Varies by language]])
| banknote_article = euro banknotes
| coin_article = euro coins
| using_countries = primary: [[#Eurozone_members|§&amp;nbsp;members of Eurozone]] (20),&lt;br/&gt;also: [[#Other users|§&amp;nbsp;other users]]
| date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1|df=y}}
| replaced_currency = [[European Currency Unit]]
| issuing_authority = [[European Central Bank]]
| issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}}
| printer = see {{section link|Euro|Banknote printing|nopage=y}}
| mint = [[List of euro mints|List of mints]]
| inflation_rate = 1.9% (May 2025)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Inflation and consumer prices}}&lt;/ref&gt;
| pegged_by = see [[#Currencies pegged to the euro|§&amp;nbsp;Pegged currencies]]
| inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu]
| inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
}}
'''يورو''' (Euro؛ علامت: '''[[Euro sign|€]]''' ۽ ڪرنسي ڪوڊ:  EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن (AUnmb) مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ (Euro-Cent؛ c) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;EC Euro Area2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm|title=The euro|work=[[European Commission]] website|access-date=2 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EC Euro1 euro cent coin Area 22&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/what-euro-area_en|title=What is the euro area?|website=European Commission website|access-date=2019-01-02}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يورپي يونين]] 
* [[ڊالر]]
* [[سي ايف ائ فرانڪ]]
* [[پاڪستاني روپيو]]
* [[ڪرنسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>0wviz0uth28ok6t2v2mvnh6ltwu60wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387729</id>
      <parentid>387727</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8063" sha1="78hvek2eem3h20bxvf4570j9i5i50ct" xml:space="preserve">'''يورو''' (Euro؛ علامت: € ۽ ڪرنسي ڪوڊ: EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

{{Short description|Currency of the European Union}}
{{Good article}}
{{Infobox currency
| name = Euro
| local_name = &lt;small&gt;{{nobold|1=see also [[Language and the euro|''euro'' in various languages]]}}&lt;/small&gt;
| image_1        = Euro banknotes Europa series.png
| image_width_1  = 175px
| image_title_1  = يورو نوٽون
| iso_code       = EUR
| subunit_name_1 = يورو-سينٽ
| unit   = euro 
| plural = Varies, see [[language and the euro]]
| symbol = [[Euro sign|€]]
| symbol_subunit_1 = c
| nickname = The single currency{{efn|1=Official documents and legislation refer to the euro as &quot;the single currency&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Council Regulation (EC) No 1103/97 of 17 June 1997 on certain provisions relating to the introduction of the euro |access-date=1 April 2009 |date=19 June 1997 |work=Official Journal L 162, 19&amp;nbsp;June 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003 |publisher=European Communities}}&lt;/ref&gt;}}
| frequently_used_banknotes = [[5 euro note|€5]], [[10 euro note|€10]], [[20 euro note|€20]], [[50 euro note|€50]], [[100 euro note|€100]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports&gt;ECB/Eurosystem policy&gt;Banknotes and coins statistics&gt;1.Euro banknotes&gt;1.1 Quantities |publisher=European Central Bank}}&lt;/ref&gt;
| rarely_used_banknotes = [[200 euro note|€200]], [[500 euro note|€500]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;/&gt;
| frequently_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]], [[5 euro cent coin|5c]], [[10 euro cent coin|10c]], [[20 euro cent coin|20c]], [[50 euro cent coin|50c]], [[1 euro coin|€1]], [[2 euro coin|€2]]
| rarely_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]] (Belgium, Estonia, Finland, Ireland, Italy, Lithuania, Netherlands, Slovakia&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Alistair|last1=Walsh|access-date=2019-11-04|title=Italy to stop producing 1- and 2-cent coins |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=29 May 2017|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=|last1=|access-date=17 December 2023|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince |trans-title=One and two cent coins will end in Slovakia after 1 July  2022 |url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=29 May 2017|website=bystricoviny.sk|language=sk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro kasutusele võtmise ja eurodes tehtavate sularahamaksete arveldamise seadus–Riigi Teataja |trans-title=Act on the Introduction of the Euro and Settlement of Cash Payments in Euros–Riigi Teataja |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/130052024016 |access-date=2024-12-29 |website=www.riigiteataja.ee |language=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paverskite smulkias monetas istorijos dalimi: proginė moneta, skirta gynybai, laukia Jūsų! |url=https://www.lb.lt/lt/paverskite-smulkias-monetas-istorijos-dalimi-progine-moneta-skirta-gynybai-laukia-jusu |date=2025-04-11 |access-date=2025-05-01 |website=[[Bank of Lithuania]] |language=lt}}&lt;/ref&gt;)
| subunit_ratio_1 = {{frac|100}}
| subunit_inline_note_1 = ([[Language and the euro|Name varies by language]])
| plural_subunit_1 = ([[Language and the euro|Varies by language]])
| banknote_article = euro banknotes
| coin_article = euro coins
| using_countries = primary: [[#Eurozone_members|§&amp;nbsp;members of Eurozone]] (20),&lt;br/&gt;also: [[#Other users|§&amp;nbsp;other users]]
| date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1|df=y}}
| replaced_currency = [[European Currency Unit]]
| issuing_authority = [[European Central Bank]]
| issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}}
| printer = see {{section link|Euro|Banknote printing|nopage=y}}
| mint = [[List of euro mints|List of mints]]
| inflation_rate = 1.9% (May 2025)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Inflation and consumer prices}}&lt;/ref&gt;
| pegged_by = see [[#Currencies pegged to the euro|§&amp;nbsp;Pegged currencies]]
| inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu]
| inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
}}
'''يورو''' (Euro؛ علامت: '''[[Euro sign|€]]''' ۽ ڪرنسي ڪوڊ:  EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن (AUnmb) مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ (Euro-Cent؛ c) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;EC Euro Area2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm|title=The euro|work=[[European Commission]] website|access-date=2 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EC Euro1 euro cent coin Area 22&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/what-euro-area_en|title=What is the euro area?|website=European Commission website|access-date=2019-01-02}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يورپي يونين]] 
* [[ڊالر]]
* [[سي ايف ائ فرانڪ]]
* [[پاڪستاني روپيو]]
* [[ڪرنسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
* [https://europa.eu/european-union/about-eu/euro_en European Union – Euro]
* [https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area_en European Commission – Euro Area]
* [https://www.ecb.europa.eu/euro/html/index.en.html European Central Bank – Euro]
* [https://www.ecb.europa.eu/stats/policy_and_exchange_rates/euro_reference_exchange_rates/html/index.en.html European Central Bank – Euro Exchange Rates]

{{Portal|European Union|Money|Numismatics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورو| ]] 
[[زمرو:يورپ جي اقتصادي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:يورو]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:يورپي يونين]]
[[زمرو:يورپي ڪرنسيون]]
[[زمرو:گردشي ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورپي يونين جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گردش ڪندڙ ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سال 1999ع ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:قبرص جي ڪرنسي]]
[[زمرو:پرتگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:اسپين جي ڪرنسي]]
[[زمرو:انڊورا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانس جي ڪرنسي]]
[[زمرو:بيلجيم جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نيدرلينڊز جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جرمني جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آسٽريا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:اٽلي جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سلوواڪيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سلووينيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:هنگري جي ڪرنسي]]
[[زمرو:رومانيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:موناڪو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سين مارينو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جمهوريه آئرلينڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:پولينڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مالٽا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:بلغاريا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڪروشيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سويڊن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ناروي جي ڪرنسي]]</text>
      <sha1>78hvek2eem3h20bxvf4570j9i5i50ct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387734</id>
      <parentid>387729</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>387734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8076" sha1="3v3x1srg863xou94cd381p0fg2h4ig7" xml:space="preserve">'''يورو''' (Euro؛ علامت: € ۽ ڪرنسي ڪوڊ: EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

{{Short description|Currency of the European Union}}
{{Good article}}
{{Infobox currency
| name = Euro
| local_name = &lt;small&gt;{{nobold|1=see also [[Language and the euro|''euro'' in various languages]]}}&lt;/small&gt;
| image_1        = Euro banknotes Europa series.png
| image_width_1  = 175px
| image_title_1  = يورو نوٽون
| iso_code       = EUR
| subunit_name_1 = يورو-سينٽ
| unit   = euro 
| plural = Varies, see [[language and the euro]]
| symbol = [[Euro sign|€]]
| symbol_subunit_1 = c
| nickname = The single currency{{efn|1=Official documents and legislation refer to the euro as &quot;the single currency&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Council Regulation (EC) No 1103/97 of 17 June 1997 on certain provisions relating to the introduction of the euro |access-date=1 April 2009 |date=19 June 1997 |work=Official Journal L 162, 19&amp;nbsp;June 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003 |publisher=European Communities}}&lt;/ref&gt;}}
| frequently_used_banknotes = [[5 euro note|€5]], [[10 euro note|€10]], [[20 euro note|€20]], [[50 euro note|€50]], [[100 euro note|€100]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports&gt;ECB/Eurosystem policy&gt;Banknotes and coins statistics&gt;1.Euro banknotes&gt;1.1 Quantities |publisher=European Central Bank}}&lt;/ref&gt;
| rarely_used_banknotes = [[200 euro note|€200]], [[500 euro note|€500]]&lt;ref name=&quot;Circulation_report&quot;/&gt;
| frequently_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]], [[5 euro cent coin|5c]], [[10 euro cent coin|10c]], [[20 euro cent coin|20c]], [[50 euro cent coin|50c]], [[1 euro coin|€1]], [[2 euro coin|€2]]
| rarely_used_coins = [[1 euro cent coin|1c]], [[2 euro cent coin|2c]] (Belgium, Estonia, Finland, Ireland, Italy, Lithuania, Netherlands, Slovakia&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Alistair|last1=Walsh|access-date=2019-11-04|title=Italy to stop producing 1- and 2-cent coins |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=29 May 2017|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=|last1=|access-date=17 December 2023|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince |trans-title=One and two cent coins will end in Slovakia after 1 July  2022 |url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=29 May 2017|website=bystricoviny.sk|language=sk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro kasutusele võtmise ja eurodes tehtavate sularahamaksete arveldamise seadus–Riigi Teataja |trans-title=Act on the Introduction of the Euro and Settlement of Cash Payments in Euros–Riigi Teataja |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/130052024016 |access-date=2024-12-29 |website=www.riigiteataja.ee |language=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paverskite smulkias monetas istorijos dalimi: proginė moneta, skirta gynybai, laukia Jūsų! |url=https://www.lb.lt/lt/paverskite-smulkias-monetas-istorijos-dalimi-progine-moneta-skirta-gynybai-laukia-jusu |date=2025-04-11 |access-date=2025-05-01 |website=[[Bank of Lithuania]] |language=lt}}&lt;/ref&gt;)
| subunit_ratio_1 = {{frac|100}}
| subunit_inline_note_1 = ([[Language and the euro|Name varies by language]])
| plural_subunit_1 = ([[Language and the euro|Varies by language]])
| banknote_article = euro banknotes
| coin_article = euro coins
| using_countries = primary: [[#Eurozone_members|§&amp;nbsp;members of Eurozone]] (20),&lt;br/&gt;also: [[#Other users|§&amp;nbsp;other users]]
| date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1|df=y}}
| replaced_currency = [[European Currency Unit]]
| issuing_authority = [[European Central Bank]]
| issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}}
| printer = see {{section link|Euro|Banknote printing|nopage=y}}
| mint = [[List of euro mints|List of mints]]
| inflation_rate = 1.9% (May 2025)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Inflation and consumer prices}}&lt;/ref&gt;
| pegged_by = see [[#Currencies pegged to the euro|§&amp;nbsp;Pegged currencies]]
| inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu]
| inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
}}
'''يورو''' (Euro؛ علامت: '''[[Euro sign|€]]''' ۽ ڪرنسي ڪوڊ:  EUR) [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي 27 ميمبر رياستن (AUnmb) مان 20 جي سرڪاري ڪرنسي آهي. رياستن جي هن گروپ کي سرڪاري طور تي يورو ايريا يا عام طور تي يورو زون (Eurozone) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ يورو کي 100 يورو سينٽ (Euro-Cent؛ c) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;EC Euro Area2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm|title=The euro|work=[[European Commission]] website|access-date=2 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EC Euro1 euro cent coin Area 22&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/what-euro-area_en|title=What is the euro area?|website=European Commission website|access-date=2019-01-02}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يورپي يونين]] 
* [[جاپاني ين]]
* [[سي ايف ائ فرانڪ]]
* [[آذربائيجاني منات]]
* [[ڪرنسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
* [https://europa.eu/european-union/about-eu/euro_en European Union – Euro]
* [https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area_en European Commission – Euro Area]
* [https://www.ecb.europa.eu/euro/html/index.en.html European Central Bank – Euro]
* [https://www.ecb.europa.eu/stats/policy_and_exchange_rates/euro_reference_exchange_rates/html/index.en.html European Central Bank – Euro Exchange Rates]

{{Portal|European Union|Money|Numismatics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورو| ]] 
[[زمرو:يورپ جي اقتصادي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:يورو]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:يورپي يونين]]
[[زمرو:يورپي ڪرنسيون]]
[[زمرو:گردشي ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورپي يونين جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گردش ڪندڙ ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سال 1999ع ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:قبرص جي ڪرنسي]]
[[زمرو:پرتگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:اسپين جي ڪرنسي]]
[[زمرو:انڊورا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانس جي ڪرنسي]]
[[زمرو:بيلجيم جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نيدرلينڊز جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جرمني جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آسٽريا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:اٽلي جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سلوواڪيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سلووينيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:هنگري جي ڪرنسي]]
[[زمرو:رومانيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:موناڪو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سين مارينو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جمهوريه آئرلينڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:پولينڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مالٽا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:بلغاريا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڪروشيا جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سويڊن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ناروي جي ڪرنسي]]</text>
      <sha1>3v3x1srg863xou94cd381p0fg2h4ig7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپي ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83261</id>
    <revision>
      <id>387722</id>
      <parentid>345774</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="8sdzrxz7fi2gee3499sz7dnrju5532x" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:يورپ جي ماليات]]</text>
      <sha1>8sdzrxz7fi2gee3499sz7dnrju5532x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فاڪلينڊز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84051</id>
    <revision>
      <id>387416</id>
      <parentid>338782</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="65p85jx7f0wihev5th6wlzygzodj0bv" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:ارجنٽائن]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻو سمنڊ]]
[[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>65p85jx7f0wihev5th6wlzygzodj0bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387417</id>
      <parentid>387416</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="26z6ld8hibth6mjs681c8sze2ckyuyf" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:پيسيفڪ سمنڊ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>26z6ld8hibth6mjs681c8sze2ckyuyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387418</id>
      <parentid>387417</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پيسيفڪ سمنڊ]]; added [[Category:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4442" sha1="hqivnxoz9fh3rfv005acc3yvbympvw8" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>hqivnxoz9fh3rfv005acc3yvbympvw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387419</id>
      <parentid>387418</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="cear63ng1zagffam4zeq021w2dx9l8b" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>cear63ng1zagffam4zeq021w2dx9l8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387420</id>
      <parentid>387419</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4441" sha1="h1kb52ede67ju54fohr70vo7428zd5x" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>h1kb52ede67ju54fohr70vo7428zd5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387424</id>
      <parentid>387420</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]]; added [[Category:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4435" sha1="ewlen2xpx252rgd3ffpszvfnyht8x4z" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>ewlen2xpx252rgd3ffpszvfnyht8x4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387425</id>
      <parentid>387424</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="j2aipyygdvympkwsxo48zy6ox64u8s1" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Geographic Location
|Centre={{flagicon|FLK}} [[Outline of the Falkland Islands|Falkland Islands]]
|Northwest={{flagu|Argentina}}
|North=''Atlantic Ocean''
|Northeast=''Atlantic Ocean''
|East=''Atlantic Ocean'' &lt;br /&gt; {{flagicon|SGS}} [[South Georgia]]
|Southeast=''[[Southern Ocean]]'' &lt;br /&gt; [[South Orkney Islands]]
|South=''[[Drake Passage]]'' &lt;br /&gt; [[South Shetland Islands]] &lt;br /&gt; [[Antarctic Peninsula]]
|Southwest=[[Tierra del Fuego]] &lt;br /&gt; ''[[Drake Passage]]''
|West={{flagu|Chile}} &lt;br /&gt; ''[[Strait of Magellan]]''
}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:تڪراري ٻيٽ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>j2aipyygdvympkwsxo48zy6ox64u8s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387426</id>
      <parentid>387425</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3921" sha1="0uhw34gnw1bp18w7nckl2zstk00cfh3" xml:space="preserve">فاڪلينڊ ٻيٽ (اسپيني: Islas Malvinas)، جنهن کي عام طور تي فاڪلينڊز چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پيٽاگونين شيلف تي هڪ ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ پيٽاگونين ساحل کان تقريباً 300 ميل (500 ڪلوميٽر) اوڀر ۾ آهن. ۽ ڪيپ ڊبوزٽ (انٽارڪٽڪ جزيره نما جي اترئين ڪناري تي) کان 752 ميل (1,210 ڪلوميٽر)، تقريبن 52° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ تي آهن. ٻيٽ (4,700 چورس ميل، 12,000 ڪلوميٽر 2 جي ايراضي سان)، اوڀر فاڪلينڊ، اولهه فاڪلينڊ ۽ 776 ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هڪ برطانوي اوورسيز علائقو جي طور تي. فاڪلينڊز کي اندروني خود مختياري حاصل آهي، جڏهن ته برطانيه انهن جي دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميواري کڻندو آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو آبادڪاري اوڀر فاڪلينڊ تي اسٽينلي آهي.
==جاگرافي==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
*{{Wikiatlas|Falkland Islands}}
*{{official website}}
*[http://www.fidc.co.fk/ Falkland Islands Development Corporation]  
*[https://web.archive.org/web/20040325151046/http://falklandnews.com/ Falkland Islands News Network] 
*[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18425572 Falkland Islands Profile (BBC)] (also at: [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18425572])
*{{cite EB1911 |wstitle=Falkland Islands |volume=10 |short=x}}
{{Navboxes
 |title=Articles relating to the Falkland Islands
|list=
{{Navboxes
 |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list=
'''[[Geographic coordinate system|Lat. {{small|and}} Long.]] {{coord|51|42|S|57|51|W|display=inline}} {{color|darkblue|(Stanley)}}'''
{{Falkland Islands}}
{{British dependencies}}
{{British overseas territories}}
{{Countries of South America}}
{{Peri-Antarctic countries and overseas territories}}
{{Outlying territories of European countries}}
{{Spanish Empire}}
}}
{{Navboxes
 |title=Territorial disputes
|list=
{{Territorial disputes involving the United Kingdom}}
{{Territorial disputes involving Argentina}}
}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Subject bar |portal1=Argentina |portal2=South America |portal3=United Kingdom |portal4=Islands |commons=yes |commons-search=Category:Falkland Islands |n=yes |n-search=Category:Falkland Islands |wikt=yes |s=yes |s-search=Category:Falkland Islands |voy=yes |d=yes |d-search=Q9648}}
{{Authority control}}
{{coord|51.73|S|59.22|W|scale:2500000|display=title}}

[[زمرو:فاڪلينڊز]]
[[زمرو:تڪراري ٻيٽ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ارجنٽائن جي سياست]]
[[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ٻيٽ]] 
[[زمرو:معتدل ڏکڻ آمريڪا]] 
[[زمرو:1833 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>0uhw34gnw1bp18w7nckl2zstk00cfh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فاڪلينڊز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84054</id>
    <revision>
      <id>387421</id>
      <parentid>326913</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="ddx53b9e8607towbtagtyecurzxeiy2" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ]]</text>
      <sha1>ddx53b9e8607towbtagtyecurzxeiy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڪروتري ۽ ڍيڪيليا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84890</id>
    <revision>
      <id>387402</id>
      <parentid>347011</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11407" sha1="q9fbr69jrk08jcip378m0ssrqarky5s" xml:space="preserve">{{short description|British Overseas Territory on the island of Cyprus}}
{{For|قديم کنڊر ٿيل منو شهر|اڪروتري (ماقبل تاريخ شهر)}}
{{Infobox dependency
| name = اڪروتري ۽ ڍيڪيليا&lt;br&gt; Akrotiri and Dhekelia
| settlement_type = برطانوي سمنڊ پار علائقا 
| official_name = اڪروتري ۽ ڍيڪيليا جا خودمختيار بيس ايريا 
| image_flag = File:Flag of the United Kingdom.svg
| flag_size = 120px
| image_seal = Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
| anthem = &quot;God Save the King&quot;&lt;br&gt;(خدا بادشاهه کي سلامت رکي)&lt;br/&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]
| image_map = Akrotiri and Dhekelia in United Kingdom.svg
| map_caption = اڪروتري ۽ ڍيڪيليا جي لوڪيشن (گلابي رنگ)
| mapsize =
| image_map2 = Cyprus_SBAsInRed.png
| map_caption2 = [[قبرص]] جي نقشي تي اڪروتري (ڏاکڻي-اولهه) ۽ ڍيڪيليا (ڏاکڻي-اولهه) جي لوڪيشن (گلابي رنگ)
| mapsize2 = 250px
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = قيام جو معاھدو 
| established_date = 16 آگسٽ، 1960ع
| official_languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| common_languages =
| capital = ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
| largest_settlement = اڪروتري ڳوٺ 
| largest_settlement_type = -آباد شهري علاقو
| government_type = [[آئيني بادشاهت]] جي تحت هڪ ڊيفيڪٽو اسٽراٽوڪريتڪ [[منحصر علائقا|انحصاري علائقو]]
| leader_title1 = بادشاهه 
| leader_name1 = [[چارلس ٽيون]]
| leader_title2 = ايڊمنسٽريٽر 
| leader_name2 = پيٽر اسڪوائريس
| national_representation =حڪومت برطانيه 
| national_representation_type1 = وزير
| national_representation1 = اسٽيفن ڊوهٽي 
| area_km2 = 254
| area_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_land_km2 = 
| area_label2            = اڪروتري
| area_data2             = {{Cvt|123|km2}}
| area_label3            = ڍيڪيليا
| area_data3             = {{Cvt|131|km2}}
| percent_water = 
| population_estimate = 18,195&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = not ranked
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 
| pop_den_footnote = 
| currency   = [[يورو|يورو (€)]]
| currency_code    = EUR
| timezone = اوڀر يورپي معياري وقت (EET)
| utc_offset = +02:00
| timezone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]]
| utc_offset_DST = +03:00
| drives_on = left
| calling_code = [[Telephone numbers in Cyprus|+357]]
| postal_code_type = [[Postal codes in Cyprus]]&lt;br /&gt;[[Postcodes in the United Kingdom#British Overseas Territories|UK postcode]]
| postal_code = 4640 (Akrotiri) &lt;br&gt; 7502 (Dhekelia)&lt;br /&gt;BFPO 57 / BF1 2AT (Akrotiri)&lt;br /&gt;BFPO 58 / BF1 2AU (Dhekelia)
| iso_code = 
| cctld = 
|leader_title3=آبادي|leader_name3=18,195 (2020ع جو اندازو)}}
'''اڪروتري ۽ ڍيڪيليا''' ( {{IPAc-en|ˌ|æ|k|r|əʊ|ˈ|t|ɪər|i|_|ə|n|d|_|d|i|ˈ|k|eɪ|l|i|ə}} '''۽ ڍڪيليا جا خودمختيار بيس ايريا''' &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61|title=British Nationality Act 1981 – SCHEDULE 6 British Overseas Territories|date=September 2016|publisher=UK Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209224934/https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61|archive-date=9 February 2021|access-date=29 June 2018}}&lt;/ref&gt; ( '''SBA''' )، هڪ برطانوي اوورسيز علائقو آهي، جيڪو قبرص جي ٻيٽ تي ٻن غير ملحق علائقن مان ٺهيل آهي. اهي علائقا، جن ۾ برطانوي فوجي اڏا ۽ تنصيبون شامل آهن جيڪي اڳ ۾ قبرص جي تاج ڪالوني جو حصو هئا، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]،  [[يونان]]، [[ترڪي]]، قبرص جي صدر ۽ ترڪ قبرصي برادري جي نمائندن پاران دستخط ڪيل 1960ع جي آزادي جي معاهدي تحت برطانيه طرفان برقرار رکيا ويا هئا. هي علائقو برطانيه جي سگنل انٽيليجنس لاءِ هڪ اسٽيشن طور ڪم ڪري ٿو ۽ ان ڪري [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ جي علائقي]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ برطانيه جي نگراني گڏ ڪرڻ جي ڪم جو حصو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://bigthink.com/strange-maps/the-worlds-five-military-empires|title=The World's Five Military Empires|date=10 July 2017|website=Big Think|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215055330/https://bigthink.com/strange-maps/the-worlds-five-military-empires|archive-date=15 February 2021|access-date=23 December 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://breakingdefense.com/2019/12/pull-us-troops-out-of-turkey-former-eucom-deputy/|title=Pull US Troops Out of Turkey: Former EUCOM Deputy|last=Wald|first=Charles|date=4 December 2019|work=Breaking Defense|access-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220751/https://breakingdefense.com/2019/12/pull-us-troops-out-of-turkey-former-eucom-deputy/|archive-date=13 April 2023|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

برطانوي ڪنٽرول هيٺ هجڻ باوجود، اڪروتري ۽ ڍيڪيليا آس پاس جي قبرصي برادرين ۽ معيشتن سان ضم ٿيل آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://turkishminute.com/2022/05/13/s-the-hidden-potential-of-the-uks-cyprus-sbas-in-the-eastern-mediterranean/|title=[ANALYSIS] The hidden potential of the UK's Cyprus SBAs in the eastern Mediterranean|date=2022-05-13|website=turkishminute.com|publisher=TurkishMinute|archive-url=https://web.archive.org/web/20250520042649/https://www.turkishminute.com/2022/05/13/s-the-hidden-potential-of-the-uks-cyprus-sbas-in-the-eastern-mediterranean/|archive-date=20 May 2025|access-date=2025-05-20}}&lt;/ref&gt; اهي علائقا پنهنجي اسٽريٽجڪ [[جيو پاليٽڪس|جيو پوليٽيڪل]] اهميت ۽ ماحولياتي خاصيتن سان مالا مال هجڻ جي ڪري قابل ذڪر آهن، جن ۾ اکروٽيري سالٽ ڍنڍ، هڪ محفوظ آبستان شامل آهي. تعليم، پوليسنگ ۽ [[صحت جي سار سنڀال]] جي خدمتون قبرص جي جمهوريه سان هم آهنگي ۾ مهيا ڪيون وينديون آهن. ايس بي اي (SBA) اوڀرين رومي سمنڊ ۾ نگراني ۽ مواصلاتي آپريشنز ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. جيتوڻيڪ بريڪزٽ کانپوءِ اهو يورپي يونين جو حصو نه آهي، پر علائقن تي يورپي يونين جي قانونن سان مطابقت رکن وارا پروٽوڪول نافذ آهن، جيئن ته رهواسين جي روزاني زندگي ۾ خلل نه پوي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-01-14/britain-communications-cyprus-military-base-4295059.html|title=Britain to upgrade communications on Cyprus military base|date=2022-01-14|website=stripes.com|publisher=Menelaos Hadjicostis|archive-url=https://web.archive.org/web/20250715210306/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-01-14/britain-communications-cyprus-military-base-4295059.html|archive-date=15 July 2025|access-date=2025-05-20}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201719/cmselect/cmeuleg/301-xxxv/30111.htm|title=Documents considered by the Committee on 18 July 2018 Contents|date=2018-07-24|website=publications.parliament.uk|access-date=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikivoyage}}
* {{wikiatlas}}
* [https://www.sbaadministration.org/index.php Sovereign Base Areas Administration web-pages]
* [https://www.legislation.gov.uk/uksi/1960/1369/pdfs/uksi_19601369_en.pdf Constitution]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2794421.stm BBC News – &quot;UK offers to cede Cyprus land&quot;]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1421365.stm BBC News – &quot;Cyprus protesters clash at UK base&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20100101150457/http://cyprus-mail.com/features/remembering-our-baby-girl Cyprus Mail, Nathan Morley – &quot;Mystery of Dhekelia Cemetery&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20100722235519/http://www.cyprus-mail.com/features/dhekelia-60-finest-barracks-world/20100718 Cyprus Mail, Nathan Morley – &quot;Dhekelia at 60&quot;]
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ Akrotiri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220619213329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |date=19 June 2022 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ Dhekelia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118140606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |date=18 January 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [http://www.qaranc.co.uk/theprincessmaryshospital.php The Princess Mary's Hospital RAF Akrotiri]
* [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1960/jul/04/cyprus-agreement Cyprus Independence Agreement – Hansard Official UK Parliament Record]
* James Rogers and Luis Simón. [http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/sede300309studype407004_/SEDE300309StudyPE407004_en.pdf The Status and Location of the Military Installations of the Member States of the European Union and Their Potential Role for the European Security and Defence Policy (ESDP).] Brussels: European Parliament, 2009. 25&amp;nbsp;pp.

{{Navboxes
|list =
{{برطانيه جا انحصار}}
{{برطانيه جا سمنڊ پار علائقا}}
{{يورپ جا ملڪ}}
}}
{{Authority control}}

{{Coord|34|35|N|32|59|E|type:city|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Akrotiri And Dhekelia}}

[[زمرو:اڪروتري ۽ ڍيڪيليا]]
[[زمرو:منحصر علائقا]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ڪپرس جي جاگرافي]]
[[زمرو:انڪليو ۽ ايڪسڪليو]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا|اڪروتري ۽ ڍيڪيليا]]
[[زمرو:برطانوي سمنڊ پار علائقا|اڪروتري ۽ ڍيڪيليا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:يورپ ۾ 1960 ۾ قائم ڪيل ادارا]]
[[زمرو:1960 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1960 ۾ قائم ڪيل ادارا]] 
[[زمرو:قبرص ۽ قومن جي دولت مشترڪه]] 
[[زمرو:برطانوي فوج جي تعیناتي]] 
[[زمرو:قبرص ۾ برطانوي فوج]]  
[[زمرو:رائل ايئر فورس جي تعیناتي]] [[زمرو:خودمختار بيس ايريا]] 
[[زمرو:اڪروتري ۽ ڍيڪيليا جا خودمختيار فوجي بيس ايريا]]</text>
      <sha1>q9fbr69jrk08jcip378m0ssrqarky5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڪروتري ۽ ڍيڪيليا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84894</id>
    <revision>
      <id>387403</id>
      <parentid>347010</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="8mv61axhxmw3yyyieytrs6j6pdupebg" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>8mv61axhxmw3yyyieytrs6j6pdupebg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جبل الطارق</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84895</id>
    <revision>
      <id>387415</id>
      <parentid>370643</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="n83a7tyewedhk73z6p6kqhubzgmn9kx" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>n83a7tyewedhk73z6p6kqhubzgmn9kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپ جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>87874</id>
    <revision>
      <id>387724</id>
      <parentid>345776</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="iy9xdzpybgmf35ku4iej8xjejkggjdp" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:يورپ جي معيشتون}}
[[زمرو:يورپ]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:يورپ جي معيشتون]]</text>
      <sha1>iy9xdzpybgmf35ku4iej8xjejkggjdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>87879</id>
    <revision>
      <id>387720</id>
      <parentid>345797</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="tcl94t678c9v4ddcdne324qe4x6waik" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي معيشتون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>tcl94t678c9v4ddcdne324qe4x6waik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميڪ موھن لائين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90169</id>
    <revision>
      <id>387584</id>
      <parentid>386817</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35322" sha1="0ezfdbzgbt0sjvdq5sy6znrsooripra" xml:space="preserve">[[File:McMahon_Line_Simla_Accord_Treaty_1914_Map1.jpg|thumb|1914ع جي شملہ ڪانفرنس دوران برطانوي ۽ تبتي نمائندن ۾ ورهايل نقشي 1 تي ڪڍيل ميڪموهن لائين جو اولهه وارو حصو]]
[[File:McMahon_Line_Simla_Accord_Treaty_1914_Map2.jpg|thumb|1914ع جي شملہ ڪانفرنس دوران برطانوي ۽ تبتي نمائندن ۾ ورهايل نقشي 2 تي ڪڍيل ميڪموهن لائين جو اوڀر وارو حصو]]
[[File:Henry McMahon cropped.JPG|thumb|هينري ميڪموهن]]
[[File:China India eastern border 88.jpg|thumb|ميڪموهن لائين اوڀر هيماليه ۾ [[حقيقي ڪنٽرول لائين]] ۽ [[اروناچل پرديش]] جي اترين سرحد (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) جي بنياد بڻجي ٿي، جنهن جو انتظام [[ڀارت]] وٽ آهي پر دعويٰ [[چين]] ڪري ٿو۔ هي علائقو 1962ع جي [[چين-ڀارت جنگ]] جو اوڀر سيڪٽر هو۔]]
'''ميڪموهن لائين''' اها حد آهي&lt;ref&gt;{{harvnb|Lamb, The McMahon Line, Vol. 1|1966|p=4}}&lt;/ref&gt; جيڪا [[تبت]] ۽ [[برطانوي ڀارت]] جي وچ ۾ 24–25 مارچ 1914ع تي دهلي ۾ لاڳاپيل مڪمل اختيار رکندڙ نمائندن وچ ۾ نقشن ۽ نوٽن جي مٽاسٽا سان طئي ٿي،&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, The McMahon Line and After|1974|p=230}}&lt;/ref&gt; جيڪا 1914ع جي [[شملہ ڪنوينشن]] جو حصو هئي۔  
هن لائين اوڀر هيماليائي علائقي ۾ ٻنهي ملڪن جي اثر جي دائري کي مقرر ڪيو، جيڪو [[اتر اوڀر ڀارت]] ۽ اتر [[برما]] (ميانمار) تائين پکڙيل هو ۽ اڳ ۾ غير واضح هو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, The McMahon Line and After|1974}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, The McMahon Line and After|1974|p=225}}&lt;/ref&gt;{{efn|&quot;اثر جا دائرا&quot; وارو اصطلاح ان ڳالهه کي ظاهر ڪري ٿو ته ان وقت [[آسام]] هيماليه جو گهڻو علائقو ڪنهن به ملڪ جي سڌي انتظام هيٺ نه هو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Lin, Boundary, sovereignty and imagination|2004|p=26}}&lt;/ref&gt;}}
[[چين جي جمهوريه (1912–1949)]] ميڪموهن لائين واري معاهدي جي ڌر نه هئي،&lt;ref name=&quot;Shakya1999&quot;&gt;{{harvp|Shakya, The Dragon in the Land of Snows|1999|p=279}}&lt;/ref&gt; پر اها لائين شملہ ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل تبت جي مجموعي حد جو حصو هئي، جنهن تي ٽنهي ڌرين شروعاتي صحيون ڪيون هيون، پوءِ چين جي حڪومت ان کي رد ڪيو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, India–China Border|1982|p=834}}&lt;/ref&gt;{{efn|چين جي رد ڪرڻ کي ميڪموهن لائين جي مڪمل انڪار طور سمجهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي۔}}
هن لائين جو ڀارتي حصو هن وقت چين ۽ ڀارت جي وچ ۾ عملي حد طور ڪم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي قانوني حيثيت تي [[عوامي جمهوريه چين]] پاران اختلاف ڪيو وڃي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Claude Arpi|title=Tibet: The Lost Frontier|year=2008}}&lt;/ref&gt; برما وارو حصو بعد ۾ [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ [[ميانمار]] وچ ۾ ٻيهر طئي ٿيو۔
هي لائين [[هينري ميڪموهن]] جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو [[برطانوي راج]] ۾ پرڏيهي سيڪريٽري ۽ شملہ ڪانفرنس جو مکيه برطانوي ڳالهيندڙ هو۔ تبت ۽ برطانيا وچ ۾ ٻطرفي معاهدي تي برطانوي حڪومت جي طرفان ميڪموهن ۽ تبتي حڪومت جي طرفان [[لونچن شاترا]] صحيون ڪيون۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rao |first=Veeranki Maheswara |title=Tribal Women of Arunachal Pradesh |year=2003}}&lt;/ref&gt;  
هي لائين تقريباً {{convert|550|mi|km|order=flip|abbr=off}} ڊگهي آهي، جيڪا [[ڀوٽان]] جي ڪنڊ کان برما سرحد تي [[ايسو رازي پاس]] تائين وڃي ٿي ۽ گهڻو ڪري [[هيماليه]] جي چوٽيءَ سان گڏ هلي ٿي۔&lt;ref&gt;{{citation |chapter=Burma–China Boundary |title=International Boundary Study |date=1964}}&lt;/ref&gt;
شملہ ڪانفرنس جا نتيجا ڪيترن ڏهاڪن تائين غير واضح رهيا، ڇو ته چين مجموعي ڪنوينشن تي صحيون نه ڪيون، جڏهن ته برطانيا کي اميد هئي ته چين کي راضي ڪيو ويندو۔ 1928ع جي ايڊيشن ۾ ايچسن جي ''ٽريٽيز'' مان ڪنوينشن ۽ ميڪموهن معاهدو خارج ڪيا ويا۔&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, A Forgotten Chapter|1972}}&lt;/ref&gt; 1935ع ۾ [[اولاف ڪارو]] ان کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ لاڳو ڪرڻ لاءِ لنڊن کان اجازت ورتي۔
چين شملہ ڪنوينشن ۽ ميڪموهن لائين کي رد ڪري ٿو، اهو دليل ڏيندي ته تبت هڪ خودمختيار رياست نه هئي ۽ ان ڪري معاهدو ڪرڻ جو اختيار نه رکندو هو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Lamb, The McMahon Line, Vol. 1|1966}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1959ع جي سفارتي نوٽ موجب وزيراعظم [[ژو اين لائي]] هن لائين کي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ [[حقيقي ڪنٽرول لائين]] جو حصو طور تسليم ڪيو۔  
چيني نقشا لائين جي ڏکڻ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|65000|km2|sqmi|abbr=on}} علائقي کي [[تبت خودمختيار علائقو]] جو حصو ڏيکارين ٿا، جنهن کي چين ۾ [[ڏکڻ تبت]] سڏيو وڃي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.21cn.com/junshi/pl/2008/11/18/5490785.shtml |title=About South Tibet |date=18 November 2008}}&lt;/ref&gt; 1962ع جي [[چين-ڀارت جنگ]] دوران چيني فوجون عارضي طور هن علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض ٿيون، پوءِ واپس هٽي ويون۔
[[چوڏهون دلائي لاما]] شروعات ۾ [[اروناچل پرديش]] تي ڀارت جي خودمختياري کي تسليم نه ڪيو۔ 2003ع تائين هن چيو ته &quot;اروناچل پرديش اصل ۾ تبت جو حصو هو&quot;۔&lt;ref name=&quot;Tawang Dalai Lama&quot;/&gt; پر جنوري 2007ع ۾ هن چيو ته 1914ع ۾ تبتي حڪومت ۽ برطانيا ميڪموهن لائين کي تسليم ڪيو هو۔ جون 2008ع ۾ هن پهريون ڀيرو واضح طور تسليم ڪيو ته &quot;اروناچل پرديش تبتي ۽ برطانوي نمائندن جي صحي ڪيل معاهدي موجب ڀارت جو حصو آهي&quot;۔&lt;ref name=&quot;Tawang Dalai Lama&quot;&gt;{{cite news
 |title = Tawang is part of India: Dalai Lama
 |url = https://timesofindia.indiatimes.com/India/Tawang_is_part_of_India_Dalai_Lama_/articleshow/3097568.cms
 |work = The Times of India
 |date = 4 June 2008
 |access-date = 20 August 2012
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110125122218/http://timesofindia.indiatimes.com/India/Tawang_is_part_of_India_Dalai_Lama_/articleshow/3097568.cms
 |archive-date = 25 January 2011
 |url-status = live
}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
[[File:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|right|1909ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' مان برطانوي هندستاني سلطنت جو نقشو، جنهن ۾ ”اوٽر لائين“ کي آسام جي سرحد طور ڏيکاريو ويو آهي۔{{efn|1903ع ۾ آسام جي چيف ڪمشنر پنهنجي رپورٽ ۾ حد جي غير واضح هجڻ جو ذڪر ڪندي ٻڌايو ته حد ۽ ”اوٽر لائين“ ٽڪرين جي پيرن سان گڏ هلي ٿي۔{{sfn|Mehra, The McMahon Line and After|1974|p=10}}}}]]
[[File:1907-east-bengal-assam3.jpg|thumb|right|1907ع جو اوڀر بنگال ۽ آسام جو نقشو، جنهن ۾ ”اوٽر لائين“ کي سرحد طور ڏيکاريو ويو آهي]]
[[برطانوي ڀارت]] 19هين صدي جي شروعات ۾ [[پهريون اينگلو-برما جنگ]] کان پوءِ ڀوٽان جي اوڀر طرف وڌيو۔ جنگ جي پڄاڻي تي [[براهمپترا]] وادي وارو [[آسام]] سندس ڪنٽرول هيٺ آيو ۽ ايندڙ ڏهاڪن ۾ سڌي انتظام هيٺ رهيو۔ واديءَ جي چوڌاري گهاٽن ٻيلن وارا ٽڪريائي علائقا، جيڪي اڄوڪي [[اروناچل پرديش]] تي مشتمل آهن، قبائلي ماڻهن سان آباد هئا، جيڪي برطانوي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آسانيءَ سان نه ايندا هئا۔ برطانيا انهن کي سندن حال تي ڇڏي ڏيڻ کي مناسب سمجهيو۔  
1873ع ۾ برطانيا هڪ ”انر لائين“ انتظامي حد طور مقرر ڪئي، جيڪا سڌي سنڀال هيٺ علائقي ۽ قبائلي علائقي وچ ۾ هئي، ۽ برطانوي رعايا کي اجازت کان سواءِ قبائلي علائقي ۾ وڃڻ کان روڪيو ويو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Banerji, Borders|2007|p=198}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Lin, Boundary, sovereignty and imagination|2004|p=26}}&lt;/ref&gt;  
برطانوي حد، جيڪا ”اوٽر لائين“ سڏبي هئي، برطانوي دائره اختيار جي حدن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هئي، پر هن علائقي ۾ اها ”انر لائين“ کان گهڻو مختلف نه هئي۔&lt;ref&gt;{{harvp|Lamb, The McMahon Line, Vol. 2|1966|pp=313–315}}&lt;/ref&gt;
برطانيا چاهيو ته [[اروناچل پرديش جا ماڻهو|هيماليائي قبيلن]] سان، جيڪي انر لائين کان ٻاهر رهندا هئا، پرامن لاڳاپا برقرار رهن۔&lt;ref name=&quot;Curzon&quot;&gt;{{harvp|Mehra, The McMahon Line and After|1974|p=11}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به واپار، معاهدن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ”زيادتين“ جي جواب ۾ ڪيل تاديبي مهمن ذريعي برطانوي اثر ڪيترن علائقن تائين وڌايو ويو۔&lt;ref&gt;{{harvp|Banerji, Borders|2007|pp=198–199}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lamb sphere of influence&quot;&gt;{{harvp|Lamb, The McMahon Line, Vol. 2|1966|p=312}}&lt;/ref&gt;  
اهو به ثبوت ملي ٿو ته برطانيا آسام هيماليائي علائقي کي سياسي دائره اختيار کان قطع نظر جغرافيائي طور ڀارت جو حصو سمجهندو هو۔&lt;ref name=&quot;geographical part&quot;&gt;{{harvp|Van Eekelen, Indian Foreign Policy and the Border Dispute|1967|p=167}}&lt;/ref&gt;

=== 1900ع جي شروعاتي اڳتي وڌڻ واريون پاليسيون ===
1900ع تائين تبت تي چيني اثر ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ برطانيا کي خدشو هو ته تبت روس جي اثر هيٺ اچي سگهي ٿو۔ روسي اثر کي روڪڻ ۽ پنهنجا معاهدي وارا حق نافذ ڪرڻ لاءِ برطانيا 1904ع ۾ [[يانگهسبينڊ مهم]] تبت ڏانهن رواني ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[لاسا ڪنوينشن]] ٿيو۔

ان کان پوءِ [[چنگ سلطنت]] تبت ۾ برطانوي سرگرمين بابت پريشان ٿي ۽ پنهنجي اڳتي وڌڻ واري پاليسي اختيار ڪئي۔ هنن تبت جي ڏکڻ اوڀر [[خام]] علائقي تي مڪمل ڪنٽرول قائم ڪيو، جتان چين جا مواصلاتي رستا تبت ڏانهن ويندا هئا۔ [[تبت ۾ چنگ امبانن جي فهرست|اسسٽنٽ امبان]] کي [[چامدو]] ۾ مقرر ڪيو ويو ته جيئن نئين حڪمت عملي لاڳو ڪري سگهي۔ 1908–1911ع دوران امبان [[ژائو ايرفنگ]] خام علائقي ۾ سخت جبر ۽ چيني بڻائڻ واري پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن ڪري کيس ”ژائو قصائي“ جو لقب مليو۔  
ژائو ايرفنگ جون مهمون آسام هيماليائي علائقي سان لڳندڙ تبتي ضلعن جهڙوڪ [[زايول]]، [[پوميد]] (بومي ڪائونٽي) ۽ [[پيماڪو]] (ميڊوگ ڪائونٽي) تائين پهتيون۔ هنن پاڙيسري قبائلي علائقن ۾ به اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي۔ ان سان برطانوي عملدارن ۾ خدشو پيدا ٿيو ۽ انهن قبائلي علائقن ۾ برطانوي دائره اختيار وڌائڻ جي حمايت ڪئي۔&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, Britain and Tibet|2016|p=272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Van Eekelen, Indian Foreign Policy and the Border Dispute|1967|p=167}}&lt;/ref&gt;  
شروعاتي طور برطانوي اعليٰ انتظاميه هن مطالبو قبول ڪرڻ ۾ هٻڪ محسوس ڪئي، پر 1912ع تائين فوجي عملدارن هيماليه جي چوٽيءَ سان گڏ حد مقرر ڪرڻ جي تجويز ڏني۔&lt;ref&gt;{{harvp|Mehra, The McMahon Line and After|1974|pp=223–225}}&lt;/ref&gt;

== لائين جو تعين ==
1913ع ۾ برطانوي عملدار [[شملہ]] ۾ گڏ ٿيا ته تبت جي حيثيت بابت ڳالهين ڪن۔&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;&gt;{{cite book
 |last=Maxwell
 |first=Neville
 |title=India's China War
 |url=http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm
 |publisher=Pantheon
 |location=New York
 |year=1970
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822215146/http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm
 |archive-date=22 August 2008
 |url-status=live
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822215146/http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm |date=22 August 2008 }}&lt;/ref&gt; ڪانفرنس ۾ برطانيا، چين ۽ تبت جا نمائندا شامل هئا۔۔&lt;ref name=&quot;Conven1914&quot;/&gt;  
”اوٽر تبت“، جيڪو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[تبت خودمختيار علائقو]] جي برابر هو، [[دلائي لاما]] جي حڪومت هيٺ رهڻو هو۔&lt;ref name=&quot;Conven1914&quot;&gt;{{cite web
 |title=Legal Materials on Tibet – Treaties and Conventions Relating to Tibet – Convention Between Great Britain, China, and Tibet, Simla (1914)
 |url=http://www.tibetjustice.org/materials/treaties/treaties16.html
 |publisher=Tibet Justice Center
 |access-date=15 July 2006
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909125110/http://www.tibetjustice.org/materials/treaties/treaties16.html
 |archive-date=9 September 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
3 جولاءِ 1914ع واري آخري معاهدي ۾ ڪا به واضح متني حد بندي شامل نه هئي۔&lt;ref name=&quot;Prescott&quot;&gt;[[John Robert Victor Prescott|Prescott, J. R. V.]], ''Map of Mainland Asia by Treaty'', Melbourne, Melbourne University Press, 1975, {{ISBN|0-522-84083-3}}, pp. 276–77&lt;/ref&gt; 
24–25 مارچ 1914ع واري تفصيلي نقشي تي ٻڌل [[شملہ معاهدو (1914)#نقشا|ميڪموهن لائين جو نقشو]] صرف برطانوي ۽ تبتي نمائندن صحي ڪيو&lt;ref name=&quot;Lamb2-144-5&quot;&gt;{{harvp|Lamb, The China-India border|1964|pp=144–145}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;/&gt; چين ڳالهين ۾ شامل نه هو۔ بيجنگ پاران شملہ کي رد ڪرڻ کان پوءِ برطانوي ۽ تبتي نمائندن هڪ نوٽ شامل ڪري معاهدي کي ٻطرفي معاهدي طور منظور ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Goldstein75&quot;&gt;Goldstein 1989, pp. 48–75&lt;/ref&gt;

== برطانوي غلطي (1915–1947) ==
[[File:BritishIndianEmpireandEnvirons2.jpg|thumb|right|”انڊين ايمپائر اينڊ سراؤنڊنگ ڪنٽريز“ جو نقشو، جنهن ۾ ”اوٽر لائين“ کي [[چنگ سلطنت]] ۽ برطانوي ڀارت وچ ۾ حد طور ڏيکاريو ويو آهي]]

شملہ معاهدو شروعات ۾ 1907ع جي [[اينگلو-روسي ڪنوينشن]] سان ٽڪراءَ سبب رد ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{harvp|Lin, Boundary, sovereignty and imagination|2004}}&lt;/ref&gt;  1921ع ۾ روس ۽ برطانيا اهو ڪنوينشن گڏيل طور ختم ڪيو، پر ميڪموهن لائين وسري وئي، جيستائين 1935ع ۾ [[اولاف ڪارو]] ان کي ٻيهر اهميت نه ڏني۔  
1937ع ۾ [[سروي آف انڊيا]] هڪ نقشو جاري ڪيو جنهن ۾ ميڪموهن لائين کي سرڪاري حد طور ڏيکاريو ويو۔ 1938ع ۾ برطانيا ايچسن جي ''ٽريٽيز'' ۾ شملہ معاهدو شامل ڪيو۔ اڳوڻو جلد واپس گهرائي نئون جلد جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ نوٽ شامل هو ته تبت ۽ برطانيا، پر چين نه، هن معاهدي کي لازمي سمجهندا هئا۔  
اپريل 1938ع ۾ ڪيپٽن جي. ايس. لائٽ فوٽ جي اڳواڻي هيٺ ننڍي برطانوي فوج [[توانگ]] پهتي ۽ خانقاهه کي ٻڌايو ته ضلعو هاڻي ڀارتي علائقو آهي۔ تبتي حڪومت احتجاج ڪيو ۽ لائٽ فوٽ جي واپسي کان پوءِ پنهنجي اختيار بحال ڪيو۔ ضلعو 1951ع تائين تبتي ڪنٽرول هيٺ رهيو، پر ميڪموهن لائين جي ٻين حصن ۾ برطانوي سرگرمين تي لاسا طرفان ڪو خاص اعتراض نه ٿيو۔  
1944ع ۾ [[اتر اوڀر سرحدي ايجنسي]] سڄي مقرر علائقي تي سڌو انتظام قائم ڪيو، جيتوڻيڪ توانگ تي جلد ئي تبتي اختيار ٻيهر بحال ٿيو۔

== ڀارت–چين سرحدي تڪرار ==
{{مکيه|ڀارت-چين سرحدي تڪرار}}
[[File:North-East Frontier in 1947 Political Map of India.jpg|thumb|right|1947ع جي ڀارت جي سياسي نقشي جو اتر اوڀر وارو حصو، جنهن ۾ ميڪموهن لائين کي سرحد طور ڏيکاريو ويو آهي]]
1947ع ۾ جڏهن ڀارت آزاد ٿيو ته برطانوي ڀارت جون رائج حدون وراثت طور ملي ويون۔&lt;ref&gt;{{sfnp|Woodman, ''Himalayan &lt;/ref&gt;Frontiers''|1969|p=213}} اُن دور جا نقشا اتر اوڀر ۾ ميڪموهن لائين کي ڀارت جي سرحد طور ڏيکاريندا هئا۔
آڪٽوبر 1947ع ۾ تبتي حڪومت ڀارت جي حڪومت ڏانهن هڪ نوٽ لکي برطانيا پاران مبينه طور تبت کان ”قبضه ڪيل“ علائقن جي ”واپسي“ جو مطالبو ڪيو۔ اُن فهرست ۾ ”سايول [زايول] ۽ والونگ ۽ پيماڪو طرف“ سميت ”لونگ، لوپا، مون، ڀوٽان، سکم، دارجلنگ ۽ گنگا نديءَ جي هن پاسي ٻيا علائقا“ شامل هئا۔ ساڳيا دعوائون مبينه طور چين خلاف به ڪيون ويون۔ ڀارت جي حڪومت انهن دعوائن کي سنجيدگيءَ سان نه ورتو ۽ ان جي بدران اهو مطالبو ڪيو ته ڀارت سان اڳوڻي برطانوي ڀارت واري حيثيت ۾ برابريءَ سان ورتاءُ ڪيو وڃي۔ ڪجهه مهينن کان پوءِ تبتين ان تجويز سان اتفاق ڪيو۔{{sfnp|Woodman, ''Himalayan Frontiers''|1969|pp=213–214}}{{sfnp|Maxwell, India's China War|1970|p=69}}&lt;ref name=&quot;Lamb2-580&quot;&gt;{{harvp|Lamb, ''The McMahon Line'', Vol. 2|1966|p=580}}&lt;/ref&gt;
[[بيجنگ]] ۾ 1949ع ۾ ڪميونسٽ پارٽي اقتدار ۾ آئي ۽ تبت کي ”آزاد ڪرائڻ“ جو ارادو ظاهر ڪيو۔ ڀارت شروعات ۾ اعتراض ڪيو، پر پوءِ آهستي آهستي چين جي تبت بابت دعوائن کي قبول ڪيو ۽ چين کي بالادست (سزرين) طاقت طور تسليم ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;/&gt;
1950ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن ڀارت-چين لاڳاپا خوشگوار هئا ۽ سرحدي تڪرار خاموش هو، تڏهن وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] جي حڪومت ”هندي-چيني ڀائي-ڀائي“ جو نعرو وڌايو (ڀارتي ۽ چيني ڀائر آهن)۔ نهرو پنهنجي 1950ع واري بيان تي قائم رهيو ته جيڪڏهن چين سرحدي تڪرار اٿاري ته هو ڳالهيون قبول نه ڪندو، اُن اميد سان ته ”چين ”[[wikt:fait accompli|فيض اڪامپلي]]“ کي قبول ڪري وٺندو“۔&lt;ref name=Chung&gt;{{Cite book |title=Domestic politics, international bargaining and China's territorial disputes |series=Politics in Asia|author1-link=Chung Chien-peng |first=Chien-Peng |last=Chung |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-33366-5 |pages=100–104}}&lt;/ref&gt; 1954ع ۾ ڀارت متنازع علائقي جو نالو [[اتر اوڀر سرحدي ايجنسي]] (NEFA) رکيو۔
ڀارت 1954ع اپريل ۾ ٿيل [[1954 Sino-Indian Agreement|ڀارت-چين معاهدي]] تحت اهو مڃيو ته تبت چين جو حصو آهي ۽ برطانيا کان ورثي ۾ مليل تبت اندر پنهنجا برادريءَ کان ٻاهر وارا حق ڇڏي ڏنا۔&lt;ref name=Chung/&gt; نهرو بعد ۾ دعويٰ ڪئي ته ڇاڪاڻ⁠تہ 1954ع واري ڪانفرنس ۾ چين سرحدي مسئلو نه کڻي آيو، تنهنڪري مسئلو حل ٿي ويو۔ پر ڪانفرنس کان اڳ ڀارت جنهن واحد حد کي واضح طور مقرر ڪيو هو، اها ميڪموهن لائين هئي۔ ڪانفرنس کان ڪجهه مهينا پوءِ نهرو ڀارت جا نقشا شايع ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جن ۾ ڀارتي علائقائي دعوائن کي يقيني حدون طور ڏيکاريو ويو، خاص ڪري [[اڪساي چن]] ۾۔&lt;ref name=&quot;Noorani Facts of history&quot;&gt;{{citation |last=Noorani |first=A. G. |title=Facts of History |newspaper=Frontline |date=30 September 2003 |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2018/stories/20030912002104800.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013172913/http://hinduonnet.com/fline/fl2018/stories/20030912002104800.htm |archive-date=13 October 2007 }}&lt;/ref&gt; NEFA واري شعبي ۾ نون نقشن ٽڪرين جي چوٽيءَ کي سرحد قرار ڏنو، جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي اها لڪير ميڪموهن لائين کان ٿوري اتر طرف هئي۔&lt;ref name=&quot;Noorani perseverance&quot;/&gt;
[[1959 تبتي بغاوت]] جي ناڪامي ۽ [[چوڏهون دلائي لاما]] جي مارچ 1959ع ۾ ڀارت اچڻ کان پوءِ ڀارت جي پارلياماني ميمبرن نهرو تي تنقيد ڪئي ته هن چين کان ميڪموهن لائين جي احترام بابت ڪا پڪ ڇو نه ورتي۔ گڏوگڏ [[ڀارت ۾ ڇاپي ميڊيا|ڀارتي پريس]] کلي طرح [[تبت جي آزادي]] جي وڪالت شروع ڪئي، ۽ تبتين لاءِ همدردي وڌڻ سبب ڀارتي سماج ۾ چين مخالف جذبو آهستي آهستي وڌندو ويو۔ مثال طور 1959ع ۾ ڀارت جي اهم گاندهي وادي اڳواڻن مان هڪ [[جيه پرڪاش نارائن]] چيو ته ”تبت شايد سيڪيولر رياست بدران مذهبي رياست هجي ۽ معاشي توڙي سماجي طور پوئتي هجي، پر ڪنهن قوم کي حق ناهي ته هو ٻي قوم تي ترقي (جيڪا به ان جي معنيٰ هجي) مڙهي“۔&lt;ref name=&quot;Garver&quot;&gt;{{cite book |last=Garver |first=John W. |chapter=China's Decision for War with India in 1962 |editor-first=Robert S. |editor-last=Ross |title=New Directions in the Study of China's Foreign Policy |url=https://books.google.com/books?id=DCihrQEdPzAC |chapter-url=http://indianstrategicknowledgeonline.com/web/china%20decision%20for%201962%20war%202003.pdf |year=2006 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5363-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015135/https://books.google.com/books?id=DCihrQEdPzAC |archive-date=28 August 2017 }}&lt;/ref&gt;
نهرو ردعمل طور تي جلد خودمختياري ظاهر ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عملي جي صلاح جي ابتڙ ۽ بغير اعلان جي، ”سرحد تي جيترا ممڪن ٿي سگهي فوجي چوڪيون“ قائم ڪرڻ شروع ڪيون۔&lt;ref name=Chung/&gt; اهي چوڪيون ڏسي، ۽ اڳ ئي ڀارتي پريس جي بحثن سبب شڪي ذهن سان، چيني اڳواڻن کي خدشو ٿيو ته نهرو علائقي بابت ارادا رکي ٿو۔ آگسٽ 1959ع ۾ چيني فوجين [[لونگجو]] وٽ هڪ نئين ڀارتي فوجي چوڪي تي قبضو ڪيو، جيڪو ٽساري چو (اتر کان ايندڙ مکيه شاخ) تي آهي، ۽ اهو [[سوبان سِري ندي]] جو مکيه وهڪرو آهي (اروناچل پرديش ۾)۔ ميڪسويل جي ڪتاب جي اندرئين پٺ واري نقشو ۽ مشهور ڀارتي جبل پيما [[هريش ڪپاڊيا]] (جنهن 2005ع ۾ علائقو گهميو) موجب لونگجو ميڪموهن لائين کان اتر طرف آهي۔&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/62/7/secrets-of-subansiri/|title=Secrets of Subansiri|publisher=The Himalayan Club|access-date=8 July 2020|archive-date=22 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322181830/https://www.himalayanclub.org/hj/62/7/secrets-of-subansiri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (جيونيمز ڊيٽابيس ۾ موجود گهٽ ڀروسي لائق ڪوآرڊينيٽس ([[نيشنل جيوئسپيٽل-انٽيليجنس ايجنسي]]){{Unreliable source?|date=July 2013}} ”لونگجو“ کي غلط طور برف ۽ برفاني علائقي ۾، نديءَ کان 10 ڪلوميٽر پري ۽ 12,000 فوٽ کان وڌيڪ اوچائي تي رکندا آهن۔)
24 آڪٽوبر 1959ع تي [[ژو اينلائي]] نهرو ڏانهن خط لکي تجويز ڏني ته ڀارت ۽ چين ٻئي پنهنجون فوجون [[حقيقي ڪنٽرول لائين]] (ايل اي سي) کان 20 ڪلوميٽر پري هٽائن۔&lt;ref&gt;[http://www.kampanyarchivum.hu/files/300/8/3/10-3-106.html &quot;Chou's Latest Proposals&quot;]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ٿوري ئي دير کان پوءِ ژو هن لائين کي ”اوڀر ۾所谓 ميڪموهن لائين ۽ اولهه ۾ اها لائين جتي تائين هر ڌر عملي ڪنٽرول استعمال ڪري ٿي“ طور بيان ڪيو۔&lt;ref name=&quot;Noorani perseverance&quot;/&gt;
نومبر 1961ع ۾ نهرو باقاعده ”فارورڊ پاليسي“ اختيار ڪئي، جنهن تحت متنازع علائقن ۾ فوجي چوڪيون قائم ڪيون ويون، جن ۾ ژو جي LAC کان اتر طرف 43 چوڪيون شامل هيون۔&lt;ref name=&quot;Noorani perseverance&quot;/&gt; 8 سيپٽمبر 1962ع تي هڪ چيني دستي [[ڍھولا پوسٽ|ڍهولا]] وٽ ڀارتي چوڪي تي حملي ڪيو، جيڪو [[نامڪا چو]] واديءَ ۾ [[ٿاگ لا ريج]] جي بلڪل ڏکڻ طرف آهي، ۽ ميڪسويل جي صفحو 360 تي ڏنل نقشو موجب اهو هنڌ ميڪموهن لائين کان ست ڪلوميٽر اتر طرف آهي۔&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;/&gt; 20 آڪٽوبر تي چين ميڪموهن لائين پار وڏي حملو شروع ڪيو ۽ وڌيڪ اتر ۾ به هڪ ٻيو حملو ٿيو۔ ان کان پوءِ ٿيندڙ [[ڀارت-چين جنگ (1962)|ڀارت-چين جنگ]] ڀارت لاءِ قومي ذلت ثابت ٿي: چين تيزيءَ سان ميڪموهن لائين کان {{convert|90|km|0|abbr=on}} اندر رُپا تائين ۽ پوءِ چاڪو تائين ( [[توانگ]] کان 65 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر) NEFA جي انتهائي اولهه واري حصي ۾ وڌي ويو، ۽ NEFA جي انتهائي اوڀر ڇيڙي تي {{convert|30|km|0|abbr=on}} اندر والونگ تائين اڳتي وڌي ويو۔&lt;ref name=&quot;Maxwell408-409&quot;&gt;Maxwell, Neville, [http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm ''India's China War''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080822215146/http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm |date=22 August 2008 }}, pp. 408–9, New York, Pantheon, 1970.&lt;/ref&gt; [[سوويت يونين]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-12690.html |title=Soviet Union - India |access-date=6 August 2010 |archive-date=27 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327214139/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-12690.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۽ برطانيا ڀارت کي فوجي مدد جو واعدو ڪيو۔ چين پوءِ ميڪموهن لائين ڏانهن پوئتي هٽي ويو ۽ ڀارتي [[ جنگي قيدي|قيدين]] کي (1963ع ۾) واپس موڪليو۔ حڪومت ڀارت ۾ خاص طور پنهنجي شڪست بابت اهو بيان ڏئي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته هو اوچتو حيرت ۾ پئجي وئي هئي۔&lt;ref&gt;Anand, Dibyesh (2012). [http://www.idsa.in/jds/6_4_2012_Remembering1962SinoIndianBorderWar_DibyeshAnand &quot;Remembering 1962 Sino-Indian Border War: Politics of Memory&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811182956/http://www.idsa.in/jds/6_4_2012_Remembering1962SinoIndianBorderWar_DibyeshAnand |date=11 August 2017 }}. ''Journal of Defence Studies''. 6, 4.&lt;/ref&gt;
NEFA جو نالو 1972ع ۾ [[اروناچل پرديش]] رکيو ويو—چيني نقشا هن علائقي کي [[ڏکڻ تبت]] سڏين ٿا۔ 1981ع ۾ چيني اڳواڻ [[دينگ سياوپنگ]] ڀارت کي سرحدي مسئلي جو ”پيڪيج حل“ پيش ڪيو۔ ڳالهين جا اٺ دور ٿيا، پر ڪو به معاهدو نه ٿيو۔{{citation needed|date=August 2020}}
1984ع ۾ ڀارت جي انٽيليجنس بيورو جي عملي [[توانگ]] علائقي ۾ [[سمدورونگ چو]] واديءَ ۾ هڪ مشاهدي واري چوڪي قائم ڪئي، جيڪا سڀ کان اوچي ٽڪريءَ جي چوٽيءَ کان ڏکڻ طرف هئي، پر ميڪموهن لائين کان ٽن ڪلوميٽر اتر طرف (ڀوٽان کان اوڀر طرف 30 ميل تائين سڌي لڪير)۔ IB سياري کان اڳ علائقو ڇڏي ويو۔ 1986ع ۾ ڀارت جي ٽيم اچڻ کان اڳ چين واديءَ ۾ فوجون موڪليون۔&lt;ref&gt;[[Sultan Shahin]], [https://web.archive.org/web/20030801213428/http://atimes.com/atimes/South_Asia/EH01Df02.html &quot;Vajpayee claps with one hand on border dispute&quot;], ''Asia Times Online'', 1 August 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Noorani perseverance&quot;&gt;{{citation |first=A. G. |last=Noorani |title=Perseverance in peace process |newspaper=Frontline |date=16–29 August 2003  |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2017/stories/20030829001604900.htm |archive-url=https://archive.today/20110728032740/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2017/stories/20030829001604900.htm |url-status=usurped |archive-date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;  
هي خبر جڏهن ڀارتي عوام آڏو آئي ته قومي سطح تي وڏو شور ٿيو۔ آڪٽوبر 1986ع ۾ دينگ ڌمڪي ڏني ته ”ڀارت کي سبق سيکارينداسين“۔ [[ڀارتي فوج]] هوائي رستي هڪ ٽاسڪ فورس واديءَ ڏانهن موڪلي، پر ڀارت ونگڊونگ ڀرسان ٽي ڊويزنون کڻي سمدورونگ چو وٽ چيني فوجن کي منهن ڏيڻ لاءِ بيهاريون ۽ مضبوط موقف اختيار ڪيو۔ مئي 1987ع ۾ تڪرار گهٽجي ويو (گوگل ارٿ تي صاف ڏسڻ ۾ اچي ٿو)، پر تازين روڊن ۽ سهولتن جي تعمير به نظر اچي ٿي۔ چين 8 سالن جي ڊگهي ڳالهين کان پوءِ 1995ع ۾ پوئتي هٽي ويو۔&lt;ref name=Natarajan&gt;Natarajan, V. (November–December 2000). [http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-3/natarajan.html &quot;The Sumdorong Chu Incident&quot;]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.tibet.ca/wtnarchive/1995/8/21_1.html &quot;Reuters report on August 21, 1995&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031227124202/http://www.tibet.ca/wtnarchive/1995/8/21_1.html |date=27 December 2003 }}. ''Bharat Rakshak Monitor'' '''3''' (3)&lt;/ref&gt;
ڀارت جي وزيراعظم [[راجيو گانڌي]] 1988ع ۾ چين ويو ۽ سرحدي معاملن لاءِ گڏيل ورڪنگ گروپ تي اتفاق ڪيو، جنهن مان ڪو نمايان مثبت نتيجو ظاهر نه ٿيو۔ 1993ع جي ڀارت-چين معاهدي تحت LAC کي واضح ڪرڻ لاءِ هڪ گروپ ٺاهيو ويو؛ اهو گروپ به ڪا اڳڀرائي نه ڪري سگهيو۔ 1996ع جي معاهدي تحت سرحدي جهيڙن کان بچڻ لاءِ ”اعتماد وڌائڻ وارا قدم“ مقرر ڪيا ويا۔ جيتوڻيڪ بار بار اهڙا واقعا ٿيندا رهيا جن ۾ هڪ ڌر ٻي ڌر تي گهڙڻ جو الزام لڳائيندي رهي، ۽ 1998ع ۾ ڀارت جي ائٽمي آزمائش کان پوءِ ميڪموهن لائين وٽ تناؤ وڌيڪ رهيو ۽ اڄ تائين جاري آهي، پر ٻئي ڌريون عام طور اهڙن واقعن کي LAC جي صحيح هنڌ بابت هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ اختلاف سان لاڳاپيل قرار ڏينديون آهن۔&lt;ref name=&quot;Natarajan&quot;/&gt;

== سرحدي پار گذر ==
{{Main| انڊيا جون سرحدون}}

== نقشا ==
&lt;gallery&gt;
File:McMahon Line Simla Accord Treaty 1914 Map1.jpg|ميڪموهن لائين 1914ع، نقشو 1
File:McMahon Line Simla Accord Treaty 1914 Map2.jpg|ميڪموهن لائين 1914ع، نقشو 2
File:Simla Accord Treaty 1914 Map2.jpg|1914ع ۾ صحي ٿيل شملہ ڪنوينشن جو نقشو (فئڪسيميلي)
File:Simla Convention map by Hugh Richardson.jpg|شملہ ڪنوينشن جو نقشو، جيڪو [[ھيو اي رچرڊسن|ھيو رچرڊسن]] ٻيهر پيش ڪيو
&lt;/gallery&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
{{Library resources box}}

* [http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1096493 Why China is playing hardball in Arunachal] by Venkatesan Vembu, Daily News &amp; Analysis, 13 May 2007
* [http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1101845 China, India, and the fruits of Nehru's folly] by Venkatesan Vembu, [[Daily News &amp; Analysis]], 6 June 2007
* [https://tiananmenstremendousachievements.wordpress.com/2016/11/02/the-british-forgery-at-the-heart-of-india-and-chinas-tibetan-border-dispute/ The British forgery at the heart of India and China’s Tibetan border dispute] by Peter Lee
* [http://chinamatters.blogspot.sg/2016/11/the-myth-of-mcmahon-line.html The Myth of the McMahon Line] by Peter Lee

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:McMahon Line}}

==حوالا==
{{Reflist}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
[[زمرو:اروناچل پرديش جون سرحدون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ 1914ع]]
[[زمرو:برطانوي سلطنت]]
[[زمرو:برطانيا جا پرڏيهي لاڳاپا]]
[[زمرو:بين الاقوامي سرحدون]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپن ۾ 1914ع]]
[[زمرو:ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا]]
[[زمرو:ڀارت جا خارجي لاڳاپا]]
[[زمرو:ڀارت-چين سرحدي تڪرار]]
[[زمرو:تبت جي جاگرافي]]
[[زمرو:چين–ڀارت سرحد]]
[[زمرو:نالي سان منسوب سرحدي لائينون]]
[[زمرو:1910ع واري ڏهاڪي ۾ تبت]]</text>
      <sha1>0ezfdbzgbt0sjvdq5sy6znrsooripra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برمودا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>98061</id>
    <revision>
      <id>387408</id>
      <parentid>381778</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424" sha1="8ei0r3nl0t3g9r34hgm0ap4o3h6oo4v" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمند ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>8ei0r3nl0t3g9r34hgm0ap4o3h6oo4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ تعليمي ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>98719</id>
    <revision>
      <id>387605</id>
      <parentid>385364</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="43nrwphy9fq2nixoy5bgqntlla9mjvg" xml:space="preserve">[[زمرو:تعليمي ادارا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ تعليم]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا]]</text>
      <sha1>43nrwphy9fq2nixoy5bgqntlla9mjvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تحريڪ پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99068</id>
    <revision>
      <id>387377</id>
      <parentid>386780</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:تحريڪ پاڪستان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137019" sha1="6io8hce4odaano5u55ghfx0eskhhebb" xml:space="preserve">{{Short description|ڏکڻ ايشيا ۾ قومپرست تحريڪ (1940ع–1947ع)}}


{{Infobox civil conflict
| title = پاڪستان تحريڪ
| image = {{Photomontage 
| photo1a =  Muslim League leaders after a dinner party, 1940 (Photo 429-6).jpg    
| photo2a =  1946 Map of British India with areas demanded for separate Pakistan by Muslim League.jpg
}}
| caption = '''مٿي کان هيٺ:'''&lt;br /&gt;1940ع ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ|مسلم ليگ]] جا اڳواڻ هڪ دعوتِ طعام ۾، ان جي ٽن ڏينهن واري عام اجلاس دوران، جنهن ۾ [[لاهور قرارداد]] منظور ڪئي وئي. اها رسمي سياسي بيان هئي جنهن ۾ پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي وئي. [[محمد علي جناح]]، جن کي وڏي پيماني تي پاڪستان جو باني مڃيو وڃي ٿو، کاٻي پاسي کان پنجين سيٽ تي ويٺل ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;br /&gt;[[ڪولمبيا يونيورسٽي]] جو 1946ع وارو نقشو، جنهن ۾ برطانوي هندستان ۽ ڳاڙهي ڇانوَ وارا صوبا [[پنجاب صوبو (برطانوي هندستان)|پنجاب]]، [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ]]، [[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]]، [[بنگال پريزيڊنسي|بنگال]] ۽ [[آسام صوبو|آسام]] ڏيکاريل آهن، جن کي مسلم ليگ هڪ خودمختيار پاڪستان جو حصو بڻائڻ جو مطالبو ڪيو هو.
| date = 23 مارچ 1940ع – 14 آگسٽ 1947ع
| place = [[برطانوي راڄ]]
| causes = {{hlist|[[نوآباديات جو خاتمو|نوآبادياتي راڄ مخالفت]]|[[هندستان ۾ آمدني جي اڻبرابري|سماجي ۽ معاشي اڻبرابري]]}}
| methods = {{hlist|[[عدم تشدد]]|[[عدم تشدد واري مزاحمت]]|[[شهري نافرماني]]}}
| result = * [[هندستان جي ورهاڱي]]
** 1947ع ۾ [[ڊومينين آف پاڪستان|پاڪستان]] جو قيام
| notes = 
}}

'''پاڪستان تحريڪ'''{{efn|{{ubl|{{langx|bn|পাকিস্তান আন্দোলন|Pākistān āndōlan|engvar=gb}}|{{langx|pnb|{{nq|پاکستان تحریک}}|Pākastān tæhrīk|engvar=gb}}|{{langx|ur|{{nq|تحریک پاکستان}}|Tehrīk-e-Pākistān|engvar=gb}}|{{langx|ps|د پاکستان تحریک|Dà Pākistān tahrīk|engvar=gb}}|{{langx|sd|{{Naskh|پاڪستان تحريڪ}}|Pākastān tahrīk|engvar=gb}}|{{langx|bal|پاکستان تحریک|Pákastán tahrīk|engvar=gb}}}}}} هڪ [[ڏکڻ ايشيا ۾ مسلم قومپرستي|مسلم قومپرست]] [[سياسي تحريڪ|سياسي]] ۽ [[سماجي تحريڪ]] هئي، جيڪا ويهين صدي جي شروعات ۾ اڀري. هن تحريڪ جو مقصد ان وقت جي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان]] جي مسلمان اڪثريتي علائقن ۾ [[پاڪستان]] نالي الڳ مسلمان وطن قائم ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title= Mohammed Ali Jinnah, Creator of Pakistan |url= https://www.britannica.com/biography/Mohammed-Ali-Jinnah#ref3708|encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]] | quote = [[محمد علي جناح]] شروعات ۾ پاڪستان جي عملي امڪان بابت شڪ ۾ مبتلا هو. پاڪستان جو تصور شاعر ۽ فلسفي [[سر محمد اقبال]] 1930ع واري مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پيش ڪيو هو، پر ٿوري ئي عرصي بعد جناح ان ڳالهه تي يقين ڪرڻ لڳو ته برصغير ۾ مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن ئي مسلمانن جي مفادن ۽ سندن طرزِ زندگي جي تحفظ جو واحد ذريعو آهي.

جناح کي ايترو مذهبي ظلم ۽ ستم جو خوف نه هو، جيترو ان ڳالهه جو انديشو هو ته جيڪڏهن اقتدار هندو سماجي تنظيم جي مضبوط ۽ ويجهي جڙيل ڍانچي جي هٿن ۾ هليو ويو ته مستقبل ۾ مسلمانن کي هندستان اندر ترقي ۽ اڳتي وڌڻ جي سڀني موقعن کان محروم ڪيو ويندو.

ان خطري کان بچاءَ لاءِ هن سڄي ملڪ ۾ مهم هلائي، مسلمانن کي سندن صورتحال جي خطرن کان آگاهه ڪيو، ۽ [[مسلم ليگ]] کي مسلمانن کي هڪ قوم طور متحد ڪرڻ لاءِ هڪ طاقتور اوزار ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

ان مرحلي تي جناح هڪ نئين سر اڀرندڙ مسلم قوم جي اڳواڻ طور سامهون آيو. پوءِ واقعا تيزي سان اڳتي وڌڻ لڳا. 22–23 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ مسلم ليگ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ مسلمانن لاءِ هڪ الڳ رياست، يعني پاڪستان، قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو..}}&lt;/ref&gt;

هي تحريڪ [[ٻه قومي نظريو|ٻه قومي نظريي]] تي ٻڌل هئي، جنهن موجب [[ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|مسلمان]] بنيادي طور [[ڏکڻ ايشيا ۾ هندومت|هندن]] کان، جيڪي آباديءَ ۾ اڪثريت ۾ هئا، جدا ۽ ناقابلِ ميل قوم هئا؛ تنهنڪري [[نوآبادياتي هندستان|نوآبادياتي راڄ جي خاتمي]] کان پوءِ کين جدا خوداراديت جي ضرورت هئي.

هي خيال وڏي حد تائين تڏهن سياسي شڪل اختيار ڪري ويو جڏهن [[آل انڊيا مسلم ليگ]] 23 مارچ 1940ع تي [[لاهور قرارداد]] منظور ڪئي. ان قرارداد ۾ [[هندي برصغير]] جي مسلمان اڪثريتي علائقن کي &quot;آزاد رياستن&quot; جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو، جيڪي &quot;خودمختيار ۽ حاڪميت واريون&quot; هجن، ۽ جن جو مقصد هندو اڪثريت جي مقابلي ۾ مسلمانن جي سماجي ۽ سياسي مفادن کي تحفظ ڏيڻ هجي. [[محمد علي جناح]] جي سرپرستي هيٺ لاهور قرارداد کان پوءِ &quot;پاڪستان&quot; جو مقصد، جيتوڻيڪ اهو نالو قرارداد جي متن ۾ استعمال نه ٿيو هو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي مسلمانن ۾ وڏي پيماني تي مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1994 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=D63KMRN1SJ8C&amp;pg=PA4 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45850-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Magocsi |first1=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&amp;pg=PA1028 |title=Encyclopedia of Canada's peoples |last2=Ontario Multicultural History Society of |publisher=Multicultural History Society of Ontario |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1028 |access-date=31 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801114046/https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&amp;pg=PA1028 |archive-date=1 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان تحريڪ لاءِ فڪري ۽ سماجي بنياد قائم ڪرڻ ۾ [[عليڳڙهه تحريڪ]] اهم ڪردار ادا ڪيو. هن تحريڪ ۾ [[سر سيد احمد خان]] جون ڪيتريون اصلاحون شامل هيون، جن هندستاني مسلمانن ۾ [[مغربي دنيا|مغربي]] طرز جي سائنسي تعليم کي هٿي ڏني، ته جيئن انهن جي سماج، ثقافت ۽ مذهبي فڪر کي مضبوط، زنده ۽ محفوظ بڻايو وڃي. خان جي ڪوششن [[ڏکڻ ايشيا ۾ مسلم قومپرستي|هندستاني مسلم قومپرستي]] کي وڌايو ۽ پاڪستان تحريڪ توڙي بعد ۾ قائم ٿيندڙ ملڪ کي قيادت فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burki |first=Shahid Javed |title=Pakistan: Fifty Years of Nationhood |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=978-0-8133-3621-3 |edition=3rd |location=Boulder, CO |page=4 |quote= [[سر سيد احمد خان]] جيڪو يونيورسٽي [[عليڳڙهه]] شهر ۾ قائم ڪئي، تنهن نه رڳو [[پاڪستان تحريڪ]] کي ان جي قيادت فراهم ڪئي، پر بعد ۾ پاڪستان جي نئين رياست کي به پنهنجي پهرين حڪمران اشرافيه مهيا ڪئي. [[عليڳڙهه ڪاليج]] مسلمانن لاءِ هڪ نئين سياسي سڃاڻپ دريافت ڪرڻ جو رستو هموار ڪيو؛ يعني مسلمان هجڻ کي هڪ سياسي معنيٰ حاصل ٿي وئي ــ اهڙي سياسي معنيٰ، جنهن آخرڪار هندستاني مسلمانن کي ناگزير طور [[ٻه-قومي نظريو|ٻه-قومي نظريي]] جي قبوليت ڏانهن وٺي وئي. |author-link=Shahid Javed Burki |orig-year=First published in 1986}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن نمايان [[اردو شاعرن جي فهرست|اردو شاعرن]]، جهڙوڪ [[محمد اقبال]]، تقرير، ادب ۽ شاعري کي مسلمان سياسي شعور لاءِ طاقتور اوزار طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;University of Massachusetts Press&quot;&gt;{{cite book |last=Ali |first=Faiz Ahmed Faiz |title=The rebel's silhouette : selected poems |publisher=University of Massachusetts Press |others=Translated with a new introduction by Agha Shahid |year=1995 |isbn=978-0-87023-975-5 |edition=Rev. |location=Amherst}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Modernist Islam, 1840–1940 a sourcebook |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515468-9 |editor-last=Kurzman |editor-first=Charles |edition=[Online-Ausg.]}}&lt;/ref&gt; اقبال کي پنهنجي دور جي مسلم قومپرست فڪر جو روحاني باني به سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Malik |first=Rashida |url=https://books.google.com/books?id=KSluAAAAMAAJ |title=Iqbal: The Spiritual Father of Pakistan |date=2003 |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=978-969-35-1371-4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برطانوي هندستان جي ''[[عالمن]]'' جو ڪردار، بهرحال، ٻن گروهن ۾ ورهايل هو. پهريون گروهه [[حسين احمد مدني]] جي خيالن سان منسوب هو، جيڪو [[مرڪب قومپرستي]] جي تصور تي يقين رکندو هو ۽ مذهبي قومپرستي جي مخالفت ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ هندستان تاريخي طور نسلي، ثقافتي، لساني ۽ مذهبي تنوع تي ٻڌل هڪ قوم هو. ٻيو گروهه [[اشرف علي ٿانوي]] جي خيالن سان منسوب هو، جيڪو مسلمان طرزِ زندگي جي جداگانگي جو حامي هو ۽ ان بنياد تي پاڪستان تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sargana |first1=Turab-ul-Hassan |last2=Ahmed |first2=Khalil |last3=Rizvi |first3=Shahid Hassan |date=2015 |title=The Role of Deobandi Ulema in Strengthening the Foundations of Indian Freedom Movement (1857-1924) |url=https://www.bzu.edu.pk/PJIR/vol15/eng3.pdf |journal=Pakistan Journal of Islamic Research |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=44 |eissn=2618-0820 |access-date=7 November 2022 |archive-date=4 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104093916/https://www.bzu.edu.pk/PJIR/vol15/eng3.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104093916/https://www.bzu.edu.pk/PJIR/vol15/eng3.pdf |date=4 January 2022 }} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Text was copied from this source, which is [https://pjir.bzu.edu.pk/website/page/copyrights-license-policy available] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230927140955/https://pjir.bzu.edu.pk/website/page/copyrights-license-policy |date=27 September 2023 }} under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح ڪيترين مسلم سياسي جماعتن ۾ به آزاد مسلمان رياست جي حمايت يا مخالفت بابت ورهاست موجود هئي. انهن مان سڀ کان اهم جماعتن مان [[جمعيت علماءِ هند]] هئي، جيڪا [[هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت]] ڪندي هئي. انهيءَ جماعت مان [[شبیر احمد عثماني]] جي اڳواڻي ۾ علما جو هڪ جداگانه حامي گروهه نڪتو، جنهن پاڪستان تحريڪ جي حمايت لاءِ الڳ [[جمعيت علماءِ اسلام]] قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamiat Ulema-e-Islam / Assembly of Islamic Clergy |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jui.htm |access-date=7 November 2022 |website=[[GlobalSecurity.org]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akhtar |first=Muhammad Naveed |date=2022 |title=Darul Uloom Deoband: Preserving Religious And Cultural Integrity Of South Asian Muslims Through Structural And Strategic Innovations |url=https://hamdardislamicus.com.pk/index.php/hi/article/view/326 |journal=Hamdard Islamicus |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=92 |doi=10.57144/hi.v45i3.326 |issn=0250-7196 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Text was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].&lt;/ref&gt;

آل انڊيا مسلم ليگ جي اڳواڻي هيٺ پاڪستان تحريڪ جو آخري مقصد 14 آگسٽ 1947ع تي [[هندستان جي ورهاڱي]] سان حاصل ٿيو، جڏهن [[ريڊڪلف لڪير]] باضابطه طور [[ڊومينين آف پاڪستان]] جون حدون ٻن غير لاڳاپيل علائقائي حصن تي مقرر ڪيون. اهي حصا بعد ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۽ [[اولهه پاڪستان]] جي صورت ۾ منظم ٿيا. اوڀر پاڪستان [[اوڀر بنگال]] تي مشتمل هو، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو|اتر-اولهه سرحد]]، [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ]]، [[اولهه پنجاب]] ۽ مختلف [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياستون]] شامل هيون.{{efn|[[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت-بلتستان|اتر وارا علائقا]]، جن کي هاڻي گلگت-بلتستان چيو وڃي ٿو، اولهه پاڪستان صوبي ۾ ضم نه ڪيا ويا، پر [[حڪومت پاڪستان|وفاقي حڪومت]] طرفان الڳ سنڀاليا ويا.&lt;ref name=&quot;Palgrave Macmillan (15 September 2005)&quot;&gt;{{cite book|last=Talbot|first=Ian|title=Pakistan: A Modern History|date=15 September 2005|publisher=Palgrave Macmillan (15 September 2005)|location=United States|isbn=978-1-4039-6459-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb_0}}&lt;/ref&gt;}} پاڪستان کي برطانوي هندستان جون [[افغانستان جي بادشاهت|افغانستان]] ۽ [[پهلوي ايران]] سان سرحدون پڻ ورثي ۾ مليون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Islam |first1=Shamsul |title=Muslims Against Partition: Revisiting the Legacy of Allah Bakhsh and Other Patriotic Muslims |date=2015 |publisher=Pharos Media &amp; Publishing Pvt Limited |isbn=978-81-7221-067-0}}&lt;/ref&gt;

1971ع ۾، بهرحال، [[بنگلاديش آزادي جنگ]] جي نتيجي ۾ اوڀر پاڪستان ختم ٿي ويو، ۽ اهو اولهه پاڪستان کان الڳ ٿي موجوده [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.

== تحريڪ جي تاريخ ==

=== پسمنظر ===
{{main|برطانوي راج}}

اوڻويهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ [[ٿامس بيبنگٽن ميڪالي، پهريون بارون ميڪالي|لارڊ ميڪالي]] جي بنيادي ۽ گهري اثر رکندڙ [[برطانوي تعليم|تعليمي سڌارن]] سبب مغربي ٻولين (جهڙوڪ انگريزي ۽ [[لاطيني ٻولي]])، [[مغربي تاريخ|تاريخ]] ۽ [[مغربي فلسفو|فلسفي]] جي تدريس ۽ تعارف ۾ وڏيون تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;columbia.edu&quot;&gt;For text see [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/txt_minute_education_1835.html &quot;Minute by the Hon'ble T. B. Macaulay, dated the 2nd February 1835&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024015520/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/txt_minute_education_1835.html |date=24 October 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stephen Evans 2002 pp. 260&quot;&gt;{{cite journal |author=Stephen Evans |year=2002 |title=Macaulay's minute revisited: Colonial language policy in nineteenth-century India |journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development |volume=23 |issue=4 |pages=260–281 |doi=10.1080/01434630208666469|s2cid=144856725 }}&lt;/ref&gt;

مذهبي تعليم سان گڏ [[عربي ٻولي|عربي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] کي سرڪاري يونيورسٽين مان مڪمل طور خارج ڪيو ويو. ٿوري ئي عرصي ۾ انگريزي نه رڳو تعليم جو ذريعو بڻجي وئي، پر 1835ع ۾ فارسي جي جاءِ تي سرڪاري ٻولي پڻ قرار ڏني وئي، جنهن سبب اهي ماڻهو متاثر ٿيا جن پنهنجو پيشاور مستقبل فارسي ٻوليءَ سان وابسته ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Stephen Evans 2002 pp. 260&quot; /&gt;

روايتي [[هندو تعليمات]] ۽ [[اسلامي تعليمات]] کي هاڻي [[برطانوي تاج]] جي سرپرستي حاصل نه رهي، ۽ لڳ ڀڳ سڀني ''[[مدرسو|مدرسن]]'' پنهنجا ''[[وقف]]'' (مالي امداد يا دائمي مالي فنڊ) وڃائي ويٺا.&lt;ref name=&quot;columbia.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Stephen Evans 2002 pp. 260&quot;/&gt;

&lt;gallery&gt;
File:General Sir David Baird Discovering the Body of Sultan Tippoo Sahib.jpg|سر ڊيوڊ بيئرڊ، [[ٽيپو سلطان]] جو لاش دريافت ڪندي
File:Edward Armitage (1817-96) - The Battle of Meeanee, 17 February 1843 - RCIN 407185 - Royal Collection.jpg|[[سنڌ جي برطانوي فتح]] دوران [[مياڻي جي جنگ]]
&lt;/gallery&gt;

=== نشاةِ ثانيه جو تصور ===
{{Main|عليڳڙهه تحريڪ|اردو تحريڪ|عليڳڙهه مسلم يونيورسٽي|ٻه-قومي نظريو|پنجاب يونيورسٽي}}

[[File:Sir Syed1.jpg|thumb|250px|right|سر [[سيد احمد خان]]، پاڪستان تحريڪ لاءِ الهام جو ذريعو بڻيا.]]

تمام ٿورا مسلمان خاندان پنهنجن ٻارن کي انگريزي يونيورسٽين ۾ موڪليندا هئا. ٻئي طرف [[بنگالي نشاةِ ثانيه]] جي اثرن سبب [[هندو]] آبادي وڌيڪ تعليم يافته ٿي وئي ۽ کين [[انڊين سول سروس (برطانوي هند)|انڊين سول سروس]] ۾ فائديمند عهدا حاصل ڪرڻ جا موقعا مليا؛ ڪيترائي ماڻهو برطانوي حڪومت جي اثرائتن عهدن تائين پهتا.{{Citation needed|date=August 2015}}

1930ع ۾ [[محمد اقبال]] [[الله آباد]] جي سالياني اجلاس ۾ پنهنجو مشهور خطاب ڪيو، جنهن کي عام طور تي هڪ الڳ رياست جي قيام لاءِ بنيادي خيال جو نقطۂ آغاز سمجھيو وڃي ٿو، جيڪا بعد ۾ پاڪستان جي نالي سان وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;Dec 1930&quot;&gt;{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |date=21 October 1998 |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defense, Rethinking and Rejection of Sufism in the modern world |url=https://books.google.com/books?id=7Bp0K-HpBPsC&amp;q=I+would+like+to+see+the+Punjab,+North-West+Frontier+Province,+Sind+and+Baluchistan+amalgamated+into+a+single+state&amp;pg=PA136 |location=University of Leeds, United Kingdom |publisher=Routledge |page=136 |isbn=9780700710607 |access-date=10 October 2021 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407093226/https://books.google.com/books?id=7Bp0K-HpBPsC&amp;q=I+would+like+to+see+the+Punjab,+North-West+Frontier+Province,+Sind+and+Baluchistan+amalgamated+into+a+single+state&amp;pg=PA136 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

طبقاتي تڪرار کي مذهبي رنگ ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان اڪثر زرعي پيشو اختيار ڪندڙ ۽ فوجي خدمتن سان لاڳاپيل هئا، جڏهن⁠تہ هندو وڌندڙ طور ڪامياب مالياتي ماهرن ۽ واپارين طور ڏٺا ويندا هئا. ان ڪري مؤرخ اسپيئر جي مطابق، مسلمانن جي نظر ۾ &quot;صنعتي هندستان، هندو هندستان&quot; هو.

سر سيد احمد خان هندستاني مسلمانن جي موجوده مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي هڪ جدا سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو، ۽ اسلامي ثقافت جي تصور تي مغربي قومپرستي جو رنگ چاڙهيو. هندستاني مسلمانن جي قدرن، ثقافت ۽ روايتن جو منفرد احساس [[برصغير ۾ مسلمان فتحون|برصغير جي اسلامائزيشن]] جي تاريخي عمل مان پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Vu2lu-ZI-vQC&amp;dq=To+the+Muslims+an+industrialised+India+meant+a+Hindu+India,+because+the+Hindu+was+a+financier+and+a+business-man,+the+Muslim+in+general+an+agriculturist+and+soldier&amp;pg=PA26 |title= Historiography of India's Partition: An Analysis of Imperialist Writings |page= 26 |author= Viśva Mohana Pāṇḍeya |date= 2003 |publisher= Atlantic Publishers &amp; Distributors |isbn= 9788126903146 }}&lt;/ref&gt;

=== منظم تحريڪ جو عروج ===

[[عليڳڙهه تحريڪ]] جي حصي طور آل انڊيا محمدن ايجوڪيشنل ڪانفرنس جي ڪاميابي کان پوءِ، 1906ع ۾ سر سيد احمد خان جي فڪري ۽ تنظيمي حمايت سان [[آل انڊيا مسلم ليگ]] قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century, (2001a)&quot;&gt;Moore, Robin J. &quot;Imperial India, 1858–1914&quot;, in Porter, ed. Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century, (2001a), pp. 422–446&lt;/ref&gt;

هي تنظيم [[ڍاڪا]] ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا [[بنگال]] جي ٻيهر وحدت جي ردعمل طور وجود ۾ آئي. ان کان اڳ 1905ع ۾ وائسراءِ [[لارڊ ڪرزن]] بنگال کي ورهايو هو، جيڪو مسلمانن لاءِ فائديمند سمجھيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان اوڀر بنگال ۾ مسلمانن کي اڪثريت حاصل ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John R. McLane |date=July 1965 |title=The Decision to Partition Bengal in 1905 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=2 |issue=3 |pages=221–237|doi=10.1177/001946466400200302 |s2cid=145706327 }}&lt;/ref&gt;

1909ع ۾ [[لارڊ منٽو]] [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1909]] نافذ ڪيو ۽ [[آغا خان ٽيون]] جي سربراهيءَ ۾ آيل مسلم وفد سان ملاقات ڪئي.&lt;ref&gt;Pakistan was inevitable p. 51-52, Author Syed Hassan Riaz, published by University Karachi. {{ISBN|969-404-003-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;History of Pakistan Movement (1857–1947), p. 237-238, Author Prof. M. Azam Chaudhary, published by Abdullah Brothers, Urdu Bazar, Lahore&lt;/ref&gt;

منٽو وفد جي مطالبن سان اتفاق ڪيو. هن وفد ۾ 35 ميمبر شامل هئا، جيڪي پنهنجي پنهنجي علائقن جي نمائندگي ڪري رهيا هئا.

[[File:HH the AGA KHAN 1936.jpg|thumb|آغا خان ٽيون، 1936ع ۾.]]

[[File:Siryedazam.jpg|thumb|260px|نواب محسن الملڪ (کاٻي پاسي)، جن شمله وفد کي منظم ڪيو، سر سيد احمد خان (وچ ۾) ۽ سندن فرزند [[سيد محمود|جسٽس سيد محمود]] (ساڄي پاسي) سان. سيد محمود برطانوي هند جي هاءِ ڪورٽ ۾ جج مقرر ٿيندڙ پهريون مسلمان هئا.]]

1937ع تائين مسلم ليگ هندستاني مسلمان اشرافيه جي تنظيم رهي. ان کان پوءِ مسلم ليگ جي قيادت عوامي متحرڪ ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو، ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾، خاص طور تي [[لاهور قرارداد]] کان پوءِ، مسلم ليگ عوامي سطح تي هڪ مقبول جماعت بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Rizvi2000&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Venkat Dhulipala|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&amp;pg=PA50|date=9 February 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-25838-5|pages=50–}}&lt;/ref&gt;

[[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ جماعت جي ميمبرن جو تعداد ويهه لک کان وڌي ويو، ۽ ان جو پيغام وڌيڪ مذهبي ۽ جدا قومي رنگ اختيار ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Victor Sebestyen|title=1946: The Making of the Modern World|url=https://books.google.com/books?id=8sH4AwAAQBAJ&amp;pg=PT247|date=1 October 2014|publisher=Pan Macmillan UK|isbn=978-1-74353-456-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Yasmin Khan |title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan |year=2017 |publisher=Yale University Press |page=18 }}&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ جو ابتدائي مضبوط مرڪز [[متحده صوبا (برطانوي هند)]] هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Talbot |first1=Ian |title=The growth of the Muslim League in the Punjab, 1937–1946 |journal=Journal of Commonwealth &amp; Comparative Politics |year=1982 |volume=20 |issue=1 |pages=5–24 |doi=10.1080/14662048208447395 }}&lt;/ref&gt;

1937ع کان پوءِ مسلم ليگ ۽ جناح جي جلسن، جلوسن ۽ هڙتالن ۾ سڄي هندستان مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو شريڪ ٿيڻ لڳا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Talbot|first1=Ian|title=The role of the crowd in the Muslim League struggled for Pakistan|journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History|year=1993|volume=21|issue=2|pages=307–333|doi=10.1080/03086539308582893}}&lt;/ref&gt;

=== لاهور قرارداد ===

[[لاهور قرارداد]] پاڪستان تحريڪ جي باقاعده شروعات جو اهم موڙ ثابت ٿي. 1940ع ۾ مسلم ليگ جي 27هين سالياني اجلاس دوران، جيڪو لاهور جي [[اقبال پارڪ]] ۾ منعقد ٿيو، لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهو [[محمد علي جناح]] جو خطاب ٻڌڻ لاءِ گڏ ٿيا.

&lt;blockquote&gt;
هندو ۽ مسلمان ٻه مختلف مذهبن، فلسفن، سماجي ريتن رسمن ۽ ادبي روايتن سان تعلق رکن ٿا... اهو بلڪل واضح آهي ته هندو ۽ مسلمان پنهنجي تاريخي الهام مختلف ذريعن مان حاصل ڪن ٿا. انهن جا الڳ رزميه داستان، الڳ هيرو ۽ الڳ تاريخي واقعا آهن... اهڙين ٻن قومن کي هڪ ئي رياست اندر گڏ رکڻ، جتي هڪ عددي اقليت هجي ۽ ٻي اڪثريت، ناگزير طور وڌندڙ بيچيني ۽ آخرڪار اهڙي رياستي ڍانچي جي تباهي جو سبب بڻجندو.
&lt;/blockquote&gt;

لاهور ۾ مسلم ليگ باضابطه طور هڪ آزاد مسلم رياست جي قيام لاءِ پرعزم ٿي، جنهن ۾ [[سنڌ]]، [[پنجاب (برطانوي هند)|پنجاب]]، [[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]]، [[اتر اولهه سرحدي صوبو]] ۽ [[بنگال]] شامل هجن ها. قرارداد ۾ چيو ويو ته اهي علائقا &quot;مڪمل طور خودمختيار ۽ خوديار&quot; هوندا.

قرارداد ۾ غير مسلم اقليتن جي حقن ۽ تحفظ جي به ضمانت ڏني وئي. بنگال جي تڏهوڪي وزيراعظم [[اي. ڪي. فضل الحق]] هي قرارداد پيش ڪئي، جيڪا 23 مارچ 1940ع تي منظور ڪئي وئي. ان جا اصول بعد ۾ پاڪستان جي پهرين آئين جي بنيادي بنيادن مان شمار ٿيا.

[[هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت|لاهور قرارداد جي مخالفت]] ۾ [[آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس]] اپريل 1940ع ۾ دهلي ۾ گڏ ٿي ۽ متحد هندستان جي حمايت جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;QasmiRobb2017&quot;&gt;{{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108621236 |page=2 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪانفرنس ۾ هندستان جي مختلف اسلامي تنظيمن جا نمائندا ۽ لڳ ڀڳ 1400 قومپرست مسلمان مندوب شريڪ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Haq1970&quot;&gt;{{cite book |last1=Haq |first1=Mushir U. |title=Muslim politics in modern India, 1857-1947 |date=1970 |publisher=Meenakshi Prakashan |page=114 |oclc=136880 }}&lt;/ref&gt;

آزاد مسلم ڪانفرنس جي هڪ قرارداد ۾ پڻ اهو موقف ظاهر ڪيو ويو ته اها تنظيم هندستان جي مختلف قومپرست مسلم جماعتن ۽ گروهن جي نمائندگي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي.

مؤرخ [[اشتياق احمد]] جي بيان موجب، هي ڪانفرنس خاص طور سنڌ جي اڳواڻ [[الله بخش سومرو]] جي ڪردار جي اعتراف طور ڏٺي وڃي ٿي، جيڪو هندستان جي ورهاڱي جو مستقل مخالف هو. الله بخش سومرو هڪ زميندار خاندان سان تعلق رکندو هو. هن 1934ع ۾ ''سنڌ پيپلز پارٽي'' قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ''اتحاد پارٽي'' جي نالي سان مشهور ٿي.

الله بخش سومرو مذهبي بنيادن تي هندستان جي ورهاڱي ذريعي پاڪستان جي قيام واري مسلم ليگ جي مطالبي جي سخت مخالفت ڪندو هو. انهيءَ سبب هن [[آزاد مسلم ڪانفرنس]] قائم ڪئي.

27 کان 30 اپريل 1940ع تائين دهلي ۾ ٿيل اجلاس ۾ لڳ ڀڳ 1400 مندوب شريڪ ٿيا، جيڪي گهڻو ڪري هيٺين سماجي طبقن ۽ پورهيت طبقي سان واسطو رکندا هئا.

هندستاني اسلام جي مشهور محقق [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] جي راءِ هئي ته اهي مندوب &quot;هندستان جي مسلمانن جي اڪثريت&quot; جي نمائندگي ڪندا هئا.

ڪانفرنس ۾ ڪيترن ئي اسلامي عالمن جا نمائندا ۽ عورتون پڻ شريڪ ٿيون، جن بحث مباحثن ۾ سرگرم حصو ورتو.

محقق شمس الاسلام جو موقف آهي ته آل انڊيا مسلم ليگ ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جي مطالبي جي مخالفت ڪندڙ مسلمانن کي خاموش ڪرائڻ لاءِ ڌمڪين ۽ جبر جا طريقا استعمال ڪندي هئي. هن اهڙن طريقن کي &quot;دهشت جي حڪمراني&quot; قرار ڏنو. هو مختلف علائقن مان مثال پيش ڪري ٿو، جن ۾ [[اتر اولهه سرحدي صوبو]] پڻ شامل هو، جتي [[خدائي خدمتگار تحريڪ]] هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت جاري رکندي رهي.

=== سي. آر. فارمولو ۽ ڪيبنيٽ مشن ===
{{Main|سي. آر. فارمولو|1946ع ڪيبنيٽ مشن براءِ هندستان}}

1944ع ۾ [[محمد علي جناح]] ۽ [[مهاتما گانڌي]] جي وچ ۾ اهم ڳالهيون ٿيون.

جناح مسلمانن جي نمائندي طور ڳالهين ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته گانڌي ان موقف کي رد ڪندي زور ڏنو ته [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] سڄي هندستان جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ مسلمان به شامل آهن.
گانڌي [[سي. آر. فارمولو]] پيش ڪيو، جنهن موجب پهرين برطانيا کان آزادي حاصل ڪئي وڃي ۽ ان کان پوءِ پاڪستان جي سوال تي مسلم اڪثريتي ضلعن ۾ عوامي راءِ شماري ڪرائي وڃي، جنهن ۾ غير مسلم آبادي کي به ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل هجي.
جناح ٻنهي ڳالهين کي رد ڪري ڇڏيو؛ يعني نه رڳو هندستان جي ورهاڱي بابت فيصلي کي ملتوي ڪرڻ کي، پر سي. آر. فارمولي کي به. هن پاڪستان جي فوري قيام تي زور ڏنو.
1945ع ۽ 1946ع ۾ هندستان ۾ ترتيبوا
ر مرڪزي ۽ صوبائي چونڊون منعقد ٿيون.

[[آل انڊيا مسلم ليگ]] ٻنهي چونڊن ۾ مسلمان ووٽن جي وڏي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي.
جناح انهن نتيجن کي سڄي مسلم قوم طرفان ورهاڱي ۽ هڪ آزاد رياست پاڪستان جي مطالبي جي توثيق قرار ڏنو.
ان کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] به مسلم ليگ کي هندستاني مسلمانن جي واحد نمائنده جماعت طور تسليم ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي.
ساڳئي سال برطانوي حڪومت [[1946ع ڪيبنيٽ مشن براءِ هندستان|ڪيبنيٽ مشن]] هندستان موڪليو ته جيئن ملڪ جي آئيني حيثيت جو تعين ڪيو وڃي ۽ هندو-مسلم اختلافن جو حل ڳوليو وڃي.
هن وفد هڪ منصوبو پيش ڪيو، جنهن موجب هندستان کي ٽن گروهن ۾ ورهايو وڃي. هڪ گروهه مسلمان اڪثريتي اتر-اولهه واري علائقي تي مشتمل هجي، ٻيو گروهه هندو اڪثريتي مرڪزي علائقي تي مشتمل هجي، ۽ ٽيون گروهه هندستان جي اوڀر واري علائقي تي مشتمل هجي.
هن تجويز ۾ اهو به شامل هو ته هندستان جي آزادي کان ڏهن سالن پوءِ مسلمان اڪثريتي صوبن کي آزادي حاصل ڪرڻ جو اختيار ڏنو وڃي.

آزادي تائين هڪ [[عبوري حڪومت هندستان]] قائم ڪرڻ جي به تجويز ڏني وئي.
[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] صوبن جي الڳ ٿيڻ واري تجويز کي رد ڪري ڇڏيو، پر عبوري حڪومت جي قيام تي رضامندي ظاهر ڪئي.
منصوبي موجب جيڪا جماعت سڄي منصوبي کي قبول ڪندي، سا 1946ع جي عام چونڊن کان پوءِ قائم ٿيندڙ عبوري حڪومت ٺاهڻ جي حقدار هوندي.
[[محمد علي جناح]] هن منصوبي کي قبول ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.
تنهن هوندي به، برطانوي حڪومت ڪانگريس کي ئي مسلم ليگ سان گڏ حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني، ۽ [[هندستان جو وائسراءِ]] [[جواهر لال نهرو]] کي [[هندستان جو وزيراعظم]] مقرر ڪيو، جيڪو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اڳواڻ هو.

=== ٻي عالمي جنگ ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ دوران هندستان}}

3 سيپٽمبر 1939ع تي برطانيا جي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] [[برطانيا جي فوجي تاريخ دوران ٻي عالمي جنگ|جرمني خلاف جنگ جي شروعات]] جو اعلان ڪيو. ان کان ٿوري دير پوءِ وائسراءِ [[وڪٽر هوپ، ٻيون مارڪوئس آف لنلٿگو|لارڊ لنلٿگو]] به ساڳيو اعلان ڪندي چيو ته هندستان پڻ جرمني سان جنگ جي حالت ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bolitho |first=Hector |author-link=Hector Bolitho |year=1960 |orig-year=First published 1954 |title=Jinnah: Creator of Pakistan |location=London |publisher=John Murray |page=123 |oclc=14143745}}&lt;/ref&gt;

1939ع ۾ ڪانگريس جي اڳواڻن [[برطانوي هندستاني حڪومت]] جي انهن سڀني عهدن تان استعيفا ڏئي ڇڏي، جن تي هو چونڊجي آيا هئا.&lt;ref name=&quot;Basic Books&quot;/&gt;

مسلم ليگ ڪانگريس جي زيرِ اثر حڪومتن جي خاتمي جو جشن ملهايو، ۽ [[محمد علي جناح]] مشهور طور ان ڏينهن کي &quot;نجات ۽ شڪرگذاري جو ڏينهن&quot; قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Basic Books&quot;/&gt;

برطانيا جي وزيراعظم ڏانهن موڪليل هڪ خفيه يادداشت ۾ مسلم ليگ برطانيا جي جنگي ڪوششن جي حمايت ڪرڻ تي رضامند ٿي، بشرطيڪه برطانوي حڪومت مسلم ليگ کي هندستاني مسلمانن جي واحد نمائنده تنظيم طور تسليم ڪري.&lt;ref name=&quot;Basic Books&quot;&gt;{{cite book |last=Mukerjee |first=Madhusree |author-link=Madhusree Mukerjee |year=2011 |title=Churchill's Secret War: The British Empire and the Ravaging of India During World War II |url=https://books.google.com/books?id=RnMTgtXQqCkC&amp;pg=PA9 |location=New York |publisher=Basic Books |page=9 |isbn=978-0-465-02481-0 |access-date=15 November 2015 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207010356/https://books.google.com/books?id=RnMTgtXQqCkC&amp;pg=PA9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

برطانيا طرفان هندستان کي بغير مشوري جي جنگ ۾ شامل ڪرڻ خلاف ڪانگريس احتجاج ڪيو، جڏهن⁠تہ مسلم ليگ برطانيا جي جنگي ڪوششن جي حمايت جاري رکي. ان سان مسلم ليگ کي &quot;اسلام خطري ۾ آهي&quot; واري دليل تحت ڪانگريس جي مخالفت ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |year=1999 |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918-1924 |publisher=Brill |pages=57, 245 |isbn=978-90-04-11371-8}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ بابت ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جا رويا مختلف هئا. ڪانگريس اعلان ڪيو ته جيستائين سڄي برصغير کي آزادي نه ڏني ويندي، تيستائين اها برطانيا جي حمايت نه ڪندي.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;&gt;{{cite book |last=Mohiuddin |first=Yasmeen Niaz |year=2007 |title=Pakistan: A Global Studies Handbook |url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;pg=PA69 |publisher=ABC-CLIO |pages=69– |isbn=978-1-85109-801-9 |access-date=15 November 2015 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205040209/https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;pg=PA69 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف مسلم ليگ سياسي سطح تي ۽ انساني وسيلن جي صورت ۾ به برطانيا جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

مسلم ليگ جي اڳواڻن جي برطانوي تعليم، تربيت ۽ فڪري پسمنظر برطانوي حڪومت ۽ مسلم ليگ جي وچ ۾ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

جناح پاڻ به ٻي عالمي جنگ دوران برطانيا جي حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ ڪانگريس حڪومت سان سهڪار ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

1940ع ۾ برطانوي حڪومت مسلمانن کي يقين ڏياريو ته اها اقتدار ڪنهن آزاد هندستان حوالي نه ڪندي، جيستائين هندستاني مسلمان ان جي آئين جي منظوري نه ڏين. بعد ۾ اهو واعدو پورو نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

=== جنگ جو خاتمو ===

1942ع ۾ [[مهاتما گانڌي]] برطانيا خلاف [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] (Quit India Movement) شروع ڪئي.

ٻئي طرف مسلم ليگ وزيراعظم [[ونسٽن چرچل]] کي صلاح ڏني ته برطانيا &quot;ورهايو ۽ پوءِ هليو وڃو&quot; (Divide and then Quit) واري پاليسي اختيار ڪري.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

گانڌي ۽ وائسراءِ [[لارڊ ويول]] جي وچ ۾ ٿيل ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، ۽ 1944ع ۾ جناح ۽ گانڌي جي وچ ۾ ٿيل ڳالهين جو به ڪو نتيجو نه نڪتو.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

جڏهن ٻي عالمي جنگ ختم ٿي، تڏهن پاڪستان تحريڪ لاءِ مسلم ليگ جي جدوجهد ۽ [[هندستاني آزادي تحريڪ]] لاءِ گانڌي جون ڪوششون وزيراعظم چرچل تي وڌيڪ دٻاءُ وجهي رهيون هيون.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

عالمي سياست ۾ آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي وڌندڙ اثر ۽ هندستان ۾ عام بيچيني کي نظر ۾ رکندي، لارڊ ويول 1945ع ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;ABC-Clio&quot;/&gt;

1940ع واري ڏهاڪي دوران جناح هندستاني مسلمانن جي اهم اڳواڻ طور اڀريو ۽ عوام ۾ ''قائدِ اعظم'' جي لقب سان مشهور ٿيو.

1945ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي [[هندستان جي آئين ساز اسيمبلي]] لاءِ ٿيندڙ عام چونڊن ۾ مسلم ليگ مسلمانن لاءِ مخصوص 496 مان 434 سيٽون کٽيون ۽ تقريباً 87.5 سيڪڙو مسلمان ووٽ حاصل ڪيا.

اهي چونڊون پاڪستان جي آزاد رياست جي قيام واري پاليسي تي وڙهيون ويون هيون، ۽ ان ۾ اهو تاثر پڻ موجود هو ته جيڪڏهن پاڪستان جو مطالبو قبول نه ڪيو ويو ته عليحدگي اختيار ڪئي ويندي.

گانڌي ۽ [[جواهر لال نهرو]] جي قيادت هيٺ ڪانگريس هندستان جي ورهاڱي جي سخت مخالفت جاري رکي.

تنهن هوندي به، حالتون اهڙي رخ تي پهچي ويون جو ورهاڱو تقريباً ناگزير نظر اچڻ لڳو. ان جو هڪ مثال [[لارڊ مائونٽ بيٽن]] جو هي بيان آهي:

&lt;blockquote&gt;
&quot;ڪو به دليل جناح کي پاڪستان جي ناممڪن سمجهيل خواب کي حقيقت بڻائڻ واري سندس پختي عزم کان هٽائي نه سگهيو.&quot;
&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Akbar S. Ahmed |author-link=Akbar Ahmed |year=2005 |orig-year=First published 1997 |title=Jinnah, Pakistan and Islamic Identity: The Search for Saladin |url=https://books.google.com/books?id=RqyniTHXFxUC&amp;pg=PG202 |publisher=Routledge |page=129 |isbn=978-1-134-75022-1 |access-date=2 February 2019 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204130809/https://books.google.com/books?id=RqyniTHXFxUC&amp;pg=PG202 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

آمريڪي مؤرخ [[اسٽيفن پي. ڪوهن]] پنهنجي ڪتاب ''The Idea of Pakistan'' ۾ پاڪستان تحريڪ تي [[ڏکڻ ايشيائي مسلم قومپرستي]] جي اثر بابت لکي ٿو:

{{blockquote|هي نسلي-لساني قومي بيانيه هڪ شاندار قبل از نوآبادياتي سلطنتي دور کان شروع ٿئي ٿو، جڏهن ڏکڻ ايشيا جا مسلمان سياسي طور متحد ۽ ثقافتي، تهذيبي ۽ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان غالب هئا. ان دور ۾ نسلي ۽ لساني فرق اسلامي الهام تي ٻڌل گڏيل سماجي ۽ سياسي نظام جي تصور ۾ ضم ٿي ويا هئا.

بهرحال مسلمانن جي وچ ۾ جيڪي اختلاف موجود هئا، تن مان برطانوي حڪومت &quot;ورهايو ۽ حڪومت ڪريو&quot; واري پاليسي ذريعي فائدو ورتو، مغل اقتدار کي ختم ڪيو ۽ ٻين اسلامي حڪمرانن جي اختيار کي محدود ڪيو.

ساڳئي وقت هندن کي برطانيا جا ساٿي طور پيش ڪيو ويو، جيڪي مسلمانن سان توازن قائم رکڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن بيانيي موجب ڪيترائي هندو، جيڪي بنيادي طور غير محفوظ محسوس ڪندا هئا، مسلمانن سان نفرت رکندا هئا ۽ هڪ شخص هڪ ووٽ واري جمهوري هندستان ۾ مسلمانن تي ظلم ڪن ها.

پاڪستان جي آزادي واري تحريڪ قومي معمي جي انهن الڳ الڳ ٽڪرن کي گڏ ڪيو، ۽ پاڪستان هندستان جي آزاد ٿيل مسلمانن جي قومي خواهش جو اظهار بڻيو.
|author=[[اسٽيفن پي. ڪوهن]]
|source=''The Idea of Pakistan'' (2004)
}}

=== 1946ع جون چونڊون ===

1946ع جي چونڊن ۾ مسلم ليگ مرڪزي ۽ صوبائي اسيمبلين ۾ مسلمانن لاءِ مخصوص ڪيل سيٽن تي اڪثريت حاصل ڪئي ۽ مسلمان ووٽن جو وڏو حصو پنهنجي حق ۾ آندو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TQjrAQAAQBAJ&amp;pg=PT108|title=Husain Ahmad Madani: The Jihad for Islam and India's Freedom|date=1 December 2012|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-210-6|pages=108–|author=Barbara Metcalf|access-date=15 May 2017|archive-date=7 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407054415/https://books.google.com/books?id=TQjrAQAAQBAJ&amp;pg=PT108|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

خاص طور تي [[گڏيل صوبا]] (UP) ۽ [[بهار]] جهڙن مسلمان اقليتي صوبن ۾ مسلم ليگ جي ڪارڪردگي غيرمعمولي رهي، جڏهن⁠تہ مسلمان اڪثريتي صوبن [[پنجاب]] ۽ [[اتر اولهه سرحدي صوبو]] (NWFP) ۾ ان جي ڪارڪردگي نسبتاً گهٽ نمايان هئي.

مسلمانن لاءِ مخصوص ڪيل ڪُل 492 سيٽن مان مسلم ليگ 429 سيٽون کٽيون.

اهڙيءَ طرح 1946ع جون چونڊون عملي طور هڪ عوامي راءِ شماري (Plebiscite) بڻجي ويون، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن کي پاڪستان جي قيام بابت پنهنجو فيصلو ظاهر ڪرڻو هو؛ ۽ هن راءِ شماري ۾ مسلم ليگ واضح ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Waites2012&quot;&gt;{{cite book|author=Bernard Waites|title=South Asia and Africa After Independence: Post-colonialism in Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=d7EcBQAAQBAJ&amp;pg=PA45|date=17 January 2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-35698-6|pages=45–|quote=The 1946 election was, in effect, a plebiscite among Muslims on Pakistan and a mighty success for the League, which won 90 per cent of the Muslim seats.|access-date=23 September 2017|archive-date=7 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407062558/https://books.google.com/books?id=d7EcBQAAJ&amp;pg=PA45|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;q=support+for+pakistan+movement&amp;pg=PA68|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|last=Mohiuddin|first=Yasmin Niaz|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=9781851098019|page=70|access-date=18 November 2020|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131431/https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;q=support+for+pakistan+movement&amp;pg=PA68|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Pakistan, New Nation in an Old Land&quot;, Jean and Franc Shor, The National Geographic Magazine, Nov. 1952, pp. 637-678&lt;/ref&gt;

هن ڪاميابي ۾ [[بنگال]] جي ڳوٺاڻن زرعي آبادي جي حمايت سان گڏ [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] جي زميندار طبقي جي مدد پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ڪانگريس، جيڪا اڳ مسلم ليگ جي ان دعويٰ کي رد ڪندي هئي ته اها هندستاني مسلمانن جي واحد نمائنده جماعت آهي، هاڻي مسلم ليگ کي هندستاني مسلمانن جي نمائنده تنظيم طور تسليم ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت وٽ به هاڻي ڪو ٻيو رستو نه رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[محمد علي جناح]] هندستاني مسلمانن جي واحد مؤثر ترجمان طور اُڀري چڪو هو.

تنهن هوندي به برطانوي حڪومت هندستان جي ورهاڱي جي خواهشمند نه هئي.&lt;ref name=&quot;Metcalf20092&quot;&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pR0LzVCpfw8C&amp;pg=PA410|title=Islam in South Asia in Practice|last=Gilmartin|first=David|date=8 September 2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3138-8|editor-last=D. Metcalf|editor-first=Barbara|pages=410–|chapter=Muslim League Appeals to the Voters of Punjab for Support of Pakistan|quote=At the all-India level, the demand for Pakistan pitted the League against the Congress and the British.|access-date=23 September 2017|archive-date=7 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407055229/https://books.google.com/books?id=pR0LzVCpfw8C&amp;pg=PA410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Stein |first1=Burton |author-link=Burton Stein |editor-last=Arnold |editor-first=David |editor-link=David Arnold (historian) |year=2010 |orig-year=First published 1998 |title=A History of India |url=https://archive.org/details/a-history-of-india-second-edition-2010 |edition=2nd |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-4051-9509-6 |page=347 |quote=His standing with the British remained high, however, for even though they no more agreed with the idea of a separate Muslim state than the Congress did, government officials appreciated the simplicity of a single negotiating voice for all of India's Muslims.}}&lt;/ref&gt;

ورهاڱي کان بچڻ جي آخري ڪوشش طور برطانيا [[ڪابينا مشن منصوبو]] (Cabinet Mission Plan) پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;MetcalfMetcalf2002&quot;&gt;{{cite book |last1=Metcalf |first1=Barbara D. |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |title=A Concise History of India |url=https://books.google.com/books?id=jGCBNTDv7acC&amp;pg=PA212 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63974-3 |page=212 |quote=By this scheme, the British hoped they could at once preserve the united India desired by the Congress, and by themselves, and at the same time, through the groups, secure the essence of Jinnah's demand for a 'Pakistan'.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mohiuddin, Yasmin Niaz (2007). ''Pakistan: A Global Studies Handbook''. ABC-CLIO. p. 71. {{ISBN|9781851098019}}.&lt;/ref&gt;

1946ع ۾ ڪابينا مشن هڪ غيرمرڪزي پر گڏيل هندستان جي تجويز پيش ڪئي. مسلم ليگ هن منصوبي کي قبول ڪيو، پر ڪانگريس ان کي رد ڪري ڇڏيو. نتيجي طور هندستان جي ورهاڱي جو رستو هموار ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;q=support+for+pakistan+movement&amp;pg=PA68|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|last=Mohiuddin|first=Yasmin Niaz|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=9781851098019|page=71|access-date=18 November 2020|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131431/https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&amp;q=support+for+pakistan+movement&amp;pg=PA68|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سياسي مهمون ۽ حمايت ==

=== پنجاب ===
[[File:Chaudhry Khaliquzzaman.jpg|250px|thumb|right|چوڌري خليق الزمان قرارداد جي تائيد ڪندي، جڏهن ته [[محمد علي جناح]] ۽ [[لياقت علي خان]] اجلاس جي صدارت ڪري رهيا آهن.]]

برطانوي هندستان جي [[پنجاب (برطانوي هندستان)|پنجاب]] صوبي ۾ مسلمانن پنهنجي مذهبي سڃاڻپ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڪري ان پنجابي سڃاڻپ کي اهميت ڏني جيڪا هو هندن ۽ سکن سان گڏيل طور شيئر ڪندا هئا.{{citation needed|date=September 2020}}

[[يونينسٽ پارٽي (پنجاب)]]، جيڪا [[1923ع هندستاني عام چونڊون]]، [[1934ع هندستاني عام چونڊون]] ۽ [[1937ع هندستاني صوبائي چونڊون]] کٽي چڪي هئي، پنجاب جي هندن، مسلمانن ۽ سکن جي وسيع عوامي حمايت حاصل ڪئي هئي. ان جي اڳواڻن ۾ مسلمان پنجابي جهڙوڪ [[فضل حسين]] ۽ هندو پنجابي جهڙوڪ [[ڇوٽو رام]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG71 |publisher=Oxford University Press |page=71 |isbn=978-0-19-061330-3 |access-date=16 September 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930210100/https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG71 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

پنجاب ۾ مسلمانن جي معمولي اڪثريت موجود هئي ۽ مقامي سياست گهڻي عرصي تائين سيڪيولر يونينسٽ پارٽي ۽ ان جي مشهور اڳواڻ سر [[سڪندر حيات خان]] جي اثر هيٺ رهي. يونينسٽن سرپرستيءَ واري پاليسي ذريعي پنجاب جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط بنياد قائم ڪيو ۽ وڏن زميندارن ۽ پيرن جي وفاداري حاصل ڪئي، جيڪي مقامي سطح تي وڏو اثر رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot;&gt;{{cite journal|last=Talbot|first=I. A.|year=1980|title=The 1946 Punjab Elections|journal=Modern Asian Studies|volume=14|issue=1|pages=65–91|jstor=312214|doi=10.1017/S0026749X00012178|s2cid=145320008 }}&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ کي جيڪڏهن مسلمانن جي ووٽن جي حقيقي نمائنده جماعت ثابت ٿيڻ هو ته ان لاءِ ضروري هو ته اها يونينسٽن جي قبضي هيٺ اڪثريتي سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪري.
1942ع ۾ سر سڪندر حيات خان جي وفات کان پوءِ، ۽ 1937ع وارين چونڊن ۾ پنهنجي ڪمزور ڪارڪردگيءَ جي تلافي لاءِ، مسلم ليگ پنجاب جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ پنهنجي مهم تيزيءَ سان وڌائي.&lt;ref&gt;W. W. J. &quot;The Indian Elections – 1946.&quot; The World Today, vol. 2, no. 4, 1946, pp. 167–175&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ جي مهم جو هڪ اهم رخ مذهبي فرقيواريت کي هوا ڏيڻ ۽ مستقبل جي گڏيل هندستان ۾ مبينا &quot;هندو خطري&quot; بابت خوف پيدا ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG76 |publisher=Oxford University Press |pages=76–77 |isbn=978-0-19-061330-3 |access-date=16 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131356/https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG76 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ جي ڪارڪنن کي هدايت ڪئي وئي ته جڏهن هو ڳوٺن ۾ وڃن ته اجتماعي نمازن ۾ شرڪت ڪن ۽ جمعي جي نماز کان پوءِ جلسا منعقد ڪن.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt; جلسن ۾ [[قرآن مجيد]] مسلم ليگ جي علامت بڻجي ويو ۽ ووٽ ڏيڻ جا واعدا قرآن تي هٿ رکي ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
شاگرد مسلم ليگ جي مهم جو اهم حصو هئا. انهن کي فرقيوارانه بنيادن تي ووٽرن کي متاثر ڪرڻ جي تربيت ڏني وئي. 1945ع جي ڪرسمس موڪلن دوران [[عليڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] جا 250 شاگرد ۽ پنجاب مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن جا 1550 ميمبر صوبي ۾ مهم هلائڻ لاءِ موڪليا ويا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

انهن ڪوششن جي هڪ اهم ڪاميابي اها هئي ته [[جٽ مسلمان]] ۽ [[گجر]] پنهنجي روايتي قبائلي وابستگين کان هٽي مسلم ليگ جي حمايت ڪرڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
ان جي جواب ۾ يونينسٽ پارٽي به پنهنجي مهم ۾ مذهبي نشانين جو استعمال شروع ڪيو، پر شاگرد ڪارڪنن جي کوٽ ۽ زميندارن جي گهٽجندڙ حمايت سبب سندن ڪوششون گهڻو اثرائتيون ثابت نه ٿيون.

[[File:Pir-mehar-ali-shah.jpg|thumb|پير مهر علي شاهه]]

مذهبي اثر وڌائڻ لاءِ مسلم ليگ پيرن کي به پنهنجي طرف آڻڻ جي مهم هلائي. پير پنجاب جي مذهبي زندگيءَ ۾ انتهائي اهم حيثيت رکندا هئا ۽ پاڻ کي صوفي بزرگن جا روحاني وارث سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
ويهين صدي تائين پنجاب جي اڪثر مسلمانن ڪنهن نه ڪنهن پير کي پنهنجو روحاني رهنما مڃيو ٿي، جنهن سبب پيرن کي وڏي سياسي اثر رسوخ حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

يونينسٽ پارٽي 1937ع جي چونڊن ۾ پيرن جي حمايت سان ڪامياب ٿي هئي، تنهنڪري مسلم ليگ به ساڳيو طريقو اختيار ڪيو. ان مقصد لاءِ هن &quot;مشائخ ڪاميٽي&quot; قائم ڪئي، عرسن ۽ درگاهن کي جلسن لاءِ استعمال ڪيو ۽ مسلم ليگ جي حمايت ۾ فتويٰ جاري ڪرائڻ جي همٿ افزائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
پيرن جي مسلم ليگ ڏانهن مائل ٿيڻ جا سبب مختلف هئا. ملتان جي گيلاني پيرن لاءِ مقامي سياسي رقابتون اهم هيون، جڏهن ته ٻين لاءِ درگاهن جي ماپ ۽ حڪومت سان لاڳاپا فيصلائتا عنصر هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

مسلم ليگ گڏيل مسلمان سڃاڻپ پيدا ڪرڻ سان گڏوگڏ [[برادري]] جي نظام ۽ قبائلي وابستگين کي به سياسي طور استعمال ڪيو. 1946ع ۾ هن خاص گجر ڪانفرنس منعقد ڪئي ته جيئن سڀني مسلمان گجرن جي حمايت حاصل ڪري سگهجي، ۽ [[جهان آرا شاهنواز]] جي اخراج جو فيصلو واپس ورتو ته جيئن [[آرين]] برادري جي ووٽرن کي متوجه ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

برادري جي بنياد تي حمايت حاصل ڪرڻ سان مسلم ليگ زميندارن کي پنهنجي پاسي آندو، جن پنهنجي معاشي اثر ذريعي هارين کان ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
مسلم ليگ جي هڪ ٻي حڪمت عملي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران پنجاب ۾ پيدا ٿيل معاشي بحران جو فائدو وٺڻ هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
جنگ دوران پنجاب مان لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو [[برطانوي هندستاني فوج]] ۾ ڀرتي ٿيا، جيڪي فوج جي ڪل ڀرتين جو 27 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

1946ع تائين واپس موٽندڙ انهن فوجين مان 20 سيڪڙو کان به گهٽ کي روزگار ملي سگهيو.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
جنگ جي اوچتي پڄاڻي سبب يونينسٽن جا منصوبا مڪمل نه ٿي سگهيا، جڏهن ته مسلم ليگ انهن اڳوڻن فوجين کي پنهنجي تنظيم ۾ روزگار ۽ سرگرميون فراهم ڪرڻ شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;

مسلم ليگ پاڪستان کي پنجاب جي ڳوٺاڻن معاشي مسئلن جو حل طور پيش ڪيو، جيڪو چونڊ مهم جو اهم موضوع بڻيو.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
چونڊن کان اڳ پنجاب جو سياسي منظرنامو انتهائي مقابلي وارو بڻجي چڪو هو ۽ مسلم ليگ يونينسٽ پارٽي جي هڪ مضبوط متبادل طور سامهون اچي چڪي هئي. اڪثر زميندارن ۽ پيرن 1944ع کان پوءِ پنهنجون وفاداريون تبديل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
1944ع جي آخر ۾ پنجاب جي وزيراعليٰ [[ملڪ خضر حيات ٽوانا]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي وچ ۾ ڳالهيون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ڪيترائي مسلمان ايندڙ چونڊن ۾ ٻنهي پارٽين مان ڪنهن هڪ کي چونڊڻ تي مجبور ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Talbot&quot; /&gt;
1945ع جي شروعات ۾ يونينسٽ پارٽي کي هڪ ٻيو وڏو ڌڪ تڏهن لڳو جڏهن ان جو اهم اڳواڻ سر [[ڇوٽو رام]] وفات ڪري ويو.
1947ع تائين [[اولهه پنجاب]] ۾ مسلمانن جي اڪثريت سان گڏ پنجابي سکن ۽ هندن جي به هڪ نمايان اقليت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;Royal Book Company&quot;&gt;{{cite book|last=Salamat|first=Zarina|title=The Punjab in 1920s : a case study of Muslims|year=1997|publisher=Royal Book Company|location=Karachi|isbn=978-969-407-230-2}}&lt;/ref&gt;

1947ع ۾ [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]] وڏي اڪثريت سان پاڪستان جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان ايندڙ مسلمان پناهگير اولهه پنجاب ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن ۾ اچي آباد ٿيا.&lt;ref&gt;Dube, I. &amp;. S. (2009). From ancient to modern: Religion, power, and community in India hardcover. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
[[File:A Beautiful Night View Of Adnan Asim's Karachi City. Also Mazar-e-Quaid— The Mausoleum Is Viewable In The Picture.jpg|right|thumb|200px|سنڌ، پاڪستان جي باني [[محمد علي جناح|جناح]] جي [[وزير مينشن|جنم ڀومي]] ۽ [[جناح جو مقبرو|مدفن]] آهي.]]

برطانوي هندستان جي [[سنڌ صوبو (1936–55)|سنڌ]] صوبي ۾ [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] هندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ فرقيواراڻي هم آهنگي کي هٿي ڏني، ۽ [[1937ع هندستاني صوبائي چونڊون]] ۾ 33 مان 22 سيٽون کٽيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG85 |publisher=Oxford University Press |page=85 |isbn=978-0-19-061330-3 |access-date=16 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204130526/https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG85 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sindhi Foot Soldiers.jpg|thumb|سنڌي پيادا سپاهي، 1816ع]]

برطانوي هندستان جي سنڌ صوبي ۾ مسلمان زميندار اشرافيه، يعني ''وڏيرا''، ۽ هندو واپاري عنصر، يعني ''بنيا''، گڏجي اڪثريتي مسلمان هارين جي استحصال ۾ شريڪ هئا. 1936ع ۾ بمبئي کان سنڌ جي علحدگيءَ کان پوءِ سنڌ جي پهرين صوبائي چونڊ ۾ معاشي مفاد سياست جو هڪ بنيادي عنصر هئا، جن تي مذهبي ۽ ثقافتي مسئلن جو پڻ اثر هو.&lt;ref name=&quot;Jalal2002&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sa6CAgAAQBAJ&amp;pg=PA415|title=Self and Sovereignty: Individual and Community in South Asian Islam Since 1850|author=Ayesha Jalal|date=4 January 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-59937-0|pages=415–|access-date=8 January 2018|archive-date=17 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117035616/https://books.google.com/books?id=Sa6CAgAAQBAJ&amp;pg=PA415|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برطانوي پاليسين سبب ڪيترن ڏهاڪن دوران سنڌ ۾ ڪافي زمين مسلمانن جي هٿن مان نڪري هندن جي قبضي ۾ هلي وئي.&lt;ref name=&quot;SinghIyer2016&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tmA0DAAAQBAJ&amp;pg=PA127|title=Revisiting India's Partition: New Essays on Memory, Culture, and Politics|author1=Amritjit Singh|author2=Nalini Iyer|author3=Rahul K. Gairola|date=15 June 2016|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-4985-3105-4|pages=127–|access-date=8 January 2018|archive-date=25 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125080700/https://books.google.com/books?id=tmA0DAAAQBAJ&amp;pg=PA127|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Korejo1993&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JGduAAAAMAAJ|title=The Frontier Gandhi: His Place in History|author=Muhammad Soaleh Korejo|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-577461-0|access-date=8 January 2018|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223023747/https://books.google.com/books?id=JGduAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ &quot;سکر منزل گاهه بابت تڪرار صوبائي ليگي اڳواڻن طرفان الله بخش سومرو جي وزارت کي غير مستحڪم ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو، جيڪا ڪانگريس ۽ هندو انڊيپينڊنٽ پارٽي جي حمايت تي ڀاڙيندي هئي.&quot;&lt;ref name=&quot;Jalal2002&quot; /&gt;

سنڌ مسلم ليگ هن مسئلي مان فائدو ورتو ۽ تحريڪ هلائي ته جنهن کي هو ڇڏي ڏنل مسجد چوندا هئا، اها مسلم ليگ حوالي ڪئي وڃي. نتيجي طور مسلم ليگ جا هڪ هزار ميمبر قيد ڪيا ويا. آخرڪار، خوف ۽ بيچيني سبب حڪومت مسجد مسلمانن کي واپس ڪري ڇڏي.&lt;ref name=&quot;Jalal2002&quot; /&gt;
[[بمبئي پريزيڊنسي]] کان سنڌ جي علحدگيءَ سنڌي مسلم قومپرستن کي پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڏانهن مائل ڪيو. جڏهن ته پنجاب ۽ اتر-اولهه سرحدي صوبو اهڙين جماعتن جي حڪومت هيٺ هئا جيڪي مسلم ليگ جون مخالف هيون، سنڌ جناح سان وفادار رهي.&lt;ref name=&quot;Ahmed2016&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TbzBDAAAQBAJ&amp;pg=PT230|title=Sleepwalking to Surrender: Dealing with Terrorism in Pakistan|author=Khaled Ahmed|date=18 August 2016|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-93-86057-62-4|pages=230–|access-date=8 January 2018|archive-date=20 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120065747/https://books.google.com/books?id=TbzBDAAAQBAJ&amp;pg=PT230|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ نمايان سنڌي مسلم قومپرست [[جي. ايم. سيد]]، جيڪو سنڌ جي هندو ۽ مسلمان ٻنهي حڪمرانن جي ساراهه ڪندو هو، 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري آل انڊيا مسلم ليگ ڇڏي ويو،&lt;ref name=&quot;Jaffrelot2015&quot;&gt;{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG85 |publisher=Oxford University Press |pages=85–86 |isbn=978-0-19-061330-3 |access-date=16 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204130526/https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&amp;pg=PG85 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پر سنڌي مسلمانن جي وڏي اڪثريت پاڪستان جي قيام جي حامي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان ۾ پنهنجي نجات ڏسندا هئا.&lt;ref name=&quot;Malik1999&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oyWBDAAAQBAJ&amp;pg=PA56|title=Islam, Nationalism and the West: Issues of Identity in Pakistan|author=I. Malik|date=3 June 1999|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-37539-0|pages=56–|access-date=8 January 2018|archive-date=20 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120033816/https://books.google.com/books?id=oyWBDAAAQBAJ&amp;pg=PA56|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان تحريڪ لاءِ سنڌي حمايت سنڌي مسلمان واپاري طبقي جي ان خواهش مان به پيدا ٿي ته هو پنهنجن هندو مقابلي ڪندڙ واپارين کي پري ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;Kukreja2003&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dp05sFFSAbIC&amp;pg=PA138|title=Contemporary Pakistan: Political Processes, Conflicts and Crises|author=Veena Kukreja|date=24 February 2003|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0-7619-9683-5|pages=138–|access-date=8 January 2018|archive-date=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110173725/https://books.google.com/books?id=dp05sFFSAbIC&amp;pg=PA138|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ مسلم ليگ جو سڀ کان وڌيڪ حمايت رکندڙ جماعت بڻجڻ گهڻي حد تائين مذهبي پير گهراڻن کي پنهنجي پاسي آڻڻ سان لاڳاپيل هو. جيتوڻيڪ 1937ع جي چونڊن ۾ مسلم ليگ سنڌ ۾ ڪمزور ڪارڪردگي ڏيکاري هئي، جتي مقامي سنڌي مسلم جماعتن وڌيڪ سيٽون کٽيون هيون،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&amp;pg=PA115|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|author=Sarah F. D. Ansari|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=115–|access-date=8 January 2018|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204130812/https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&amp;pg=PA115|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پر 1946ع ۾ سنڌ جي پيرن ۽ سيدن جي حمايت حاصل ڪرڻ جي مسلم ليگ جي ڪوششن ان کي صوبي ۾ مضبوط بنياد مهيا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&amp;pg=PA122|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|author=Sarah F. D. Ansari|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=122–|access-date=8 January 2018|archive-date=20 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220133320/https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&amp;pg=PA122|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== اتر-اولهه سرحدي صوبو ===
[[File:Gandhi and Abdul Gaffa Khan.jpg|thumb|250px|[[خان عبدالغفار خان|باچا خان]]، 1946ع ۾ گانڌي سان گڏ.]]

[[مسلم ليگ]] کي [[اتر-اولهه سرحدي صوبو (1901–2010)|اتر-اولهه سرحدي صوبي]] ۾ تمام ٿوري حمايت حاصل هئي. هتي ڪانگريس ۽ [[پختونستان|پختون قومپرست]] اڳواڻ [[خان عبدالغفار خان|عبدالغفار خان]] گڏيل هندستان جي حمايت واري موقف لاءِ وڏي عوامي حمايت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica-Abdul Ghaffar Khan&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/232353/Khan-Abdul-Ghaffar-Khan|title = Abdul Ghaffar Khan|encyclopedia = Encyclopædia Britannica|access-date = 24 September 2008|archive-date = 27 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080527182525/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/232353/Khan-Abdul-Ghaffar-Khan/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ واري دور ۾ صوبي ۾ ڪانگريس جي اڳواڻي هيٺ وزارت قائم هئي، جنهن جي قيادت سيڪيولر پختون اڳواڻن، جن ۾ [[عبدالغفار خان]] به شامل هو، جي هٿ ۾ هئي. اهي پاڪستان بدران [[هندستان]] سان شامل ٿيڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ceg-kSmft94C&amp;q=congress+party+united+india+north+west+frontier+province&amp;pg=PA66|title=Explaining Pakistan's Foreign Policy: Escaping India|last=Pande|first=Aparna|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2011|isbn=9781136818943|pages=66|access-date=18 November 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126145454/https://books.google.com/books?id=ceg-kSmft94C&amp;q=congress+party+united+india+north+west+frontier+province&amp;pg=PA66|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سيڪيولر پختون قيادت جو اهو به خيال هو ته جيڪڏهن هندستان سان شامل ٿيڻ ممڪن نه رهي ته پوءِ کين پاڪستان بدران هڪ آزاد نسلي پختون رياست، يعني پختونستان، جي حمايت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ceg-kSmft94C&amp;q=congress+party+united+india+north+west+frontier+province&amp;pg=PA66|title=Explaining Pakistan's Foreign Policy: Escaping India|last=Pande|first=Aparna|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2011|isbn=9781136818943|pages=66|access-date=18 November 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126145454/https://books.google.com/books?id=ceg-kSmft94C&amp;q=congress+party+united+india+north+west+frontier+province&amp;pg=PA66|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عبدالغفار خان جي سيڪيولر موقف سبب [[جمعيت العلماء سرحد]] (JUS) ۽ ٻي صورت ۾ ڪانگريس نواز (۽ هندستاني وحدت نواز) [[جمعيت علماءِ هند]] جي وچ ۾ فاصلو پيدا ٿيو. ساڳئي طرح عبدالغفار خان جي [[خدائي خدمتگار]] تحريڪ، جيڪا پڻ [[هندو-مسلم اتحاد]] جي حامي هئي، انهن مذهبي عالمن کان الڳ ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|page=55|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt;

مرڪزي جمعيت علماءِ هند جي برعڪس، صوبي ۾ JUS جي هدايتن ۾ آهستي آهستي فرقيواراڻو رنگ نمايان ٿيڻ لڳو. JUS سان لاڳاپيل عالمن صوبي جي هندن کي مسلمانن لاءِ &quot;خطرو&quot; قرار ڏيڻ شروع ڪيو. [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره]] ۾ هندو دوڪاندارن تي مسلمان عورتن سان بدسلوڪي جا الزام لڳايا ويا، جڏهن ته ڪجهه ملاّن هندن خلاف تقريرون ڪيون. 1936ع ۾ [[بنون]] ۾ هڪ هندو ڇوڪريءَ جي اغوا ۽ پوءِ مسلمان سان شاديءَ جي واقعي سبب به ڇڪتاڻ وڌي وئي. حڪومت ڇوڪري کي واپس گهرائڻ گهريو، پر مسلمان عوامي راءِ ۽ جمعيت علماءِ بنون جي قرارداد موجب چيو ويو ته ڇوڪري پنهنجي مرضيءَ سان اسلام قبول ڪري شادي ڪئي آهي، تنهنڪري کيس مڙس وٽ رهڻ گهرجي. حڪومت جي مداخلت کي مسلمان مخالف قرار ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ صوبي ۾ هندو مخالف جذبات وڌيڪ وڌي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|page=55|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt;

1947ع تائين صوبي جي JUS سان لاڳاپيل عالمن جي اڪثريت مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور جي حمايت ڪرڻ لڳي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=57–58|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt;

1947ع ۾ [[برطانيه]] کان پاڪستان جي آزاديءَ کان ٿورو اڳ، برطانوي حڪومت اتر-اولهه سرحدي صوبي ۾ هڪ ريفرنڊم ڪرايو، جنهن جو مقصد ووٽرن کي هندستان يا پاڪستان سان شامل ٿيڻ جو اختيار ڏيڻ هو. ريفرنڊم 2 جولاءِ 1947ع تي منعقد ٿيو، جڏهن ته ووٽنگ 6 جولاءِ تي شروع ٿي ۽ نتيجا 20 جولاءِ تي جاري ڪيا ويا.

سرڪاري نتيجن موجب ڪُل 572,798 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن مان 289,244 ووٽ (99.02٪) پاڪستان جي حق ۾ ۽ صرف 2,874 ووٽ (0.98٪) هندستان جي حق ۾ پيا.&lt;ref&gt;{{cite thesis |author=Muhammad Shakeel Ahmad |year=2010 |title=Electoral politics In NWFP. 1988-1999 |type=PhD |chapter=Chapter-3: Electoral history of NWFP |publisher=Quaid-i-Azam University |chapter-url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1159S-3.pdf |url-status=dead |access-date=28 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810052331/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1159S-3.pdf |archive-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;q=nwfp+referendum&amp;pg=PA108|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|author=Jeffrey J. Roberts|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785|pages=108–109|access-date=18 April 2015|year=2003|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604145017/https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;q=nwfp+referendum&amp;pg=PA108|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هڪ اندازي موجب ريفرنڊم ۾ ووٽنگ جي شرح 1946ع جي چونڊن جي ڀيٽ ۾ صرف 15 سيڪڙو گهٽ هئي.&lt;ref&gt;{{cite thesis |author=Muhammad Shakeel Ahmad |year=2010 |title=Electoral politics In NWFP. 1988-1999 |type=PhD |chapter=Chapter-3: Electoral history of NWFP |publisher=Quaid-i-Azam University |chapter-url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1159S-3.pdf |url-status=dead |access-date=28 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810052331/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1159S-3.pdf |archive-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت، خدائي خدمتگار تحريڪ جي ڪيترن ئي حامين ريفرنڊم جو بائيڪاٽ ڪيو، جڏهن ته پاڪستان تحريڪ جي حامين طرفان هندو ۽ سِک ووٽرن کي ڌمڪائڻ جون رپورٽون پڻ سامهون آيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Meyer |first1=Karl E. |year=2008 |title=The Dust of Empire: The Race for Mastery in the Asian Heartland |url=https://books.google.com/books?id=M9iwFmvKTwcC |publisher=PublicAffairs |page=107 |isbn=978-0-7867-2481-9 |access-date=20 November 2013 |archive-date=11 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211035434/https://books.google.com/books?id=M9iwFmvKTwcC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== بلوچستان ===
[[File:Swaraaj-bugti jinnah.jpg|thumb|right|250px|جناح، بلوچستان جي اڳواڻن سان ملاقات ڪندي.]]

هندستان ۾ برطانوي راڄ دوران [[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]] هڪ چيف ڪمشنر جي انتظام هيٺ هو ۽ ان کي برطانوي هندستان جي ٻين صوبن جهڙو آئيني درجو حاصل نه هو. 1927ع کان 1947ع تائين [[مسلم ليگ]]، جناح جي قيادت هيٺ، بلوچستان ۾ اهڙين سڌارن لاءِ ڪوششون ڪيون جن سان هن صوبي کي برطانوي هندستان جي ٻين صوبن جي برابر حيثيت ملي سگهي.

ورهاڱي جي حامي مسلم ليگ، جنهن جي اڳواڻي [[قاضي محمد عيسيٰ]] ڪري رهيو هو، کان علاوه &quot;بلوچستان جي سياست ۾ ٽي ڪانگريس نواز جماعتون پڻ سرگرم هيون&quot;، جن ۾ [[انجمنِ وطن بلوچستان]] شامل هئي، جيڪا گڏيل هندستان جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Afzal |first1=M. Rafique |title=Pakistan: History and Politics 1947-1971 |date=2001 |publisher=Oxford University Press |page=40 |isbn=978-0-19-579634-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ranjan |first1=Amit |title=Partition of India: Postcolonial Legacies |date=2018 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=9780429750526 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور جي هندستان ۾ بلوچستان ۾ هڪ [[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|چيف ڪمشنر صوبو]] ۽ ڪيترين رياستن تي ٻڌل نوابي علائقا موجود هئا، جن ۾ [[مڪران (نوابي رياست)|مڪرران]]، [[لس ٻيلا (نوابي رياست)|لس ٻيلا]] ۽ [[خاران (نوابي رياست)|خاران]] شامل هئا، جيڪي بعد ۾ پاڪستان جو حصو بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hasnat |first=Syed Farooq |year=2011 |title=Global Security Watch–Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=KiELa2EoA04C |publisher=Praeger |isbn=978-0-313-34697-2 |access-date=27 June 2020 |archive-date=30 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730172155/https://books.google.com/books?id=KiELa2EoA04C |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

عوامي راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ [[چاڳي ضلعو|چاڳي]] کان [[ژوب ضلعو|ژوب]] تائين (اتر بلوچستان ۾) ريفرنڊم جهڙو طريقو اختيار ڪيو ويو، جنهن جو نتيجو مسلم ليگ جي حق ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chawla |first=Muhammad Iqbal |title=Mountbatten and Balochistan: An Appraisal |date=2014 |url=https://www.jstor.org/stable/44158478 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=75 |pages=928–957 |jstor=44158478 |issn=2249-1937}}&lt;/ref&gt;

صوبي جي شاهي جرڳي ۽ ڪوئيٽا ميونسپلٽي جي غير سرڪاري ميمبرن 29 جون 1947ع تي متفقه طور پاڪستان سان الحاق جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;CheemaRiemer1990&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=CX6xCwAAQBAJ&amp;pg=PA60|title=Pakistan's Defence Policy 1947-58|author1=Pervaiz I Cheema|author2=Manuel Riemer|date=22 August 1990|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-349-20942-2|pages=60–|access-date=8 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122104910/https://books.google.com/books?id=CX6xCwAAQBAJ&amp;pg=PA60|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ووٽنگ کان اڳ شاهي جرڳي مان [[قلات رياست]] جي نمائندن کي خارج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sheikh&quot;&gt;{{cite book |last1=Sheikh |first1=Salman Rafi |title=The Genesis of Baloch Nationalism: Politics and Ethnicity in Pakistan, 1947–1977 |date=2018 |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |isbn=978-1-351-02068-8}}&lt;/ref&gt;

رفيع شيخ جي مطابق، بلوچستان مسلم ليگ جي صدر قاضي محمد عيسيٰ جناح کي آگاهه ڪيو ته:

{{blockquote|&quot;شاهي جرڳو ڪنهن به صورت ۾ عوامي خواهشن جي نمائندگي نٿو ڪري. قلات رياست جي ميمبرن کي ووٽنگ کان خارج ڪيو ويو هو؛ رڳو برطانوي انتظام هيٺ علائقن جي نمائندن ووٽ ڏنو، جڏهن ته انهن علائقن ۾ ڪوئيٽا، نصيرآباد تحصيل، نوشڪي ۽ بولان ايجنسي شامل هئا.&quot;}}

&lt;ref name=&quot;sheikh&quot;/&gt;

ريفرنڊم کان پوءِ 22 جون 1947ع تي قلات جي خان کي شاهي جرڳي جي ميمبرن ۽ بلوچستان جي ليز ڪيل علائقن جي سردارن طرفان هڪ خط مليو، جنهن ۾ چيو ويو ته:

{{blockquote|&quot;اسان بلوچ قوم جو حصو آهيون ۽ ساڳئي وقت قلات رياست جو به حصو آهيون. جيڪڏهن بلوچستان جي پاڪستان سان الحاق جو سوال اٿيو ته اسان کي (برطانوي) بلوچستان بدران قلات رياست جو حصو تصور ڪيو وڃي.&quot;}}

&lt;ref name=&quot;sheikh&quot;/&gt;

انهيءَ سبب اهو سوال اٿيو ته ڇا قلات رياست اندر حقيقت ۾ ڪو ووٽ يا ريفرنڊم ٿيو هو يا نه، ۽ ان معاملي تي اڄ تائين مڪمل اتفاق موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;sheikh&quot;/&gt;

هند نواز ڪانگريس، جيڪا هندن ۽ ڪجهه مسلمانن جي حمايت حاصل ڪندي هئي، اهو محسوس ڪندي ته جاگرافيائي ۽ آباديءَ جي حالتن سبب بلوچستان کي نئين آزاد هندستان ۾ شامل ڪرڻ ممڪن نه هوندو، بلوچستان ۽ ٻين مسلم اڪثريتي علائقن، جهڙوڪ اتر-اولهه سرحدي صوبي، ۾ علحدگي پسند عنصرن جي حوصلا افزائي ڪرڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chawla |first1=Iqbal |date=July–December 2012 |title=Prelude to the Accession of the Kalat State to Pakistan in 1948: An Appraisal |url=https://www.academia.edu/13372388 |journal=Journal of the Research Society of Pakistan |volume=49 |issue=2 |pages=85 |access-date=24 February 2019 |archive-date=14 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914170710/https://www.academia.edu/13372388 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

آخرڪار قلات 27 مارچ 1948ع تي پاڪستان سان الحاق ڪيو. اهو الحاق [[آل انڊيا ريڊيو]] جي مداخلت، سفارتي رابطن ۽ ڊگهي ڳالهين کان پوءِ عمل ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|url=http://tns.thenews.com.pk/the-princely-india/|title=The princely India|author=Yaqoob Khan Bangash|date=10 May 2015|newspaper=The News on Sunday|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225043014/http://tns.thenews.com.pk/the-princely-india/|archive-date=25 December 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

احمد يار خان طرفان الحاقي دستاويز تي صحي ڪرڻ کان پوءِ سندس ڀاءُ شهزادو [[عبدالڪريم بلوچ]] جولاءِ 1948ع ۾ ان فيصلي خلاف بغاوت ڪئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/538820/princely-liaisons-the-khan-family-controls-politics-in-kalat/|title=Princely Liaisons: The Khan family controls politics in Kalat|author=Qaiser Butt|date=22 April 2013|newspaper=The Express Tribune|access-date=8 January 2018|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222175413/http://tribune.com.pk/story/538820/princely-liaisons-the-khan-family-controls-politics-in-kalat/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&amp;pg=PA82|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=D. Long|first1=Roger|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-1-317-44820-4|page=82|access-date=8 January 2018|archive-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410235846/https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&amp;pg=PA82|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

شهزادي آغا عبدالڪريم بلوچ ۽ محمد رحيم هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ هنن 1950ع تائين دوشتِ جهلاوان واري علائقي ۾ فوج خلاف گوريلا نوعيت جون ڪارروايون جاري رکيون.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ اهي شهزادا بلوچستان جي باقي حصي جي حمايت کان سواءِ اڪيلا ئي وڙهندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Siddiqi2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDb6i9x1FKgC&amp;pg=PA71|title=The Politics of Ethnicity in Pakistan: The Balochi, Sindhi and Mohajir Ethnic Movements|author=Farhan Hanif Siddiqi|publisher=Routledge|year=2012|isbn=978-0-415-68614-3|pages=71–|access-date=8 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122104911/https://books.google.com/books?id=tDb6i9x1FKgC&amp;pg=PA71|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بنگال ===

ڍاڪا 1906ع ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي جنم ڀومي هو. پاڪستان تحريڪ بنگال جي مسلمان آباديءَ ۾ انتهائي مقبول هئي.&lt;ref name=&quot;Ahmed2004&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&amp;pg=PA129|title=Bangladesh: Past and Present|author=Salahuddin Ahmed|publisher=APH Publishing|year=2004|isbn=978-81-7648-469-5|pages=129–|access-date=8 January 2018|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131359/https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&amp;pg=PA129|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ جا ڪيترائي مشهور اڳواڻ ۽ ڪارڪن [[اوڀر بنگال]] مان تعلق رکندا هئا، جن ۾ [[خبيرالدين احمد]]، [[سر عبدالحليم غزنوي]]، انورالعظيم، [[حسين شهيد سهروردي]]، [[جوگيندر ناٿ منڊل]]، [[خواجه ناظم الدين]] ۽ [[نورالامين]] شامل هئا. انهن مان ڪيترائي اڳتي هلي پاڪستان جا وزيراعظم پڻ بڻيا.

[[بنگال جي ورهاڱي (1947ع)|بنگال جي ورهاڱي]] کان پوءِ علائقي ۾ تشدد ڀڙڪي اٿيو، جيڪو گهڻو ڪري [[ڪولڪتا]] ۽ [[نواخالي ضلعو|نواخالي]] تائين محدود رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1985 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the demand for Pakistan |publisher=Cambridge University Press |page=3 |isbn=978-0-521-45850-4}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني مؤرخن موجب، سهرورديءَ جي خواهش هئي ته بنگال هڪ آزاد رياست بڻجي، جيڪا نه پاڪستان ۾ شامل ٿئي ۽ نه هندستان ۾، بلڪه غير ورهايل ۽ خودمختيار رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1985 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the demand for Pakistan |publisher=Cambridge University Press |page=266 |isbn=978-0-521-45850-4}}&lt;/ref&gt;

مسلم ليگ اندر سخت تنقيد جي باوجود، جناح سهرورديءَ جي دليلن جي اهميت کي سمجهي ورتو ۽ هڪ آزاد بنگال جي خيال جي خاموش حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ahmed2005&quot;&gt;{{cite book |author=Akbar S. Ahmed |author-link=Akbar Ahmed |year=2005 |orig-year=First published 1997 |title=Jinnah, Pakistan and Islamic Identity: The Search for Saladin |url=https://books.google.com/books?id=RqyniTHXFxUC&amp;pg=PG342 |publisher=Routledge |page=235 |isbn=978-1-134-75022-1 |access-date=2 February 2019 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207010352/https://books.google.com/books?id=RqyniTHXFxUC&amp;pg=PG342 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] 1947ع ۾ بنگال جي ورهاڱي جو فيصلو ڪيو، جنهن کي بعد وارن سالن ۾ پڻ برقرار رکيو ويو.

=== روهنگيا مسلمان ===

1940ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان تحريڪ دوران [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا مسلمانن]]، جيڪي اولهه برما ۾ رهندا هئا، اها خواهش ظاهر ڪئي ته سندن علائقو [[اوڀر پاڪستان]] سان ملائي پاڪستان جو حصو بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;yegar-1&quot;&gt;{{cite book|last=Yegar|first=Moshe|title=Muslims of Burma|year=1972|publisher=Verlag Otto Harrassowitz|location=Wiesbaden|page=96}}&lt;/ref&gt;

جنوري 1948ع ۾ برما جي آزادي کان اڳ، اراڪان جي مسلمان اڳواڻن پاڪستان جي باني جناح سان رابطو ڪيو ۽ مائو علائقي کي پاڪستان سان شامل ڪرڻ لاءِ سندس مدد گهري، جيڪو پاڪستان جو حصو بڻجڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;yegar-1&quot;/&gt;

ٻن مهينن بعد [[اڪياب]] (موجوده [[سٽوي]]، اراڪان رياست جو گاديءَ جو هنڌ) ۾ نارٿ اراڪان مسلم ليگ قائم ڪئي وئي، جنهن پڻ پاڪستان سان الحاق جو مطالبو ڪيو.&lt;ref name=&quot;yegar-1&quot;/&gt;

بهرحال، هي تجويز عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، ڇاڪاڻ ته رپورٽن موجب جناح ان کي قبول نه ڪيو.&lt;ref name=&quot;yegar-1&quot;/&gt;

=== عالمن جو ڪردار ===

پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪندڙ عالمن &quot;نئين مديني&quot; (New Medina) جي تصور کي پيش ڪيو، جيڪو [[بريلوي]] عالمن ۽ [[ديوبندي]] عالمن جي هڪ حصي طرفان مرتب ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Usmani |first1=Shabbir Ahmad |title=ہمارا پاکستان: خطبہا صدارت پنجاب جمیعتول علامہ کانفرنس |language=ur |trans-title=Our Pakistan: Presidential Address at Punjab Jamiatul Ulama Conference |date=1946 |publisher=Majlis-e-Istaqbaliya Jamiat Ulma-e-Islam Conference |publication-place=Lahore |url=https://www.rekhta.org/ebook-detail/khutba-e-sadarat-hamara-pakistan-shabbir-ahmad-usmani-ebooks |access-date=20 May 2021 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420200922/https://www.rekhta.org/ebook-detail/khutba-e-sadarat-hamara-pakistan-shabbir-ahmad-usmani-ebooks |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1946ع جي چونڊ مهم دوران مسلم ليگ اسلامي عالمن ۽ صوفين جي حمايت حاصل ڪئي ۽ &quot;اسلام خطري ۾ آهي&quot; جو نعرو استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2012&quot;/&gt;

اڪثريت بريلوي عالمن پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي ۽ مسلم ليگ جي حق ۾ فتويٰ جاري ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&amp;pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&amp;pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|page=135}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&amp;pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|page=87}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، اڪثر ديوبندي عالمن، جن جي اڳواڻي [[حسين احمد مدني]] ڪري رهيو هو، پاڪستان جي قيام ۽ ٻن قومي نظريي جي مخالفت ڪئي. مدني ۽ ديوبندي عالمن [[گڏيل قوميت ۽ اسلام|مرڪب قوميت]] جي نظريي جا حامي هئا، جنهن موجب مسلمان ۽ هندو هڪ گڏيل قوم هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&amp;pg=PA224|title=A History of Pakistan and Its Origins|last=Jaffrelot|first=Christophe|publisher=Anthem Press|year=2004|isbn=9781843311492|page=224}}&lt;/ref&gt;

مدني &quot;قوم&quot; ۽ &quot;ملت&quot; ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال ۾ &quot;قوم&quot; هڪ گهڻ مذهبي علائقائي وحدت آهي، جڏهن ته &quot;ملت&quot; صرف مسلمانن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي وحدت کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KPKoCgAAQBAJ&amp;pg=PA26|title=Indian Muslims and Citizenship: Spaces for Jihād in Everyday Life|last=Abdelhalim|first=Julten|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317508755|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7-tWCgAAQBAJ&amp;pg=PA52|title=Living with Religious Diversity|last=Sikka|first=Sonia|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317370994|page=52}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪي انتهائي اثرائتا ديوبندي عالم پاڪستان جي قيام جا حامي هئا.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&amp;pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|page=379}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ [[اشرف علي ٿانوي]]، [[محمد شفيع]]، [[شبير احمد عثماني]] ۽ [[ظفر احمد عثماني]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hardy1972&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RDw4AAAAIAAJ&amp;pg=PA242|title=The Muslims of British India|date=1972|publisher=CUP Archive|isbn=978-0-521-09783-3|page=242|author=Hardy}}&lt;/ref&gt;

اشرف علي ٿانوي پاڪستان تحريڪ جي اهم حامين مان هو.&lt;ref name=&quot;Naeem 2009&quot; /&gt;

هن جناح ڏانهن عالمن جا وفد موڪليا ته جيئن کيس مذهبي رهنمائي ۽ نصيحت مهيا ڪن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Khan |first=Munshi Abdur Rahman |url=https://archive.org/details/toobaa-research-library-TameerEPakistan |title=Tehreek e Pakistan aur Ulama e Rabbani |publisher=Idara-i Islamiya |year=1992 |location=Pakistan |language=ur}}&lt;/ref&gt;

ٿانوي اهو اعتراض رد ڪيو ته مسلم ليگ جا گهڻا اڳواڻ عملي مسلمان نه هئا. سندس خيال هو ته مسلم ليگ جي حمايت ڪرڻ گهرجي، ساڳئي وقت ان جي اڳواڻن کي ديني پابنديءَ جي به تلقين ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&amp;pg=PA104|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|page=104}}&lt;/ref&gt;

ٿانوي جا شاگرد [[شبير احمد عثماني]] ۽ [[ظفر احمد عثماني]] پاڪستان جي قيام لاءِ مذهبي حمايت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;Naeem 2009&quot;&gt;{{Citation |last=Naeem |first=Fuad |title=Thānvī, Mawlānā Ashraf ʿAlī |date=2009 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-1108 |publisher=Oxford University Press |language=en |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World}}&lt;/ref&gt;

انهن عالمن جي خدمتن جي اعتراف طور شبير احمد عثماني کي ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جو پرچم ڦڙڪائڻ جو اعزاز ڏنو ويو، جڏهن ته ظفر احمد عثماني ڍاڪا ۾ پاڪستان جو جهنڊو ڦڙڪايو.{{Sfn|Akhtar|2022|p=92}}

هڪ ڀيري قائداعظم محمد علي جناح کان پڇيو ويو ته ڇا ڪو اسلامي عالم موجود آهي جنهن مذهبي بنيادن تي هندستان جي ورهاڱي جي توثيق ڪئي هجي؟ جناح جواب ڏنو ته اشرف علي ٿانوي موجود آهي، ۽ سندس حمايت ئي مسلم ليگ جي موقف لاءِ ڪافي آهي.{{Sfn|Akhtar|2022|p=92}}

بريلوين کي پاڪستان جي دستور ساز اسيمبلين ۾ نمائندگي حاصل نه ٿي، جڏهن ته ديوبندين جا نمائندا پهرين دستور ساز اسيمبليءَ تائين ۾ موجود هئا.{{Sfn|Long|Singh|Samad|Talbot|2015|p=167}}

=== برطانوي هندستان جا مسلم اقليتي صوبا ===
{{Expand section|date=November 2023}}

پاڪستان جي تصور کي برطانوي هندستان جي انهن صوبن مان تمام گهڻي حمايت حاصل ٿي جتي مسلمان اقليت ۾ هئا، خاص طور تي [[متحده صوبا (1937–1950)|متحده صوبا]] (يو.پي.) مان، جيڪو مسلمانن جي ثقافتي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. [[مسلم ليگ]] کي پنهنجي ابتدائي سياسي بنياد پڻ متحده صوبن ۾ حاصل ٿيو، جتان ان جي قيادت جو هڪ وڏو حصو اُڀريو.&lt;ref&gt;Dhulipala, Venkat (2015).&amp;nbsp;[https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&amp;pg=PA496 ''Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India'']. Cambridge University Press. p.&amp;nbsp;496.&amp;nbsp;{{ISBN|978-1-316-25838-5}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AhmadRafiq2016&quot;&gt;{{cite book |author1=Ishtiaq Ahmad |url=https://books.google.com/books?id=nzMlDwAAQBAJ&amp;pg=PA127 |title=Pakistan's Democratic Transition: Change and Persistence |author2=Adnan Rafiq |date=3 November 2016 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-317-23595-8 |pages=127– |access-date=8 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714144656/https://books.google.com/books?id=nzMlDwAAQBAJ&amp;pg=PA127 |archive-date=14 July 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Talbot1982&quot; /&gt;

پاڪستان جي خيال ۾ ڪجهه ابهميتون ضرور موجود هيون، پر ان کي رڳو هڪ مبهم جذباتي نعري طور رد ڪرڻ ان ڳالهه جي وضاحت نٿو ڪري سگهي ته هندستاني مسلمانن، خاص طور تي برطانوي هندستان جي مسلم اقليتي صوبن جهڙوڪ يو.پي. ۾، ان جي ايتري زبردست عوامي حمايت ڇو ڪئي.&lt;ref&gt;Dhulipala, Venkat (2015).&amp;nbsp;[https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&amp;pg=PA496 ''Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India'']. Cambridge University Press. p.&amp;nbsp;496.&amp;nbsp;{{ISBN|978-1-316-25838-5}}.&lt;/ref&gt;

== نتيجو ==
{{further|هندستان جي ورهاڱي|هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع|بنگلاديش آزادي جنگ|اوڀر پاڪستان ۾ 1969ع جي عوامي تحريڪ}}

سر [[سيد احمد خان]] (1817ع–1898ع) جي فلسفياتي خيالن پاڪستان تحريڪ ۾ سڌي ريت اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nazaria-e-Pakistan, AIML&quot;&gt;{{cite web|url=http://storyofpakistan.com/establishment-of-all-india-muslim-league/|title=Establishment of All India Muslim League|website=Nazaria-e-Pakistan, AIML|date=June 2003|access-date=18 March 2014|display-authors=etal|archive-date=27 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827005003/http://storyofpakistan.com/establishment-of-all-india-muslim-league/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سندس [[ٻه-قومي نظريو]] هندستان ۾ ڪانگريس جي حڪومت (1937ع–1939ع) دوران وڌيڪ نمايان ٿيندو ويو. 1946ع تائين اتر-اولهه ۽ اتر-اوڀر هندستان جي مسلمان اڪثريتي علائقن پاڪستان جي تصور سان اتفاق ظاهر ڪيو، جنهن کي ڪانگريس جي پاليسين جي ردعمل طور ڏٺو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} ان صورتحال ۾ اهڙا اڳواڻ به اثرانداز ٿيا جيڪي ڪانگريس ڇڏي [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۾ شامل ٿيا، جهڙوڪ [[محمد علي جناح]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Muhammad Jinnah: An Ambassador of Unity|asin=B0040SYONC|author=Sarojini Naidu}}&lt;/ref&gt; 1937ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس يارهن صوبن مان ستن ۾ حڪومتون ٺاهيون،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Sikandar Hayat |year=1998 |orig-year=First published 1991 |title=Aspects of the Pakistan movement |edition=2nd |location=Islamabad |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |page=25 |isbn=969-415-053-1}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته مسلم ليگ ڪنهن به صوبي ۾ مڪمل اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي.{{citation needed|date=February 2023}}

بهرحال، سڀ کان اهم متحرڪ ۽ گڏيل عنصر اهو هو ته مسلمانن جي فڪري ۽ تعليمي طبقي کي سياسي نمائندگي جي ضرورت هئي، جڏهن ته عام ماڻهن کي هڪ اهڙو پليٽفارم گهرجي هو جنهن تي هو متحد ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;Nazaria-e-Pakistan, AIML&quot; /&gt; [[عليڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] ۾ [[جان لاڪ]]، [[جان ملٽن]] ۽ [[ٿامس پين]] جي مغربي فڪر جي ڦهلاءُ پاڪستان تحريڪ جي فڪري اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nazaria-e-Pakistan, AIML&quot; /&gt; پاڪستان اسٽڊيز جي نصاب موجب [[محمد بن قاسم]] کي گهڻو ڪري &quot;پهريون پاڪستاني&quot; قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news | title=History books contain major distortions | work=Daily Times | url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_30-3-2004_pg7_16 | access-date=16 April 2012 | archive-date=6 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110606172153/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_30-3-2004_pg7_16 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; محمد علي جناح پڻ اهو خيال ظاهر ڪيو ته پاڪستان تحريڪ تڏهن شروع ٿي جڏهن پهريون مسلمان &quot;اسلام جي دروازي&quot; مان هندستان ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan Movement|url=http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|website=cybercity-online.net|access-date=15 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201083149/http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|archive-date=1 February 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1947ع ۾ آزادي کان پوءِ پاڪستان کي تشدد، لڏپلاڻ ۽ سياسي افراتفري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن [[لياقت علي خان]] ملڪ جا پهريان [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻيا.&lt;ref name=&quot;Nova Science Publishers&quot;&gt;{{cite book |editor=Sohail Mahmood |year=2006 |title=Good governance reforms agenda in Pakistan : current challenges |publisher=Nova Science Publishers |location=New York |isbn=978-1-60021-418-9}}&lt;/ref&gt; [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي]] جي برابر حيثيت واري تڪرار ملڪ جي سياسي نظريي ۾ اختلاف پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Story of Pakistan documents&quot;&gt;{{cite web|url=http://storyofpakistan.com/the-separation-of-east-pakistan/|title=Separation of East Pakistan|date=June 2003|publisher=Story of Pakistan documents|access-date=7 February 2014|archive-date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002090348/http://storyofpakistan.com/the-separation-of-east-pakistan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1958ع ۾ فوجي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تيز صنعتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;Nova Science Publishers&quot;/&gt; پر معاشي شڪايتون، مالي وسيلن جي غير متوازن ورڇ، صوبائيت ۽ نسلي قومپرستي سبب 1970ع جي شروعات ۾ اوڀر پاڪستان ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا آخرڪار 1971ع ۾ [[بنگلاديش آزادي جنگ]] ۽ اوڀر پاڪستان جي [[بنگلاديش]] بڻجڻ تي ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Story of Pakistan documents&quot; /&gt;

اوڀر پاڪستان جي الڳ ٿيڻ واري سانحي کان پوءِ پاڪستان آئين جي بنياد تي پاڻ کي ٻيهر منظم ڪرڻ جي عمل مان گذريو ۽ مڪمل [[جمهوريت|پارلياماني جمهوريه]] بڻجڻ جي رستي تي اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;PublicAffairs&quot;&gt;{{cite book|title=Pakistan: A Hard Country|last=Lieven|first=Anatol|date=2011|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-61039-023-1|edition=1st|location=New York}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان جي آئين ۾ تيرهون ترميم]] (1997ع) ۽ [[پاڪستان جي آئين ۾ ارڙهون ترميم]] (2010ع) ملڪ جي جمهوري ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته پاڪستان برصغير ۾ هڪ [[ايٽمي طاقت]] طور پڻ اڀريو.&lt;ref name=&quot;A.P.H. Pub. Corp.&quot;&gt;{{cite book|title=Nuclear Pakistan|last=Chitkara|first=M.G.|publisher=A.P.H. Pub. Corp.|year=1996|isbn=978-81-7024-767-8|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt;

=== غير مسلمانن جو حصو ۽ ڪردار ===

جناح جي تصور کي ڪجهه هندن، سکن، پارسين، يهودين ۽ عيسائين جي به حمايت حاصل هئي، جيڪي گڏيل هندستان جي مسلمان اڪثريتي علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Renaissance Bookshop&quot;&gt;{{cite book|last=Heyworth-Dunne|first=James|title=Pakistan: the birth of a new Muslim state|year=1952|publisher=Renaissance Bookshop|location=University of Michigan|asin=B000N7G1MG|page=173|url=https://books.google.com/books?id=TS4BAAAAMAAJ&amp;q=jogendra+nath+leader|access-date=18 November 2020|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131253/https://books.google.com/books?id=TS4BAAAAMAAJ&amp;q=jogendra+nath+leader|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge Publishing Co.&quot;&gt;{{cite book |author1=Tai Yong Tan |author-link1=Tan Tai Yong |author2=Gyanesh Kudaisya |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of partition in South Asia:Pakistan |publisher=Routledge Publishing Co. |location=London |isbn=978-0-203-45766-5 |pages=ix–327 |url=https://books.google.com/books?id=O5zEtBxk72wC&amp;q=Pakistan+movement+and+jogendra+nath+leader&amp;pg=PR9 |access-date=18 November 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204131031/https://books.google.com/books?id=O5zEtBxk72wC&amp;q=Pakistan+movement+and+jogendra+nath+leader&amp;pg=PR9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

پاڪستان تحريڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان هندو شخصيت [[جوگيندر ناٿ منڊل]] هئي، جيڪا بنگال سان تعلق رکندي هئي. [[جگن ناٿ آزاد]] اردو ڳالهائيندڙ علائقي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Sophia Ajaz|title=Hindus' contribution towards making of Pakistan|url=http://criticalppp.com/archives/35305|publisher=Sophia Ajaz|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618065928/http://criticalppp.com/archives/35305|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; منڊل آزاد پاڪستان جي حمايت ڪندڙ هندو ڌڙي جي نمائندگي ڪئي ۽ پاڪستان جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Renaissance Bookshop&quot; /&gt; آزادي کان پوءِ جناح کيس [[قانون واري وزارت (پاڪستان)|قانون]]، [[انصاف واري وزارت (پاڪستان)|انصاف]] ۽ [[محنت واري وزارت (پاڪستان)|محنت]] جون وزارتون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Renaissance Bookshop&quot; /&gt; بعد ۾ هو سياسي طور نظرانداز ٿيو ۽ پاڪستان ڇڏي هندستان هليو ويو، جتي هن لياقت علي خان کي پنهنجو استعيفا نامو موڪليو، جنهن ۾ غير مسلم اقليتن سان ناانصافي ۽ امتيازي سلوڪ جو ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Forgotten hero|url=https://www.thenews.com.pk/print/234965-Forgotten-hero|work=The News International|language=en|access-date=30 May 2020|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225085218/https://www.thenews.com.pk/print/234965-Forgotten-hero|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[آل انڊيا ڪانفرنس آف انڊين ڪرسچنز]] هندستان جي ورهاڱي ۽ پاڪستان جي قيام جي مخالفت ڪئي هئي،&lt;ref name=&quot;Thomas1974&quot;&gt;{{cite book |last1=Thomas |first1=Abraham Vazhayil |title=Christians in Secular India |year=1974 |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |isbn=978-0-8386-1021-3 |pages=107–108 |language=en}}&lt;/ref&gt; پر عيسائين جي هڪ اقليتي گروهه پاڪستان جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pakistan Daily&quot;&gt;{{cite web|title=Christians played vital role in Pakistan Movement|url=http://www.daily.pk/christians-played-vital-role-in-pakistan-movement-5871/|work=Pakistan Daily|access-date=7 February 2012}}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; انهن مان اهم نالا [[سر وڪٽر ٽرنر]] ۽ [[ايلون رابرٽ ڪارنيليس]] جا آهن.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press, Karachi&quot;&gt;{{cite book|author=Aminullah Chaudry|title=The founding fathers|year=1999|publisher=Oxford University Press, Karachi|location=Karachi, Sindh Province|isbn=978-0-19-906171-6|url=http://www.dawn.com/2011/08/07/excerpt-the-founding-fathers.html|access-date=7 February 2012|archive-date=14 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914170713/https://www.dawn.com/news/650005/excerpt-the-founding-fathers|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ٽرنر آزادي کان پوءِ پاڪستان جي معاشي ۽ مالي منصوبابندي جو ذميوار هو،&lt;ref name=&quot;Oxford University Press, Karachi&quot; /&gt; جڏهن ته ڪارنيليس بعد ۾ لاهور هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس ۽ وفاقي قانون سيڪريٽري بڻيو.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press, Karachi&quot; /&gt;&lt;/ref&gt;

=== مثال ۽ الهام طور ===
{{Main|پاڪستانيت}}

پاڪستان تحريڪ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ٻين سياسي تحريڪن لاءِ به الهام جو ذريعو بڻي. عقيدي جي تحفظ، برابر حقن ۽ آزادي جهڙا اصول پاڪستان جي رياستي ڍانچي ۾ شامل ڪيا ويا. [[علي مزروعي]] دليل ڏنو آهي ته [[ڏکڻ سوڊان]] جي آزادي واري تحريڪ آخرڪار سوڊان جي ورهاڱي جو سبب بڻي، جتي اتر سوڊان گهڻو ڪري مسلمان ۽ ڏکڻ سوڊان گهڻو ڪري عيسائي ۽ روايتي عقيدن تي ٻڌل آبادي وارو علائقو هو.&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/feb/09/sudan-secession-postcolonial-africa |title=Is this Pakistanism in Sudan? |first=Ali |last=Mazrui |date=9 February 2011 |newspaper=The Guardian |access-date=31 August 2011 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921042055/http://www.theguardian.com/commentisfree/2011/feb/09/sudan-secession-postcolonial-africa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

يورپ ۾ [[علي عزت بيگووچ]]، جيڪو [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا جمهوريه]] جو پهريون صدر هو، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ &quot;پاڪستان ماڊل&quot; ڏانهن متوجه ٿيو.&lt;ref&gt;[[Faisal Devji]], ''Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea'', Hurst Publishers, (2013), p. 248&lt;/ref&gt; سندس ڪتاب ''[[اسلامي اعلان]]'' ۾ پاڪستان کي هڪ اهڙي نموني ملڪ طور پيش ڪيو ويو جنهن جي دنيا جي مسلمان انقلابي پيروي ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;[[Vjekoslav Perica]], ''[[Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States]]'', Oxford University Press (2002), p. 77&lt;/ref&gt;

=== يادگيري ۽ ورثو ===
{{Main|مينار پاڪستان|مزار علامه اقبال|مزار قائد}}

[[File:Minar e Pakistan.jpg|thumb|374x374px|[[مينار پاڪستان]]، جتي 22–24 مارچ 1940ع تي [[قرارداد لاهور]] منظور ڪئي وئي.]]

پاڪستان تحريڪ پاڪستان جي قومي يادگيري ۽ سڃاڻپ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. پاڪستان جي قيام جي ڪهاڻي نه رڳو اسڪولي ۽ يونيورسٽي درسي ڪتابن ۾ شامل آهي، پر بيشمار يادگارن، ادب ۽ ناولن ۾ پڻ محفوظ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Lexington, 2004&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Saha|editor-first=Santosh C.|title=Religious fundamentalism in the contemporary world: critical social and political issues|year=2004|location=Lanham, MD|publisher=Lexington|isbn=978-0-7391-0760-7}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت [[14 آگسٽ]] پاڪستان جي اهم ترين قومي ڏينهن مان هڪ آهي ۽ وڏي جوش ۽ جذبي سان ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Tribune Express 2013&quot;&gt;{{cite news|title=Independence day: Hope, joy and mausoleum climbing|url=http://tribune.com.pk/story/590123/pakistan-independence-day-live-updates/|access-date=8 February 2014|newspaper=Tribune Express 2013|date=14 August 2013|archive-date=5 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140205082217/http://tribune.com.pk/story/590123/pakistan-independence-day-live-updates/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪيترن مؤرخن ۽ ليکڪن جي نظر ۾ جناح جو ورثو پاڪستان جي وجود سان جڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mohiuddin|first=Yasmeen Niaz|title=Pakistan : a global studies handbook|year=2007|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=978-1-85109-801-9}}&lt;/ref&gt;

[[مينار پاڪستان]] پاڪستان جي مشهور يادگارن مان هڪ آهي، جتي هر سال هزارين ماڻهو اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Gohar Publications,&quot;&gt;{{cite book|last=Siddiqui|first=S.A.|title=Social Studies|year=2012|publisher=Gohar Publications|location=Lahore, Punjab|isbn=978-969-526-022-7}}&lt;/ref&gt; اهو يادگار پاڪستان جي قيام جي تاريخ کي عوام جي يادگيري ۾ زندهه رکڻ جو ڪم جاري رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Gohar Publications,&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح ڪراچي ۽ زيارت ۾ موجود جناح جا تاريخي گهر ۽ يادگار پڻ هزارين سياحن کي متوجه ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Express Tribune, Mulk&quot;&gt;{{cite news|author=Muhammad Adil Mulk|title=Being Jinnah|url=http://tribune.com.pk/story/481577/being-mr-jinnah/|access-date=9 February 2014|newspaper=Express Tribune, Mulk|date=23 December 2012|archive-date=21 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221232709/http://tribune.com.pk/story/481577/being-mr-jinnah/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني مؤرخ [[والي نصر]] جي راءِ موجب اسلامي آفاقيت پاڪستان تحريڪ جو بنيادي فڪري سرچشمو بڻجي، جنهن قومي سڃاڻپ، حب الوطني ۽ رياست جي قيام کي شڪل ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nasr|first=Vali|title=Islamic Leviathan : Islam and the Making of State Power|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford U.K.|isbn=978-0-19-803296-0}}&lt;/ref&gt; ڪيترن پاڪستانين جي نظر ۾ جناح جو ڪردار جديد دور جي حضرت موسيٰ جهڙي رهنما جو آهي،&lt;ref name=&quot;Washington Post, 2010&quot;&gt;{{cite news|last=Ahmad|first=Akbar|title=Thomas Jefferson and Mohammed Ali Jinnah: Dreams from two founding fathers|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/02/AR2010070202442.html|newspaper=The Washington Post|date=4 July 2010|access-date=9 February 2014|archive-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630215541/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/02/AR2010070202442.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته پاڪستان جي ٻين باني شخصيتن کي پڻ عوام جي دلين ۾ انتهائي احترام حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Enver|first=E.H. |year=1990 |title=The modern Moses: A brief biograhpy [sic] of M.A. Jinnah |publisher=Jinnah Memorial Institute |pages=164 pages |oclc=24361532}}&lt;/ref&gt;

== ٽائم لائين ==
{{div col|colwidth=30em}}
* 1906ع – [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو قيام
* 1909ع – [[هندستاني ڪائونسلون ايڪٽ 1909ع|منٽو–مارلي سڌارا]]
* 1913ع–1920ع – [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* 1914ع–1918ع – [[پهرين عالمي جنگ ۾ هندستان|پهرين عالمي جنگ]]
* 1916ع – [[لکنؤ ٺاهه]]
* 1919ع – [[جمعيت علماءِ هند]] جو قيام
* 1919ع – [[جليانوالا باغ قتل عام]]
* 1919ع – [[مونٽيگيو–چيمسفورڊ سڌارا]]
* 1919ع – [[روليٽ ايڪٽ]]
* 1919ع–1922ع – [[خلافت تحريڪ]]
* 1922ع–1929ع – [[هندو–مسلم فساد]]
* 1928ع – [[نهرو رپورٽ]]
* 1928ع – [[سائمن ڪميشن]]
* 1929ع – [[جناح جا چوڏهن نڪتا]]
* 1929ع – [[مجلس احرار اسلام]] جو قيام
* 1930ع – [[الهه آباد خطاب|علامه اقبال جو الهه آباد خطاب]]
* 1930ع–1932ع – [[گول ميز ڪانفرنسون (هندستان)]]
* 1932ع – [[فرقاوارانه ايوارڊ]]
* 1933ع – [[پاڪستان قومي تحريڪ]]
* 1933ع – [[پاڪستان اعلان]] / ''هاڻي يا ڪڏهن به نه'' پمفليٽ
* 1935ع – [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]]
* 1937ع – [[1937ع هندستاني صوبائي چونڊون|صوبائي چونڊون]]
* 1937ع–1939ع – [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي 11 مان 7 [[برطانوي هندستان جا صوبا ۽ صدارتون|صوبن]] ۾ حڪومت
* 1938ع – [[مدني–اقبال بحث]]
* 1938ع – بنگال جي [[ابوالقاسم فضل الحق]] جو مسلم ليگ ۾ شامل ٿيڻ
* 1938ع – جناح–[[سڪندر حيات خان]] ٺاهه
* 1939ع–1945ع – [[ٻي عالمي جنگ ۾ هندستان|ٻي عالمي جنگ]]
* 1939ع – [[يوم نجات|ڪانگريس وزارتن جا استعيفا]]
* 1940ع – [[قرارداد پاڪستان]]
* 1940ع – [[خاڪسار تحريڪ|19 مارچ لاهور خاڪسار قتل عام]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.allamamashraqi.com/grandsonsarticles.html |title=Allama Mashraqi |access-date=25 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113151533/http://www.allamamashraqi.com/grandsonsarticles.html |archive-date=13 January 2008 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.allamamashraqi.com/images/The_Khaksar_Martyrs_of_March_19,_1940_by_Nasim_Yousaf.pdf |title=The Khaksar Martyrs of March 19, 1940 |access-date=25 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216041021/http://www.allamamashraqi.com/images/The_Khaksar_Martyrs_of_March_19,_1940_by_Nasim_Yousaf.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;
* 1942ع – [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]]؛ غير ڪانگريسي ڌرين لاءِ سياسي ميدان ۾ وڌيڪ جڳهه پيدا ٿي
* 1942ع – [[ڪرپس مشن]]
* 1944ع – [[1944ع جون گانڌي–جناح ڳالهيون]]
* 1945ع – [[جمعيت علماءِ اسلام]] جو قيام
* 1945ع – [[شمله ڪانفرنس]]
* 1946ع – [[1946ع ڪيبنيٽ مشن هندستان|ڪيبنيٽ مشن]]؛ گڏيل هندستان بچائڻ جي برطانوي حڪومت جي آخري ڪوشش
* 1946ع – [[سڌي ڪارروائي جو ڏينهن]]؛ ڪيبنيٽ مشن منصوبي جي ناڪاميءَ کان پوءِ
* 1946ع – [[عبوري حڪومت هندستان|عبوري حڪومت]] جو قيام
* 3 جون 1947ع – [[هندستان جي ورهاڱي|ورهاڱي جو منصوبو]]
* 14 آگسٽ 1947ع – [[هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع|پاڪستان جو قيام]]
{{div col end}}

== مشهور اقتباس ==
; [[علامه اقبال]]&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
{{blockquote|مان چاهيان ٿو ته [[پنجاب]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]]، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] کي گڏائي هڪ واحد رياست بڻايو وڃي. برطانوي سلطنت جي اندر خودمختياري هجي يا ان کان ٻاهر، اتر-اولهه هندستان ۾ هڪ متحد مسلم رياست جو قيام مون کي گهٽ ۾ گهٽ اتر-اولهه هندستان جي مسلمانن جي آخري تقدير نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;res1&quot;&gt;[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_1930.html Sir Muhammad Iqbal's 1930 Presidential Address] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205091745/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_1930.html |date=5 February 2007 }}, from Columbia University site&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dec 1930&quot;/&gt;}}

; [[چوڌري رحمت علي]]&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
{{blockquote|هندستان جي تاريخ جي هن اهم گهڙيءَ ۾، جڏهن برطانوي ۽ هندستاني مدبر ان سرزمين لاءِ وفاقي آئين جون بنيادون وجهي رهيا آهن، اسين توهان کي پنهنجي گڏيل ورثي جي نالي ۾ هي اپيل پيش ڪريون ٿا. هي اپيل انهن ٽيهن ملين مسلمان ڀائرن جي طرفان آهي جيڪي ''پاڪستان'' ۾ رهن ٿا — جنهن مان اسان جي مراد هندستان جا پنج اتر وارا خطا آهن، يعني: [[پنجاب]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] (افغان صوبو)، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] — ته توهان اسان جي سياسي مصلوبيّت ۽ مڪمل تباهي خلاف هن ڏکئي ۽ فيصلائتي جدوجهد ۾ همدردي ۽ حمايت جو مظاهرو ڪريو.&lt;ref name=&quot;cra&quot;&gt;Choudhary Rahmat Ali, (1933), ''[[Pakistan Declaration|Now or Never; Are We to Live or Perish Forever?]]'', [[pamphlet]], published 28 January&lt;/ref&gt;}}

; [[محمد علي جناح]]&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
{{blockquote|اهو سمجهڻ نهايت ڏکيو آهي ته اسان جا هندو دوست اسلام ۽ هندومت جي حقيقي نوعيت کي ڇو نٿا سمجهن. اهي رڳو مذهب نه آهن، بلڪه حقيقت ۾ ٻه الڳ ۽ منفرد سماجي نظام آهن. اهو رڳو هڪ خواب آهي ته هندو ۽ مسلمان ڪڏهن گڏجي هڪ گڏيل قوميت پيدا ڪري سگهندا. هڪ هندستاني قوم جو هي غلط تصور اڳ ئي ڪيترن مسئلن کي جنم ڏئي چڪو آهي ۽ جيڪڏهن اسان وقت سر پنهنجي سوچ تي نظرثاني نه ڪئي ته اهو هندستان کي تباهي ڏانهن وٺي ويندو. هندو ۽ مسلمان ٻن مختلف مذهبي فلسفن، سماجي رسمن ۽ ادبي روايتن سان واسطو رکن ٿا. نه اهي پاڻ ۾ شاديون ڪن ٿا ۽ نه گڏجي کاڌو کائن ٿا، ۽ حقيقت ۾ اهي ٻن مختلف تهذيبن جا نمائندا آهن، جن جا بنيادي خيال ۽ تصورات هڪ ٻئي کان متضاد آهن. سندن زندگيءَ بابت سوچ ۽ نقطه نظر هڪ جهڙا ناهن. اهو واضح آهي ته هندو ۽ مسلمان پنهنجي تاريخي الهام جا سرچشما مختلف ذريعن مان حاصل ڪن ٿا. انهن جا اخلاقي قدر، هيرو ۽ تاريخي واقعا مختلف آهن. گهڻو ڪري هڪ جو هيرو ٻئي جو دشمن هوندو آهي، ۽ هڪ جي فتح ٻئي جي شڪست سان لاڳاپيل هوندي آهي. اهڙين ٻن قومن کي هڪ ئي رياست جي زنجير ۾ ٻڌڻ، جتي هڪ عددي اقليت هجي ۽ ٻي اڪثريت، لازمي طور وڌندڙ بيچيني ۽ آخرڪار اهڙي رياستي ڍانچي جي تباهي جو سبب بڻجندو جيڪو انهن ٻنهي کي گڏ رکڻ لاءِ ٺاهيو ويو هجي.&lt;ref name=dt-march&gt;{{cite news|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_jinnah_lahore_1940.html|title=Presidential address by Muhammad Ali Jinnah to the Muslim League Lahore, 1940|publisher=Columbia University|access-date=24 October 2016|archive-date=10 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110125300/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_jinnah_lahore_1940.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

== باني اڳواڻ ۽ باني اڳواڻياڻيون ==
{{Main|پاڪستان تحريڪ جي ڪارڪنن جي فهرست}}

{{Div col|colwidth=20em}}
* [[چوڌري رحمت علي]]
* [[محمد علي جناح]]
* [[محمد اقبال]]
* [[آغا خان ٽيون]]
* [[لياقت علي خان]]
* [[سردار عبدالرب نشتر]]
* [[محمد ظفرالله خان]]
* [[حسين شهيد سهروردي]]
* [[جوگيندر ناٿ منڊل]]
* [[اي. ڪي. فضل الحق]]
* [[غلام ڀڪ نيرنگ]]
* [[خواجه ناظم الدين]]
* [[جلال الدين جلال بابا]]
* [[چوڌري نصير احمد ما لهي]]
* [[محمد عارف خان راجباڻه سيال]]
* [[ظفر علي خان]]
* [[راڻا لياقت علي خان]]
* [[فاطمه جناح]]
{{Div col end}}

== پڻ ڏسو ==
* [[پاڪستان جي تاريخ]]
** [[پاڪستان جي تاريخ (1947ع کان اڄ تائين)]]
* [[محمد علي جناح]]
* [[مدني–اقبال مباحثو]]
* [[قومي يادگار، اسلام آباد]]
* [[نواب محمد اسماعيل خان]]
* [[پاڪستاني قومپرستي]]
* [[پاڪستان زنده باد]]
* ''[[پاڪستان جي مختصر تاريخ]]''

== حوالا ==
{{reflist}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* عدنان، عبدالله. &quot;پاڪستان: قيام ۽ ابتدا.&quot; ''دي مسلم ورلڊ'' (هارٽفورڊ) 96، شمارو 2 (2006ع)، ص 201–217.
* [[اڪبر احمد|احمد، اڪبر]]. ''جناح، پاڪستان ۽ اسلامي سڃاڻپ: صلاح الدين جي ڳولا''، لنڊن: روٽليج، 1997ع.
* [[هيڪٽر بوليٿو|بوليٿو، هيڪٽر]]. ''جناح: پاڪستان جو خالق''، لنڊن: جي. مري، 1954ع.
* [[سگاتا بوس|بوس، سگاتا]]، ۽ [[عائشه جلال]]. ''جديد ڏکڻ ايشيا: تاريخ، ثقافت ۽ سياسي معيشت''. چوٿون ڇاپو. لنڊن: روٽليج ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ، 2018ع. {{ISBN|978-1-138-24368-2}}
* چيٽرجي، جويا. ''ورهايل بنگال: هندو فرقيواريت ۽ ورهاڱو، 1932–1947ع''. ڪيمبرج ۽ نيويارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. {{ISBN|0-521-52328-1}}
* ڌوليپالا، وينڪٽ. ''هڪ نئين مديني جي تعمير: رياستي طاقت، اسلام ۽ نوآبادياتي دور جي اتر هندستان ۾ پاڪستان جي جستجو''. ڪيمبرج، 2015ع. {{ISBN|978-1-316-25838-5}}
* گلمارٽن، ڊيوڊ. ''سلطنت ۽ اسلام: پنجاب ۽ پاڪستان جي تعمير''. لنڊن: ٽورس، 1988ع.
* گلمارٽن، ڊيوڊ. &quot;ورهاڱو، پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيائي تاريخ: هڪ بيانيي جي ڳولا&quot;. ''جرنل آف ايشيائي اسٽڊيز'' 57، شمارو 4 (1998ع)، ص 1068–1095.
* حسن، مشيرالحسن. ''هندستان جو ورهاڱو: عمل، حڪمت عملي ۽ متحرڪ سازي''. دهلي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1993ع.
* حيات، سڪندر. ''پاڪستان تحريڪ جا پهلو''. اسلام آباد، 1998ع. {{ISBN|969-415-053-1}}
* حيات، سيد عمر ۽ حمايت الله يعقوبي. &quot;پاڪستان جو قيام ۽ بنگالي مسلمانن جي سياسي رخ بندي: 1940–47ع&quot;. ''پاڪستان پرسپيڪٽو'' 23، شمارو 1 (2018ع)، ص 41–58.
* حسين، اشفاق. &quot;آسام-بنگال سرحدن جي جوڙجڪ ۽ ٽٽڻ ۽ سلهٽ ريفرنڊم&quot;. ''ماڊرن ايشيائي اسٽڊيز'' 47، شمارو 1 (2013ع)، ص 250–287.
* اڪرام، ايس. ايم. ''پاڪستان جا معمار ۽ جديد مسلم هندستان''. لاهور، 1970ع.
* اسلام، سراج الاسلام. ''بنگلاديش جي تاريخ 1701–1971ع''. ڍاڪا، 1992ع.
* [[ڪرسٽوف جافريلو|جافريلو، ڪرسٽوف]]. ''پاڪستان جو تضاد: عدم استحڪام ۽ لچڪ''. آڪسفورڊ، 2015ع. {{ISBN|978-0-19-061330-3}}
* [[عائشه جلال|جلال، عائشه]]. ''واحد ترجمان: جناح، مسلم ليگ ۽ پاڪستان جو مطالبو''. ڪيمبرج، 1985ع. {{ISBN|0-521-45850-1}}
* جلال، عائشه. ''پاڪستان لاءِ جدوجهد: مسلم وطن ۽ عالمي سياست''. ڪيمبرج، ميساچوسٽس: هارورڊ يونيورسٽي پريس، 2014ع.
* جلال، عائشه. &quot;پاڪستان جو تصور: تاريخ بطور سرڪاري تخيل&quot;. ''انٽرنيشنل جرنل آف مڊل ايسٽ اسٽڊيز'' 27، شمارو 1 (1995ع)، ص 73–89.
* جلال، عائشه. &quot;راج جي وراثت: جناح ۽ گورنر جنرل واري معاملي تي بحث&quot;. ''ماڊرن ايشيائي اسٽڊيز'' 19، شمارو 1 (1985ع)، ص 29–53.
* [[معين الدين احمد خان|خان، معين الدين احمد]]. ''بنگال ۾ آزاديءَ لاءِ مسلم جدوجهد: پلاسي کان پاڪستان تائين، 1757–1947ع''. ڍاڪا، 1960ع.
* [[مسعود اشرف راجا|راجا، مسعود اشرف]]. ''پاڪستان جي تعمير: بنيادي متن ۽ مسلم قومي سڃاڻپ جو عروج، 1857–1947ع''. آڪسفورڊ، 2010ع. {{ISBN|978-0-19-547811-2}}
* رشيد، هارون الرشيد. ''بنگلاديش جي پيشنگوئي: بنگال مسلم ليگ ۽ مسلم سياست، 1906–1947ع''. ڍاڪا، 1987ع.
* رشيد، هارون الرشيد. ''بنگال جي اندروني سياست 1936–1947ع: ورهاڱي جي اڳواڻن جو اڻڇپيل خط و ڪتابت''. ڍاڪا، 2003ع.
* راءِ، عاصم. &quot;هندستان جي ورهاڱي جي اعليٰ سياست: نظرثاني پسند نقطه نظر&quot;. ''ماڊرن ايشيائي اسٽڊيز'' 24، شمارو 2 (1990ع)، ص 385–408.
* سعيد، خالد بي. ''پاڪستان: تشڪيل وارو دور، 1857–1948ع''. ٻيون ڇاپو. لنڊن: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1968ع.
* سنگهه، جسونت. ''جناح: هندستان، ورهاڱو، آزادي''. نئين دهلي: روپا اينڊ ڪمپني، 2009ع.
* ٽالبوٽ، ايان. ''پاڪستان: هڪ جديد تاريخ''. لنڊن، 2009ع. {{ISBN|978-1-85065-989-1}}
* ٽالبوٽ، ايان (1994ع). &quot;پاڪستان لاءِ منصوبابندي: آل انڊيا مسلم ليگ جي منصوبابندي ڪاميٽي، 1943–46ع&quot;. ''ماڊرن ايشيائي اسٽڊيز'' 28 (4): 875–889.
* ٽالبوٽ، ايان (1982ع). &quot;پنجاب ۾ مسلم ليگ جي واڌ، 1937–1946ع&quot;. ''جرنل آف ڪامن ويلٿ اينڊ ڪمپيريٽو پوليٽڪس'' 20 (1): 5–24.
* ٽالبوٽ، ايان. ''آزاديءَ جي صداءِ: پاڪستان تحريڪ ۽ اتر-اولهه هندستان ۾ ورهاڱي جو عوامي پاسو''. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1996ع. {{ISBN|978-0-19-577657-7}}
* ٽالبوٽ، ايان ۽ گرهرپال سنگهه. ''هندستان جو ورهاڱو''. ڪيمبرج، 2009ع.
* [[اسٽينلي وولپرٽ|وولپرٽ، اسٽينلي]]. ''جناح آف پاڪستان''. نيويارڪ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1984ع.
* زيرنگ، لارنس. ''ويهين صديءَ ۾ پاڪستان: هڪ سياسي تاريخ''. ڪراچي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1997ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.storyofpakistan.com/timeline06.htm پاڪستان تحريڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315220744/http://www.storyofpakistan.com/timeline06.htm |date=15 March 2012 }}
* [http://www.allamaiqbal.com/person/movement/move_main.htm اقبال ۽ پاڪستان تحريڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620142012/http://www.allamaiqbal.com/person/movement/move_main.htm |date=20 June 2017 }}
* [https://dpul.princeton.edu/pakistan-movement ورهاڱي ڏانهن ۽ ان کان پوءِ: محمد بخش ڀٽي جون تصويرون]

{{Jinnah}}
{{Pakistan Movement}}

{{DEFAULTSORT:پاڪستان تحريڪ}}
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1940ع وارو ڏهاڪو]]
[[زمرو:برطانوي هندستان ۾ 1940ع وارو ڏهاڪو]]
[[زمرو:بنگلاديش ۾ اسلام جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي عالمي جنگ دوران برطانوي سلطنت]]
[[زمرو:تحريڪ پاڪستان]]
[[زمرو:پاڪستان تحريڪ]]
[[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 1940ع وارو ڏهاڪو]]
[[زمرو:هندستان ۾ اسلام جي تاريخ]]
[[زمرو:هندستان ۾ 1940ع وارو ڏهاڪو]]
[[زمرو:1947ع ۾ پاڪستان]]</text>
      <sha1>6io8hce4odaano5u55ghfx0eskhhebb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيو ريسرچ سينٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99095</id>
    <revision>
      <id>387370</id>
      <parentid>386876</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="5m9i2vsa0zha5f4lt1dip73x1ebiar4" xml:space="preserve">'''پيو ريسرچ سينٽر''' (Pew Research Center)، جنهن کي صرف '''پيو''' (Pew) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ غير جانبدار آمريڪي [[ٿنڪ ٽئنڪ]] آهي جيڪو [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ قائم آهي، اهو سماجي مسئلن، عوامي راءِ ۽ آمريڪا ۽ دنيا کي شڪل ڏيندڙ [[آباديات|آبادي جي]] رجحانن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PRC&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=n.d.|archivedate=July 22, 2018|quote=June 16, 2021}}&lt;/ref&gt; اهو عوامي راءِ جي پولنگ، [[آباديات|آبادي جي]] تحقيق، بي ترتيب نموني سروي جي تحقيق ۽ پينل تي ٻڌل سروي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2021-03-26|archivedate=March 1, 2021}}&lt;/ref&gt; ميڊيا مواد جو تجزيو ۽ ٻيون تجرباتي [[سماجي سائنس|سماجي سائنس جي]] تحقيق پڻ ڪري ٿو.

پيو ريسرچ سينٽر جو چوڻ آهي ته اهو هنن سروي لاء ڪو پاليسي موقف اختيار نٿو ڪري. اها &quot;پيو چيريٽيبل ٽرسٽ&quot;&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 29, 2015 |title=Company Overview of The Pew Charitable Trusts |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/board.asp?privcapId=3534933 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623004719/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/board.asp?privcapId=3534933 |archive-date=June 23, 2018 |access-date=December 29, 2015 |publisher=[[Bloomberg News|Bloomberg]]}}&lt;/ref&gt; جي هڪ ماتحت ڪمپني آهي ۽ &quot;آمريڪي ايسوسيئيشن آف پبلڪ اوپينين ريسرچ&quot; (AAPOR) جي ٽرانسپيرنسي انيشيئيٽو جو [[چارٽر|چارٽر ميمبر]] آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-03-05}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Official website|name=Official website of Pew Research Center}}
* {{Official website|http://www.pewtrusts.org/|name=Official website of The Pew Charitable Trusts}}

{{Authority control}}

[[زمرو:پيو ريسرچ سينٽر]] 
[[زمرو:تحقيقي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ تحقيقي ادارا]]
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم تحقيقي ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:سماجي معلومات جا ادارا]]
[[زمرو:سماجي معلومات]]
[[زمرو:سماجي سروي]] 
[[زمرو:سماجي معلومات جا انگ اکر]] 
[[زمرو:پيو چيريٽيبل ٽرسٽ]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ عوامي راءِ جي تحقيق جون ڪمپنيون]]
[[زمرو:انساني لڏپلاڻ جو مطالعو]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ 2004ع ۾ قائم ٿيل تحقيقي ادارا]] 
[[زمرو:انٽيليجنٽ ڪميونٽي فورم]] 
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ٿيل ٿنڪ ٽينڪ]] 
[[زمرو:سماجي معلومات]]
[[زمرو:سماجي سروي]] 
[[زمرو:سماجي معلومات جا انگ اکر]] 
[[زمرو:پيو چيريٽيبل ٽرسٽ]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم تحقيقي ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ عوامي راءِ جي تحقيق جون ڪمپنيون]]
[[زمرو:انساني لڏپلاڻ جو مطالعو]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ 2004ع ۾ قائم ٿيل تحقيقي ادارا]] 
[[زمرو:انٽيليجنٽ ڪميونٽي فورم]] 
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ٿيل ٿنڪ ٽينڪ]]</text>
      <sha1>5m9i2vsa0zha5f4lt1dip73x1ebiar4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا ۾ تحقيقي ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99097</id>
    <revision>
      <id>387368</id>
      <parentid>386873</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="tha35fh7ttktxe189v34ir5j1qp6pcg" xml:space="preserve">[[زمرو:تحقيقي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا]]</text>
      <sha1>tha35fh7ttktxe189v34ir5j1qp6pcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيئر ايڦ باري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99129</id>
    <revision>
      <id>387516</id>
      <parentid>387075</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1832ع جون فوتگيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="5ldepnf4kk6n44hwwmti60ue3glh9v9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|فرانسيسي واڊيويل ڊراما نگار ۽ گيت نويس}}

[[File:Pierre-Yves Barré by Jaques-Augustin Pajou, 1804.jpg|thumb|''پيئر-اِيڦ باري جو پورٽريٽ''، 1804ع، از [[جاڪ-اوگسٽين-ڪاترين پاجو]]]]

'''پيئر-اِيڦ باري''' ({{IPA|fr|pjɛʁ iv baʁe}}؛ 17 اپريل 1749ع – 2 مئي 1832ع) هڪ فرانسيسي [[واڊيويل]] ڊراما نگار، ناٽڪ ساز ۽ گيت نويس هو.

== حياتي ==

پيئر-اِيڦ باري [[پيرس]] ۾ ڄائو. هن پنهنجي پيشورانه زندگي فرانسيسي پارليامينٽ ۾ وڪيل طور شروع ڪئي، پوءِ [[پو، پيرينيه-اٽلانتيڪ]] ۾ عدالتي ڪلارڪ طور ڪم ڪيو. بهرحال، مشهور [[شانسونيي]] [[پيئر لاجون]] جو ڀائٽيو هئڻ سبب هو آهستي آهستي ٿيٽر جي دنيا ڏانهن راغب ٿيندو ويو.

1792ع ۾ هن [[پيئر-انتوان-اوگسٽين ڊي پيس]]، [[جان-بپتست رادي]] ۽ [[ديفونتين-لاوالي]] سان گڏجي [[ٿيئتر دو واڊيويل]] (Théâtre du Vaudeville) جو بنياد وڌو. هي ٿيٽر رو دي شارتر-سينٽ-آنوري تي قائم ڪيو ويو هو. باري 1815ع تائين هن ٿيٽر جو سربراهه رهيو، جنهن کان پوءِ سندس جاءِ [[مارڪ-انتوان ديزوگيي]] والاري.&lt;ref&gt;L. de Lanzac de Laborie, ''Paris sous Napoléon-Spectacles et Musées'', Paris, 1913, pp. 152–156&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ [[ناپولين بوناپارٽ]] سندس ٿيٽر مان ناراض هوندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هر شام جمهوري نظام مخالف اشارا ۽ طنز شامل هوندا هئا. پر 1805ع ۾ ناپولين کيس حڪم ڏنو ته هو [[بولون-سور-مير]] وڃي ۽ [[انگلينڊ تي ناپولين جي رٿيل حملي]] لاءِ گڏ ڪيل فوجي آفيسرن کي تفريح فراهم ڪري.

پيئر-اِيڦ باري 1832ع ۾ [[پيرس]] ۾ وفات ڪئي.

== تصنيفون ==

* ''ڪاساندر'' (''Cassandre'') – 1780ع
* ''آرليڪن افيشير'' (''Arlequin aficheur'')
* ''مسٽر گيوم يا اڻڄاتل مسافر'' (''Mr. Guillaume ou le voyageur inconnu'') – 1800ع
* ''لانتارا يا سراءِ جو مصور'' (''Lantara ou le peintre au cabaret'') – 1809ع

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Barre, Pierre-Yves}}
[[زمرو:اٺارهين صديءَ جا فرانسيسي ڊراما نگار]]
[[زمرو:اٺارهين صديءَ جا فرانسيسي مرد ليکڪ]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جا فرانسيسي ڊراما نگار]]
[[زمرو:پيرس جا ليکڪ]]
[[زمرو:فرانسيسي ٿيٽر پروڊيوسر]]
[[زمرو:فرانسيسي ٿيٽر منتظم]]
[[زمرو:فرانسيسي شانسونيي]]
[[زمرو:فرانسيسي مرد ڊراما نگار ۽ ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:1749ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1832ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1832ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5ldepnf4kk6n44hwwmti60ue3glh9v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99134</id>
    <revision>
      <id>387436</id>
      <parentid>387084</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:ڪرباتي ۾ سياسي پارٽيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="qimgkr90ybvgri4pf6eqk20yckfrzf1" xml:space="preserve">{{short description|ڪريبتي جي سياسي پارٽي}}


{{Infobox political party
| country = ڪريبتي 
| name = &lt;!--Kiribati First Pillars Party--&gt;
| native_name = &lt;!--Boutokaan Kiribati Moa Party--&gt;
| abbreviation = BKM
| logo = Logo of the Boutokaan Kiribati Moa Party.png
| leader =
| chairman = [[ٽيسي ايريا ليمبورن]]
| foundation = {{start date|2020|5|22|df=y}}
| merger = [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]]&lt;br/&gt;[[پِلرز آف ٽرُٿ]]
| ideology = [[ترقي پسندي]]&lt;br&gt;[[نسائيت]]&lt;ref&gt;https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[تائيوان حمايتي]]&lt;ref&gt;https://taiwannews.com.tw/news/3948840&lt;/ref&gt;
| position =
| colours = {{color box|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}|border=darkgray}} [[بحري نيرو]]
| headquarters =
| colorcode = {{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}
| seats1_title = [[ڪريبتي جي اسيمبلي ايوان]]
| seats1 = {{Composition bar|8|45|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}}}
| flag =
| website = [https://web.archive.org/web/20200904220520/facebook.com/boutokaankiribatimoa پارٽي فيس بڪ]
}}

'''بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي''' ('''BKM''') [[ڪيريباتي]] جي هڪ [[ڪيريباتي جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽي]] آهي. هي پارٽي 2020ع ۾ [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]] ۽ [[بوٽوڪان تي ڪواؤا]] جي انضمام سان قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/|title=New political party formed in Kiribati, chaired by Hon Tessie Lambourne|website=Pacific Women in Politics|accessdate=Jun 22, 2020}}&lt;/ref&gt;
هي [[ڪريبتي]] جي ٻن وڏين سياسي پارٽين مان هڪ هئي؛ ٻي [[ٽوبوان ڪيريباتي پارٽي]] هئي.

== تاريخ ==

پارٽي مئي 2020ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[پِلرز آف ٽرُٿ]]، [[بانويرا بيرينا]] جي [[ڪيريباتي فرسٽ پارٽي]] ۽ ٻارهن ٻين پارلياماني ميمبرن سان ضم ٿي وئي. اهي ميمبر [[ٽوبوان ڪريبتي پارٽي]] کان ان وقت الڳ ٿيا جڏهن حڪومت [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري [[چين]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kiribati govt loses majority in Parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/402482/kiribati-govt-loses-majority-in-parliament |website=[[ريڊيو نيوزيلينڊ]] |accessdate=10 April 2020 |date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;

22 مئي 2020ع تي [[مانيابا ني مائونگاتابو]] جي پهرين اجلاس دوران، BKM [[بانويرا بيرينا]] کي [[ڪريبتي جو صدر|بيريتيتينتي]] جي [[2020ع ڪريبتي صدارتي چونڊ]] لاءِ اميدوار نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pareti|first=Samisoni|date=2020-06-05|title=Claims of Chinese interference hit upcoming Kiribati vote|url=https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html|url-status=live|access-date=2021-03-25|website=Islands Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930045521/https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html |archive-date=2020-09-30 }}&lt;/ref&gt;

بانويرا بيرينا چونڊ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kiribati President Taneti Maamau to be sworn in Wednesday|url=http://www.pina.com.fj/index.php?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb|access-date=2020-06-23|website=www.pina.com.fj}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143805/http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |Date=20 June 2020}}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي دير بعد پارٽي ختم ٿي وئي، ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر آگسٽ 2020ع ۾ [[ڪامانوان ڪريبتي پارٽي]] جي قيام ۾ شامل ٿيا.

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* {{Facebook|boutokaankiribatimoa}}

{{Kiribati political parties}}

{{Oceania-party-stub}}
[[زمرو:ڪرباتي ۾ سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:ڪريبتي جون سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ قائم ٿيل سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ ڪريبتي ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>qimgkr90ybvgri4pf6eqk20yckfrzf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387559</id>
      <parentid>387436</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="bcz67dqrm9trmw8qeiiphbdv3jdnxam" xml:space="preserve">{{short description|ڪريبتي جي سياسي پارٽي}}


{{Infobox political party
| country = ڪريبتي 
| name = &lt;!--Kiribati First Pillars Party--&gt;
| native_name = &lt;!--Boutokaan Kiribati Moa Party--&gt;
| abbreviation = BKM
| logo = Logo of the Boutokaan Kiribati Moa Party.png
| leader =
| chairman = [[ٽيسي ايريا ليمبورن]]
| foundation = {{start date|2020|5|22|df=y}}
| merger = [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]]&lt;br/&gt;[[پِلرز آف ٽرُٿ]]
| ideology = [[ترقي پسندي]]&lt;br&gt;[[نسائيت]]&lt;ref&gt;https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[تائيوان حمايتي]]&lt;ref&gt;https://taiwannews.com.tw/news/3948840&lt;/ref&gt;
| position =
| colours = {{color box|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}|border=darkgray}} [[بحري نيرو]]
| headquarters =
| colorcode = {{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}
| seats1_title = [[ڪريبتي جي اسيمبلي ايوان]]
| seats1 = {{Composition bar|8|45|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}}}
| flag =
| website = [https://web.archive.org/web/20200904220520/facebook.com/boutokaankiribatimoa پارٽي فيس بڪ]
}}

'''بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي''' ('''BKM''') [[ڪيريباتي]] جي هڪ [[ڪيريباتي جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽي]] آهي. هي پارٽي 2020ع ۾ [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]] ۽ [[بوٽوڪان تي ڪواؤا]] جي انضمام سان قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/|title=New political party formed in Kiribati, chaired by Hon Tessie Lambourne|website=Pacific Women in Politics|accessdate=Jun 22, 2020}}&lt;/ref&gt;
هي [[ڪريبتي]] جي ٻن وڏين سياسي پارٽين مان هڪ هئي؛ ٻي [[ٽوبوان ڪيريباتي پارٽي]] هئي.

== تاريخ ==

پارٽي مئي 2020ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[پِلرز آف ٽرُٿ]]، [[بانويرا بيرينا]] جي [[ڪيريباتي فرسٽ پارٽي]] ۽ ٻارهن ٻين پارلياماني ميمبرن سان ضم ٿي وئي. اهي ميمبر [[ٽوبوان ڪريبتي پارٽي]] کان ان وقت الڳ ٿيا جڏهن حڪومت [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري [[چين]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kiribati govt loses majority in Parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/402482/kiribati-govt-loses-majority-in-parliament |website=[[ريڊيو نيوزيلينڊ]] |accessdate=10 April 2020 |date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;

22 مئي 2020ع تي [[مانيابا ني مائونگاتابو]] جي پهرين اجلاس دوران، BKM [[بانويرا بيرينا]] کي [[ڪريبتي جو صدر|بيريتيتينتي]] جي [[2020ع ڪريبتي صدارتي چونڊ]] لاءِ اميدوار نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pareti|first=Samisoni|date=2020-06-05|title=Claims of Chinese interference hit upcoming Kiribati vote|url=https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html|url-status=live|access-date=2021-03-25|website=Islands Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930045521/https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html |archive-date=2020-09-30 }}&lt;/ref&gt;

بانويرا بيرينا چونڊ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kiribati President Taneti Maamau to be sworn in Wednesday|url=http://www.pina.com.fj/index.php?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb|access-date=2020-06-23|website=www.pina.com.fj}} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |access-date=20 June 2026 |archive-date=24 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624143805/http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي دير بعد پارٽي ختم ٿي وئي، ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر آگسٽ 2020ع ۾ [[ڪامانوان ڪريبتي پارٽي]] جي قيام ۾ شامل ٿيا.

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* {{Facebook|boutokaankiribatimoa}}

{{Kiribati political parties}}

{{Oceania-party-stub}}
[[زمرو:ڪرباتي ۾ سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:ڪريبتي جون سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ قائم ٿيل سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ ڪريبتي ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>bcz67dqrm9trmw8qeiiphbdv3jdnxam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نئون ڄاول ٻار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99158</id>
    <revision>
      <id>387585</id>
      <parentid>387244</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58726" sha1="hkk15ozehp889zikyxvb5vmmzh649nc" xml:space="preserve">{{Short description|انسانن جو تمام ننڍي عمر وارو اولاد}}


[[File:The newborn baby in men.jpg|thumb|300x300px|هڪ نون ڄاول ٻار مرد جي هنج ۾]]

{{Human growth and development}}

عام اصطلاحن ۾ '''ٻار''' ('''Baby''') بالغ [[انسان|انسانن]] جي تمام ننڍي عمر واري [[اولاد]] کي چيو ويندو آهي، جڏهن ⁠تہ نئين ڄاول ٻار کي سنڌي ۾ کير پياڪ ۽ اردو ۾ شيرخوار ۽ انگريزي ۾ '''انفنٽ''' سڏيو ويندو آھي. انگريزي جو لفظ انفنٽ  (''Infant'') لاطيني زبان جي لفظ انفنس (infuns) مان نڪتل آهي جنھن جي معنيٰ: &quot;نه ڳالهائيندڙ&quot; آھي&lt;ref&gt;{{cite web |title=Charlton T. Lewis, An Elementary Latin Dictionary, īnfāns |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0060:entry=infans |access-date=2023-04-05 |website=perseus.tufts.edu |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423185413/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0060:entry=infans |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انفنٽ ان جو هڪ رسمي يا فني مترادف آهي. اهي اصطلاح ٻين جاندارن جي [[نابالغ جاندار|جاندارن]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

'''نئون ڄاول ٻار''' (''Newborn'') عام استعمال ۾ اهڙي ٻار کي چيو ويندو آهي جيڪو رڳو چند ڪلاڪن، ڏينهن يا هفتن جو هجي؛ جڏهن⁠تہ طبي اصطلاحن ۾ نون ڄاول ٻار يا '''نيونيٽ''' ({{etymology|la|{{wikt-lang|la|neonātus}}|نئون ڄاول}}) اهڙي خوارڪ کي چيو ويندو آهي جيڪو [[انساني پيدائش]] کان پوءِ پهرين 28 ڏينهن اندر هجي.&lt;ref name=&quot;mwn&quot;&gt;{{cite Merriam-Webster|neonate |access-date=2007-03-27}} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&amp;va=neonate |access-date=2026-06-21 |archive-date=2007-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311003331/http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&amp;va=neonate |url-status=bot: unknown }}.&lt;/ref&gt;

هي اصطلاح [[وقت کان اڳ ڄاول ٻار]]، [[مڪمل مدي وارو حمل|مڪمل مدت واري ٻار]] ۽ [[مدت کان پوءِ وارو حمل|مدت کان پوءِ ڄاول ٻار]]، سڀني تي لاڳو ٿئي ٿو.

حمل جي 37 هفتن کان اڳ ڄاول ٻارن کي '''وقت کان اڳ ڄاول''' (Premature) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nöcker-Ribaupierre |first=Monika |date=2015-06-01 |title=Originalbeiträge. Internationale musiktherapeutische Ansätze für frühgeborene Kinder/ International Music Therapy Approaches with premature Infants |url=http://dx.doi.org/10.13109/muum.2015.36.2.106 |journal=Musiktherapeutische Umschau |volume=36 |issue=2 |pages=106–118 |doi=10.13109/muum.2015.36.2.106 |issn=0172-5505|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
جيڪي ٻار 39 کان 40 هفتن جي وچ ۾ ڄمن، تن کي '''مڪمل مدت وارا''' (فل ٽرم) چيو ويندو آهي.
جيڪي 41 هفتن تي ڄمن، تن کي '''دير سان مڪمل مدت وارا''' (ليٽ ٽرم) چيو ويندو آهي.
۽ جيڪي 42 هفتن کان پوءِ ڄمن، تن کي '''مدت کان پوءِ ڄاول''' (پوسٽ ٽرم) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Term Pregnancy |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2013/11/definition-of-term-pregnancy |access-date=2023-12-20 |website=www.acog.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

پيدائش کان اڳ اولاد کي [[جنين]] (fetus) چيو ويندو آهي.

'''کيرپياڪ''' (Infant) جو اصطلاح عام طور هڪ سال کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ البت مختلف وصفن موجب ان ۾ ٻه سال تائين جا ٻار به شامل ٿي سگهن ٿا.
جڏهن انساني ٻار هلڻ سکندو آهي، تڏهن ان کي [[هلڻ سکيل ننڍڙو ٻار]] (ٽاڊلر) سڏيو ويندو آهي.

=== اصطلاحن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! style=&quot;background:#1F4E79; color:white;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#1F4E79; color:white;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#1F4E79; color:white;&quot; | عمر يا مرحلو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | ٻار
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | انسان جي تمام ننڍي عمر واري اولاد
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | پيدائش کان شروعاتي ننڍپڻ تائين
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | کير پياڪ / شيرخوار
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | اڃا ننڍي عمر وارو ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | عام طور هڪ سال کان گهٽ
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | نيونيٽ
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | طبي اصطلاح موجب نون ڄاول ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | پيدائش کان 28 ڏينهن تائين
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | وقت کان اڳ ڄاول
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | حمل جي مقرر مدت کان اڳ ڄاول ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 37 هفتن کان اڳ
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | مڪمل مدت وارو
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | مقرر حمل واري مدت تي ڄاول ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 39–40 هفتا
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | دير سان مڪمل مدت وارو
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | مقرر مدت کان ٿورو دير سان ڄاول
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 41 هفتا
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | مدت کان پوءِ ڄاول
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | مقرر مدت کان گهڻو دير سان ڄاول
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 42 هفتن کان پوءِ
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | جنين
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | پيدائش کان اڳ رحم ۾ موجود ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | ولادت کان اڳ
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | هلڻ سکيل ننڍڙو ٻار
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | هلڻ شروع ڪندڙ ٻار
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | کير پياڪ کان پوءِ وارو مرحلو
|}

== جسماني خاصيتون ==

نون ڄاول ٻار جا ڪلها ۽ دڏ (hips) ويڪرا هوندا آهن، پيٽ ٿورو ٻاهر نڪتل هوندو آهي، ۽ سندس ٻانهون ۽ ٽنگون جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن.

=== مٿو ===

[[File:Baby Face.JPG|thumb|کاٻي پاسي|اٺ مهينن جو خوارڪ؛ هڪ عام خاصيت طور اکيون چهري جي ڀيٽ ۾ اڪثر وڏي نظر اينديون آهن.]]

نون ڄاول ٻار جو مٿو جسم جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو هوندو آهي، ۽ [[انساني کوپڙي|کوپڙي]] جو مٿيون حصو (ڪرينيئم) چهري جي مقابلي ۾ غيرمعمولي طور وڏو هوندو آهي. جتي بالغ انسان جي کوپڙي سڄي جسم جي ڊيگهه جو لڳ ڀڳ ستون حصو هوندي آهي، اتي نون ڄاول ٻار جي کوپڙي جسم جي ڊيگهه جو لڳ ڀڳ {{frac|1|4}} حصو هوندي آهي. مڪمل مدت واري نون ڄاول ٻار جي مٿي جو عام گهيرو پيدائش وقت 33 کان 36 سينٽي ميٽر هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Wallace, Donna K. |author2=Cartwright, Cathy C. |title=Nursing Care of the Pediatric Neurosurgery Patient |publisher=Springer |location=Berlin |year=2007 |isbn=978-3-540-29703-1 |url=https://books.google.com/books?id=G6o3uSlfRKcC&amp;pg=PA40 |page =40}}&lt;/ref&gt;

پيدائش وقت نون ڄاول ٻار جي کوپڙي جا ڪيترائي حصا اڃا مڪمل طور هڏي ۾ تبديل نه ٿيا هوندا آهن، جنهن سبب اتي نرم جايون موجود هونديون آهن، جن کي [[فونٽانيل]] (نرم کوپڙي جا حصا) چيو ويندو آهي. انهن مان ٻه سڀ کان وڏيون جايون آهن: هيرن جي شڪل وارو اڳيون فونٽانيل، جيڪو مٿي جي اڳئين مٿئين حصي ۾ هوندو آهي، ۽ ٽڪنڊي شڪل وارو پٺيون فونٽانيل، جيڪو مٿي جي پويان هوندو آهي.

ٻار جي واڌ ويجهه سان گڏ اهي هڏا هڪ فطري عمل ذريعي پاڻ ۾ ملي ويندا آهن. [[نوگن (پروٽين)|نوگن]] نالي هڪ پروٽين نون ڄاول ٻار جي کوپڙي جي هڏن جي جلدي گڏجڻ ۾ دير ڪرڻ جي ذميوار هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Warren SM, Brunet LJ, Harland RM, Economides AN, Longaker MT |author5-link=Michael Longaker | title = The BMP antagonist noggin regulates cranial suture fusion | journal = Nature | volume = 422 | issue = 6932 | pages = 625–9 | date = 2003-04-10 | pmid = 12687003 | doi = 10.1038/nature01545 | bibcode = 2003Natur.422..625W | s2cid = 4331659  | issn=0028-0836 }}&lt;/ref&gt;

[[ولادت]] دوران ۽ ڄمڻ وقت ٻار جي کوپڙي پنهنجي شڪل ۾ تبديلي آڻي [[ولادتي رستو|ولادتي رستي]] مان گذرڻ لاءِ پاڻ کي موافق بڻائي ٿي. ان سبب ڪڏهن ڪڏهن ٻار جو مٿو غيرمعمولي شڪل وارو يا ڊگهو نظر اچي سگهي ٿو. عام طور تي ڪجهه ڏينهن يا هفتن اندر مٿو پاڻمرادو پنهنجي قدرتي شڪل ڏانهن موٽي ايندو آهي.
ڪڏهن ڪڏهن ڊاڪٽرن طرفان تجويز ڪيل خاص مشقون پڻ هن عمل کي تيز ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿيون.

=== وار ===

[[File:Baby hairy head DSCN2483.jpg|thumb|هڪ سال جي نينگريءَ جا سنها ڀورا وار]]

ڪجهه نون ڄاول ٻارن جي جسم تي تمام سنها ۽ نرم وار هوندا آهن، جن کي [[لينوگو]] چيو ويندو آهي. اهي خاص طور تي وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي پٺي، ڪلهن، پيشاني، ڪنن ۽ چهري تي نمايان نظر اچي سگهن ٿا.
لينوگو عام طور تي ڪجهه هفتن اندر ختم ٿي ويندو آهي.

ڪجهه ٻار ڄمڻ وقت مٿي تي گهڻن وارن سان پيدا ٿيندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا، خاص طور تي [[ڪاڪيشي نسل]] سان تعلق رکندڙ ٻار، تمام سنها وار رکندا آهن يا مڪمل طور گنجا به ٿي سگهن ٿا.
هلڪي چمڙي وارن والدين جي ٻارن ۾ اهي سنها وار سنهري رنگ جا ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ والدين پاڻ سنهري وارن وارا نه هجن.

ٻار جي وارن جو رنگ ۽ بناوت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، ڳاڙها وار سنهري ٿي سگهن ٿا، گهنڊيدار وار سڌا ٿي سگهن ٿا، ۽ ڳاڙها، گهڻا وار بعد ۾ وڌيڪ سنها، هلڪا ۽ گهٽ گهاٽا ٿي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=March 2022}}

[[مٿي جي کل]] پڻ عارضي طور [[نيرو داغ|نيري داغن]] جو شڪار ٿي سگهي ٿي يا سُڄي سگهي ٿي، خاص طور تي انهن نون ڄاول ٻارن ۾ جن جي مٿي تي وار نه هجن. اکين جي چوڌاري وارو حصو پڻ ڪجهه وقت لاءِ ڦوڪيل يا سُڄيل نظر اچي سگهي ٿو.

=== ڊيگهه ===

[[ترقي يافته ملڪ]]ن ۾ نون ڄاول ٻار جي سراسري ڪُل جسماني ڊيگهه {{convert|35.6|–|50.8|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جيتوڻيڪ وقت کان اڳ ڄاول ٻار ان کان گهڻو ننڍا به ٿي سگهن ٿا.
ٻار جي ڊيگهه ماپڻ لاءِ ٻار کي سڌو ليٽايو ويندو آهي ۽ ماپ واري پٽي مٿي جي چوٽيءَ کان وٺي کڙيءَ جي هيٺئين حصي تائين ڊگهي ڪئي ويندي آهي.

=== وزن ===

ترقي يافته ملڪن ۾ مڪمل مدت واري نون ڄاول ٻار جو سراسري [[پيدائشي وزن]] لڳ ڀڳ {{convert|3.4|kg|lb|frac=2|abbr=on}} هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام طور تي اهو {{convert|2.7|–|4.6|kg|lb|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندو آهي.

پيدائش کان پوءِ پهرين 5 کان 7 ڏينهن دوران مڪمل مدت واري نيونيٽ جي جسماني وزن ۾ 3 کان 7 سيڪڙو تائين گهٽتائي اچي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohamed2012&quot;&gt;{{EMedicine|article|938854|Neonatology Considerations for the Pediatric Surgeon}}&lt;/ref&gt;{{fv|date=November 2024}}

اهو گهڻو ڪري انهن رطوبتن جي جذب ٿيڻ ۽ پيشاب وسيلي خارج ٿيڻ جو نتيجو هوندو آهي جيڪي شروعات ۾ ڦڦڙن کي ڀرينديون آهن. ان سان گڏوگڏ [[ماءُ جو کير پيارڻ]] اڪثر ڪجهه ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور اثرائتو ٿيندو آهي، جنهن سبب به وزن ۾ عارضي گهٽتائي اچي سگهي ٿي.
پهرين هفتي کان پوءِ صحتمند مڪمل مدت وارن نيونيٽن جو وزن عام طور تي روزانو 10 کان 20 گرام في ڪلوگرام جي حساب سان وڌڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Mohamed2012&quot; /&gt;{{fv|date=November 2024}}

=== چمڙي ===

[[File:HumanNewborn.JPG|thumb|کاٻي پاسي|ولادت کان ڪجهه سيڪنڊن پوءِ هڪ نون ڄاول ٻار. [[ايمنيوٽڪ رطوبت]] سندس چمڙي تي چمڪي رهي آهي ۽ [[ناف جي نالي]] اڃا ڳنڍيل آهي.]]
پيدائش کان فوراً پوءِ نون ڄاول ٻار جي چمڙي جو رنگ اڪثر ڀورو يا هلڪو نيرو مائل هوندو آهي. جيئن ئي ٻار ساهه کڻڻ شروع ڪندو آهي، جيڪو عام طور هڪ يا ٻن منٽن اندر ٿيندو آهي، تيئن سندس چمڙي جو رنگ آهستي آهستي پنهنجي عام حالت ڏانهن موٽي ايندو آهي.
نون ڄاول ٻار عام طور تي آلا هوندا آهن، انهن جي جسم تي رت جا نشان موجود هوندا آهن، ۽ سندن چمڙي هڪ اڇي مادي سان ڍڪيل هوندي آهي جنهن کي [[ورنڪس ڪيسيوسا]] چيو ويندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي مادو هڪ [[ضد جراثيمي]] حفاظتي رڪاوٽ طور ڪم ڪندو آهي.
نون ڄاول ٻار جي چمڙي تي [[منگوليائي داغ]]، مختلف ٻيا [[پيدائشي نشان]] يا چمڙي جو کلجڻ پڻ موجود ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي هٿن يا ھٿن جي ڪارائين، پيرن يا پيرن جي  جي مرن (اينڪلز) تي.

=== ناف جي نالي ===

{{Main|رحم کان ٻاهر واري زندگيءَ سان موافقت}}

نئين ڄاول ٻار جي [[ناف جي نالي]] جو رنگ نيرو مائل اڇو هوندو آهي. پيدائش کان پوءِ ناف جي نالي کي عام طور ڪٽي ڇڏيو ويندو آهي، جنهن سان 1 کان 2 انچ ڊگهو ٽڪرو باقي رهجي ويندو آهي.
هي ناف جو باقي رهيل ٽڪرو آهستي آهستي سڪي ويندو آهي، سُڪي سُڪي ڇُهريو ٿي ويندو آهي، رنگ ۾ ڪارو ٿيندو آهي ۽ لڳ ڀڳ ٽن هفتن اندر پاڻمرادو ڪري پوندو آهي. زخم ڀرجي وڃڻ کان پوءِ اهو حصو [[دُن]] (ناف) جي شڪل اختيار ڪري وٺندو آهي.
ناف جي نالي ۾ ٽي رت واريون ناليون هونديون آهن: ٻه شريانون ۽ هڪ نس.
اهي ٻئي شريانون ٻار مان رت کي ائور (پليسينٽا) ڏانهن کڻي وينديون آهن، جڏهن⁠تہ هڪ نس ائور مان رت کي واپس ٻار ڏانهن آڻيندي آهي.

=== جنسي عضوا ===

نئين ڄاول ٻار جا [[جنسي عضوا]] عام طور تي ڪجهه وڏا ۽ ڳاڙها نظر اچي سگهن ٿا. نر ٻارن ۾ [[خصين واري ٿيلهي]] (اسڪروٽم) غيرمعمولي طور وڏي ڏسڻ ۾ اچي سگهي ٿي.
ڇاتيون پڻ ڪجهه ڦوڪيل يا وڏيون ٿي سگهن ٿيون، ايستائين جو نر ٻارن ۾ به.
اهو ماءُ جي جسم مان منتقل ٿيندڙ قدرتي هارمونن جي اثر سبب ٿيندو آهي ۽ هڪ عارضي حالت هوندي آهي.
ڇوڪرين (۽ ڪڏهن ڪڏهن ڇوڪرن ۾ به) ببن کي بونبڙين مان ٿورو کير جهڙو مادو خارج ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[جادوگرياڻيءَ جو کير ]] (وچز ملڪ) (جادوگرياڻيءَ جو کير) چيو ويندو آهي.
ساڳيءَ طرح ڇوڪري ٻارن جي گرڀ نالي (ويجائنا) مان رت جهڙو يا کير جهڙو مادو به خارج ٿي سگهي ٿو.
ٻنهي حالتن کي عام ۽ فطري سمجهيو ويندو آهي، ۽ وقت گذرڻ سان اهي پاڻمرادو ختم ٿي وينديون آهن.

== سار سنڀال ۽ خوراڪ ==

{{Further|نون ڄاول ٻار جي سار سنڀال ۽ حفاظت}}
{{Further|کير پياڪ ٻارن کي غسل ڏيڻ}}

[[File:初土俵入2.gif|thumb|روئندڙ ٻار]]

کير پياڪ ٻار [[کير پياڪ جو روئڻ|روئڻ]] ذريعي بنيادي فطري رابطي جو اظهار ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eEsyCgAAQBAJ&amp;q=Infants+cry+as+a+form+of+basic+instinctive+communication&amp;pg=PT35|title=The Calm and Happy Toddler: Gentle Solutions to Tantrums, Night Waking, Potty Training and More|last=Chicot|first=Rebecca|date=2015-12-03|publisher=Random House|isbn=978-1-4735-2759-1|language=en}}&lt;/ref&gt;
روئندڙ ٻار شايد بک، تڪليف، گهڻي تحريڪ، بيزاري، ڪنهن شيءِ جي ضرورت يا اڪيلائپ جو اظهار ڪري رهيو هجي.
کير پياڪ ٻار [[ابتدائي مدد تي مڪمل ڀاڙيندڙ جاندار]] هوندا آهن ۽ ڊگهي عرصي تائين پنهنجي ماءُ يا ڪنهن بالغ سنڀاليندڙ تي مڪمل انحصار رکندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmc=8455097 | date=2020 | last1=Faust | first1=K. M. | last2=Carouso-Peck | first2=S. | last3=Elson | first3=M. R. | last4=Goldstein | first4=M. H. | title=The Origins of Social Knowledge in Altricial Species | journal=Annual Review of Developmental Psychology | volume=2 | issue=1 | pages=225–246 | doi=10.1146/annurev-devpsych-051820-121446 | pmid=34553142 }}&lt;/ref&gt;

[[ماءُ جو کير پيارڻ]] سڀني وڏين خوارڪ صحت تنظيمن پاران خوراڪ جو ترجيحي طريقو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AAP_Policy&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Gartner LM, Morton J, Lawrence RA, Naylor AJ, O'Hare D, Schanler RJ, Eidelman AI | title = Breastfeeding and the Use of Human Milk | journal = Pediatrics | volume = 115 | issue = 2 | pages = 496–506 | date = February 2005 | pmid = 15687461 | doi = 10.1542/peds.2004-2491 | s2cid = 263051578 | doi-access =  }}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن ماءُ جو کير پيارڻ ممڪن يا گهربل نه هجي ته بوتل ذريعي يا ته ڪڍيل ماءُ جو کير يا [[خوارڪ جو فارمولو]] ڏنو ويندو آهي.
کير پياڪ ٻار هڪ چوسڻ واري فطري صلاحيت سان پيدا ٿيندا آهن، جنهن جي ذريعي هو ماءُ جي ڇاتي يا بوتل جي چُچي مان کير حاصل ڪندا آهن. انهن وٽ هڪ ٻيو فطري رويو به هوندو آهي جنهن کي ''روٽنگ'' چيو ويندو آهي، جنهن ۾ هو چُچي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.
ڪڏهن ڪڏهن ٻار کي کير پيارڻ لاءِ [[دائي ماءُ]] مقرر ڪئي ويندي آهي، پر ترقي يافته ملڪن ۾ اهو هاڻي تمام ناياب آهي.
ننڍپڻ جي شروعاتي مرحلي ۾ مناسب خوراڪ ٻار جي واڌ ويجهه لاءِ انتهائي اهم آهي. سڄي زندگي دوران بهترين صحت، واڌ ويجهه ۽ عصبي ارتقا جا بنياد زندگيءَ جي [[پهريان 1,000 ڏينهن]] دوران رکيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef-irc.org/article/958-the-first-1000-days-of-life-the-brains-window-of-opportunity.html|title=The first 1,000 days of life: The brain's window of opportunity|last=Innocenti|first=UNICEF Office of Research-|website=UNICEF-IRC|language=en|access-date=2019-03-28|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328061358/https://www.unicef-irc.org/article/958-the-first-1000-days-of-life-the-brains-window-of-opportunity.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
پيدائش کان ڇهن مهينن تائين ٻار کي صرف ماءُ جو کير يا ان جو مناسب متبادل ڏنو وڃي.
جڏهن ٻار جي خوراڪ وڌيڪ پختي ٿيڻ لڳي ته نرم هٿ سان کائڻ واريون شيون، ميوا، ڀاڄيون ۽ ٿوري مقدار ۾ گوشت شامل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wells|first=Dilys|title=Infant Feeding|journal=Nutrition &amp; Food Science|date=January 1995|pages=42–44|doi=10.1108/00346659510078312|volume=95|issue=2}}&lt;/ref&gt;

جيئن جيئن ٻار وڏو ٿيندو آهي، تيئن [[غذائي سپليمينٽ]] به شامل ڪري سگهجن ٿا. ڪيترائي والدين تيار ٿيل [[ٻارن جي خوراڪ]] استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا پنهنجي گهر جي خوراڪ کي ٻار جي غذائي ضرورتن مطابق ترتيب ڏيندا آهن.
هڪ سال جي عمر کان پوءِ مڪمل چرٻي وارو ڳئون جو [[کير]] استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر گهٽ چرٻي وارو کير ٻه يا ٽي سال جي عمر کان اڳ سفارش نٿو ڪيو وڃي.
کير ڇڏائڻ اهو عمل آهي جنهن ۾ ٻار جي خوراڪ مان ماءُ جو کير آهستي آهستي گهٽايو وڃي ٿو ۽ ان جي جاءِ تي ٺوس خوراڪ شامل ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marriott and Foote |first=L.D. and K.D. |url=https://archive.org/details/encyclopediaofhu0001unse_f8u2 |title=Weaning of infants. (Review) |publisher=Academic OneFile. |year=2003 |isbn=978-1-4129-0475-9 |series=88.6 |author-link=Archives of Disease in Childhood |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

جيستائين ٻار بيت الخلا جي استعمال جي تربيت حاصل نٿا ڪن، تيستائين صنعتي ملڪن ۾ عام طور [[ڊائپر]] پائيندا آهن. ڊائپر کان تربيتي پتلون ڏانهن منتقلي ٻار جي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي.
ٻارن کي بالغن کان وڌيڪ ننڊ جي ضرورت هوندي آهي. نون ڄاول ٻار روزانو 18 ڪلاڪن تائين به سمهي سگهن ٿا، ۽ عمر وڌڻ سان ننڊ جو وقت گهٽجندو وڃي ٿو.
جيستائين ٻار هلڻ نٿا سکن، تيستائين انهن کي ٻانهن ۾ کنيو ويندو آهي، ڪپڙي يا خاص پٽين ۾ رکيو ويندو آهي يا ٻارن جي گاڏين ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي.
گهڻن صنعتي ملڪن ۾ موٽر گاڏين ۾ ٻارن لاءِ [[ٻارن جي حفاظتي سيٽ]] جو استعمال قانوني طور لازمي آهي.

=== عام سار سنڀال جا مسئلا ===

{{div col|colwidth=22em}}
* [[ٻارن جو قولنج]]
* [[ٻار جي جهولي]]
* [[کير واري کل]]
* [[ڏينهن جي سنڀال]]
* [[ڊائپر ريش]]
* [[خوارڪ جو مالش]]
* [[حفاظتي ٽيڪاڪاري]]
* [[چوسڻي]]
* [[والد سان وابستگي]]
* [[ٻار کي ويڙهڻ]]
* [[ڏند نڪرڻ]]
{{div col end}}

=== ڇھڻ جا فائدا ===

چار مهينن تائين جي کير پياڪ ٻارن تي ڪيل تجربن ۾ مثبت ڇھاء (جهڙوڪ پيار سان هٿ ڦيرڻ يا [[ڀاڪر]]) ۽ منفي ڇھاء (جهڙوڪ چُڀڻ، چيڀاٽڻ يا گدگدي ڪرڻ) جا اثر جاچيا ويا.
جن ٻارن کي مثبت ڇھاء مليو، اهي گهٽ رنا، وڌيڪ مُرڪيا ۽ وڌيڪ آواز ڪڍيا، جڏهن⁠تہ منفي ڇھاء حاصل ڪندڙ ٻارن ۾ بعد جي زندگيءَ ۾ جذباتي ۽ رويي سان لاڳاپيل مسئلا وڌيڪ ڏٺا ويا.
اهڙين ثقافتن ۾، جتي مثبت جسماني رابطي جو رواج وڌيڪ آهي، بالغن ۾ جسماني تشدد جي شرح پڻ گهٽ ڏٺي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Field|first1=T.|year=2002|title=Infants' Need for Touch|journal=Human Development|volume=45|issue=2|pages=100–103|doi=10.1159/000048156|s2cid=144155181}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليءَ جي واڌ ويجهه ===

[[File:A Proper Space Book for Babies (50879866102).jpg|left|thumb|هڪ کير پياڪ ٻار خلائي موضوع واري ٻارن جي ڪتاب کي هٿ ۾ جهليو ويٺو آهي]]

ٻارن جي سنڀاليندڙن کي صلاح ڏني ويندي آهي ته هو ٻار جي چهري جي اظهار تي ڌيان ڏين ۽ انهن جو عڪس واپس ڏيکارين.
چهري جي اظهار جي نقل ۽ همدردي سان ٻار پنهنجي اثراندازي محسوس ڪندا آهن ۽ پنهنجي عملن کي بهتر سمجهڻ لڳندا آهن (ڏسو [[آئيني نيورون]]).
وڌيڪ واضح چهري جا تاثرات ۽ اشارا استعمال ڪرڻ فائديمند هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اظهار جا وڌيڪ صاف طريقا آهن.
ٻار جي بڙبڙاهٽ کي به ورجايو وڃي. هڪ ٻئي جي آوازن جي نقل ڪندي سادا ابتدائي گفتگو جا مرحلا شروع ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;{{cite web|title=Entwicklungspsychologische Grundlagen der frühen Kindheit und frühpädagogische Konsequenzen|url=https://www.kita-fachtexte.de/fileadmin/Redaktion/Publikationen/KiTaFT_kasten_2014.pdf|last=Hartmut Kasten|language=de|access-date=2020-12-31|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204225924/https://www.kita-fachtexte.de/fileadmin/Redaktion/Publikationen/KiTaFT_kasten_2014.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

کير پياڪ ٻارن سان ڳالهائيندي لفظن جو صاف اچار ۽ لهجي جي موسيقيت [[آواز جي چڙهاءُ لهر|لهجي]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڏيندي آهي، جنهن سان جملي اندر موجود الڳ لفظن کي سڃاڻڻ آسان ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Erik |last1=Thiessen |first2=Emily |last2=Hill |first3=Jenny |last3=Saffran |journal=Infancy |title=Infant-Directed Speech Facilitates Word Segmentation |volume=7 |issue=1 |pages=53–71 |date=January 2005 |doi=10.1207/s15327078in0701_5
|pmid=33430544}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به تمام گهڻي سادي ڪيل &quot;[[ٻارن واري ٻولي]]&quot; (مثال طور &quot;توهان کي ائی/ آئوچ ٿيو؟&quot; بدران &quot;ڇا توهان کي تڪليف پهتي؟&quot;) استعمال ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Gehirn&amp;GeistSerie Kindesentwicklung No. 1 |date=February 2014 |url=https://www.spektrum.de/inhaltsverzeichnis/babys-verstehen-und-foerdern-gehirn-und-geist-serie-kindesentwicklung-nr-1/913150 |title=Püppi, muttu AA machen? |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200202180540/https://www.spektrum.de/inhaltsverzeichnis/babys-verstehen-und-foerdern-gehirn-und-geist-serie-kindesentwicklung-nr-1/913150 |archivedate=2020-02-02 |page=63}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ والدين شروعات ۾ ٻار جي [[بڙبڙاهٽ]] کي مڪمل طور سمجهي نٿا سگهن، پر جيڪڏهن هو ان جو بروقت جواب ڏين ته ٻولي سکڻ جو عمل تيز ٿي ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Parents, listen next time your baby babbles|url=https://now.uiowa.edu/2014/08/parents-listen-next-time-your-baby-babbles|date=2014-08-27|access-date=2020-12-31|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127115705/https://now.uiowa.edu/2014/08/parents-listen-next-time-your-baby-babbles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هن ڳالهه جي تصديق انهن تحقيقن مان ٿي، جن ۾ پهريان اٺ مهينن جي ٻارن سان ماءُ جي رويي جو مطالعو ڪيو ويو ۽ پوءِ جڏهن اهي ٻار 15 مهينن جا ٿيا ته سندن لفظي ذخيرو جانچيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{citation|first1=Julie |last1=Gros-Louis |first2=Meredith J. |last2=West |first3=Andrew P. |last3=King |periodical=Infancy|title=Maternal Responsiveness and the Development of Directed Vocalizing in Social Interactions|volume=19|issue=4|at=pp.&amp;nbsp;385–408|date=July 2014 |doi=10.1111/infa.12054
}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو اهو هوندو آهي ته هو محسوس ڪرڻ شروع ڪن ٿا ته بڙبڙاهٽ ذريعي هو پنهنجي والدين تي اثر وجهي سگهن ٿا (ارادي رابطي جي ارتقا).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
والدين ٻار جي بڙبڙاهٽ ۾ حصو وٺي هن عمل کي هٿي ڏئي سگهن ٿا. نتيجي ۾ ٻار وڌيڪ ڀيرا والدين سان رابطو ڪندا آهن، جنهن سان ٻوليءَ جي واڌ ويجهه وڌيڪ بهتر ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
اڳوڻين تحقيقن مان ظاهر ٿيو آهي ته ٻار جي ڳالهائڻ جي ڪوشش وڌيڪ وڌندي آهي جيڪڏهن والدين، مثال طور، ٻار ڏانهن مرڪندا رهن يا هر ڀيري جڏهن ٻار کين ڏسي بڙبڙائي ته کيس ڇُهن.
اهو پڻ فائديمند آهي ته والدين ٻار جي بڙبڙاهٽ کي ڪنهن مطلب سان جوڙڻ جي ڪوشش ڪن. مثال طور، جيڪڏهن ٻار بال ڏانهن ڏسي بڙبڙائي ته کيس بال ڏئي ڇڏڻ يا ان بابت ڳالهائڻ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
جڏهن ٻار ڪنهن شيءِ ڏانهن ڏسندي آواز ڪڍي ٿو ته ان جو جواب ڏيڻ سان ان شيءِ جو نالو سکڻ جو موقعو پيدا ٿئي ٿو. اهڙي طرح ٻار اهو به سکندا آهن ته آواز شين سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
بهرحال ٻوليءَ جي واڌ ويجهه تڏهن ئي بهتر ٿيندي آهي جڏهن والدين ٻار جي بڙبڙاهٽ جو مثبت جواب ڏين، جهڙوڪ مرڪڻ يا دلچسپي ڏيکارڻ.
جيڪڏهن والدين گهڻو جواب ته ڏين پر ٻار جي اظهار سان لاڳاپيل نه هجن، ته ان سان ٻوليءَ جي ترقي نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
ٻوليءَ جي واڌ ويجهه لاءِ نقصانڪار ڳالهه اها آهي ته ماءُ ٻار جي توجهه ان شيءِ تان هٽائي ڪنهن ٻي شيءِ ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري.&lt;ref name=&quot;pmid30387273&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Smith J, Levickis P, Eadie T, Bretherton L, Conway L, Goldfeld S | title = Associations between early maternal behaviours and child language at 36 months in a cohort experiencing adversity | journal = International Journal of Language &amp; Communication Disorders | volume = 54 | issue = 1 | pages = 110–122 | date = January 2019 | pmid = 30387273 | doi = 10.1111/1460-6984.12435 | hdl = 11343/284733 | s2cid = 54389163 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== ننڊ ===

{{Main|کير پياڪ ٻارن جي ننڊ}}

[[File:Sleeping baby (6410829477).jpg|thumb|ستل ٻار]]

2018ع ۾ ٿيل هڪ جائزي ۾ کير پياڪ ٻارن جي ننڊ بابت 146 تحقيقي مطالعا شامل ڪيا ويا. انهن مان معلوم ٿيو ته ڪيترائي عنصر ننڊ جي مدت ۽ رات جو جاڳڻ جي تعداد تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal|first1=Cláudia Castro|last1=Dias|first2=Bárbara|last2=Figueiredo|journal=Early Child Development and Care|title=Sleep-wake behaviour during the first 12 months of life and associated factors: a systematic review|at=pp.&amp;nbsp;1–33|issn=0300-4430|date=2019-03-06|volume=190|issue=15|doi=10.1080/03004430.2019.1582034|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03004430.2019.1582034|access-date=2020-11-01|hdl=1822/59691|s2cid=151246725|hdl-access=free|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621075905/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03004430.2019.1582034|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، تحقيق مان اهو به ظاهر ٿيو آهي ته رات جو بار بار جاڳڻ [[اوچتو کير پياڪ موت سنڊروم|اوچتي کير پياڪ موت سنڊروم]] (SIDS) کان بچاءُ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Ramirez |first1=Jan-Marino |title=Sudden Infant Death Syndrome, Sleep, and the Physiology and Pathophysiology of the Respiratory Network |date=2018 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513387/ |work=SIDS Sudden Infant and Early Childhood Death: The Past, the Present and the Future |editor-last=Duncan |editor-first=Jhodie R. |access-date=2023-11-23 |place=Adelaide (AU) |publisher=University of Adelaide Press |isbn=978-1-925261-67-7 |pmid=30035952 |last2=Ramirez |first2=Sanja C. |last3=Anderson |first3=Tatiana M. |editor2-last=Byard |editor2-first=Roger W.}}&lt;/ref&gt;

کير پياڪ ٻار جي ننڊ سڌي ليڪ وانگر نه هوندي آهي، پر عمر ۽ ارتقائي مرحلن سان گڏ بدلجندي رهندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/142/6/e20174330/37494/Uninterrupted-Infant-Sleep-Development-and?autologincheck=redirected |title=Uninterrupted Infant Sleep, Development, and Maternal Mood |date=December 1, 2018 |access-date=2023-11-23 |website=publications.aap.org}}&lt;/ref&gt;
[[نيشنل سليپ فائونڊيشن]] عمر جي لحاظ کان ننڊ جي ڪلاڪن بابت هڪ اندازي واري سفارش پيش ڪري ٿي، جنهن موجب جيئن جيئن ٻار جي عمر وڌندي آهي، تيئن تيئن ننڊ جو مجموعي وقت گهٽجندو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hirshkowitz |first1=Max |last2=Whiton |first2=Kaitlyn |last3=Albert |first3=Steven M. |last4=Alessi |first4=Cathy |last5=Bruni |first5=Oliviero |last6=DonCarlos |first6=Lydia |last7=Hazen |first7=Nancy |last8=Herman |first8=John |last9=Adams Hillard |first9=Paula J. |last10=Katz |first10=Eliot S. |last11=Kheirandish-Gozal |first11=Leila |last12=Neubauer |first12=David N. |last13=O'Donnell |first13=Anne E. |last14=Ohayon |first14=Maurice |last15=Peever |first15=John |date=December 2015 |title=National Sleep Foundation's updated sleep duration recommendations: final report |journal=Sleep Health |volume=1 |issue=4 |pages=233–243 |doi=10.1016/j.sleh.2015.10.004 |issn=2352-7226 |pmid=29073398}}&lt;/ref&gt;

=== ماءُ جي حساسيت ===

[[ماءُ جي حساسيت]] ٻار سان لاڳاپي ۽ سندس سازگار جذباتي واڌ ويجهه ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
ان جو مطلب آهي ته ماءُ يا سنڀاليندڙ ٻار جي روين ۽ اظهار تي ڌيان ڏئي، پنهنجي ذاتي مزاج يا احساسن جي بنياد تي انهن کي غلط نه سمجهي، صورتحال مطابق فوري ردعمل ڏيکاري ۽ اهڙو جواب ڏئي جيڪو ٻار جي ظاهر ڪيل ضرورتن ۽ حالتن سان مطابقت رکي.
همدردي، مناسب سمجهه ۽ بروقت جوابن جي ذريعي هڪ محفوظ [[وابستگي جو نظريو|وابستگي]] پيدا ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;KS2010&quot;&gt;{{cite web |first=Kathrin |last=Keller-Schuhmacher |year=2010 |url=http://www.f-netz.ch/files/downloads/bdd914a66d88396709589536fbf79ede/bindung-text-mit-folien-referat-freiburg-10_11_08.pdf |title=Bindung – von der Theorie zur Praxis: worauf kommt es an? |at=Presentation at the AWO Symposium of 8 November 2010, Freiburg im Breisgau |access-date=31 December 2020 |archive-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623122611/http://www.f-netz.ch/files/downloads/bdd914a66d88396709589536fbf79ede/bindung-text-mit-folien-referat-freiburg-10_11_08.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Johnson2006&quot;&gt;{{cite web |first=Helmut |last=Johnson |year=2006 |url=http://www.institut-johnson.de/pdf/bindungsstoerungen.pdf |title=Bindungsstörungen Material zur Systemischen Arbeit in Erziehung und Betreuung |access-date=2020-12-31 |archive-date=2011-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120050434/http://www.institut-johnson.de/pdf/bindungsstoerungen.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kasten&quot; /&gt;
پنهنجين بنيادي ضرورتن مطابق ٻار فطري طور ماءُ يا بنيادي سنڀاليندڙ جي ويجهو رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ اهڙي طرح ٻنهي جي وچ ۾ وابستگي وڌيڪ مضبوط ٿيندي آهي.
جڏهن ٻار ماءُ کان جدا ڪيو ويندو آهي ته هو روئڻ ۽ جسماني حرڪتن ذريعي احتجاج ظاهر ڪندو آهي.

=== ٻيا ===

[[File:Umwotsi.jpg|thumb|يوگانڊا جو هڪ ٻار چُلهن سان کيڏي رهيو آهي]]

[[ٻار کي جسم سان کڻي هلڻ]] کير پياڪن تي سڪون بخش اثر رکي ٿو.
2013ع جي هڪ تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جيڪي ٻار [[جهولي]] ۾ رکيا ويا، اهي وڌيڪ رنا، وڌيڪ هٿ پير هلايا ۽ سندن [[دل جي ڌڙڪن]] وڌي وئي، جيڪا دٻاءُ جي نشاني هئي.
ان جي ابتڙ، اهي ٻار جن کي سندن ماءُ کنيو ۽ هلندي ڦرندي پاڻ سان گڏ رکيو، اهي نمايان طور وڌيڪ پُرسڪون ٿي ويا.
رڳو ٻانهن ۾ بيهاري رکڻ جو اثر جهولي ۾ رکڻ ۽ هلندي کڻي هلڻ جي وچ واري درجي جو هو.&lt;ref name=&quot;pmid23602481&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Esposito G, Yoshida S, Ohnishi R, Tsuneoka Y, Rostagno Mdel C, Yokota S, Okabe S, Kamiya K, Hoshino M, Shimizu M, Venuti P, Kikusui T, Kato T, Kuroda KO | title = Infant calming responses during maternal carrying in humans and mice | journal = Current Biology | volume = 23 | issue = 9 | pages = 739–45 | date = May 2013 | pmid = 23602481 | doi = 10.1016/j.cub.2013.03.041| doi-access = free | bibcode = 2013CBio...23..739E }}&lt;/ref&gt;

1986ع ۾ ٿيل هڪ بي ترتيب ڪنٽرول ڪيل مطالعي مان اڳ ئي ظاهر ٿي چڪو هو ته ٻار کي جسم سان کڻي هلڻ (مثال طور [[ٻار کڻڻ واري پٽي]] ۾) ٻارن کي وڌيڪ مطمئن بڻائيندو آهي ۽ سندن روئڻ کي گهٽائيندو آهي.&lt;ref&gt;{{citation|surname1=Urs Hunziker, Ronald Barr|periodical=Pediatrics|title=Increased Carrying Reduces Infant Crying: A Randomized Controlled Trial|volume=77|issue=5|at=pp.&amp;nbsp;641–648|issn=0031-4005|pmid=3517799|date=1986-05-01|url=https://pediatrics.aappublications.org/content/77/5/641|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202182047/https://pediatrics.aappublications.org/content/77/5/641|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
کير پياڪن جي خوراڪ بابت، [[ماءُ جو کير پيارڻ]] سڀني وڏين ٻارڙن جي صحت سان لاڳاپيل تنظيمن طرفان سفارش ڪيل طريقو آهي.&lt;ref name=&quot;AAP_Policy&quot; /&gt;

ڪيترين ئي [[هوائي ڪمپني|ھوائي ڪمپنين]] ۾ ستن ڏينهن کان گهٽ عمر وارن ٻارن کي (ملڪي اڏامن لاءِ) يا چوڏهن ڏينهن کان گهٽ عمر وارن ٻارن کي (بين الاقوامي اڏامن لاءِ) جهاز ۾ سفر جي اجازت نه هوندي آهي.
[[ايشيانا ايئرلائنز]] ستن ڏينهن جي عمر وارن ٻارن کي بين الاقوامي اڏامن ۾ سفر جي اجازت ڏئي ٿي.
[[گروڊا انڊونيشيا]] چوڏهن ڏينهن کان گهٽ عمر جي ڪنهن به ٻار کي پنهنجي اڏامن ۾ سوار ٿيڻ جي اجازت نٿي ڏئي.
[[ڊيلٽا ايئر لائينز]] ستن ڏينهن کان گهٽ عمر جي ٻار کي صرف ان صورت ۾ سفر جي اجازت ڏئي ٿي جڏهن والدين وٽ طبيب طرفان جاري ڪيل سفر جي منظوري وارو خط موجود هجي.
[[اسڪائي ويسٽ]] اٺن ڏينهن کان گهٽ عمر جي ٻار کي جهاز ۾ سوار ٿيڻ جي اجازت نٿي ڏئي.&lt;ref&gt;[http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/special-travel-needs/children.html Infant Age Restrictions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326172029/http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/special-travel-needs/children.html|date=2016-03-26}}. Delta Air Lines. Retrieved on 2013-04-27.&lt;/ref&gt;

== رويو ==

=== جذباتي ارتقا ===

[[File:Being a twin means you always have a pillow or blanket handy.jpg|thumb|222x222px|اٺ مهينن جون [[غير ھڪجھڙا جاڙا ٻار|غير هڪجهڙيون جاڙيون]] ڀينرون]]

وابستگي جو نظريو بنيادي طور هڪ [[ارتقائي موافقت|ارتقائي]] ۽ [[حيواني رويي جي سائنس|حيواني روين]] تي ٻڌل نظريو آهي، جنهن موجب خوارڪ يا ٻار خطري، خوف يا پريشاني جي حالتن ۾ بقا جي مقصد لاءِ ڪنهن مخصوص سنڀاليندڙ شخص جي ''ويجهڙائي ڳوليندو'' آهي.&lt;ref name=&quot;Tronick et al.&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1037/0012-1649.28.4.568|title=The Efe forager infant and toddler's pattern of social relationships: Multiple and simultaneous|year=1992|last1=Tronick|first1=Edward Z.|last2=Morelli|first2=Gilda A.|last3=Ivey|first3=Paula K.|journal=Developmental Psychology|volume=28|issue=4|pages=568–577 }}&lt;/ref&gt;

وابستگي جي ٺهڻ کي ٻار جي ان صلاحيت جو بنياد سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ذريعي هو سڄي زندگي مختلف لاڳاپا قائم ۽ برقرار رکندو آهي.
وابستگي، محبت يا پيار جي برابر ناهي، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي گڏ موجود هوندا آهن.
وابستگي ۽ وابستگي سان لاڳاپيل [[رويو]] عام طور ڇهن مهينن کان ٽن سالن جي عمر جي وچ ۾ ترقي ڪندا آهن.
کير پياڪ ٻار انهن بالغن سان [[ٻارن ۾ وابستگي|وابستگي]] پيدا ڪندا آهن جيڪي سندن سماجي رابطن ۾ حساس، جواب ڏيندڙ ۽ مسلسل سنڀاليندڙ طور موجود رهن.
والدين جي ردعمل جي نتيجي ۾ وابستگي جا مختلف نمونا ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ''اندروني ڪم ڪندڙ نمونا'' (Internal Working Models) پيدا ڪن ٿا. اهي نمونا فرد جي مستقبل جي لاڳاپن ۾ احساسن، خيالن ۽ اميدن جي رهنمائي ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;Bretherton&quot;&gt;Bretherton, I. and Munholland, K., A. Internal Working Models in Attachment Relationships: A Construct Revisited. ''Handbook of Attachment:Theory, Research and Clinical Applications'' 1999 eds Cassidy, J. and Shaver, P., R. Guilford press {{ISBN|1-57230-087-6}}{{page needed|date=July 2015}}&lt;/ref&gt;

وابستگي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن:

* محفوظ (Secure)
* پريشان-ٻڌل (Anxious-ambivalent)
* پريشان-پاسو ڪندڙ (Anxious-avoidant)

مٿيان ٽيئي ''منظم'' نمونا سمجهيا ويندا آهن.

ان کان علاوه:

* غير منظم (Disorganized)

ڪجهه نمونا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مسئلا پيدا ڪندڙ سمجهيا ويندا آهن.

وابستگي جي کوٽ يا وابستگي قائم ڪرڻ جي صلاحيت ۾ شديد خرابي سنگين نفسياتي بيمارين جو سبب بڻجي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Child Maltreatment: Theory and Research on the Causes and Consequences of Child Abuse and Neglect|isbn = 978-0-521-37969-4|url=https://books.google.com/books?id=74gyVSJhg5oC&amp;q=baby+attachment+theory&amp;pg=PA432|access-date=21 December 2018|last1 = Cicchetti|first1 = Dante|last2 = Carlson|first2 = Vicki|date = 30 June 1989| publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;
کير پياڪ ٻار پنهنجي ماءُ، پيءُ، ڀائرن ڀينرن ۽ خاندان کان ٻاهر موجود سنڀاليندڙن سان الڳ الڳ لاڳاپا پيدا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;Klitzing K von, Simoni H, Amsler F, Burgin D: The role of the father in early family interactions. Inf Mental Health J 1999; 20: 222–37.&lt;/ref&gt;
ٻن فردن جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ وابستگي کان علاوه، ٽن فردن تي ٻڌل لاڳاپن جي سٺي معيار (ماءُ ــ پيءُ ــ کير پياڪ ٻار) کي به ٻار جي ذهني صحت جي ارتقا لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10216817&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = von Klitzing K, Simoni H, Bürgin D | title = Child development and early triadic relationships | journal = The International Journal of Psychoanalysis | volume = 80 ( Pt 1) | pages = 71–89 | date = February 1999 | pmid = 10216817 | doi = 10.1516/0020757991598576 | doi-broken-date = 17 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid28682511&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = von Klitzing K, Bürgin D | title = Parental capacities for triadic relationships during pregnancy: Early predictors of children's behavioral and representational functioning at preschool age | journal = Infant Mental Health Journal | volume = 26 | issue = 1 | pages = 19–39 | date = January 2005 | pmid = 28682511 | doi = 10.1002/imhj.20032 }}&lt;/ref&gt;

=== آوازن ڏانهن ردعمل ===

کير پياڪ ٻار نانگ جي سسڪار، بالغن جي ڪاوڙيل آوازن، باهه جي ٽڙٽڙاهٽ، گجگوڙ ۽ ٻين ٻارن جي روئڻ جي آوازن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن.
اهڙن آوازن کي ٻڌڻ وقت سندن دل جي ڌڙڪن گهٽجي ويندي آهي، اکيون وڌيڪ ڇنڀينديون آهن، ۽ هو ڳالهائيندڙ شخص يا والدين ڏانهن وڌيڪ رخ ڪندا آهن.
اهي سڀئي نشانيون ظاهر ڪن ٿيون ته ٻار وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو آهي.
محققن جو خيال آهي ته اهو خطري جي سڃاڻپ لاءِ هڪ ارتقائي ردعمل آهي.
ٻارن جي آوازن جي صحيح جڳهه سڃاڻڻ جي صلاحيت سندن زندگيءَ جي پهرين سال دوران آهستي آهستي وڌيڪ بهتر ۽ نفيس ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Erlich |first1=Nicole |last2=Lipp |first2=Ottmar V. |last3=Slaughter |first3=Virginia |title=Of hissing snakes and angry voices: human infants are differentially responsive to evolutionary fear-relevant sounds |journal=Developmental Science |year=2013 |volume=16 |issue=6 |pages=894–904 |pmid=24118715 |doi=10.1111/desc.12091 }}&lt;/ref&gt;

== صحت جا مسئلا ==

=== بيماريون ===

{{Further|نيونيٽالاجي}}

کير پياڪ يا شير خوار ٻار پيدائش کان پوءِ [[رحم کان ٻاهر واري زندگيءَ سان موافقت]] جي ڪيترن ئي مرحلن مان گذري رهيو هوندو آهي، ۽ سندس جسماني نظام، جهڙوڪ [[مدافعتي نظام]]، اڃا مڪمل طور تي ترقي يافته نه هوندا آهن.
نيونيٽل (پيدائش کان پوءِ جي شروعاتي) مرحلي دوران هيٺيون بيماريون خاص اهميت رکن ٿيون:

* [[نيونيٽل يرقان]]
* [[خوارڪ جي ساهه کڻڻ واري تڪليف جو سنڊروم]]
* [[نيونيٽل لوپس ايريٿيماٽوسس]]
* [[نيونيٽل آشوبِ چشم]]
* [[نيونيٽل ڌنڌر]]
* [[نيونيٽل سيپسس]]
* [[نيونيٽل آنتي رڪاوٽ]]
* [[خوش خيمه نيونيٽل دورا]]
* [[نيونيٽل ذيابطيس ميليٽس]]
* [[نيونيٽل ايلو اميون ٿرومبوسائيٽوپينيا]]
* [[نيونيٽل هرپس سمپليڪس]]
* [[نيونيٽل هيموڪروميٽوسس]]
* [[نيونيٽل ميننجائٽس]]
* [[نيونيٽل هيپاٽائيٽس]]

=== شرحِ اموات ===

{{Main|کير پياڪ ٻارن جي شرحِ اموات}}

[[File:Babyimmunization.jpg|thumb|[[بنگلاديش]] ۾ هڪ کير پياڪ ٻار کي حفاظتي ٽِڪو لڳايو پيو وڃي]]

کير پياڪ ٻارن جي شرحِ اموات مان مراد زندگيءَ جي پهرين سال دوران ٻار جي وفات آهي. ان کي عام طور هر 1,000 جيئري ڄمندڙ ٻارن تي ٿيندڙ اموات جي تعداد طور ظاهر ڪيو ويندو آهي (خوارڪ جي شرحِ اموات). 

کير پياڪ ٻارن جي موت جا اهم سبب هي آهن:

* [[پاڻيءَ جي کوٽ]]
* [[وچڙندڙ بيماري]]
* [[پيدائشي جسماني نقص]]
* [[اوچتو خوارڪ موت سنڊروم]] (SIDS)&lt;ref&gt;{{cite book | last = Garrett | first = Eilidh | title = Infant Mortality: A Continuing Social Problem | publisher = Ashgate Pub Co | year = 2007 | isbn = 978-0-7546-4593-1 }}{{page needed|date=July 2015}}&lt;/ref&gt;

هي وباياتي اشاري کي ڪنهن ملڪ جي صحت جي سارسنڀال جي سطح ماپڻ لاءِ تمام اهم معيار سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سڌي طرح کير پياڪن، ۽ ان کان وڏن ٻارن ۽ حامله عورتن جي [[صحت]]، طبي سهولتن تائين رسائي، سماجي ۽ معاشي حالتن ۽ [[عوامي صحت]] جي عملن سان لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Hertz E, Hebert JR, Landon J | title = Social and environmental factors and life expectancy, infant mortality, and maternal mortality rates: results of a cross-national comparison | journal = Soc Sci Med | volume = 39 | issue = 1 | pages = 105–14 | date = July 1994 | pmid = 8066481 | doi = 10.1016/0277-9536(94)90170-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Etchegoyen G, Paganini JM | title = The relationship between socioeconomic factors and maternal and infant health programs in 13 Argentine provinces | language = es | journal = Rev Panam Salud Publica | volume = 21 | issue = 4 | pages = 223–30 | date = April 2007 | pmid = 17612466 | doi = 10.1590/S1020-49892007000300005 | url = http://www.scielosp.org/pdf/rpsp/v21n4/05.pdf | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20180421234341/https://scielosp.org/pdf/rpsp/v21n4/05.pdf | archive-date = 2018-04-21 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
قومي دولت ۽ سٺي صحت جي وچ ۾ هڪ مثبت لاڳاپو موجود آهي.

دنيا جا مالدار ۽ صنعتي ملڪ، جهڙوڪ [[ڪينيڊا]]، [[برطانيه]]، [[آمريڪا]] ۽ [[جاپان]]، پنهنجي قومي بجيٽ جو وڏو حصو صحت جي سارسنڀال تي خرچ ڪندا آهن.
ان جي نتيجي ۾ انهن جا صحت جا نظام تمام گهڻو ترقي يافته هوندا آهن، جتي وڏي تعداد ۾ طبيب، نرسون ۽ ٻيا صحت جا ماهر عوام جي خدمت ڪندا آهن.
انهيءَ ڪري انهن ملڪن ۾ کير پياڪن جي شرحِ اموات گهٽ هوندي آهي.
ٻئي طرف، اهڙا ملڪ جهڙوڪ [[ميڪسيڪو]]، جيڪي صحت جي شعبي تي پنهنجي بجيٽ جو نسبتاً گهٽ حصو خرچ ڪندا آهن، اتي شرحِ اموات وڌيڪ هوندي آهي.
ان جو هڪ سبب اهو به هوندو آهي ته عام آبادي جي صحت جو معيار نسبتاً گهٽ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Brym|first=Robert|title=Sociology: Your Compass for a New World|year=2007|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|page=546|isbn=978-0-495-09912-3}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪا]] ۾ کير پياڪ ٻارن جي شرحِ اموات خاص طور ڪجهه اقليتي گروهن ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي.
مثال طور، غير هسپانوي ڪاري نسل جي عورتن ۾ کير پياڪن جي شرحِ اموات 13.63 في 1,000 جيئري ڄمندڙ ٻارن هئي، جڏهن⁠تہ غير هسپانوي اڇي نسل جي عورتن ۾ اها شرح فقط 5.76 في 1,000 جيئري ڄمندڙ ٻارن هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kuehn | first1 = B. M. | title = Infant Mortality | journal = JAMA: The Journal of the American Medical Association | volume = 300 | issue = 20 | pages = 2359 | year = 2008 | doi = 10.1001/jama.2008.642 }}&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۾ مجموعي طور کير پياڪ ٻارن جي سراسري شرحِ اموات 6.8 في 1,000 جيئري ڄمندڙ ٻارن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.statehealthfacts.org/comparemaptable.jsp?ind=47&amp;cat=2 Infant Mortality Rate (Deaths per 1,000 Live Births), Linked Files, 2006–2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612103431/http://www.statehealthfacts.org/comparemaptable.jsp?ind=47&amp;cat=2 |date=2012-06-12 }}. statehealthfacts.org&lt;/ref&gt;

== ٻالڪپڻ==

ٻالڪپڻ دور [[شخصيت جي ارتقا]] ۾ هڪ انتهائي اهم مرحلو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ئي عرصي دوران بالغ شخصيت جا بنياد رکيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{citation|title=Human Growth Development and Learning |edition=2004 |page=50 |isbn=971-23-3911-4 |year=2004 |publisher=Rex Bookstore |quote=... is mainly through prespeech forms of crying, babbling, gesturing, and emotional expressions. In babyhood, understanding comes from a combination of sensory exploration, motor manipulation, and, toward the end of babyhood, from questions to answers. Babyhood is regarded as a critical period in personality development because it is the time when the foundations of adult personality are laid.}}&lt;/ref&gt;

هن مرحلي ۾ ٻار جو رابطي جو وڏو حصو اڃا لفظن کان اڳ واري انداز ۾ هوندو آهي، جهڙوڪ روئڻ، بڙبڙاهٽ، اشارا ۽ جذباتي اظهار.

ٻالڪپڻ واري دور ۾ ٻار جي سمجهه حواسن ذريعي جاچ پڙتال، جسماني حرڪتن ۽ شين کي هٿ ڪرڻ مان ترقي ڪندي آهي، ۽ هن دور جي پڇاڙيءَ تائين سوالن ۽ جوابن جي شروعاتي سمجھه به پيدا ٿيڻ لڳندي آهي.

ان جي ابتڙ، [[هلڻ سکيل ٻار]] (Toddler) جو اصطلاح اهڙي ٻار لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن پنهنجي جسم تي ايترو ضابطو حاصل ڪري ورتو هجي جو هو نسبتاً خودمختيار ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{citation|title=Developmental Psychology |page=121 |isbn=971-23-2463-X |year=1998 |publisher=Rex Bookstore |quote=However, Hurlock (1982) cites that infancy, compared to babyhood, is characterized by extreme helplessness. The word baby may likewise suggest a helpless individual; hence, the word toddler has been increasingly used to denote a baby that has achieved enough control of his body to permit relative independence, such as' moving about, feeding himself, etc. Characteristics of Babyhood The most important characteristics of babyhood are listed below: 1. It is the true foundation age ..}}&lt;/ref&gt;

مثال طور:

* پاڻ هلڻ ڦرڻ جي قابل هجي.
* پاڻ کاڌو کائڻ جي شروعات ڪري سگهي.
* روزمره جي ڪجهه سرگرمين ۾ ٻين تي گهٽ ڀاڙي.

تنهن ڪري خوارڪ وارو دور انساني واڌ ويجهه جو اهو بنيادي زمانو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن دوران ذهني، جذباتي، سماجي ۽ شخصيتي ارتقا جا بنيادي ڍانچا جڙندا آهن.

== ڪتابيات ==

* Alison Mackonochie, ''Babycare week by week, the first six months'', [[هارپرڪولنز پبلشرز]], 2007ع، 176 صفحا. ISBN 978-0007240203
* Paulien Bom ۽ Machteld Huber, ''Baby's first year: growth and development from 0 to 12 months'', فلورس بڪس، [[ايڊنبرگ]]، 2008ع، 125 صفحا. ISBN 978-086315-633-15. هي ڪتاب اصل ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ''Groeiwijzer van nul tot één jaar'' جي عنوان سان Christofoor Publishers پاران [[زائسٽ]] ۾ 1994ع ۾ شايع ٿيو.
* Harold S. Raucher (مدير)، ''Your babycare bible'', [[هيملن (ناشر)|هيملن]]، [[لنڊن]]، 2015ع، 392 صفحا. ISBN 9780600631613

== پڻ ڏسو ==

* [[کير پياڪ ٻارن سان بالغن جو رابطي وارو رويو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{wikiquote|ٻار}}
{{Wikibooks|ٻارن جي سار سنڀال ۽ ارتقا}}
{{Commons category|ٻار}}
{{Wiktionary|infant}}

* [https://www.durham.ac.uk/research/institutes-and-centres/durham-infancy-sleep-centre/ ڊرهم يونيورسٽي جو کير پياڪ ٻارن ۽ ننڊ بابت مرڪز]
* [https://web.archive.org/web/20050413194036/http://www.who.int/whr/2005/en/ عالمي صحت رپورٽ 2005 – هر ماءُ ۽ ٻار کي اهميت ڏيو]
* [http://www.uic.edu/com/eye/LearningAboutVision/EyeFacts/BabyEyes.shtml کير پياڪ ٻار جي نظر] – [[ايلي نواءِ يونيورسٽي]]
* {{cite book |last1=Simkin |first1=Penny |last2=Whalley |first2=Janet |last3=Keppler |first3=Ann |date=1991 |title=Pregnancy, Childbirth and the Newborn: The Complete Guide |edition=Revised |publisher=Meadowbook Press |isbn=978-0-88166-177-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/pregnancychildbi1993simk }}

{{s-start}}
{{s-bef|before=[[جنين]]}}
{{s-ttl|title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]|years=کير پياڪ ٻار وارو دور}}
{{s-aft|after=[[هلڻ سکيل ٻار]] وارو دور}}
{{s-end}}

{{Infants and their care}}
{{Pregnancy}}
{{Humandevelopment}}
{{Authority control}}

[[زمرو:کير پياڪ ٻار وارو دور]]

[[hr:Novorođenče]]</text>
      <sha1>hkk15ozehp889zikyxvb5vmmzh649nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>موشي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99162</id>
    <revision>
      <id>387583</id>
      <parentid>387252</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>387583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6184" sha1="ss84umna7q7p2tt5js50r68334kkzn0" xml:space="preserve">{{Short description|فرانسيسي موٽر گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپني}}

[[File:Emblem Mochet.JPG|thumb|right|موشي جو نشان]]
[[File:Mochet 1947.JPG|thumb|right|1947ع جو موشي]]
[[File:Mochet CM Luxe.jpg|thumb|1950ع جو موشي سي ايم لَڪس]]
[[File:Mochet 1957.JPG|thumb|right|1957ع جو موشي]]

'''موشي''' (Mochet) هڪ فرانسيسي موٽر گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپني هئي.

جارج موشي تقريباً 1946ع ڌاري [[پوتو]] ۾ واقع پنهنجي ڪارخاني (68، رو روڪ-دي-فيلو) تي ننڍيون سائيڪل-ڪارون ٺاهڻ شروع ڪيون. هي عمارت هاڻي ڊاهي پٽ ڪئي وئي آهي. 1952ع تائين ڪمپني وڌيڪ جديد شڪل واري ٻن سيٽن واري ننڍين ڪارن ۽ طاقتور ٻه ڦيٿن وارين سوارين جي تياري ڪرڻ لڳي.
1958ع ۾، تقريباً 3,000 گاڏيون تيار ڪرڻ کان پوءِ، ڪمپني جي پيداوار بند ٿي وئي.

== تاريخ ==

جارج موشي هي ڪاروبار پنهنجي پيءُ '''چارلس موشي''' (1880–1934ع) کان ورثي ۾ حاصل ڪيو.
چارلس موشي جي اڳواڻيءَ ۾ ڪمپني پهرين عالمي جنگ کان پوءِ ٻارن لاءِ پيرن سان هلندڙ رانديڪي ڪارون تيار ڪندي هئي.
1924ع کان 1934ع تائين ڪمپني ''[[ويلوڪار]]'' نالي هلڪي وزن واري پيرن سان هلندڙ سائيڪل-ڪار به تيار ڪئي.
1934ع ۾ ڪمپني جي انقلابي ''ويلو-ويلوڪار'' ليٽيل انداز واريون سائيڪلون (Recumbent bicycles) مشهور سائيڪل سوار [[فرانسيس فور]] جي هٿان رفتار جا نوان رڪارڊ قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون.
ان کان پوءِ [[بين الاقوامي سائيڪلنگ اتحاد]] انهن سائيڪلن کي مقابلي وارين ريسن مان خارج ڪري ڇڏيو.
چارلس موشي جلد ئي وفات ڪري ويو.

== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ==

چارلس موشي جي وفات کان پوءِ به ڪمپني ليٽيل سائيڪلن ۽ سائيڪل-ڪارن جي پيداوار جاري رکي.
ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۾ پيٽرول جي کوٽ سبب اهي گاڏيون گهڻي مقبوليت ماڻي ويون.
جنگ کان پوءِ جارج موشي ڪمپني کي ننڍين موٽر ڪارن (Microcars) جي پيداوار ڏانهن منتقل ڪيو.
اهڙيءَ ريت جنگ کان پوءِ جو ڪاروبار دراصل چارلس موشي جي قائم ڪيل ڪاروبار جو ئي تسلسل هو.

== سي ايم گرانڊ لَڪس ==

1953ع لاءِ متعارف ڪرايل '''ٽائيپ سي ايم گرانڊ لَڪس''' ۾ اڳ وارو 125 سي سي انجڻ برقرار رکيو ويو.
ان سان گڏ هڪ نئون ''پونٽون'' طرز جو جسم شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ هيڊ لائيٽون اڳين پاسن ۾ لڳايون ويون هيون.
هاڻي موشي عام ڪار وانگر ڏسڻ ۾ ايندي هئي، پر ان جي ماپ گهڻي ننڍي هئي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot;|خصوصيت
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot;|ماپ
|-
|ڊيگهه
|2550 ملي ميٽر
|-
|ويڪر
|1130 ملي ميٽر
|-
|ويل بيس
|1700 ملي ميٽر
|-
|سامهون ڦيٿن جو فاصلو
|980 ملي ميٽر
|}

هن جي شڪل پهرين عالمي جنگ کان اڳ چارلس موشي جي ٺاهيل ٻارن جي پيرن سان هلندڙ ڪارن جهڙي لڳندي هئي.
جيتوڻيڪ ٻاهريون جسم جديد بڻايو ويو هو، پر ويل بيس ۽ ڦيٿن جي ترتيب پراڻي ''ٽائيپ K'' سائيڪل-ڪار جهڙي ئي رهي.&lt;ref name=&quot;Automobilia1953&quot;&gt;{{cite book |title=Toutes les Voitures Françaises 1953 (Salon Paris oct 1952) |publisher=Histoire &amp; collections |year=2000 |volume=14 |location=Paris |pages=45 |section=Automobilia}}&lt;/ref&gt;

== موشي 750 ==

آڪٽوبر 1953ع ۾ [[پيرس موٽر شو]] دوران موشي هڪ وڌيڪ جديد ننڍي کليل ڇت واري ڪار (Cabriolet) پيش ڪئي.&lt;ref name=Automobilia1954&gt;{{cite book |section=Automobilia |title=Toutes les Voitures Françaises 1954 (Salon Paris oct 1953)|volume=24| pages = 41|year = 2002|publisher=Histoire &amp; collections|location=Paris }}&lt;/ref&gt;
هي ڪار عام ننڍين ڪارن جي ماپ جي وڌيڪ ويجهو هئي.

ان ۾:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;background:#5B9BD5; color:white;&quot;|خصوصيت
! style=&quot;background:#5B9BD5; color:white;&quot;|تفصيل
|-
|انجڻ
|ٻه سلينڊر
|-
|گنجائش
|748 سي سي
|-
|طاقت
|40 هارس پاور
|}

هي انجڻ انهن موٽر سائيڪلن جي انجڻن تي ٻڌل هئي جيڪي پوليس طرفان استعمال ڪيون وينديون هيون.
تنهن هوندي به '''موشي 750''' نموني (Prototype) کان اڳتي نه وڌي سگهي ۽ ڪڏهن به واپاري پيداوار ۾ داخل نه ٿي.&lt;ref name=Automobilia1954/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ويلوموبائل]]

== حوالا ==
;نوٽس
{{Reflist}}

;ڪتابيات

* Harald H. Linz, Halwart Schrader: ''Die große Automobil-Enzyklopädie'', BLV, München 1986, {{ISBN|3-405-12974-5}}
* [[جي. اين. جارجانو]]: ''Autos. Encyclopédie complète. 1885 à nos jours.'' Courtille, 1975

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category-inline|Mochet vehicles|Mochet}}

* [http://www.mochet.org Mochet.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325072013/https://mochet.org/ |date=2022-03-25 }}

{{French bicycle manufacturers}}

[[زمرو:فرانس جون بند ٿيل موٽر گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون]]
[[زمرو:فرانس جون موٽر گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون]]
[[زمرو:فرانس جون سائيڪل ٺاهيندڙ ڪمپنيون]]
[[زمرو:ايل-دو-فرانس ۾ قائم ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>ss84umna7q7p2tt5js50r68334kkzn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪريسپينو آگوسٽينوچي (بشپ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99163</id>
    <revision>
      <id>387442</id>
      <parentid>387255</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1856ع جون فوتگيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="oqnoaghrsiojmqgoucff01cwnjycyit" xml:space="preserve">{{Short description|اطالوي بشپ}}
{{About|بشپ بابت|فوجي شخصيت بابت|ڪريسپينو آگوسٽينوچي (ميجر جنرل)}}

'''ڪريسپينو آگوسٽينوچي''' ['''Crispino Agostinucci'''](25 آڪٽوبر 1797ع – 1856ع) هڪ اطالوي [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] بشپ هو.
هو [[اوربينو]] ۾ ڄائو هو. 5 نومبر 1849ع تي کيس [[مونٽي فيلٽرو]] جو بشپ مقرر ڪيو ويو، ۽ هن 1856ع ۾ پنهنجي وفات تائين اهو عهدو سنڀاليو.&lt;ref&gt;
{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bagostc.html|title=Bishop Crispino Agostinucci †|publisher=Catholic Hierarchy|accessdate=November 2, 2010}}
&lt;/ref&gt;
5 فيبروري 1838ع تي [[سان مارينو بيسيليڪا]] جي باضابطه افتتاحي تقريب ڪريسپينو آگوسٽينوچي ۽ ريپبلڪ جي ''ڪئپٽن-ريجنٽن'' جي موجودگيءَ ۾ وڏي شان سان منعقد ڪئي وئي.
آگوسٽينوچي مقدس علمِ الهيات (سيڪرڊ ٿيالاجي) ۾ ڊاڪٽري جي ڊگري حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0s4-AAAAIAAJ&amp;pg=PA223 |author=Stanislao d'. Aloe|title=Diario del soggiorno in Napoli di Sua Santità Pio IX.|publisher=Tipografia delle Scienze|page=223|year=1850}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Agostinucci, Crispino}}

{{Italy-reli-bio-stub}}
[[زمرو:اوربينو سان تعلق رکندڙ مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:مونٽي فيلٽرو جا بشپ]]
[[زمرو:1797ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1856ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1856ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>oqnoaghrsiojmqgoucff01cwnjycyit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پارڪ -جي-ال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99182</id>
    <revision>
      <id>387730</id>
      <parentid>387299</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24954" sha1="5s5sbchmnyleoqm81q9sl4sfsg3eeec" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڏکڻ ڪوريا جو ٽيليويزن ۽ فلمي اداڪار}}


{{Infobox person
| name               = پارڪ جي-اِل
| image              = Park Ji-Il from acrofan.jpg
| caption            =
| birth_date         = {{birth year and age|1960|9}}
| birth_place        = [[بوسان ميٽروپوليٽن شهر]]، ڏکڻ ڪوريا
| alma_mater         = [[چُنگ-آنگ يونيورسٽي]]
| education          = ٿيئٽر مطالعي جي اسڪول مان گريجوئيٽ
| occupation         = {{hlist|فلمي اداڪار|ٿيئٽر اداڪار}}
| years_active       = 1995–هاڻوڪو
| agent              = S Y &amp; T
| children           =
| module      = {{Infobox Korean name/auto|child=yes|headercolor=transparent
| hangul = 박지일
| hanja  =
}}
}}

'''پارڪ جي-اِل'''[Park Ji-il ] (ڪوريائي: 박지일، پيدائش: سيپٽمبر 1960ع)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il.php|title=Park Ji-il (박지일)|access-date=March 21, 2022|website=[[HanCinema]]}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ ڪوريا جو ٿيئٽر، فلم ۽ ٽيليويزن اداڪار آهي. هو مختلف ٽي وي سلسلن ۽ فلمن ۾ پنهنجي معاون ڪردارن جي ڪري مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;profile:daum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://100.daum.net/encyclopedia/view/33XXXXX19121|title=박지일 Park Ji-il|website=Daum|access-date=March 21, 2022}}&lt;/ref&gt;

سندس وڌيڪ مشهور ڪمن ۾ 2011ع جو ٽيليويزن سلسلو ''[[دي ٿورن برڊز]]''، 2013ع جي سنسني خيز فلم ''[[دي سسپيڪٽ (2013ع ڏکڻ ڪوريائي فلم)|دي سسپيڪٽ]]'' ۽ 2017ع جو تاريخي ڊراما سلسلو ''[[دي ريبل (ڏکڻ ڪوريائي ٽي وي سلسلو)|دي ريبل]]'' شامل آهن.
هو 75 کان وڌيڪ ٽي وي سلسلن، اسٽيج ڊرامن ۽ فلمن ۾ ڪم ڪري چڪو آهي، جن ۾ 2020ع جي سياسي ڊراما فلم ''[[دي مين اسٽينڊنگ نيڪسٽ]]'' پڻ شامل آهي.
2022ع ۾ هن ٽي وي سلسلي ''[[آرٽيفيشل سٽي]]'' ۾ اداڪاري ڪئي، ۽ ان ئي سال هو ''[[ٽريسر (ٽي وي سلسلو)|ٽريسر]]'' ۽ ''[[ٿرٽي نائن]]'' ۾ پڻ نظر آيو.&lt;ref name=&quot;film1:han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Jung_Hee-tae-filmography.html?p=1|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 1|website=[[HanCinema]]|access-date=March 21, 2022}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
{{Small|ذريعو:}}&lt;ref name=&quot;profile:daum&quot; /&gt;

* بوسان ڪمرشل هاءِ اسڪول مان فراغت حاصل ڪئي
* [[ڊونگ-آ يونيورسٽي]] مان اڪائونٽنگ ۾ بيچلر ڊگري
* [[چُنگ-آنگ يونيورسٽي]] جي اسڪول آف ڊراما مان گريجوئيٽ

==فلمي فھرست==
===فلمون===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! سال
! عنوان
! ڪردار
! class=&quot;unsortable&quot; | نوٽس
! class=&quot;unsortable&quot; |{{Abbr|حوالو|حوالا}}
|-
| 1995 || ''ماءِ ڊيئر ڪِم-هونگ'' || ڪِم گي-رِم
|
|rowspan=7|&lt;ref name=&quot;film5:han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=5|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 5 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 21, 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1998 || ''اي پرامِس'' || جانگ وو-شِن
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1999 || ''[[شِري (فلم)|شِري]]'' ||
|
|-
| ''[[نوويئر ٽُو هائيڊ (1999ع فلم)|نوويئر ٽُو هائيڊ]]'' ||
|
|-
| ''[[هيپي اينڊ (1999ع فلم)|هيپي اينڊ]]'' || بئنڪ ڪلارڪ
|
|-
| 2000 || ''[[دي فاؤل ڪنگ]]'' ||
|
|-
| 2002 || ''[[چي-هوا-سيون]]'' || ڪواڪ سونگ-مِن
|
|-
| 2008 || ''[[پورٽريٽ آف اي بيوٽي]]'' || سِن هان-پيونگ
|
|rowspan=2|&lt;ref name=&quot;film4:han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=4|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 4 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 22, 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2013 || ''[[ڪميٽمينٽ (2013ع فلم)|ڪميٽمينٽ]]'' || قومي انٽيليجنس جو ڊائريڪٽر
|
|-
| ''[[دي سسپيڪٽ (2013ع ڏکڻ ڪوريائي فلم)|دي سسپيڪٽ]]'' || ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر سونگ
|
|rowspan=3|&lt;ref name=&quot;film3:han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=3|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 3 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 21, 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[وي بيڪ هوم (2013ع فلم)|وي بيڪ هوم]]'' || پوليس آفيسر لي سو
|
|-
| 2016 || ''[[دي نيٽ (2016ع فلم)|دي نيٽ]]'' || ايگزيڪيوٽو
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2017 || ''[[آرڊينري پرسن]]'' || جنرل مئنيجر لي
|
|rowspan=5|&lt;ref name=&quot;film2:han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=2|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 2 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 22, 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي فورٽريس (2017ع فلم)|دي فورٽريس]]'' || نائب چيف عالم
|
|-
| ''[[برادرز اِن هيون]]'' || ڊائريڪٽر پارڪ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2018 || ''لائيو اگين، لوو اگين'' || نمائندو ڪِم
|
|-
| ''[[دي پرنسيس اينڊ دي ميچ ميڪر]]'' || يون هيون
|
|-
| 2019 || ''اسپرنگ اگين'' || هو-مِن جو والد
|
|rowspan=3|&lt;ref name=&quot;film1:han&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020 || ''اوڪي! ميڊم'' || نارٿ پول
|
|-
| ''[[دي مين اسٽينڊنگ نيڪسٽ]]'' || ڪِم گي-هون
|
|-
|}

===ٽيليويزن سلسلا===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:1px solid #a8a8a8;&quot;
|-
! style=&quot;background:#6A5ACD; color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6A5ACD; color:white;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#6A5ACD; color:white;&quot; | ڪردار
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background:#6A5ACD; color:white;&quot; | نوٽس
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background:#6A5ACD; color:white;&quot; | حوالو
|-
| 2001
| ''[[پيانو (ٽيليويزن سلسلو)|پيانو]]'' || ||
|&lt;ref name=&quot;film5:han&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004
| ''[[سويٽ 18]]'' || هيوڪ-جون جو چاچو ||
|rowspan=6|&lt;ref name=&quot;film4:han&quot; /&gt;
|-
| ''[[توجي، دي لينڊ]]''|| چوئي چي-سو - چوئي چام-پان ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006
| ''[[گڊباءِ سولو (ٽيليويزن سلسلو)|گڊباءِ سولو]]''|| يونگ-سڪ جو مڙس ||
|-
| ''[[ڏي جو-يونگ (ٽيليويزن سلسلو)|ڏي جو-يونگ]]''|| بو جي-گوانگ ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2009
| ''[[ايمپريس چونچو]]''|| ڪِم شِم-اوم ||
|-
| ''[[اسٽائل (ٽيليويزن سلسلو)|اسٽائل]]''|| لي سڪ-چانگ ||
|-
| 2011
| ''[[دي ٿورن برڊز (2011ع ٽيليويزن سلسلو)|دي ٿورن برڊز]]'' || چوئي جونگ-دال||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002079873 |title=종영 '가시나무새', 한혜진·김민정 화해 '해피엔딩' |trans-title='Thorn Bird', Han Hye-jin and Kim Min-jung reconciliation 'Happy Ending' |author=Moon Wan-sik |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=May 5, 2011|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2012
| ''[[12 سائنز آف لو]]''|| چان-سنگ || ||
|-
| ''[[لو رين]]''|| ڪِم چانگ-مو || ||
|-
| ''گھوسٽ''|| ڊائريڪٽر مون|| ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2013
| ''[[دي وائرس (ٽيليويزن سلسلو)|دي وائرس]]''|| ڊائريڪٽر مون|| ||
|-
| ''[[ايمپائر آف گولڊ]]''|| ڪانگ هو-يون|| ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/213/0000364501 |title='황금의제국' 이요원, 박지일 정체 폭로하며 김미숙 뒤통수 |trans-title='Empire of Gold' Lee Yo-won, Park Ji-il's identity revealed and Kim Mi-sook's back |author=Ha Su-na |work=TV Report|publisher=[[نيور]]|date=August 21, 2013|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2014
| ''[[جيونگ دو-جيون (ٽيليويزن سلسلو)|جيونگ دو-جيون]]''|| [[يي سيڪ]]|| ||
|-
| ''[[ايمرجنسي ڪپل]]''
| يون سونگ-گِل||
|
|-
| ''[[دي گريٽسٽ ميريج]]''
| سيو هوئي-پيونگ||
|
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | 2015
| ''[[هوگوز لو]]''
| بيون ڪانگ-سي||
|
|-
| ''[[دي جِنگبيروڪ: اَ ميموائر آف اِمجن وار]]''
| گوبونگ سونگ اِڪ-پِل||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.newsen.com/news_view.php?uid=201502220214487410 |title=[결정적장면]'징비록' 박지일, 정적 류성룡 앞 광기 웃음 |trans-title= [Decisive Scene] Ji-il Park of 'Jingbirok', mad laughter in front of static Ryu Seong-ryong|author=Kim Min-ji |work=Newsen|date=February 22, 2015|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[اسپلينڊڊ پوليٽڪس]]''
| ڪِم جي-نام||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0002725208 |title='화정' 정명공주-광해군-영창대군, 대립구도 한눈에 들어오는 인물관계도 보니... |trans-title='Hwajeong' Princess Jeongmyeong-Gwanghae-gun-Youngchangdaegun, Daejeon-gu also saw the character relationship at a glance... |author=Oh Hwan-hee |work=[[اسپورٽس چوسن]]|publisher=[[نيور]]|date=April 26, 2015|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي اسڪالر هو واڪس دي نائيٽ]]''
| ڪِم سونگ-يول جو والد|| مهمان ڪردار
|
|-
| ''[[اسيمبلي (ٽيليويزن سلسلو)|اسيمبلي]]''|| اوه سي-چانگ || خصوصي شرڪت ||
|-
| ''[[لاسٽ (ٽيليويزن سلسلو)|لاسٽ]]''||  || ||
|-
| ''[[دي وليج: آچياراز سيڪريٽ]]''|| پارڪ چون-سِڪ || ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2016
| ''[[هيپي هوم (ٽيليويزن سلسلو)|هيپي هوم]]'' || لي سيوڪ-هو||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|author= Yoo Ji-hoon|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/057/0000944940 |title='가화만사성' 박지일, 유현기에 &quot;이상우 데리고 와달라&quot; 부탁 |trans-title='Everything in Love' Park Ji-il and Yoo Hyun-gi ask, &quot;Please bring Lee Sang-woo to me&quot; |work=[[ميئل براڊڪاسٽنگ نيٽ ورڪ]]|via=[[نيور]]|date=April 16, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي رايل گيمبلر]]''|| لي اِ-ميونگ || ||
|-
| ''[[انٽرٽينر (ٽيليويزن سلسلو)|انٽرٽينر]]''|| || ||
|-
| 2016–2017
| ''[[دي ليجنڊ آف دي بلو سي]]'' || مئنيجر نام||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002577578 |title='푸른바다' 이민호, 전지현 지키기 돌입..박지일 실마리 되나 |trans-title='Blue Sea' Lee Min-ho, Jeon Ji-hyun start protecting.. Is there a clue to Park Ji-il? |author= Yoon Sang-geun|work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=December 15, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | 2017
| ''[[گڊ مئنيجر]]'' || شعبي جو سربراهه چوئي اِڪ-جونگ||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000247180 |title= '김과장' 박지일, 준호 잡으러 왔다...'긴장감 UP'|trans-title='Chief Kim' Park Ji-il, came to catch Jun-ho... 'Tension UP' |author=Hyun Ji-min |work=Ten Asia|publisher=[[نيور]]|date=March 23, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي ريبل (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|دي ريبل]]'' || لي سي-جوا||
|rowspan=4|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0002969425 |title=박지일, MBC '돈꽃' 출연 확정...차기 대권주자 役(공식) |trans-title= Park Ji-il confirmed to appear in MBC's 'Money Flower'... Next presidential nominee 役 (official)|author=Jang Woo-young|work=[[هيرلڊ پاپ]]|publisher=[[نيور]]|date=October 17, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ڊيوئل (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|ڊيوئل]]'' || پارڪ سان-يونگ||
|-
| ''[[هوسپيٽل شپ (ٽيليويزن سلسلو)|هوسپيٽل شپ]]'' || سيول جي-چان||
|-
| ''[[مني فلاور]]'' || نا گي-چُل||
|-
| ''[[لائيو اپ ٽو يور نيم]]'' || چونگ وادا||
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | 2018
| ''[[ڪوئين آف مسٽري 2]]'' || ڪانگ بو-گڪ||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002694137 |title=[★밤TView]'추리2' 권상우, 박지일 설계로 이다희 살해범 누명 |trans-title=[★Night TView] 'Mystery 2' Kwon Sang-woo, Park Ji-il's design and Lee Da-hee murderer framed |author=Lee Hyun-kyung |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=April 19, 2018|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[لائيو (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|لائيو]]''|| هان جيونگ-او جو حياتياتي والد|| خصوصي شرڪت
|
|-
| ''[[پارٽنرز فار جسٽس]]'' || پيو يو-سونگ|| سيزن 1
|
|-
| ''[[لو ٽو دي اينڊ]]'' || يون سانگ-مِن||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/213/0001062743 |title='끝까지 사랑' 박지일 사망... 홍수아 죄책감 느꼈다 |trans-title='Love to the end' Park Ji-il died... Hong Soo-ah felt guilty |author=Lee Hye-mi |work=TV Report|publisher=[[نيور]]|date=October 5, 2018|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي ٿرڊ چارم]]'' || جون-يونگ جو والد||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000017837 |title=박지일 '부드러운 미소~' [포토엔HD] |trans-title=Park Ji-il 'soft smile~' [Photon HD] |author= Yoo Yong-joo|work=Newsen|publisher=[[نيور]]|date=November 17, 2018|access-date=March 22, 2022 |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ويئر اسٽارز لينڊ]]'' || سيو اِن-وو جو والد (بي گهر ماڻهو)||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000355508 |title=헤어나올 수 없는 마력의 '여우각시별', 후반부 관전포인트 셋 |trans-title='Fox Stars' of magical power that cannot be escaped, three observation points in the second half |author=Kim Ji-won |work=Ten Asia|publisher=[[نيور]]|date=October 30, 2018|access-date=March 23, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2019
| ''[[ٽچ يور هارٽ]]'' || ڪون جَي-بوڪ|| خصوصي شرڪت
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.kookje.co.kr/mobile/view.asp?gbn=v&amp;code=0500&amp;key=20190308.99099003031 |title='진심이 닿다' 박지일 특별출연 '이동욱 아버지로 등장' |trans-title='Touch the truth' Park Ji-il special appearance 'Lee Dong-wook's father' |author= Lee Young-sil |work=Kukje Newspaper|date=March 8, 2019|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[نوڪدو فلاور]]'' || سونگ بونگ-گِل||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002787325 |title='녹두꽃' 박지일X김상호, 첩자로 몰려 수감..&quot;적과 연통&quot; |trans-title='Mung Bean Flower' Park Ji-il X Kim Sang-ho, imprisoned as a spy.. &quot;Communication with the enemy&quot; |author=Moonsol |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=May 31, 2019|access-date=March 23, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2020
| ''[[مني گيم (ٽيليويزن سلسلو)|مني گيم]]'' || ڪِم هو-جونگ||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002841096 |title='머니게임' 고수, 박지일과 손잡고 이성민 몰아내기 시작[별별TV] |trans-title='Money Game' Go Soo, Park Ji-il and Park Ji-il start to drive out Lee Seong-min [Byulbyeol TV] |author=Eun-song Jang |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=February 5, 2020|access-date=March 23, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[دي گيم: ٽوورڊز زيرو]]'' || نام وو-هيون||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0004459885 |title=[RE:TV] '더 게임' 임주환, 박지일 고백에 분노+고함...때늦은 사과 |trans-title=[RE:TV] 'The Game' Im Joo-hwan, Park Ji-il's confession furious + shouting... a late apology |author= Park Ha-na|work=News1|publisher=[[نيور]]|date=February 13, 2020|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[فارسٽ (ٽيليويزن سلسلو)|فارسٽ]]'' || جونگ بيونگ-هيوڪ||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0003277163 |title='포레스트' 박지일, 조보아에게 &quot;부모님 찾아뵐 때 되지 않았냐&quot; 권유 |trans-title='Forest' Park Ji-il, Jo Bo-ah &quot;Isn't it when I met my parents?&quot; |author=Lee Young-won |work=[[هيرلڊ پاپ]]|publisher=[[نيور]]|date=March 11, 2020|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[هائو ٽو باءِ اي فرينڊ]]'' || ||
|
|-
| 2020–2021 || ''[[ڊيليڊ جسٽس]]'' || ڪِم بيونگ-ڊي || ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/144/0000703870 |title='날아라 개천용' 기득권 쥔 정웅인→박지일, 권상우×배성우 흔들 반격 카드? |trans-title='Fly Gaecheon Dragon' Jung Woong-in, who holds the vested interests, → Park Ji-il, Kwon Sang-woo × Bae Seong-woo shaking counterattack card? |author=Park Hyun-sook |work=Sports Trend |publisher=[[نيور]]|date=December 2, 2020 |access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| ''[[ون دي وومن]]'' || هان ڪانگ-سِڪ||
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://m.isplus.joins.com/news/article/article.aspx?total_id=24160772 |title=종영 향해 달려가는 '원 더 우먼', 순간 최고 시청률 20.6% |trans-title='One the Woman' rushes towards the end, the highest rating at the moment is 20.6% |author=Park Jeong-sun |work=Daily Sports |date=October 31, 2021|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021–2022
| ''[[آرٽيفيشل سٽي]]'' || مِن سيونگ-سِڪ
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0003021013 |title='공작도시' 수애, 1인 시위부터 오토바이 사고까지 완벽 조작[종합] |trans-title='Peacock City' Soo Ae, perfect manipulation from one-man protests to motorcycle accidents [Comprehensive] |author=Lee Kyung-ho |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=January 14, 2022|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2022
| ''[[ٽريسر (ٽيليويزن سلسلو)|ٽريسر]]'' || بيڪ سيونگ-ريونگ
|
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=213&amp;aid=0001204308|title=첫방 '트레이서' 임시완, '돈튀호테'→구린 돈 터는 독한 놈으로...국세청 입성 [종합]|trans-title=Im Si-wan of 'Tracer' in the first episode, 'Don't Hughote' → As a venomous guy with dirty money... Entry into the National Tax Service [General]|author=Kim Eun-jung|work=TV Report |publisher=[[نيور]]|date=January 7, 2022 |access-date=March 21, 2022 |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ٿرٽي نائن]]'' || پروفيسر چا يو-هيوڪ
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000543558 |title='서른 아홉' 손예진, 1년 안식년 갖는 이유 &quot;공황장애&quot;[결정적장면] |trans-title='Thirty-nine' Son Ye-jin, the reason for having a one-year sabbatical “panic disorder” [decisive scene] |author=Seo Yuna |work=Newsen|publisher=[[نيور]]|date=February 18, 2022|access-date=March 21, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2023
|''[[ايجنسي (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|ايجنسي]]''
|چو مون-هو
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[대행사] 등장인물소개 |url=https://tv.jtbc.co.kr/cast/PR10011543/5 |access-date=January 1, 2023 |website=[[جي ٽي بي سي]] |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[ڊي لائيٽفلي ڊيسيٽ فل]]''
|شِن گي-هو
|
|
|}

===ناٽڪ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! سال
! عنوان
! مقامي عنوان
! ڪردار
! class=&quot;unsortable&quot; | نوٽس
|-
| 2004 || ''ماما ميا'' || 맘마미아 || بل
|rowspan=3|&lt;ref name=&quot;details:playdb&quot;&gt;{{Cite web|url=https://m.playdb.co.kr/Artist/PlayList/2020 |title= 박지일: 연극배우|trans-title= پارڪ جي-اِل: ناٽڪ اداڪار جون پيشڪشون|website= Play DB|access-date= March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2004 || ''سمنڊ ۽ سج'' || 바다와 양산 ||
|-
| 2005 || ''لِٽل شاپ آف هورس'' || 리틀샵 오브 호러스 || موسيقي ناٽڪ (اورِن)
|-
| 2016 || ''غم جو گيت'' || 슬픔의 노래 || پارڪ وون-هيونگ ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/421/0002361694?sid=103 |title= '남명렬·박지일' 연기 대결...연극 '슬픔의 노래' 28일 개막|trans-title='نام ميونگ-ريونگ ۽ پارڪ جي-اِل' جي اداڪاريءَ جو مقابلو... ناٽڪ 'غم جو گيت' 28 تاريخ تي شروع ٿيندو|author=Park Jeong-hwan |work= News1|publisher=[[Naver]]|date=October 28, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017 || ''يتيم'' || 오펀스 || هيرالڊ ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000515084 |title=연극 '오펀스' 한국의 알파치노 박지일 &quot;연기 스펙트럼에 새로운 빛깔 하나 추가&quot; |trans-title= ناٽڪ 'يتيم'، ڪوريا جو ال پاچينو پارڪ جي-اِل: &quot;اداڪاريءَ جي دائري ۾ هڪ نئون رنگ شامل ڪيو&quot;|author=Jeong Da-hoon |work=Seoul Economic Daily|publisher=[[Naver]]|date=September 23, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2018 || ''من سائي روم – ڪرسچنز'' || 민새롬 - 크리스천스 || پال (پادري) ||&lt;ref name=&quot;details:playdb&quot; /&gt;
|-
| 2021 || ''اينجلز اِن آمريڪا – حصو پهريون'' || 엔젤스 인 아메리카 || rowspan=2|راءِ مارڪس ڪوهن || ''[[Angels in America]]'' جو نمائندي ڪم&lt;ref name=&quot;park:theater1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0010871971?sid=103 |title= [인터뷰]박지일 &quot;배우 된 아들과 같은 무대 설레면서 비현실적&quot; |trans-title= [انٽرويو] پارڪ جي-اِل: &quot;اداڪار بڻيل پٽ سان هڪ ئي اسٽيج تي هجڻ دلچسپ ۽ غير حقيقي لڳي ٿو&quot;|author= Kang Jin-ah |work=[[Newsis]] |publisher=[[Naver]]|date=December 6, 2021|access-date= March 21, 2022 |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022 || ''اينجلز اِن آمريڪا – حصو ٻيون: پيريسٽرائيڪا'' || 엔젤스 인 아메리카-파트 투 : 페레스트로이카 ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0011061706?sid=103 |title= 국립창극단, 확진자 나와 '리어' 개막 연기...17일→22일로 |trans-title= قومي چانگ گُڪ ڪمپني ۾ متاثر شخص نڪرڻ سبب 'ليئر' جي شروعات ملتوي... 17 کان 22 تاريخ تائين|author= Kang Jin-ah |work=[[Newsis]] |publisher=[[Naver]]|date=March 14, 2022|access-date= March 21, 2022 |language=ko|quote= اداڪار جونگ ڪيونگ-هو ۽ پارڪ جي-اِل سميت سمورا فنڪار هن ۾ شامل آهن.}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022–2023 || ''يتيم'' || 오펀스 || هيرالڊ
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=003&amp;aid=0011454671|author=Kang Jin-ah|title=젠더 프리 캐스팅 연극 '오펀스', 남명렬·박지일·추상미 합류|trans-title= جينڊر-فري ڪاسٽنگ واري ناٽڪ 'يتيم' ۾ نام ميونگ-ريونگ، پارڪ جي-اِل ۽ چو سانگ-مي شامل|publisher=[[Newsis]] |via=[[Naver]]|date=October 4, 2022|access-date=October 13, 2022|language=ko}}&lt;/ref&gt;
|}

{{Clear}}

==حوالا==

{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* {{HanCinema person|Park_Ji-il}}
* [http://www.playdb.co.kr/artistdb/detail.asp?ManNo=2020 پَارڪ جي-اِل، پلي ڊي بي تي]
* [https://www.kmdb.or.kr/eng/db/per/00000755 پَارڪ جي-اِل]، ڪي ايم ڊي بي تي
* [https://movie.daum.net/person/main?personId=10142 پَارڪ جي-اِل، ڊائوم تي] {{In lang|ko}}
* {{IMDb name|1137616}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:پارڪ، جي-اِل}}
[[Category:21هين صديءَ جا ڏکڻ ڪوريائي مرد اداڪار]]
[[Category:بوسان جا مرد اداڪار]]
[[Category:ڏکڻ ڪوريا جا مرد ٽيليويزن اداڪار]]
[[Category:ڏکڻ ڪوريا جا مرد فلمي اداڪار]]
[[Category:زنده ماڻهو]]
[[Category:1960ع ۾ جنم وٺندڙ]]
[[Category:چُنگ-اَنگ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[Category:ڏکڻ ڪوريا جا اسٽيج اداڪار]]
[[Category:ڊونگ-آ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:1960ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>5s5sbchmnyleoqm81q9sl4sfsg3eeec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿامس فٽزجيرالڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99192</id>
    <revision>
      <id>387519</id>
      <parentid>387315</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1834ع جون فوتگيون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="sud5d5t5661zvylkp16xitz79lylyua" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آئرش سياستدان ۽ غلامن جو واپاري}}

'''ٿامس فٽزجيرالڊ''' (وفات آڪٽوبر/نومبر 1834ع) هڪ آئرش سياستدان ۽ غلامن جو واپاري هو.
فٽزجيرالڊ واپاري طور ڪم ڪيو ۽ [[ويسٽ انڊيز]] ۾ دولتمند ٿيو.  سينٽر فار دي اسٽڊي آف دي ليگسيز آف برٽش سليوري موجب هو شايد [[ڊيميرارا]] ۾ رچمنڊ هل جو مالڪ هو، ۽ 1807ع تائين ان نوآباديءَ ۾ غلامن جو عامل پڻ هو.&lt;ref name=&quot;ucl&quot;&gt;{{cite web |title=Thomas Fitzgerald |url=https://www.ucl.ac.uk/lbs/person/view/2146638431 |website=Centre for the Study of the Legacies of British Slavery |publisher=University College London |access-date=22 September 2022}}&lt;/ref&gt;

1823ع ۾، فٽزجيرالڊ آئرلينڊ واپس آيو، جتي هن [[ڪائونٽي لاوٿ]] ۾ فِين ويلي خريد ڪئي.&lt;ref name=&quot;ucl&quot; /&gt;  [[1832ع برطانوي عام چونڊون|1832ع جي برطانوي عام چونڊن]] ۾، هن [[ڪائونٽي لاوٿ (برطانوي پارلياماني تڪ)|ڪائونٽي لاوٿ]] مان [[ريپيل ايسوسيئيشن]] لاءِ بيٺو، ۽ چونڊ کٽيائين.  هو 1834ع ۾، اڃا عهدي تي هوندي، وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;stenton&quot;&gt;{{cite book |last1=Stenton |first1=Michael |title=Who's Who of British Members of Parliament |volume=1 |date=1976 |publisher=Harvester Press |location=Hassocks |isbn=0855272198 |page=141}}&lt;/ref&gt;

فٽزجيرالڊ کي ٻه پٽ هئا: ٿامس ڪرسٽوفر، ۽ [[پرسي هيڌرنگٽن فٽزجيرالڊ]].&lt;ref name=&quot;ucl&quot; /&gt;

==حوالا==
&lt;references /&gt;

{{S-start}}
{{s-par|uk}}
{{succession box
 | title  = [[برطانيا جو پارليامينٽ ميمبر|پارليامينٽ ميمبر]]، [[ڪائونٽي لاوٿ (برطانوي پارلياماني تڪ)|لاوٿ]] لاءِ
 | years  = 1832 &amp;ndash; 1834
 | before   = [[پيٽرڪ بيللو، پهريون بيرن بيللو|پيٽرڪ بيللو]]&lt;br/&gt;[[رچرڊ ليلر شيل]]
 | with  = [[رچرڊ بيللو]]
 | after  = [[پيٽرڪ بيللو، پهريون بيرن بيللو|پيٽرڪ بيللو]]&lt;br/&gt;[[رچرڊ بيللو]]
}}
{{S-end}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:فٽزجيرالڊ، ٿامس}}
[[Category:جنم جو سال اڻڄاتل]]
[[Category:1834ع ۾ وفات]]
[[Category:آئرش ريپيل ايسوسيئيشن جا پارليامينٽ ميمبر]]
[[Category:ڪائونٽي لاوٿ تڪن لاءِ برطانيا جي پارليامينٽ جا ميمبر (1801–1922)]]
[[Category:ڪائونٽي لاوٿ جا سياستدان]]
[[Category:19هين صديءَ جا غلامن جا واپاري]]
[[Category:برطانيا جا پارليامينٽ ميمبر 1832–1835]]

{{Ireland-politician-stub}}
[[زمرو:1834ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>sud5d5t5661zvylkp16xitz79lylyua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايسٽريلا ڊيل وائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99198</id>
    <revision>
      <id>387385</id>
      <parentid>387347</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8011" sha1="ly8co8hvdb2vyv08urrjj7nzr9dhv4i" xml:space="preserve">{{short description|ميڪسيڪي شاعره (پيدائش 1971ع)}}
'''ايسٽريلا ڊيل وائي''' (&lt;small&gt;Estrella del Valle&lt;/small&gt;) هڪ ميڪسيڪي شاعره آهي.&lt;ref name=&quot;elem&quot;&gt;{{cite book |title=Estrella del Valle |date=2017 |publisher=[[Enciclopedia de la literatura en México]] |location=Mexico |url=http://www.elem.mx/autor/datos/117805 |access-date=1 November 2024 |language=es}}&lt;/ref&gt;
هوءَ 7 سيپٽمبر &lt;small&gt;1971&lt;/small&gt;ع تي [[ميڪسيڪو]] جي شهر،  [[ڪورڊوبا، ويراڪروز|ڪورڊوبا]] ۾ ڄائي. هن [[پيڊاگوجي|تدريسيات]] (&lt;small&gt;Pedagogy&lt;/small&gt;) جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;elem&quot; /&gt;

هن تخليقي لکت جي تعليم ميڪسيڪو جي ليکڪن جي جنرل سوسائٽي، &quot;سوسيئداد خينيرال دي ايسڪريتوريس دي ميخيڪو&quot; (&lt;small&gt;SOGEM&lt;/small&gt;) مان حاصل ڪئي. سال &lt;small&gt;2000&lt;/small&gt;ع ۾ هن &quot;فابولا پيرا لوس ڪئرووس&quot; لاءِ &quot;ايفرائين هوئرتا&quot; قومي شاعري انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;elem&quot; /&gt;

سندس شاعري جو مجموعو &quot;جنريسيئون &lt;small&gt;2000&lt;/small&gt;: ٽئين هزاري ڏانهن ميڪسيڪو جو ادب&quot; (''&lt;small&gt;Generación del 2000, Literatura&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mexicana hacia el Tercer Milenio&lt;/small&gt;'') جي انتخابي مجموعي ۾ شامل ٿي چڪو آهي.

هوء هن وقت [[لاس اينجلس]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ رهائش پذير آهي.

==ڪتابيات==

* ''Bajo la luna de Aholiba'' ('''اهوليبا جي چنڊ هيٺ''')
* ''Fábula para los cuervos'' ('''ڪانوَن لاءِ آکاڻي''') (ايفرائين هوئرتا قومي شاعري انعام، گواناخواتو، 2000ع)
* ''La cortesana de Dannan'' ('''ڊانان جي درٻاري عورت''')(رامون لوپيز ويلاردي قومي شاعري انعام، 2000ع)
* ''El desierto; dolores'' ('''صحرا؛ سور''') (لاطيني آمريڪي شاعري انعام &quot;Benemérito de América&quot;، اوآخاڪا، 2003ع)
* ''Vuelo México-Los Ángeles. Puerta 23'' (''ميڪسيڪو کان لاس اينجلس جي اڏام: دروازو 23'') (ڇهين لاطيني آمريڪي ميڊيلين شهر شاعري انعام ۾ اعزازي ذڪر)

==انعام ۽ اعزاز==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cedff2;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cedff2;&quot; | انعام يا اعزاز
|-
| 2007ع
| ڇهون لاطيني آمريڪي &quot;شاعري انعام – شهر ميڊيلين&quot; ۾ اعزازي ذڪر
|-
| 2003ع
| اوآخاڪا خودمختيار يونيورسٽي جو لاطيني آمريڪي شاعري انعام &quot;Benemérito de América&quot;
|-
| 2000ع
| گواناخواتو رياست جو ايفرائين هوئرتا قومي ادبي انعام
|-
| 2000ع
| زاڪاتيڪاس يونيورسٽي جو رامون لوپيز ويلاردي قومي شاعري انعام
|-
| 1999ع
| ايلياس ناندينو قومي نوجوان شاعري انعام ۾ اعزازي ذڪر
|-
| 1998ع
| [[بين الاقوامي سروانتينو ميلو]] ۽ SOGEM پاران منقعد &quot;گارسيا لورڪا يادگاري شاعري انعام&quot;
|}

==بين الاقوامي رسالا==

* '''دي بِٽر اوليئنڊر'''، نيويارڪ
* ''بارڊرسينسز''، ٽيڪساس
* ''دي برسائيڊ رويو''
* ''ھنگر ميگزين''، نيويارڪ
* ''نيو يارڪ انٽرنيشنل پوئٽري''
* ''پيميڪن'' (آن لائين)
* ''پوئيشيا''
* ''دي وانڊرنگ ھرمٽ رويو''، نيويارڪ، وغيره

هن ٽيڪساس جي ادبي رسالي ''سلفر رور لٽريري رويو'' ۾ شاعره سلويا توماسا ريويرا جي تعارف ۽ ترجمي ۾ پڻ سهڪار ڪيو.
اپريل 2007ع ۾ ''دي بِٽر اوليئنڊر'' رسالي پنهنجي جلد 2، شمارو XIII ۾ سندس شاعريءَ جو هڪ سلسلو ۽ آمريڪي شاعر پال روٿ پاران ورتل هڪ انٽرويو شايع ڪيو.
سندس شاعري قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي شايع ٿيندڙ رسالن ۽ ادبي ضميمن ۾ ڇپجي چڪي آهي.
سندس شاعري هيٺين انتخابن ۾ پڻ شامل آهي:

* ''Antología Generación del 2000'' — ''2000ع جي نسل جو انتخابي مجموعو''
* ''Literatura hacia el tercer milenio'' — ''ٽئين هزاري ڏانهن ادب''
* ''En el rigor del vaso que la aclara el agua toma forma'' — ''ان پيالي جي صفائيءَ جي شفافيت ۾، جتي پاڻي شڪل اختيار ڪري ٿو''
* ''Homenaje de jóvenes poetas a Gorostiza'' — ''گوروستيزا کي نوجوان شاعرن جو خراجِ عقيدت''

==انتخابي مجموعا==

سندس تخليقون ڪيترن ئي اهم انتخابي مجموعن ۾ شامل ڪيون ويون آهن، جن ۾:

* ''Los Mejores Cuentos Mexicanos'' (''بهترين ميڪسيڪي ڪهاڻيون'')، جواڪين مورتيز، 2003ع
* ''Anuario de Poesía Mexicana'' (''ميڪسيڪي شاعريءَ جو ساليانو'')، چونڊ: ٽيڊي لوپيز مِل ۽ لوئس فيليپي فابري، ايف سي اي (FCE)، 2004ع
* ''Los Mejores Poemas Mexicanos'' (''بهترين ميڪسيڪي نظم'')، 2005ع وارو ڇاپو، چونڊ: فرانسسڪو هرنانديز، جواڪين مورتيز پبليڪيشن
* ''Los Mejores Poemas Mexicanos'' (''بهترين ميڪسيڪي نظم'')، 2006ع وارو ڇاپو، چونڊ: ايلسا ڪراس، جواڪين مورتيز پبليڪيشن

==وظيفا (Scholarships)==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cedff2;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cedff2;&quot; | وظيفو
|-
| 2007ع
| ويراڪروز جي رياستي فنون ۽ ثقافت فنڊ جو &quot;تخليقڪار با تجربي&quot; وظيفو
|-
| 2003ع
| قومي فنون ۽ ثقافت فنڊ جو ادبيات (افسانو) شعبي ۾ وظيفو
|-
| 2001ع
| ويراڪروز جي رياستي فنون ۽ ثقافت فنڊ جو &quot;تخليقڪار با تجربي&quot; وظيفو
|-
| 1997ع
| ويراڪروز ثقافتي اداري جو شاعري شعبي ۾ وظيفو
|}
 
==ادبي ليڪچر==

* ''بيانڊ باروڪ ادبي ۽ فني مرڪز''، فيبروري 2007ع
* ''سائراڪيوز يونيورسٽي'' (''ڪرول اپريل ميلو''، ''پوائنٽ ڪانٽيڪٽ گيلري'')، نيويارڪ، اپريل 2006ع
* ''يونيورسٽي آف دي پيسفڪ''، ڪيليفورنيا، اپريل 2006ع ۽ نومبر 2006ع
* ''بيانڊ باروڪ ادبي ۽ فني مرڪز'' (''ڊائلاگ اڪراس بارڊرز مطالعاتي سلسلو'')، وينس، ڪيليفورنيا، 2005ع
* ''ڪاسا دي لوس ٽريس منڊوس'' (''ٽن دنيائن جو گهر'')، گريناڊا، نڪاراگوا، فيبروري 2005ع

هوءَ لاس اينجلس، ڪيليفورنيا مان شايع ٿيندڙ ''ڪاگواما'' رسالي جي ايڊيٽر پڻ آهي.{{citation needed|date=November 2024}}

سندس شاعري جو انگريزي ترجمو مترجم توشيا ڪاميئي ۽ شاعر اينٿوني سائيڊمين ڪيو آهي.

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [http://www.juked.com/2006/02/shutdownbaby.asp Shut Down, Baby] – ايسٽريلا ڊيل وائي جي تخليق، توشيا ڪاميئي پاران انگريزي ترجمو

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Valle, Estrella del}}
[[زمرو:ايسٽريلا ڊيل وئلئ]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شخصيتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:1971ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ly8co8hvdb2vyv08urrjj7nzr9dhv4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪورڊوبا، ويراڪروز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99206</id>
    <revision>
      <id>387378</id>
      <parentid>387348</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6303" sha1="atmlfhd4dw3dfk8xoze1j73bkmnzdx8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=ڪورڊوبا&lt;br&gt;Córdoba|other_name=|native_name=&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;|nickname=''La ciudad de los 30 caballeros'' (The City of the Thirty Gentlemen)|settlement_type=[[شهر]]|motto=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|image_skyline={{Photomontage
| photo1a                 = Vista parque 21 de mayo córdoba veracruz.jpg
| photo2a                 = 6054-Templo de San Antonio de Padua-Córdoba, Veracruz, México-Enrique Carpio Fotógrafo-EDSC07540.jpg
| photo2b                 = Cordoba_cathedral.jpg
| photo3a                 = 4691-Portal_de_la_Gloria-Córdoba,_Veracruz,_México-Enrique_Carpio_Fotógrafo-EDSC07292.jpg
| photo3b                 = El palacio frente al sol.jpg
| spacing                 = 2
| position                = center
| color_border            = white
| color                   = white
| size                    = 280
| foot_montage            = Top: Panoramic view of Córdoba main square; Middle: San Antonio de Padua Church, [[Cathedral of Córdoba, Veracruz|Immaculate Conception Cathedral]]; Bottom: Portal de la Gloria, Córdoba Municipal Hall
}}|image_flag=|flag_size=|image_shield=Royal Coat of Arms of Cordoba of Veracruz.svg|shield_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=|pushpin_map=Mexico Veracruz#Mexico|pushpin_label_position=&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_mapsize=&lt;!-- Location ------------------&gt;|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Mexico}}|subdivision_type1=[[States of Mexico|State]]|subdivision_name1=[[Veracruz]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Mountains Region]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics -----------------&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_party=[[Morena (political party)|Morena]]|leader_title=[[Municipal president|Mayor]]|leader_name=Juan Martínez Flores|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=Founded|established_date=1618|established_title2=Municipal Status|established_date2=|established_title3=|established_date3=&lt;!-- Area    ---------------------&gt;|area_magnitude=|unit_pref=&lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=159.9|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_as_of=2020|population_footnotes=|population_total=204,721|population_density_km2=1,208.4|timezone=[[Time in Mexico|Central]] [[Central Standard Time Zone|(US Central)]]|utc_offset=-6|coordinates={{coord|18|53|39|N|96|56|05|W|region:MX|display=inline,title}}|elevation_point=of seat|elevation_m=860|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;|postal_code_type=Postal code (of seat) &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=94500|area_code=|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{in lang|es}} [http://www.cordoba.gob.mx cordoba.gob.mx]|footnotes=|name=ڪورڊوبا، ويراڪروز}}
'''ڪورڊوبا''' (Córdoba)، جيڪو سرڪاري طور تي '''هيرويڪا ڪورڊوبا جي''' نالي سان مشهور آهي، هڪ [[شھر|شهر]] ۽ ميڪسيڪو رياست ويراڪروز ۾ ساڳئي نالي جي ميونسپلٽي جو مرڪز آهي. اهو سال 1618ع ۾ قائم ٿيو هو.

هي شهر 15 بيريوز (پاڙن) تي مشتمل آهي جيڪي اتر ۾ اِشواٽلان ڊيل ڪيفي ۽ ٽوماتلان سان ۽ ڏکڻ ۾ اماتلان ڊي لاس رئيس ۽ نارنجال سان ڳنڍيل آهن. الهندي علائقو فورٽين ڊي لاس فلورس سان لڳل آهي ۽ اوڀر وارو علائقو اماتلان ڊي لاس ريس ۽ پينوئلا جي حدن سان لڳل آهي.

ڪورڊوبا جي ميونسپل علائقي جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آهي. اهو 95 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي، جن مان سڀ کان اهم سان رومن، ڪرسيرو ناسيونال، لا لوز ۽ ٽرينيڊاد پالوٽال، ۽ کولورين آهن. &lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt;

هي شهر '''ٽيهن نائٽن جو شهر''' پڻ سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو وائسراءِ فرنانڊيز ڊي ڪورڊوبا جي حڪم تي 30 اسپيني اميرن پاران قائم ڪيو ويو هو. &lt;ref name=&quot;aurelio&quot;&gt;{{Cite book |last=de los Reyes |first=Aurelio |url=https://books.google.com/books?id=FxhmIMZyXZIC&amp;pg=PA60 |title=No queda huella ni memoria?: semblanza iconográfica de una familia |publisher=Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Estéticas |year=2002 |isbn=978-968-36-8110-2 |page=60 |language=es |access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;

هي شهر پنهنجي تاريخي اهميت، پنهنجي نوآبادياتي جڳهن ۽ عمارتن، پنهنجي ثقافتي مرڪزن، پارڪن ۽ پنهنجي کاڌن ۽ مشروبن تي فخر ڪري ٿو. فورٽن، اماتلان ۽ يانگا سان گڏ، اهو الٽاس مونٽاناس علائقي ۾ اوريزابا شهر سان گڏ هڪ وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهڻ لاءِ هڪ اهم ميٽروپوليٽن علائقي جو حصو بڻجي ٿو، جنهن جي آبادي سال 2020ع تائين 335,850 ماڻهن جي هئي.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt; 

سال 2023ع ۾، ڪورڊوبا کي، ان جي ثقافتي ۽ تاريخي اهميت کي تسليم ڪندي، ميڪسيڪو جي حڪومت پاران پوئبلو ميگيڪو نامزد ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]]</text>
      <sha1>atmlfhd4dw3dfk8xoze1j73bkmnzdx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387379</id>
      <parentid>387378</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="axd8o6sutipc98bixw9z2jnsy7qfjsl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=ڪورڊوبا&lt;br&gt;Córdoba|other_name=|native_name=&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;|nickname=''La ciudad de los 30 caballeros'' (The City of the Thirty Gentlemen)|settlement_type=[[شهر]]|motto=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|image_skyline={{Photomontage
| photo1a                 = Vista parque 21 de mayo córdoba veracruz.jpg
| photo2a                 = 6054-Templo de San Antonio de Padua-Córdoba, Veracruz, México-Enrique Carpio Fotógrafo-EDSC07540.jpg
| photo2b                 = Cordoba_cathedral.jpg
| photo3a                 = 4691-Portal_de_la_Gloria-Córdoba,_Veracruz,_México-Enrique_Carpio_Fotógrafo-EDSC07292.jpg
| photo3b                 = El palacio frente al sol.jpg
| spacing                 = 2
| position                = center
| color_border            = white
| color                   = white
| size                    = 280
| foot_montage            = Top: Panoramic view of Córdoba main square; Middle: San Antonio de Padua Church, [[Cathedral of Córdoba, Veracruz|Immaculate Conception Cathedral]]; Bottom: Portal de la Gloria, Córdoba Municipal Hall
}}|image_flag=|flag_size=|image_shield=Royal Coat of Arms of Cordoba of Veracruz.svg|shield_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=|pushpin_map=Mexico Veracruz#Mexico|pushpin_label_position=&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_mapsize=&lt;!-- Location ------------------&gt;|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Mexico}}|subdivision_type1=[[States of Mexico|State]]|subdivision_name1=[[Veracruz]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Mountains Region]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics -----------------&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_party=[[Morena (political party)|Morena]]|leader_title=[[Municipal president|Mayor]]|leader_name=Juan Martínez Flores|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=Founded|established_date=1618|established_title2=Municipal Status|established_date2=|established_title3=|established_date3=&lt;!-- Area    ---------------------&gt;|area_magnitude=|unit_pref=&lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=159.9|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_as_of=2020|population_footnotes=|population_total=204,721|population_density_km2=1,208.4|timezone=[[Time in Mexico|Central]] [[Central Standard Time Zone|(US Central)]]|utc_offset=-6|coordinates={{coord|18|53|39|N|96|56|05|W|region:MX|display=inline,title}}|elevation_point=of seat|elevation_m=860|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;|postal_code_type=Postal code (of seat) &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=94500|area_code=|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{in lang|es}} [http://www.cordoba.gob.mx cordoba.gob.mx]|footnotes=|name=ڪورڊوبا، ويراڪروز}}
'''ڪورڊوبا''' (Córdoba)، جيڪو سرڪاري طور تي &quot;هيرويڪا ڪورڊوبا&quot; جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[شھر]] ۽ ميڪسيڪو جي رياست ويراڪروز ۾ ساڳئي نالي جي ميونسپلٽي جو مرڪز آهي. اهو سال 1618ع ۾ قائم ٿيو هو.

هي شهر 15 بيريوز (پاڙن) تي مشتمل آهي جيڪي اتر ۾ اِشواٽلان ڊيل ڪيفي ۽ ٽوماتلان سان ۽ ڏکڻ ۾ اماتلان ڊي لاس رئيس ۽ نارنجال سان ڳنڍيل آهن. الهندي علائقو فورٽين ڊي لاس فلورس سان لڳل آهي ۽ اوڀر وارو علائقو اماتلان ڊي لاس ريس ۽ پينوئلا جي حدن سان لڳل آهي.

ڪورڊوبا جي ميونسپل علائقي جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آهي. اهو 95 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي، جن مان سڀ کان اهم سان رومن، ڪرسيرو ناسيونال، لا لوز ۽ ٽرينيڊاد پالوٽال، ۽ کولورين آهن.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt;

هي شهر &quot;ٽيهن نائٽن جو شهر&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو وائسراءِ فرنانڊيز ڊي ڪورڊوبا جي حڪم تي 30 اسپيني اميرن پاران قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;aurelio&quot;&gt;{{Cite book |last=de los Reyes |first=Aurelio |url=https://books.google.com/books?id=FxhmIMZyXZIC&amp;pg=PA60 |title=No queda huella ni memoria?: semblanza iconográfica de una familia |publisher=Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Estéticas |year=2002 |isbn=978-968-36-8110-2 |page=60 |language=es |access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;

هي شهر پنهنجي تاريخي اهميت، پنهنجي نوآبادياتي جڳهن ۽ عمارتن، پنهنجي ثقافتي مرڪزن، پارڪن ۽ پنهنجي کاڌن ۽ مشروبن تي فخر ڪري ٿو. فورٽن، اماتلان ۽ يانگا سان گڏ، اهو الٽاس مونٽاناس علائقي ۾ اوريزابا شهر سان گڏ هڪ وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهڻ لاءِ هڪ اهم ميٽروپوليٽن علائقي جو حصو بڻجي ٿو، جنهن جي آبادي سال 2020ع تائين 335,850 ماڻهن جي هئي.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt; 

سال 2023ع ۾، ڪورڊوبا کي، ان جي ثقافتي ۽ تاريخي اهميت کي تسليم ڪندي، ميڪسيڪو جي حڪومت پاران پوئبلو ميگيڪو نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪورڊوبا، ويراڪروز]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جا شهر]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر]]</text>
      <sha1>axd8o6sutipc98bixw9z2jnsy7qfjsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387383</id>
      <parentid>387379</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ميڪسيڪو جا شهر]]; added [[Category:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6477" sha1="146o3ntjxoai6gjztkajcfu1juyjqqv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=ڪورڊوبا&lt;br&gt;Córdoba|other_name=|native_name=&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;|nickname=''La ciudad de los 30 caballeros'' (The City of the Thirty Gentlemen)|settlement_type=[[شهر]]|motto=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|image_skyline={{Photomontage
| photo1a                 = Vista parque 21 de mayo córdoba veracruz.jpg
| photo2a                 = 6054-Templo de San Antonio de Padua-Córdoba, Veracruz, México-Enrique Carpio Fotógrafo-EDSC07540.jpg
| photo2b                 = Cordoba_cathedral.jpg
| photo3a                 = 4691-Portal_de_la_Gloria-Córdoba,_Veracruz,_México-Enrique_Carpio_Fotógrafo-EDSC07292.jpg
| photo3b                 = El palacio frente al sol.jpg
| spacing                 = 2
| position                = center
| color_border            = white
| color                   = white
| size                    = 280
| foot_montage            = Top: Panoramic view of Córdoba main square; Middle: San Antonio de Padua Church, [[Cathedral of Córdoba, Veracruz|Immaculate Conception Cathedral]]; Bottom: Portal de la Gloria, Córdoba Municipal Hall
}}|image_flag=|flag_size=|image_shield=Royal Coat of Arms of Cordoba of Veracruz.svg|shield_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=|pushpin_map=Mexico Veracruz#Mexico|pushpin_label_position=&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_mapsize=&lt;!-- Location ------------------&gt;|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Mexico}}|subdivision_type1=[[States of Mexico|State]]|subdivision_name1=[[Veracruz]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Mountains Region]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics -----------------&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_party=[[Morena (political party)|Morena]]|leader_title=[[Municipal president|Mayor]]|leader_name=Juan Martínez Flores|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=Founded|established_date=1618|established_title2=Municipal Status|established_date2=|established_title3=|established_date3=&lt;!-- Area    ---------------------&gt;|area_magnitude=|unit_pref=&lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=159.9|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_as_of=2020|population_footnotes=|population_total=204,721|population_density_km2=1,208.4|timezone=[[Time in Mexico|Central]] [[Central Standard Time Zone|(US Central)]]|utc_offset=-6|coordinates={{coord|18|53|39|N|96|56|05|W|region:MX|display=inline,title}}|elevation_point=of seat|elevation_m=860|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;|postal_code_type=Postal code (of seat) &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=94500|area_code=|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{in lang|es}} [http://www.cordoba.gob.mx cordoba.gob.mx]|footnotes=|name=ڪورڊوبا، ويراڪروز}}
'''ڪورڊوبا''' (Córdoba)، جيڪو سرڪاري طور تي &quot;هيرويڪا ڪورڊوبا&quot; جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[شھر]] ۽ ميڪسيڪو جي رياست ويراڪروز ۾ ساڳئي نالي جي ميونسپلٽي جو مرڪز آهي. اهو سال 1618ع ۾ قائم ٿيو هو.

هي شهر 15 بيريوز (پاڙن) تي مشتمل آهي جيڪي اتر ۾ اِشواٽلان ڊيل ڪيفي ۽ ٽوماتلان سان ۽ ڏکڻ ۾ اماتلان ڊي لاس رئيس ۽ نارنجال سان ڳنڍيل آهن. الهندي علائقو فورٽين ڊي لاس فلورس سان لڳل آهي ۽ اوڀر وارو علائقو اماتلان ڊي لاس ريس ۽ پينوئلا جي حدن سان لڳل آهي.

ڪورڊوبا جي ميونسپل علائقي جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آهي. اهو 95 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي، جن مان سڀ کان اهم سان رومن، ڪرسيرو ناسيونال، لا لوز ۽ ٽرينيڊاد پالوٽال، ۽ کولورين آهن.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt;

هي شهر &quot;ٽيهن نائٽن جو شهر&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو وائسراءِ فرنانڊيز ڊي ڪورڊوبا جي حڪم تي 30 اسپيني اميرن پاران قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;aurelio&quot;&gt;{{Cite book |last=de los Reyes |first=Aurelio |url=https://books.google.com/books?id=FxhmIMZyXZIC&amp;pg=PA60 |title=No queda huella ni memoria?: semblanza iconográfica de una familia |publisher=Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Estéticas |year=2002 |isbn=978-968-36-8110-2 |page=60 |language=es |access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;

هي شهر پنهنجي تاريخي اهميت، پنهنجي نوآبادياتي جڳهن ۽ عمارتن، پنهنجي ثقافتي مرڪزن، پارڪن ۽ پنهنجي کاڌن ۽ مشروبن تي فخر ڪري ٿو. فورٽن، اماتلان ۽ يانگا سان گڏ، اهو الٽاس مونٽاناس علائقي ۾ اوريزابا شهر سان گڏ هڪ وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهڻ لاءِ هڪ اهم ميٽروپوليٽن علائقي جو حصو بڻجي ٿو، جنهن جي آبادي سال 2020ع تائين 335,850 ماڻهن جي هئي.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt; 

سال 2023ع ۾، ڪورڊوبا کي، ان جي ثقافتي ۽ تاريخي اهميت کي تسليم ڪندي، ميڪسيڪو جي حڪومت پاران پوئبلو ميگيڪو نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪورڊوبا، ويراڪروز]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر]]</text>
      <sha1>146o3ntjxoai6gjztkajcfu1juyjqqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387384</id>
      <parentid>387383</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6600" sha1="s142f2xg85pjwg88s35p5c200vbupoq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=ڪورڊوبا&lt;br&gt;Córdoba|other_name=|native_name=&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;|nickname=''La ciudad de los 30 caballeros'' (The City of the Thirty Gentlemen)|settlement_type=[[شهر]]|motto=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|image_skyline={{Photomontage
| photo1a                 = Vista parque 21 de mayo córdoba veracruz.jpg
| photo2a                 = 6054-Templo de San Antonio de Padua-Córdoba, Veracruz, México-Enrique Carpio Fotógrafo-EDSC07540.jpg
| photo2b                 = Cordoba_cathedral.jpg
| photo3a                 = 4691-Portal_de_la_Gloria-Córdoba,_Veracruz,_México-Enrique_Carpio_Fotógrafo-EDSC07292.jpg
| photo3b                 = El palacio frente al sol.jpg
| spacing                 = 2
| position                = center
| color_border            = white
| color                   = white
| size                    = 280
| foot_montage            = Top: Panoramic view of Córdoba main square; Middle: San Antonio de Padua Church, [[Cathedral of Córdoba, Veracruz|Immaculate Conception Cathedral]]; Bottom: Portal de la Gloria, Córdoba Municipal Hall
}}|image_flag=|flag_size=|image_shield=Royal Coat of Arms of Cordoba of Veracruz.svg|shield_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=|pushpin_map=Mexico Veracruz#Mexico|pushpin_label_position=&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_mapsize=&lt;!-- Location ------------------&gt;|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Mexico}}|subdivision_type1=[[States of Mexico|State]]|subdivision_name1=[[Veracruz]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Mountains Region]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics -----------------&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_party=[[Morena (political party)|Morena]]|leader_title=[[Municipal president|Mayor]]|leader_name=Juan Martínez Flores|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=Founded|established_date=1618|established_title2=Municipal Status|established_date2=|established_title3=|established_date3=&lt;!-- Area    ---------------------&gt;|area_magnitude=|unit_pref=&lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=159.9|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_as_of=2020|population_footnotes=|population_total=204,721|population_density_km2=1,208.4|timezone=[[Time in Mexico|Central]] [[Central Standard Time Zone|(US Central)]]|utc_offset=-6|coordinates={{coord|18|53|39|N|96|56|05|W|region:MX|display=inline,title}}|elevation_point=of seat|elevation_m=860|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;|postal_code_type=Postal code (of seat) &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=94500|area_code=|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{in lang|es}} [http://www.cordoba.gob.mx cordoba.gob.mx]|footnotes=|name=ڪورڊوبا، ويراڪروز}}
'''ڪورڊوبا''' (Córdoba)، جيڪو سرڪاري طور تي &quot;هيرويڪا ڪورڊوبا&quot; جي نالي سان مشهور آهي، [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[شھر]] ۽ ميڪسيڪو جي رياست ويراڪروز ۾ ساڳئي نالي جي ميونسپلٽي جو مرڪز آهي. اهو سال &lt;small&gt;1618&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيو هو.

هي شهر &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; بيريوز (پاڙن) تي مشتمل آهي، جيڪا اتر ۾ اِشواٽلان ڊيل ڪيفي ۽ ٽوماتلان سان ۽ ڏکڻ ۾ اماتلان ڊي لاس رئيس ۽ نارنجال سان ڳنڍيل آهن. الهندي علائقو فورٽين ڊي لاس فلورس سان لڳل آهي ۽ اوڀر وارو علائقو اماتلان ڊي لاس ريس ۽ پينوئلا جي حدن سان لڳل آهي.

ڪورڊوبا جي ميونسپل علائقي جي پکيڙ &lt;small&gt;160&lt;/small&gt; چورس ڪلومٽر آهي. اهو &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي، جن مان سڀ کان اهم سئن رومين، ڪرسيرو ناسيونال، لا لوز ۽ ٽرينيڊاد پالوٽال ۽ کولورين آهن.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt;

هي شهر &quot;ٽيهن نائٽن جو شهر&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو وائسراءِ فرنانڊيز ڊي ڪورڊوبا جي حڪم تي &lt;small&gt;30&lt;/small&gt; اسپيني اميرن پاران قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;aurelio&quot;&gt;{{Cite book |last=de los Reyes |first=Aurelio |url=https://books.google.com/books?id=FxhmIMZyXZIC&amp;pg=PA60 |title=No queda huella ni memoria?: semblanza iconográfica de una familia |publisher=Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Estéticas |year=2002 |isbn=978-968-36-8110-2 |page=60 |language=es |access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;

هي شهر پنهنجي تاريخي اهميت، پنهنجي نوآبادياتي جڳهن ۽ عمارتن، پنهنجي ثقافتي مرڪزن، پارڪن ۽ پنهنجي کاڌن ۽ مشروبن تي فخر ڪري ٿو. فورٽن، اماتلان ۽ يانگا سان گڏ، اهو الٽاس مونٽاناس علائقي ۾ اوريزابا شهر سان گڏ هڪ وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهڻ لاءِ هڪ اهم ميٽروپوليٽن علائقي جو حصو بڻجي ٿو، جنهن جي آبادي &lt;small&gt;2020ع&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;3,35,850&lt;/small&gt; ماڻهن جي هئي.&lt;ref name=&quot;CORDOBACENSUS2020&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=6 September 2023}}&lt;/ref&gt; 

سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع ۾، ان کي، ان جي ثقافتي ۽ تاريخي اهميت کي تسليم ڪندي، ميڪسيڪو حڪومت پاران پوئبلو ميگيڪو نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪورڊوبا، ويراڪروز]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر]]</text>
      <sha1>s142f2xg85pjwg88s35p5c200vbupoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن جون عمارتون ۽ اڏاوتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99220</id>
    <revision>
      <id>387367</id>
      <timestamp>2026-06-21T11:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</comment>
      <origin>387367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="nqnlu2tzfaymnzmi9p9on5akza9syxk" xml:space="preserve">[[زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن]]
[[زمرو:واشنگٽن رياست جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>nqnlu2tzfaymnzmi9p9on5akza9syxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99221</id>
    <revision>
      <id>387369</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]</comment>
      <origin>387369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="qccxhrgl3i30fcmcmb5jdn66ms22r7f" xml:space="preserve">[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]</text>
      <sha1>qccxhrgl3i30fcmcmb5jdn66ms22r7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387603</id>
      <parentid>387369</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="5y2s54fe2ngd1buxmjj7jmcte0hem8o" xml:space="preserve">
[[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]</text>
      <sha1>5y2s54fe2ngd1buxmjj7jmcte0hem8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850 جا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99222</id>
    <revision>
      <id>387375</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آمريڪا جا ادارا]] [[زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850]]</comment>
      <origin>387375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="q67jcd3iu836rmubuzcnfhna5noxndk" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪا جا ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850]]</text>
      <sha1>q67jcd3iu836rmubuzcnfhna5noxndk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387604</id>
      <parentid>387375</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="4g7l9h72dpa5h35jcqiakpf8v3eiwxd" xml:space="preserve">
[[زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا]]</text>
      <sha1>4g7l9h72dpa5h35jcqiakpf8v3eiwxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا ۾ سال 1850</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99223</id>
    <revision>
      <id>387376</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال 1850]] [[زمرو:1850]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:آمريڪا ۾ 1850]] [[زمرو:آمريڪا ۾ 1850]] [[زمرو: آمريڪا ۾ 1850 ادارا]]</comment>
      <origin>387376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="8i99m5udxph6q1jop5f7ck8alriwod9" xml:space="preserve">[[زمرو:سال 1850]]
[[زمرو:1850]]
[[زمرو:سال]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ 1850]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ 1850]]
[[زمرو: آمريڪا ۾ 1850 ادارا]]</text>
      <sha1>8i99m5udxph6q1jop5f7ck8alriwod9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387589</id>
      <parentid>387376</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="1v551uuhibh15owbqoqdnyprrgw4cnq" xml:space="preserve">
[[زمرو:1850]]
[[زمرو:سال]]
[[زمرو:آمريڪا]]</text>
      <sha1>1v551uuhibh15owbqoqdnyprrgw4cnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387591</id>
      <parentid>387589</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ftnasihztel3yvt7wv8b20k90jf4icp" xml:space="preserve">
[[زمرو:1850]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ftnasihztel3yvt7wv8b20k90jf4icp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪورڊوبا، ويراڪروز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99224</id>
    <revision>
      <id>387380</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ويراڪروز رياست]] [[زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر]]</comment>
      <origin>387380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="tj8pusy0aj527t2or571581vf4038ov" xml:space="preserve">[[زمرو:ويراڪروز رياست]]
[[زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر]]</text>
      <sha1>tj8pusy0aj527t2or571581vf4038ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويراڪروز رياست جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99225</id>
    <revision>
      <id>387381</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ويراڪروز رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا شهر]]</comment>
      <origin>387381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="jq0ozn8jjsop30c5dlnt29zbujnk12r" xml:space="preserve">[[زمرو:ويراڪروز رياست]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جا شهر]]</text>
      <sha1>jq0ozn8jjsop30c5dlnt29zbujnk12r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويراڪروز رياست</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99226</id>
    <revision>
      <id>387382</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]]</comment>
      <origin>387382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="m7vc78ffif3y23pfyfe8ijtw0hu1et9" xml:space="preserve">
[[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]]</text>
      <sha1>m7vc78ffif3y23pfyfe8ijtw0hu1et9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نتاليا ٽوليڊو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99227</id>
    <revision>
      <id>387386</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1334341981|Natalia Toledo]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>387386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="07cnmntt68x0adygozt6mvrefxcmq0k" xml:space="preserve">{{For|پيراگوئي جي اولمپڪ ايٿليٽ|نتاليا ٽوليڊو (ايٿليٽ)}}'''نتاليا ٽوليڊو پاز''' (پيدائش 1968ع) ميڪسيڪو جي هڪ شاعره آهي جيڪي [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ زپوٽيڪ بولين ۾ لکندي آهي. سندس ڪم زپوٽيڪ ٻولي ۾ دلچسپي کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letralia.com/118/1112nezahualcoyotl.htm|title=Entregan premio Nezahualcóyotl a la poeta Natalia Toledo Paz|date=22 November 2004|journal=Letralia: Teirra de Letras|access-date=15 December 2015|issue=118|issn=1856-7983|language=es}}&lt;/ref&gt; آئيڊا ڪوزلوسڪا-ڊي چوي ٿي ته نتاليا ٽوليڊو &quot;ميڪسيڪو جي مادري ٻولين ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل همعصر شاعرن مان هڪ آهي.&quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Kozlowska-Day |first=Ida |title=Global Issues in Contemporary Hispanic Women's Writing: Shaping Gender, the Environment, and Politics |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415626941 |editor-last=Lopez |editor-first=Francisca |location=New York |pages=140–142 |chapter=The Ecological Dimension of Natalia Toledo Paz's Poetry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1RWyk2PwEgC&amp;dq=%22natalia%20toledo%20paz%22&amp;pg=PA141}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>07cnmntt68x0adygozt6mvrefxcmq0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387387</id>
      <parentid>387386</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميڪسيڪو جي شاعرائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1404" sha1="pjnnkcueio14yawc03dd82o10kzap4v" xml:space="preserve">{{For|پيراگوئي جي اولمپڪ ايٿليٽ|نتاليا ٽوليڊو (ايٿليٽ)}}'''نتاليا ٽوليڊو پاز''' (پيدائش 1968ع) ميڪسيڪو جي هڪ شاعره آهي جيڪي [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ زپوٽيڪ بولين ۾ لکندي آهي. سندس ڪم زپوٽيڪ ٻولي ۾ دلچسپي کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letralia.com/118/1112nezahualcoyotl.htm|title=Entregan premio Nezahualcóyotl a la poeta Natalia Toledo Paz|date=22 November 2004|journal=Letralia: Teirra de Letras|access-date=15 December 2015|issue=118|issn=1856-7983|language=es}}&lt;/ref&gt; آئيڊا ڪوزلوسڪا-ڊي چوي ٿي ته نتاليا ٽوليڊو &quot;ميڪسيڪو جي مادري ٻولين ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل همعصر شاعرن مان هڪ آهي.&quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Kozlowska-Day |first=Ida |title=Global Issues in Contemporary Hispanic Women's Writing: Shaping Gender, the Environment, and Politics |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415626941 |editor-last=Lopez |editor-first=Francisca |location=New York |pages=140–142 |chapter=The Ecological Dimension of Natalia Toledo Paz's Poetry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1RWyk2PwEgC&amp;dq=%22natalia%20toledo%20paz%22&amp;pg=PA141}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]]</text>
      <sha1>pjnnkcueio14yawc03dd82o10kzap4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387388</id>
      <parentid>387387</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1581" sha1="a9rfwkg5whmhv9zicav459ao8oh604e" xml:space="preserve">{{For|پيراگوئي جي اولمپڪ ايٿليٽ|نتاليا ٽوليڊو (ايٿليٽ)}}
'''نتاليا ٽوليڊو پاز''' (پيدائش 1968ع) ميڪسيڪو جي هڪ شاعره آهي جيڪي [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ زپوٽيڪ بولين ۾ لکندي آهي. سندس ڪم زپوٽيڪ ٻولي ۾ دلچسپي کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letralia.com/118/1112nezahualcoyotl.htm|title=Entregan premio Nezahualcóyotl a la poeta Natalia Toledo Paz|date=22 November 2004|journal=Letralia: Teirra de Letras|access-date=15 December 2015|issue=118|issn=1856-7983|language=es}}&lt;/ref&gt; آئيڊا ڪوزلوسڪا-ڊي چوي ٿي ته نتاليا ٽوليڊو &quot;ميڪسيڪو جي مادري ٻولين ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل همعصر شاعرن مان هڪ آهي.&quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Kozlowska-Day |first=Ida |title=Global Issues in Contemporary Hispanic Women's Writing: Shaping Gender, the Environment, and Politics |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415626941 |editor-last=Lopez |editor-first=Francisca |location=New York |pages=140–142 |chapter=The Ecological Dimension of Natalia Toledo Paz's Poetry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1RWyk2PwEgC&amp;dq=%22natalia%20toledo%20paz%22&amp;pg=PA141}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نتاليا ٽوليڊو]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>a9rfwkg5whmhv9zicav459ao8oh604e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387389</id>
      <parentid>387388</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ميڪسيڪو جون شخصيتون]]; added [[Category:ميڪسيڪو جي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1579" sha1="590x9pxm5569300oi9ntrroy9816pnb" xml:space="preserve">{{For|پيراگوئي جي اولمپڪ ايٿليٽ|نتاليا ٽوليڊو (ايٿليٽ)}}
'''نتاليا ٽوليڊو پاز''' (پيدائش 1968ع) ميڪسيڪو جي هڪ شاعره آهي جيڪي [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ زپوٽيڪ بولين ۾ لکندي آهي. سندس ڪم زپوٽيڪ ٻولي ۾ دلچسپي کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letralia.com/118/1112nezahualcoyotl.htm|title=Entregan premio Nezahualcóyotl a la poeta Natalia Toledo Paz|date=22 November 2004|journal=Letralia: Teirra de Letras|access-date=15 December 2015|issue=118|issn=1856-7983|language=es}}&lt;/ref&gt; آئيڊا ڪوزلوسڪا-ڊي چوي ٿي ته نتاليا ٽوليڊو &quot;ميڪسيڪو جي مادري ٻولين ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل همعصر شاعرن مان هڪ آهي.&quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Kozlowska-Day |first=Ida |title=Global Issues in Contemporary Hispanic Women's Writing: Shaping Gender, the Environment, and Politics |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415626941 |editor-last=Lopez |editor-first=Francisca |location=New York |pages=140–142 |chapter=The Ecological Dimension of Natalia Toledo Paz's Poetry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1RWyk2PwEgC&amp;dq=%22natalia%20toledo%20paz%22&amp;pg=PA141}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نتاليا ٽوليڊو]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شخصيتون]]</text>
      <sha1>590x9pxm5569300oi9ntrroy9816pnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نتاليا ٽوليڊو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99228</id>
    <revision>
      <id>387390</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي شخصيتون]]</comment>
      <origin>387390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="m10g9juifve7m0k3ss5drfyi7bxqqk3" xml:space="preserve">
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو جي شخصيتون]]</text>
      <sha1>m10g9juifve7m0k3ss5drfyi7bxqqk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برطانيه جا سمنڊ پار علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99229</id>
    <revision>
      <id>387391</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359244065|British Overseas Territories]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>387391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4458" sha1="5wy0upal6497vpa0gcib87z8cdu9ffv" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}


'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.</text>
      <sha1>5wy0upal6497vpa0gcib87z8cdu9ffv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387392</id>
      <parentid>387391</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="6abh1he8v32ugv2zbbdpbk53w0cskcn" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}


'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>6abh1he8v32ugv2zbbdpbk53w0cskcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387393</id>
      <parentid>387392</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4582" sha1="i4a4zim7aw5urezii7e4a4925cshs6y" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}


'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>i4a4zim7aw5urezii7e4a4925cshs6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387394</id>
      <parentid>387393</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4814" sha1="1qs5dxe7x9sokerg83zp0kzjxhaxjok" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}


'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>1qs5dxe7x9sokerg83zp0kzjxhaxjok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387427</id>
      <parentid>387394</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8138" sha1="1etavri0rxtmkosmiwfvssw09goahnt" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي==
==تاريخ==
==موجوده پرڏيهي علائقا== 
==اباديات==
آبادي: گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. * مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا). جاگرافي: مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا. 

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>1etavri0rxtmkosmiwfvssw09goahnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387428</id>
      <parentid>387427</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* جاگرافي */</comment>
      <origin>387428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8161" sha1="arbqh2eslqiw4d4autwn03mf52w0xnj" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي==
==تاريخ==
==موجوده پرڏيهي علائقا== 
==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==آباديات==
==آبادي==
==گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>arbqh2eslqiw4d4autwn03mf52w0xnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387429</id>
      <parentid>387428</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8142" sha1="rj5huzouz3v8vqd7wsda3akb3ywhwsd" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==تاريخ==
==موجوده پرڏيهي علائقا== 
==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==آباديات==
==آبادي==
==گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>rj5huzouz3v8vqd7wsda3akb3ywhwsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387430</id>
      <parentid>387429</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آبادي */</comment>
      <origin>387430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8142" sha1="4bnl8lgbgos1hgx5hy4qzv0r64dq7gc" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==تاريخ==
==موجوده پرڏيهي علائقا== 
==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>4bnl8lgbgos1hgx5hy4qzv0r64dq7gc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387431</id>
      <parentid>387430</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8127" sha1="qc72w34eiwzc6v0atcx07tgf7kidxpy" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==موجوده پرڏيهي علائقا== 
==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>qc72w34eiwzc6v0atcx07tgf7kidxpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387432</id>
      <parentid>387431</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8083" sha1="40h1w9hono3rrx7m502na6549hua99w" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>40h1w9hono3rrx7m502na6549hua99w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387433</id>
      <parentid>387432</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>387433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8130" sha1="m08c36z8q0a21lgnkk0763zrt6dnpca" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>m08c36z8q0a21lgnkk0763zrt6dnpca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387434</id>
      <parentid>387433</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33648" sha1="hs33jdufh1le28bhbrk1wrer0352eya" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
The 14 British Overseas Territories are:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| Flag
! class=&quot;unsortable&quot;| Arms
! Name
! Location
! class=&quot;unsortable&quot;| Motto
! Area
! Population
! class=&quot;unsortable&quot;| Capital
!Official language(s)
!GDP&lt;br /&gt;(nominal)&lt;!-- Sort values are in millions --&gt;
!GDP per&lt;br /&gt;capita&lt;br /&gt;(nominal)
! class=unsortable|Notes
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[Akrotiri and Dhekelia]]
| [[Geography of Cyprus|Cyprus]], the eastern [[Mediterranean Sea]]
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}} &lt;small&gt;(Cypriots; estimate)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;8,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;
| [[Episkopi Cantonment]]
|[[English language|English]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| [[Anguilla]]
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|299|$299&amp;nbsp;million}}
|$20,307
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| [[Bermuda]]
| The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the east).
| &quot;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|{{sort|6464|$6.464&amp;nbsp;billion}}
|$102,987
|The oldest territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| The [[British Antarctic Territory]]
| [[Antarctica]]
| &quot;Research and Discovery&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| The [[British Indian Ocean Territory]]
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia]] (integrated military base)
|[[English language|English]]
|
|
| Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is pending ratification.
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| The [[British Virgin Islands]]
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| The [[Cayman Islands]]
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| The [[Falkland Islands]]
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| [[Gibraltar]]
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| [[Montserrat]]
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| [[Pitcairn Islands]]
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha A|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]],&lt;br /&gt;including:}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean B|The [[Mid-Atlantic Ridge]] of the South [[Atlantic Ocean]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | Highly separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Saint Helena]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Loyal and Unshakeable&quot; &lt;small&gt;(Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} &lt;small&gt;(Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Ascension Island]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} &lt;small&gt;(Ascension; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent &lt;small&gt;(Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Tristan da Cunha]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} &lt;small&gt;(Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;9 non-permanent &lt;small&gt;(Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| [[South Georgia and the South Sandwich Islands]]
| {{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]
| &quot;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A loose archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br/&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br/&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| [[Turks and Caicos Islands]]
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|Overall
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>hs33jdufh1le28bhbrk1wrer0352eya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387435</id>
      <parentid>387434</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* موجوده سمنڊ پار علائقا */</comment>
      <origin>387435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33925" sha1="agzzj43tyo6jnxcnpwg6vqi87cdw4zf" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
برطانيه جا موجود 14 سمنڊ پار علائقا هن طرح آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| جهنڊو 
! class=&quot;unsortable&quot;| ڪوٽ آف آرمز
! نالو
! جاء 
! class=&quot;unsortable&quot;| مقصد/نصب العين 
! پکيڙ 
! آبادي 
! class=&quot;unsortable&quot;| راجڌاني 
!سرڪاري ٻوليون 
!GDP&lt;br /&gt;(nominal)&lt;!-- Sort values are in millions --&gt;
!GDP per&lt;br /&gt;capita&lt;br /&gt;(nominal)
! class=unsortable|Notes
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|ايڪروتيري ۽ ڍيڪيليا]] 
| [[قبرص|قبرص ٻيٽ]]، اوڀرين [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] 
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}} &lt;small&gt;(Cypriots; estimate)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;8,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;
| ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
|[[English language|انگريزي]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| '''اينگويلا'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|299|$299&amp;nbsp;million}}
|$20,307
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| '''[[برمودا]]''' 
| The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the east).
| &quot;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|{{sort|6464|$6.464&amp;nbsp;billion}}
|$102,987
|The oldest territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| '''برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو''' 
| [[انٽارڪٽيڪا]] 
| &quot;تحقيق ۽ دريافت&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو 
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia]] (integrated military base)
|[[English language|English]]
|
|
| Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is pending ratification.
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| The [[British Virgin Islands]]
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| The [[Cayman Islands]]
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| The [[Falkland Islands]]
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| [[Gibraltar]]
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| [[Montserrat]]
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| [[Pitcairn Islands]]
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha A|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]],&lt;br /&gt;including:}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean B|The [[Mid-Atlantic Ridge]] of the South [[Atlantic Ocean]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | Highly separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Saint Helena]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Loyal and Unshakeable&quot; &lt;small&gt;(Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} &lt;small&gt;(Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Ascension Island]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} &lt;small&gt;(Ascension; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent &lt;small&gt;(Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha B|[[Tristan da Cunha]]}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} &lt;small&gt;(Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;9 non-permanent &lt;small&gt;(Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| [[South Georgia and the South Sandwich Islands]]
| {{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]
| &quot;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A loose archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br/&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br/&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| [[Turks and Caicos Islands]]
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|Overall
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>agzzj43tyo6jnxcnpwg6vqi87cdw4zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387437</id>
      <parentid>387435</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* موجوده سمنڊ پار علائقا */</comment>
      <origin>387437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33948" sha1="53qus7ur7ndvtybz96dsnpr9q4r4zj0" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
برطانيه جا موجود 14 سمنڊ پار علائقا هن طرح آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| جهنڊو 
! class=&quot;unsortable&quot;| ڪوٽ آف آرمز
! ********نالو*********
! جاء 
! class=&quot;unsortable&quot;| مقصد/نصب العين 
! پکيڙ 
! آبادي 
! class=&quot;unsortable&quot;| راجڌاني 
!سرڪاري ٻوليون 
!GDP&lt;br /&gt;(nominal)&lt;!-- Sort values are in millions --&gt;
!GDP per&lt;br /&gt;capita&lt;br /&gt;(nominal)
! class=unsortable|***************************نوٽ******************
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|ايڪروتيري ۽ ڍيڪيليا]] 
| [[قبرص|قبرص ٻيٽ]]، اوڀرين [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] 
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}} &lt;small&gt;(Cypriots; estimate)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;8,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;
| ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
|[[English language|انگريزي]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| '''اينگويلا'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|299|$299&amp;nbsp;million}}
|$20,307
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| '''[[برمودا]]''' 
| The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the east).
| &quot;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|{{sort|6464|$6.464&amp;nbsp;billion}}
|$102,987
|The oldest territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| '''برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو''' 
| [[انٽارڪٽيڪا]] 
| &quot;تحقيق ۽ دريافت&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو 
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia]] (integrated military base)
|[[English language|English]]
|
|
| &lt;small&gt;Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pending ratification.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| '''برٽش ورجن آئيلينڊز'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڪئمئن آئيلينڊز'''
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| '''[[فاڪلينڊز|فاڪس لينڊ]]''' 
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| '''[[جبل الطارق|جبرالٽر]]''' 
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| '''[[مونٽسيراٽ]]'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| '''پٽڪيرن آئيلينڊز'''
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''&lt;small&gt;سينٽ هيلينا، اسينشيون ۽ ٽرسٽئن دا ڪنها&lt;/small&gt;'''
&lt;small&gt;بشمول&lt;/small&gt;:
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ جو وچين ٽڪريون 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | Highly separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''سينٽ هيلينا'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;&lt;small&gt;Loyal and Unshakeable&quot; (Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} (Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''اسينشيون آئيلينڊ''' 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} (Ascension; estimate)&lt;ref name=&quot;BBCStHelena&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent (Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''ٽرسٽئن دا ڪنها'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} (Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9 non-permanent (Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| [[South Georgia and the South Sandwich Islands]]
| {{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]
| &quot;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A loose archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br/&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br/&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| [[Turks and Caicos Islands]]
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|Overall
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>53qus7ur7ndvtybz96dsnpr9q4r4zj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387438</id>
      <parentid>387437</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* موجوده سمنڊ پار علائقا */</comment>
      <origin>387438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34423" sha1="r2cqz0o52znicd68ulvjffvfq5u4861" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
برطانيه جا موجود 14 سمنڊ پار علائقا هن طرح آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| جهنڊو 
! class=&quot;unsortable&quot;| ڪوٽ آف آرمز
! ********نالو*********
! *******************جاء****************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| مقصد/نصب العين
&lt;nowiki&gt;*******************&lt;/nowiki&gt;
! پکيڙ 
! آبادي*************************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| راجڌاني
&lt;nowiki&gt;*********************&lt;/nowiki&gt;
!سرڪاري ٻوليون 
!جي ڊي پي&lt;br /&gt;(نامياري)
ملين ۾ 
!&lt;small&gt;في ڪس آمدني&lt;/small&gt; 
! class=unsortable|***************************نوٽ******************
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|ايڪروتيري ۽ ڍيڪيليا]] 
| [[قبرص|قبرص ٻيٽ]]، اوڀرين [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] 
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}}  &lt;small&gt;قبرصي &lt;sub&gt;(لڳ ڀگ)&lt;br /&gt;8,000 non-permanent&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;sub&gt;&lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
| ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
|[[English language|انگريزي]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| '''اينگويلا'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;&lt;small&gt;Unity, Strength and Endurance&lt;/small&gt;&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|299 ملين آمريڪي ڊالر 
|20,307 آمريڪي ڊالر
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| '''[[برمودا]]''' 
| &lt;small&gt;The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the&lt;/small&gt; east).
| &quot;&lt;small&gt;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)&lt;/small&gt;
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|6.464 ارب آمريڪي ڊالر 
|1,02,987 آمريڪي ڊالر 
|&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oldest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| '''برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو''' 
| [[انٽارڪٽيڪا]] 
| &quot;تحقيق ۽ دريافت&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو 
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia|&lt;small&gt;Naval&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Support Facility Diego Garcia&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;(integrated military base)&lt;/small&gt;
|[[English language|English]]
|
|
| &lt;small&gt;Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pending ratification.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| '''برٽش ورجن آئيلينڊز'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڪئمئن آئيلينڊز'''
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| '''[[فاڪلينڊز|فاڪس لينڊ]]''' 
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| '''[[جبل الطارق|جبرالٽر]]''' 
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| '''[[مونٽسيراٽ]]'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| '''پٽڪيرن آئيلينڊز'''
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''&lt;small&gt;سينٽ هيلينا، اسينشيون ۽ ٽرسٽئن دا ڪنها&lt;/small&gt;'''
&lt;small&gt;بشمول&lt;/small&gt;:
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ جو وچين ٽڪريون 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | جيمز ٽائون 
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | &lt;small&gt;Highly&lt;/small&gt; &lt;small&gt;separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''سينٽ هيلينا'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;&lt;small&gt;Loyal and Unshakeable&quot; (Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} (Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''اسينشيون آئيلينڊ''' 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} (Ascension; estimate)&lt;ref name=&quot;BBCStHelena&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent (Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''ٽرسٽئن دا ڪنها'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} (Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9 non-permanent (Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| [[South Georgia and the South Sandwich Islands]]
| {{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]
| &quot;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A &lt;small&gt;&lt;sub&gt;loose&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br /&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br /&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| [[Turks and Caicos Islands]]
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|Overall
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>r2cqz0o52znicd68ulvjffvfq5u4861</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387439</id>
      <parentid>387438</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* موجوده سمنڊ پار علائقا */</comment>
      <origin>387439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34521" sha1="pxbc713xxaeu695ba7jrlyjwyx8zdgy" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
برطانيه جا موجود 14 سمنڊ پار علائقا هن طرح آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| جهنڊو 
! class=&quot;unsortable&quot;| ڪوٽ آف آرمز
! ********نالو*********
! *******************جاء****************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| مقصد/نصب العين
&lt;nowiki&gt;*******************&lt;/nowiki&gt;
! پکيڙ 
! آبادي*************************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| راجڌاني
&lt;nowiki&gt;*********************&lt;/nowiki&gt;
!سرڪاري ٻوليون 
!جي ڊي پي&lt;br /&gt;(نامياري)
ملين ۾ 
!&lt;small&gt;في ڪس آمدني&lt;/small&gt; 
! class=unsortable|***************************نوٽ******************
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|ايڪروتيري ۽ ڍيڪيليا]] 
| [[قبرص|قبرص ٻيٽ]]، اوڀرين [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] 
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}}  &lt;small&gt;قبرصي &lt;sub&gt;(لڳ ڀگ)&lt;br /&gt;8,000 non-permanent&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;sub&gt;&lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
| ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
|[[English language|انگريزي]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| '''اينگويلا'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;&lt;small&gt;Unity, Strength and Endurance&lt;/small&gt;&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|299 ملين آمريڪي ڊالر 
|20,307 آمريڪي ڊالر
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| '''[[برمودا]]''' 
| &lt;small&gt;The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the&lt;/small&gt; east).
| &quot;&lt;small&gt;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)&lt;/small&gt;
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|6.464 ارب آمريڪي ڊالر 
|1,02,987 آمريڪي ڊالر 
|&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oldest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| '''برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو''' 
| [[انٽارڪٽيڪا]] 
| &quot;تحقيق ۽ دريافت&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو 
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia|&lt;small&gt;Naval&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Support Facility Diego Garcia&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;(integrated military base)&lt;/small&gt;
|[[English language|English]]
|
|
| &lt;small&gt;Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pending ratification.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| '''برٽش ورجن آئيلينڊز'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڪئمئن آئيلينڊز'''
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| '''[[فاڪلينڊز|فاڪس لينڊ]]''' 
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| '''[[جبل الطارق|جبرالٽر]]''' 
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| '''[[مونٽسيراٽ]]'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| '''پٽڪيرن آئيلينڊز'''
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''&lt;small&gt;سينٽ هيلينا، اسينشيون ۽ ٽرسٽئن دا ڪنها&lt;/small&gt;'''
&lt;small&gt;بشمول&lt;/small&gt;:
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ جو وچين ٽڪريون 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | جيمز ٽائون 
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | &lt;small&gt;Highly&lt;/small&gt; &lt;small&gt;separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''سينٽ هيلينا'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;&lt;small&gt;Loyal and Unshakeable&quot; (Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} (Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''اسينشيون آئيلينڊ''' 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} (Ascension; estimate)&lt;ref name=&quot;BBCStHelena&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent (Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''ٽرسٽئن دا ڪنها'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} (Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9 non-permanent (Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ آئيلينڊز'''
| &lt;small&gt;{{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering&lt;/small&gt; &lt;small&gt;the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]&lt;/small&gt;
| &quot;&lt;small&gt;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)&lt;/small&gt;
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A &lt;small&gt;&lt;sub&gt;loose&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br /&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br /&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| '''ترڪس ۽ ڪئيڪوس آئيلينڊز'''
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|مجموعي طور تي
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>pxbc713xxaeu695ba7jrlyjwyx8zdgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387440</id>
      <parentid>387439</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* موجوده سمنڊ پار علائقا */</comment>
      <origin>387440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34603" sha1="l5qfm2gttcvpar405xvsgp4t4ro3s5s" xml:space="preserve">{{Infobox dependency|name=برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br&gt;
British Overseas Territories|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|flag_size=153px|flag_link=Flag of the United Kingdom|anthem=&quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically, only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;|image_map=United Kingdom (+overseas territories) in the World (+Antarctica claims).svg|map_caption=Location of the United Kingdom and the British Overseas Territories|mapsize=290px|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name=[[United Kingdom]]|official_languages=[[English language|English]]|demonym={{hlist|[[British people|British]]|Briton|multiple local demonyms}}|capital_type=Largest territory|capital=[[Falkland Islands]]{{efn|The [[British Antarctic Territory]], while vastly larger, is unofficial and unrecognised by the [[Antarctic Treaty System]] which was ratified by the United Kingdom itself.}}&lt;br/&gt;|government_type=[[Devolution|Devolved administrations]] under a [[constitutional monarchy]]|leader_title1=[[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]|leader_name1={{Current UK monarch |Charles III}}|leader_title2=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|leader_name2=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]]|leader_title3=[[Foreign Secretary (United Kingdom)|Foreign Secretary]]|leader_name3=[[Yvette Cooper]]|area_km2=18,015{{efn|name=BAT|Excluding the [[British Antarctic Territory]].}}|population_estimate=272,256|population_estimate_year=2019|date_format=dd/mm/yyyy|leader_title5=[[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories]]|leader_name5=[[Stephen Doughty]]}}
'''برطانيه جا سمنڊ پار علائقا''' (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Overseas&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;)، مختصر طور تي بي او ٽي (BoT) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (گڏيل بادشاھت) جا چوڏهن [[منحصر علائقو|منحصر علائقا]] آهن جيڪي برٽش ٻيٽن کان ٻاهر واقع آهن. هي علائقا اڳوڻي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جا باقيات آهن، جيڪي نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ، مختلف آئيني حيثيتن سان برطانوي خودمختياري هيٺ رهيا.    برطانيه واحد ملڪ آهي جنهن وٽ اڃا تائين زمين تي هر کنڊ تي، سواءِ آسٽريليا جي، علائقا آهن. {{Efn|Britain's claim to the British Antarctic Territory is not widely supported}} 

مستقل طور تي آباد علائقا اندروني خودمختيار حڪومتن جي مختلف درجن تي عمل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ برطانيه آخري آئيني نگراني ۽ [[فوج|دفاع]]، پرڏيهي لاڳاپن جي پاليسين ۽ اندروني سيڪيورٽي تي اختيار برقرار رکي ٿو.   جڏهن ته ٽي علائقا بنيادي طور تي فوجي يا سائنسي اهلڪارن جي آبادي آهن، باقي علائقن ۾ وڏي پيماني تي شهري آباديون آهن. سڀئي چوڏهن علائقا برطانوي بادشاهه کي [[ممڪلت جو سربراھ|رياست جي سربراهه]] طور تسليم ڪن ٿا ۽ انهن جي نگراني بنيادي طور تي پرڏيهي معاملن، دولت مشترڪه ۽ ترقيات جي آفيس (FCDO) پاران ڪئي ويندي آهي.  سڀني سمنڊ پار علائقن جي ڪل زميني پکيڙ &lt;small&gt;18,015&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;6,956&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;چورس&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;ميل)&lt;/span&gt; آهي.

==جاگرافي== 
مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 480,000 چورس nmi (1,600,000 چورس ڪلوميٽر) جي زميني علائقي کي گهيرو ڪن ٿا. هن زميني علائقي جو وڏو حصو تقريبن غير آباد برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو آهي (انٽارڪٽڪ علائقي کان سواءِ سڀني علائقن جو زميني علائقو صرف 18,015 چورس ڪلوميٽر [6,956 چورس ميل] آهي). زميني علائقي جي لحاظ کان سڀ کان ننڍو جبرالٽر آهي، جيڪو آئبيرين جزيره نما جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. برطانيه انٽارڪٽڪ معاهدي جي نظام ۾ حصو وٺندو آهي ۽، هڪ باهمي معاهدي جي حصي جي طور تي، برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو ڇهن ٻين خودمختيار قومن مان چار پاران تسليم ڪيو ويو آهي جيڪي انٽارڪٽڪ علائقي تي دعويٰ ڪن ٿا.
==تاريخ==
==موجوده سمنڊ پار علائقا==
{{See also|List of countries that have gained independence from the United Kingdom}}
برطانيه جا موجود 14 سمنڊ پار علائقا هن طرح آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |title=Overseas Territories |publisher=UK Overseas Territories Foreign &amp; Commonwealth Office |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020805032057/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1013618138295 |archive-date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable sortable noresize&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;| جهنڊو 
! class=&quot;unsortable&quot;| ڪوٽ آف آرمز
! ********نالو*********
! *******************جاء****************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| مقصد/نصب العين
&lt;nowiki&gt;*******************&lt;/nowiki&gt;
! پکيڙ 
! آبادي*************************** 
! class=&quot;unsortable&quot;| راجڌاني
&lt;nowiki&gt;*********************&lt;/nowiki&gt;
!سرڪاري ٻوليون 
!جي ڊي پي&lt;br /&gt;(نامياري)
ملين ۾ 
!&lt;small&gt;في ڪس آمدني&lt;/small&gt; 
! class=unsortable|***************************نوٽ******************
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|ايڪروتيري ۽ ڍيڪيليا]] 
| [[قبرص|قبرص ٻيٽ]]، اوڀرين [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] 
|
| {{sort|0000255|{{convert|255|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |title=SBA Cyprus |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|07700|7,700}}  &lt;small&gt;قبرصي &lt;sub&gt;(لڳ ڀگ)&lt;br /&gt;8,000 non-permanent&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;sub&gt;&lt;small&gt;(UK military personnel and their families; estimate)&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
| ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ 
|[[English language|انگريزي]]
|
|
| Disputed sovereignty (UK claims full sovereignty, Cyprus claims partial sovereignty)
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|center|x40px]]
| '''اينگويلا'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;&lt;small&gt;Unity, Strength and Endurance&lt;/small&gt;&quot;
| {{sort|0000091|{{convert|91|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387 |title=British Antarctic Territory |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214081621/http://jncc.defra.gov.uk/page-4387 |archive-date=14 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|14869|14,869}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|title=Anguilla Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095715/http://worldpopulationreview.com/countries/anguilla-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|[[English language|English]]
|299 ملين آمريڪي ڊالر 
|20,307 آمريڪي ڊالر
|
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|center|x40px]]
| '''[[برمودا]]''' 
| &lt;small&gt;The [[North Atlantic Ocean]] between [[Cape Sable Island]] of [[Canada]], [[Cape Hatteras]] of its nearest neighbour, the [[US]], the [[Caribbean]] (all to the west), and the [[Azores]] (to the&lt;/small&gt; east).
| &quot;&lt;small&gt;Quo fata ferunt&quot; ([[Latin]]; &quot;Whither the Fates carry [us]&quot;)&lt;/small&gt;
| {{sort|0000054|{{convert|54|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&amp;f=tableCode%3A19 |title= record view &amp;#124; Surface area in km2 |publisher=UNdata  |date=4 November 2009 |access-date=8 December 2010 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240526183013/https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx%3Fd=POP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| {{sort|62506|62,506}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/ |website=World Population Review |title=Bermuda Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816183725/http://worldpopulationreview.com/countries/bermuda-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|[[English language|English]]
|6.464 ارب آمريڪي ڊالر 
|1,02,987 آمريڪي ڊالر 
|&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oldest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;territory, accidentally settled by the [[Virginia Company of London|Virginia Company]] in 1609 and officially added to its Royal Charter in 1612. The [[House of Assembly of Bermuda]] held its first session in 1612.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Antarctic Territory.svg|center|x40px]]
| '''برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو''' 
| [[انٽارڪٽيڪا]] 
| &quot;تحقيق ۽ دريافت&quot;
| {{sort|1709400|{{convert|1709400|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;jncc.gov.uk&quot;/&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;50 non-permanent in winter, over 400 in summer &lt;small&gt;(research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |title= British Antarctic Territory |publisher=Commonwealth Secretariat |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042923/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Rothera]] (main base)
|[[English language|English]]
|
|
| Subject to the [[Antarctic Treaty System]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|center|x40px]]
| [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانيه جو سمنڊ پار علائقو]]
| The central [[Indian Ocean]]
| &quot;In tutela nostra Limuria&quot; ([[Latin]]; &quot;[[Limuria]] is in our charge&quot;)
| {{sort|0000060|{{convert|60|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |title=British Indian Ocean Territory |publisher=JNCC |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00006|6}}&lt;br /&gt;3,000 non-permanent &lt;small&gt;(UK and US military and staff personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |title=Commonwealth Secretariat&amp;nbsp;– British Indian Ocean Territory |publisher=Thecommonwealth.org |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042938/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/ |archive-date=5 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[Naval Support Facility Diego Garcia|&lt;small&gt;Naval&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Support Facility Diego Garcia&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;(integrated military base)&lt;/small&gt;
|[[English language|English]]
|
|
| &lt;small&gt;Includes seven atolls of the [[Chagos Archipelago]] and the island of [[Diego Garcia]]. Claimed by [[Mauritius]], with which an agreement to handover sovereignty was finalised in May 2025. This agreement is&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pending ratification.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the British Virgin Islands.svg|center|x40px]]
| '''برٽش ورجن آئيلينڊز'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;Vigilate&quot; ([[Latin]]; &quot;Be watchful&quot;)
| {{sort|0000153|{{convert|153|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/|title=British Virgin Islands (BVI)|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|31758|31,758}} &lt;small&gt;(2018 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=British Virgin Islands (BVI)|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Road Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1050|$1.05 billion}}
|$48,511
|[[Tortola]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]], [[Jost Van Dyke]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Cayman Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڪئمئن آئيلينڊز'''
| The [[Greater Antilles]] of the [[Caribbean]]
| &quot;He hath founded it upon the seas&quot;
| {{sort|0000264|{{convert|264|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|title=Economics and Statistics Office – Labour Force Survey Report Spring 2018|date=August 2018|website=www.eso.ky|publisher=[[Government of the Cayman Islands|Cayman Islands Economics and Statistics Office]]|access-date=26 November 2018|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113160519/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-5.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|68076|78,554}} &lt;small&gt;(2022 report)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|4298|$4.298&amp;nbsp;billion}}
|$85,474
|[[Grand Cayman]], [[Cayman Brac]] and [[Little Cayman]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|center|x40px]]
| '''[[فاڪلينڊز|فاڪس لينڊ]]''' 
| The [[Patagonian Shelf]] of {{sort|South Atlantic Ocean A|The [[South Atlantic Ocean]]}}
| &quot;Desire the right&quot;
| {{sort|0012173|{{convert|12173|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref name=&quot;data.un.org&quot;/&gt;
| {{sort|3377|3,377}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|title=Falkland Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807011504/http://worldpopulationreview.com/countries/falkland-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,350 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|[[English language|English]]
|{{sort|164.5|$164.5&amp;nbsp;million}}
|$70,800
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;A tight archipelago of [[East Falkland]], [[West Falkland]], and over 700 other islands. Claimed by [[Argentina]] as the [[Falkland Islands sovereignty dispute|Malvinas]] and in the [[Falklands War]] of 1982, Argentinian forces invaded and briefly occupied the islands.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Gibraltar1.svg|center|x40px]]
| '''[[جبل الطارق|جبرالٽر]]''' 
| [[Iberian Peninsula]], [[Continental Europe]] at the [[Straits of Gibraltar]] / [[Pillars of Hercules]]
| &quot;Nulli expugnabilis hosti&quot; ([[Latin]]; &quot;No enemy shall expel us&quot;)
| {{sort|0000006.5|{{convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400 |title=Gibraltar |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051227/http://jncc.defra.gov.uk/page-4400 |archive-date=17 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|33701|33,701}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|title=Gibraltar Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825132110/http://worldpopulationreview.com/countries/gibraltar-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,250 non-permanent &lt;small&gt;(UK military personnel; 2012 estimate)&lt;/small&gt;
| [[Gibraltar]]
|[[English language|English]]
|{{sort|3080|$3.08&amp;nbsp;billion}}
|$92,843
|{{main|Gibraltar–United Kingdom relations}}
Claimed by [[Spain]].
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|center|x40px]]
| '''[[مونٽسيراٽ]]'''
| The [[Lesser Antilles]] of the [[Caribbean]], The North [[Atlantic Ocean]]
| &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God&quot;
| {{sort|0000101|{{convert|101|km2|sqmi|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|title=Montserrat|publisher=CIA World Factbook|access-date=14 August 2019|archive-date=14 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|05215|5,215}} &lt;small&gt;(2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|url-status=dead|archive-date=13 October 2010|title=Montserrat|date=13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] (de jure, but abandoned due to [[Soufrière Hills|Soufrière Hills volcanic eruption]]. De facto capital is [[Brades]])
|[[English language|English]]
|{{sort|61|$61&amp;nbsp;million}}
|$12,181
|{{main|Montserrat–United Kingdom relations}}
|- valign=&quot;top&quot;
|
[[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|center|x40px]]
| '''پٽڪيرن آئيلينڊز'''
|  {{sort|Pacific Ocean |The [[South Pacific Ocean]]}}
|
| {{sort|0000047|{{convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |title=Pitcairn Island |publisher=Jncc.gov.uk |access-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405 |archive-date=13 October 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|00035|35}} &lt;small&gt;(2023 estimate)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | title=Life on Pitcairn | access-date=10 October 2024 | archive-date=27 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6 non-permanent&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(2014 estimate)&lt;ref&gt;[http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml &quot;Pitcairn Residents&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141207194122/http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/population.shtml |date=7 December 2014}}. ''puc.edu''. Retrieved 7 September 2016.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| [[Adamstown, Pitcairn Islands|Adamstown]]
|[[English language|English]], [[Pitkern]]
|{{sort|.14471513|$144,715}}
|$2,894
| A small archipelago of the Isles of [[Pitcairn Island|Pitcairn]], [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island|Ducie]] and [[Oeno Island|Oeno]]
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''&lt;small&gt;سينٽ هيلينا، اسينشيون ۽ ٽرسٽئن دا ڪنها&lt;/small&gt;'''
&lt;small&gt;بشمول&lt;/small&gt;:
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | ڏکڻ ايٽلانٽڪ سمنڊ جو وچين ٽڪريون 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000420|{{convert|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|05633|5,633}} &lt;small&gt;(total; 2016 census)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | جيمز ٽائون 
| rowspan=&quot;4&quot; |[[English language|English]]
|$55.7&amp;nbsp;million
|$12,230
| rowspan=&quot;4&quot; | &lt;small&gt;Highly&lt;/small&gt; &lt;small&gt;separated [[seamount|sea-mounts]] running {{convert|3642|km}} from [[equator]]ial Ascension Island to the small archipelago of Tristan da Cunha, having a three main islands – with [[Gough Island|Gough]] and [[Inaccessible Island|Inaccessible]] Islands – and three uninhabited minor [[Nightingale Islands|Nightingale]] isles, these are SW of [[Cape Town]]. St Helena is about {{convert|1300|km}} SE of Ascension.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Saint Helena.svg|center|x44px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''سينٽ هيلينا'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;&lt;small&gt;Loyal and Unshakeable&quot; (Saint Helena)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|4,349}} (Saint Helena; 2019 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|title=St Helena Government|date=30 July 2019|publisher=St Helena Government|access-date=14 August 2019|archive-date=7 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807213532/http://www.sainthelena.gov.sh/statistical-bulletin-no-8-2019-total-population-st-helenians-abroad-births-and-deaths-and-arrivals-and-departures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of Arms of Ascension Island.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''اسينشيون آئيلينڊ''' 
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|880}} (Ascension; estimate)&lt;ref name=&quot;BBCStHelena&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |title=St Helena, Ascension, Tristan da Cunha profiles |publisher=BBC News |date=16 March 2016 |access-date=25 June 2016 |archive-date=30 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530105835/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123532 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,000 non-permanent (Ascension; UK military personnel; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | [[File:Coat of arms of Tristan da Cunha.svg|center|x40px]]
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | '''ٽرسٽئن دا ڪنها'''
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|South Atlantic Ocean C|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &quot;Our faith is our strength&quot; &lt;small&gt;(Tristan da Cunha)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | {{sort|0000419.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; | &lt;small&gt;{{sort|05632.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|300}} (Tristan da Cunha; estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref name=BBCStHelena/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9 non-permanent (Tristan da Cunha; weather personnel)&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-bottom:0px;border-top:0px&quot; |
|{{sort|£18.649 million&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|{{sort|£4,569.9&lt;!--NOTE: Included for sorting purposes, so that the sub-territory is listed under the main territory (having a hidden value of 0.1 less)--&gt;|}}
|- valign=&quot;top&quot;
| 
[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|center|x40px]]
| '''ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ آئيلينڊز'''
| &lt;small&gt;{{sort|South Atlantic Ocean D|The [[South Atlantic Ocean]]}}, bordering&lt;/small&gt; &lt;small&gt;the [[Southern Ocean]] at 60° S latitude and within the [[Antarctic Convergence]], on the edge of the [[Patagonian Shelf]] about {{convert|1300|km}} ESE of the [[Falkland Islands]]&lt;/small&gt;
| &quot;&lt;small&gt;Leo terram propriam protegat&quot; ([[Latin]]; &quot;Let the lion protect his own land&quot;)&lt;/small&gt;
| {{sort|0003903|{{convert|3903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ South Georgia and South Sandwich Islands] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210115205359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-georgia-and-south-sandwich-islands/ |date=15 January 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| {{sort|00000|0}}&lt;br /&gt;99 non-permanent &lt;small&gt;(officials and research personnel)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands |publisher=Population.mongabay.com |date=31 March 2009 |access-date=8 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220158/http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken |archive-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[King Edward Point]]
|[[English language|English]]
|
|
| A &lt;small&gt;&lt;sub&gt;loose&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;archipelago of [[South Georgia]] with the [[Scotia Arc]] chain of smaller isles, known as the South Sandwich Islands. &lt;br /&gt;Originally used as a [[whaling station]], but now for just Antarctic research. &lt;br /&gt;Claimed by [[Argentina]], these islands were occupied by Argentinian forces during the [[Falklands War]] in 1982.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]]
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|center|x40px]]
| '''ترڪس ۽ ڪئيڪوس آئيلينڊز'''
| South-eastern of section of the [[Lucayan Archipelago]] — the other isles being [[the Bahamas]] — in North [[Atlantic Ocean]]
|&quot;Beautiful by nature&quot;
| {{sort|0000430|{{convert|948|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Turks-and-Caicos-Islands|title=Turks and Caicos Islands|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 October 2021|archive-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223062346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands/54820/Additional-Reading|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{sort|38191|38,191}} &lt;small&gt;(2019 estimate)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|title=Turks and Caicos Islands Population 2019|access-date=18 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810095756/http://worldpopulationreview.com/countries/turks-and-caicos-islands-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Cockburn Town]]
|[[English language|English]]
|{{sort|1077|$1.077 billion}}
|£28,589
|Includes [[Grand Turk Island]]
|-
! colspan=3|مجموعي طور تي
!
!
! {{circa}} 1,727,415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;(18,105&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; excl. BAT)
!{{circa}} 272,256&lt;ref name=&quot;HCFAC 2019&quot; /&gt;
!
!
!{{circa}} $16.55 billion
!
!
|}

=== Map ===
[[File:British Overseas.png|thumb|center|upright=3.4|{{center block|
{{legend|#ff8080|British Overseas Territories}}
{{legend|#aade87|United Kingdom}}
{{legend|#83b4ff|[[Crown Dependencies]]}}
}}]]

=== Photo gallery ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot;&gt;
File:Kourion Beach, Akrotiri, Akrotiri a Dekelia, Kypr.jpg|Akrotiri and Dhekelia
File:Anguilla-aerial view western portion.jpg|Anguilla
File:View from top of Gibbs Lighthouse Bermuda.jpg|Bermuda
File:061212-nordkapp.jpg|British Antarctic Territory
File:Diegogarcia.jpg|British Indian Ocean Territory
File:Road Town.jpg|British Virgin Islands
File:Cayman Brac Watering Place.jpg|Cayman Islands
File:Goose Green from Darwin Hill (51062394707).jpg|Falkland Islands
File:Gibraltar5.jpg|Gibraltar
File:Panorama---Montserrat.jpg|Montserrat
File:Pitc-nw.jpg|Pitcairn Islands
File:Zen (32164122661).jpg|South Georgia and the South Sandwich Islands
File:Panorama of Tristan da Cunha, bright sunny day.jpg|Tristan da Cunha (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha)
File:Turks &amp; Caicos (12122034006).jpg|Turks and Caicos Islands
&lt;/gallery&gt;

==آباديات==
===آبادي===
گهڻا علائقا مستقل شهري آبادي برقرار رکن ٿا، سواءِ برطانوي انٽارڪٽڪ علائقو، ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ (جيڪي صرف آفيسرن ۽ ريسرچ اسٽيشن جي عملي جي ميزباني ڪن ٿا)، ۽ برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (فوجي بنياد طور استعمال ڪيو ويندو آهي) جي. اکروٽيري ۽ ڍڪيليا جي خود مختيار بيس علائقن ۾ رهندڙ تقريبن 7,000 شهري لاءِ مستقل رهائش قبرص جي شهرين تائين محدود آهي. 

مجموعي طور تي، علائقا تقريبن 250,000 ماڻهن جي آبادي کي گهيرو ڪن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ٻه وڏا علائقا، ڪيمن ٻيٽ ۽ برمودا، ڪل BOT آبادي جو اڌ حصو آهن. صرف ڪيمن ٻيٽ سڄي BOT آبادي جو 28٪ تي مشتمل آهن. ٻئي پاسي، ٽن علائقن ۾ ڪو به شهري رهواسي ناهي - انٽارڪٽڪ علائقو (في الحال پنج ريسرچ اسٽيشنن تي مشتمل آهي)، برطانوي هندي سمنڊ جو علائقو (جنهن جا رهواسي، چاگوسين، 1968 ۽ 1973 جي وچ ۾ زبردستي ماريشس ۽ برطانيه ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا)، ۽ ڏکڻ جارجيا (جنهن جي اصل ۾ 1992 ۽ 2006 جي وچ ۾ ٻه مڪمل وقت جي آبادي هئي). پٽڪيرن ٻيٽ، جيڪي باؤنٽي تي بغاوت کان بچيل ماڻهن پاران آباد ڪيا ويا هئا، سڀ کان ننڍو آباد علائقو آهي، جنهن ۾ 49 باشندا آهن (جيڪي سڀئي عنوان واري ٻيٽ تي رهن ٿا).

==حڪومت ۽ سياست==
==متنازع خودمختياري: گڏيل قومن جي غير خود مختيار علائقن جي فهرست: برطانيا سان لاڳاپا: شهر جي حيثيت ۽ شهر: ٻوليون: ڪرنسيون: نشان ۽ علامتون: راند: حياتياتي تنوع:
==پڻ ڏسو== 
==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>l5qfm2gttcvpar405xvsgp4t4ro3s5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99230</id>
    <revision>
      <id>387395</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ پار علائقا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</comment>
      <origin>387395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="2wh4xhjltsob0d8jcep1xczs7ujvp24" xml:space="preserve">[[زمرو:سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>2wh4xhjltsob0d8jcep1xczs7ujvp24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سمنڊ پار علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99231</id>
    <revision>
      <id>387396</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:سياسي جاگرافي]]</comment>
      <origin>387396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="oo4nlnb0t4kjmgh5xdqckzycaz1kw4h" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>oo4nlnb0t4kjmgh5xdqckzycaz1kw4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مونٽسيراٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99232</id>
    <revision>
      <id>387397</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنه...</comment>
      <origin>387397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="ghbosb1wg9wvw1kys86vnl41ugtqh0d" xml:space="preserve">'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>ghbosb1wg9wvw1kys86vnl41ugtqh0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387755</id>
      <parentid>387397</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[مونسيراٽ]] کي [[مونٽسيراٽ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="ghbosb1wg9wvw1kys86vnl41ugtqh0d" xml:space="preserve">'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>ghbosb1wg9wvw1kys86vnl41ugtqh0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387757</id>
      <parentid>387755</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14426" sha1="82i7h2dthmbr2qzlx7cf1tw81imn1qk" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Caribbean}}
{{Distinguish|Montferrat}}
{{About|the British territory in the Caribbean|the location in Catalonia|Montserrat (mountain)|the feminine name and people named that way|Montserrat (given name)|other uses|}}
{{Infobox dependency
| name            = Montserrat
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Montserrat.svg
| flag_size = 130px
| flag_link = 
| image_seal = Coat of arms of Montserrat.svg
| seal_size = 60px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link =
| motto = &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God.&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/div&gt;
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[National Song of Montserrat|Motherland]]&quot;&lt;ref&gt;[http://www.nationalanthems.info/ms.htm Motherland]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Montserrat - Motherland.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Montserrat in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=circled in red}}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Topographic-map-of-Montserrat-en.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = Topographic map of Montserrat showing the &quot;exclusion zone&quot; due to volcanic activity, and the new airport in the north. The roads and settlements in the exclusion zone have mostly been conquered by natural forces.
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = {{nowrap|English settlement}}
| established_date = 1632
| established_title2 = [[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]]
| established_date2 = 3 September 1783
| established_title3 = [[West Indies Federation|Federation]]
| established_date3 = 3 January 1958
| established_title4 = Separate colony
| established_date4 = 31 May 1962
| official_languages = [[English language|English]]
| demonym = [[Demographics of Montserrat|Montserratian]]
| capital = {{nowrap|[[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] {{small|(''[[de jure]]'')}}{{efn|name=Plymouth|[[Ghost town|Abandoned]] in 1997, following a volcanic eruption, although it is still the ''de jure'' capital.}}}}&lt;br&gt;[[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] {{small|(''under construction'')}}
| admin_center_type = Government seat and largest town
| admin_center = [[Brades]]
| coordinates = {{coord|16|45|N|62|12|W|display=inline,title|type:isle}}
| ethnic_groups =
| ethnic_groups_year =
| government_type = Parliamentary [[Dependent territory|dependency]] under a [[constitutional monarchy]]
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch |Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Montserrat|Governor]]
| leader_name2 = [[Harriet Cross (diplomat)|Harriet Cross]]
| leader_title3 = [[Premier of Montserrat|Premier]]
| leader_name3 = [[Reuben Meade]]
| legislature = [[Legislative Assembly of Montserrat|Legislative Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 102
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| area_sq_mi = 39
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 1050
| unit_pref = metric
| population_estimate =4,399&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/04/Mid-Year-Population-Estimates-2019-2025.xlsx |title=Mid-year population estimates 2019-2025 |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 4,649&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|title=Intercensal Population Count and Labour Force Survey 2018|website=Montserrat Statistics Department Labour Force Census Results|publisher=Montserrat Statistics Department|date=6 December 2019|access-date=14 November 2019|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114204109/https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (intercensal count)
| population_estimate_year =2024
| population_census_rank = 
| population_census_year = 2018
| population_density_km2 = 46
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 114 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = US$63 million&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |title=UN Data |year=2014 |access-date=8 January 2017 |archive-date=30 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131950/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = US$12,384
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$230.71 million (US$85.8 million)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Montserrat Gross Domestic Product By Economic Activity At Basic Prices, In Current Prices:2000-2024 Preliminary (EC$ Million) |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/01/GDP-Estiamtes-at-Current-Prices-2000-2024-P.xlsx |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year =2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$52,446 (US$19,509)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year =&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[East Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = -4:00
| drives_on = left
| cctld = [[.ms]]
|website=https://www.gov.ms/|population_estimate_rank=194th|iso_code=MS}}
'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.


'''Montserrat''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɒ|n|t|s|ə|ˈ|r|æ|t}} {{respell|MONT|sə|RAT}}, {{IPAc-en|local|ˈ|m|ɒ|n|t|s|ə|r|æ|t}}&lt;ref&gt;{{Cite LPD|3}}&lt;/ref&gt;) is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] in the [[Caribbean]]. It is part of the [[Leeward Islands]], the northern portion of the [[Lesser Antilles]] chain of the [[West Indies]]. Montserrat is about {{convert|16|km|0|abbr=on}} long and {{convert|11|km|0|abbr=on}} wide, with roughly {{convert|40|km|0|abbr=on}} of coastline.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; It is nicknamed &quot;The Emerald Isle of the Caribbean&quot; both for its resemblance to coastal [[Ireland]] and for the [[Irish diaspora|Irish ancestry]] of many of its inhabitants.&lt;ref name=&quot;irishtimes&quot;&gt;{{cite news|title=The Caribbean Irish: the other Emerald Isle|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|date=16 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416044833/https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irishtimes-video&quot;&gt;{{cite news|title=► VIDEO: Montserrat, the Emerald Isle of the Caribbean|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|language=en|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628045103/https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Montserrat is the only non-fully sovereign full member of the [[Caribbean Community]] and the [[Organisation of Eastern Caribbean States]], although it is not the only dependency in the Caribbean.

On 18 July 1995, the previously dormant [[Soufrière Hills volcano]] in the southern end of the island became active, and its eruptions destroyed [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]], Montserrat's [[Georgian era|Georgian-era]] capital city situated on the west coast. Between 1995 and 2000, two-thirds of the island's population was forced to flee, mostly to the [[United Kingdom]], leaving fewer than 1,200 people on the island in 1997. The population had increased to nearly 5,000 by 2016.&lt;ref name=&quot;mvo.ms&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mvo.ms/ |title=Montserrat Volcano Observatory |website=Mvo.ms |access-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ |archive-date=2 October 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2016Pop/&gt; The volcanic activity continues, mostly affecting the vicinity of Plymouth, including its docks, and the eastern side of the island around the former [[W. H. Bramble Airport]], the remnants of which were buried by flows from further volcanic activity on 11 February 2010.

An [[Exclusion zone#Natural disaster exclusion zones|exclusion zone]] was imposed, encompassing the southern part of the island as far north as parts of the Belham Valley, because of the size of the existing volcanic dome and the resulting possibility of [[pyroclastic rock|pyroclastic]] activity. Visitors are generally not permitted to enter the exclusion zone,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Montserrat History &amp; Facts |url=https://www.visitmontserrat.com/montserrat-history-facts/ |access-date=2025-08-14 |website=Montserrat Tourism Authority |language=en-US}}&lt;/ref&gt; but a view of destroyed Plymouth can be seen from the top of Garibaldi Hill in Isles Bay. The volcano has been relatively quiet since early 2010 and continues to be closely monitored by the [[Montserrat Volcano Observatory]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/travel/montserrat-a-modern-day-pompeii-in-the-caribbean/ |title=Montserrat: a modern-day Pompeii in the Caribbean |first=Blane |last=Bachelor |publisher=[[Fox News Channel]] |date=20 February 2014 |access-date=16 March 2016 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630021210/https://www.foxnews.com/travel/2014/02/20/montserrat-modern-day-pompeii-in-caribbean/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |title=Bar/fly: Caribbean island of Montserrat |first=Kevin |last=Pilley |newspaper=[[The New Zealand Herald]] |date=29 February 2016 |access-date=30 November 2016 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628124817/https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In 2015, it was announced that planning would begin on a new town and port at [[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] on the northwest coast of the island, and the centre of government and businesses was moved temporarily to [[Brades]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |title=Montserrat: Living with a volcano |first=Gemma |last=Handy |date=16 August 2015 |website=BBC News |access-date=8 July 2017 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808012204/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; After a number of delays, including [[Tropical cyclone|Hurricanes]] [[Hurricane Irma|Irma]] and [[Hurricane Maria|Maria]] in [[Tropical cyclones in 2017|2017]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hurricanes Irma and Maria: government response and advice |url=https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |date=27 September 2017 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022358/https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[COVID-19 pandemic]] beginning in early 2020,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Armed Forces step up support to the Caribbean Overseas Territories during coronavirus pandemic |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022630/https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |url-status=live }}&lt;/ref&gt; the Little Bay Port Development Project, a £28 million project funded by the UK and the [[Caribbean Development Bank]], began in June 2022.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>82i7h2dthmbr2qzlx7cf1tw81imn1qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387758</id>
      <parentid>387757</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18411" sha1="hy1rps0046scn8s0afbrfny73ayc648" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Caribbean}}
{{Distinguish|Montferrat}}
{{About|the British territory in the Caribbean|the location in Catalonia|Montserrat (mountain)|the feminine name and people named that way|Montserrat (given name)|other uses|}}
{{Infobox dependency
| name            = Montserrat
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Montserrat.svg
| flag_size = 130px
| flag_link = 
| image_seal = Coat of arms of Montserrat.svg
| seal_size = 60px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link =
| motto = &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God.&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/div&gt;
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[National Song of Montserrat|Motherland]]&quot;&lt;ref&gt;[http://www.nationalanthems.info/ms.htm Motherland]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Montserrat - Motherland.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Montserrat in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=circled in red}}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Topographic-map-of-Montserrat-en.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = Topographic map of Montserrat showing the &quot;exclusion zone&quot; due to volcanic activity, and the new airport in the north. The roads and settlements in the exclusion zone have mostly been conquered by natural forces.
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = {{nowrap|English settlement}}
| established_date = 1632
| established_title2 = [[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]]
| established_date2 = 3 September 1783
| established_title3 = [[West Indies Federation|Federation]]
| established_date3 = 3 January 1958
| established_title4 = Separate colony
| established_date4 = 31 May 1962
| official_languages = [[English language|English]]
| demonym = [[Demographics of Montserrat|Montserratian]]
| capital = {{nowrap|[[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] {{small|(''[[de jure]]'')}}{{efn|name=Plymouth|[[Ghost town|Abandoned]] in 1997, following a volcanic eruption, although it is still the ''de jure'' capital.}}}}&lt;br&gt;[[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] {{small|(''under construction'')}}
| admin_center_type = Government seat and largest town
| admin_center = [[Brades]]
| coordinates = {{coord|16|45|N|62|12|W|display=inline,title|type:isle}}
| ethnic_groups =
| ethnic_groups_year =
| government_type = Parliamentary [[Dependent territory|dependency]] under a [[constitutional monarchy]]
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch |Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Montserrat|Governor]]
| leader_name2 = [[Harriet Cross (diplomat)|Harriet Cross]]
| leader_title3 = [[Premier of Montserrat|Premier]]
| leader_name3 = [[Reuben Meade]]
| legislature = [[Legislative Assembly of Montserrat|Legislative Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 102
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| area_sq_mi = 39
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 1050
| unit_pref = metric
| population_estimate =4,399&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/04/Mid-Year-Population-Estimates-2019-2025.xlsx |title=Mid-year population estimates 2019-2025 |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 4,649&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|title=Intercensal Population Count and Labour Force Survey 2018|website=Montserrat Statistics Department Labour Force Census Results|publisher=Montserrat Statistics Department|date=6 December 2019|access-date=14 November 2019|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114204109/https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (intercensal count)
| population_estimate_year =2024
| population_census_rank = 
| population_census_year = 2018
| population_density_km2 = 46
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 114 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = US$63 million&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |title=UN Data |year=2014 |access-date=8 January 2017 |archive-date=30 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131950/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = US$12,384
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$230.71 million (US$85.8 million)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Montserrat Gross Domestic Product By Economic Activity At Basic Prices, In Current Prices:2000-2024 Preliminary (EC$ Million) |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/01/GDP-Estiamtes-at-Current-Prices-2000-2024-P.xlsx |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year =2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$52,446 (US$19,509)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year =&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[East Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = -4:00
| drives_on = left
| cctld = [[.ms]]
|website=https://www.gov.ms/|population_estimate_rank=194th|iso_code=MS}}
'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.


'''Montserrat''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɒ|n|t|s|ə|ˈ|r|æ|t}} {{respell|MONT|sə|RAT}}, {{IPAc-en|local|ˈ|m|ɒ|n|t|s|ə|r|æ|t}}&lt;ref&gt;{{Cite LPD|3}}&lt;/ref&gt;) is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] in the [[Caribbean]]. It is part of the [[Leeward Islands]], the northern portion of the [[Lesser Antilles]] chain of the [[West Indies]]. Montserrat is about {{convert|16|km|0|abbr=on}} long and {{convert|11|km|0|abbr=on}} wide, with roughly {{convert|40|km|0|abbr=on}} of coastline.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; It is nicknamed &quot;The Emerald Isle of the Caribbean&quot; both for its resemblance to coastal [[Ireland]] and for the [[Irish diaspora|Irish ancestry]] of many of its inhabitants.&lt;ref name=&quot;irishtimes&quot;&gt;{{cite news|title=The Caribbean Irish: the other Emerald Isle|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|date=16 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416044833/https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irishtimes-video&quot;&gt;{{cite news|title=► VIDEO: Montserrat, the Emerald Isle of the Caribbean|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|language=en|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628045103/https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Montserrat is the only non-fully sovereign full member of the [[Caribbean Community]] and the [[Organisation of Eastern Caribbean States]], although it is not the only dependency in the Caribbean.

On 18 July 1995, the previously dormant [[Soufrière Hills volcano]] in the southern end of the island became active, and its eruptions destroyed [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]], Montserrat's [[Georgian era|Georgian-era]] capital city situated on the west coast. Between 1995 and 2000, two-thirds of the island's population was forced to flee, mostly to the [[United Kingdom]], leaving fewer than 1,200 people on the island in 1997. The population had increased to nearly 5,000 by 2016.&lt;ref name=&quot;mvo.ms&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mvo.ms/ |title=Montserrat Volcano Observatory |website=Mvo.ms |access-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ |archive-date=2 October 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2016Pop/&gt; The volcanic activity continues, mostly affecting the vicinity of Plymouth, including its docks, and the eastern side of the island around the former [[W. H. Bramble Airport]], the remnants of which were buried by flows from further volcanic activity on 11 February 2010.

An [[Exclusion zone#Natural disaster exclusion zones|exclusion zone]] was imposed, encompassing the southern part of the island as far north as parts of the Belham Valley, because of the size of the existing volcanic dome and the resulting possibility of [[pyroclastic rock|pyroclastic]] activity. Visitors are generally not permitted to enter the exclusion zone,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Montserrat History &amp; Facts |url=https://www.visitmontserrat.com/montserrat-history-facts/ |access-date=2025-08-14 |website=Montserrat Tourism Authority |language=en-US}}&lt;/ref&gt; but a view of destroyed Plymouth can be seen from the top of Garibaldi Hill in Isles Bay. The volcano has been relatively quiet since early 2010 and continues to be closely monitored by the [[Montserrat Volcano Observatory]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/travel/montserrat-a-modern-day-pompeii-in-the-caribbean/ |title=Montserrat: a modern-day Pompeii in the Caribbean |first=Blane |last=Bachelor |publisher=[[Fox News Channel]] |date=20 February 2014 |access-date=16 March 2016 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630021210/https://www.foxnews.com/travel/2014/02/20/montserrat-modern-day-pompeii-in-caribbean/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |title=Bar/fly: Caribbean island of Montserrat |first=Kevin |last=Pilley |newspaper=[[The New Zealand Herald]] |date=29 February 2016 |access-date=30 November 2016 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628124817/https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In 2015, it was announced that planning would begin on a new town and port at [[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] on the northwest coast of the island, and the centre of government and businesses was moved temporarily to [[Brades]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |title=Montserrat: Living with a volcano |first=Gemma |last=Handy |date=16 August 2015 |website=BBC News |access-date=8 July 2017 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808012204/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; After a number of delays, including [[Tropical cyclone|Hurricanes]] [[Hurricane Irma|Irma]] and [[Hurricane Maria|Maria]] in [[Tropical cyclones in 2017|2017]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hurricanes Irma and Maria: government response and advice |url=https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |date=27 September 2017 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022358/https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[COVID-19 pandemic]] beginning in early 2020,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Armed Forces step up support to the Caribbean Overseas Territories during coronavirus pandemic |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022630/https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |url-status=live }}&lt;/ref&gt; the Little Bay Port Development Project, a £28 million project funded by the UK and the [[Caribbean Development Bank]], began in June 2022.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|Montserrat|commons=Category:Montserrat|voy=Montserrat}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ms/ Government of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214063129/http://www.gov.ms/ |date=14 February 2006 }}
* [http://www.montserratnationaltrust.ms/ Montserrat National Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322221235/http://www.montserratnationaltrust.ms/ |date=22 March 2021 }}
* [[Premier of Montserrat]]
===عام معلومات===
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ |date=14 March 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20080607085300/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montserrat.htm Montserrat] from ''UCB Libraries GovPubs''.
* [https://web.archive.org/web/20050605002619/http://montserrat.search.co.tt/ Montserrat Webdirectory]
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20161018111136/http://irisharound.com/emerald-isle-black-irish-caribbean/ Story of the black Irish in Montserrat]}}
* {{Wikiatlas|Montserrat}}
===ميڊيا===
* [https://web.archive.org/web/20110202213722/http://themontserratreporter.com/ Montserrat Reporter news site]
* [http://www.zjb.gov.ms/ Radio Montserrat—ZJB Listen live online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314193932/http://www.zjb.gov.ms/ |date=14 March 2015 }}
===سفر ۽ سياحت===
* [http://www.visitmontserrat.com/ Montserrat Tourist Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312032412/http://www.visitmontserrat.com/ |date=12 March 2005 }}
* [http://www.montserratmagazine.com/ Montserrat Magazine Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809175107/https://www.montserratmagazine.com/ |date=9 August 2019 }}
* [http://www.instagram.com/montserratmagazine Montserrat Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530223519/https://www.instagram.com/montserratmagazine/ |date=30 May 2020 }}
===صحت ۽ ماحوليات===
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf Toxicity of volcanic ash from Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035817/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf |date=24 September 2015 }} by RT Cullen, AD Jones, BG Miller, CL Tran, JMG Davis, K Donaldson, M Wilson, V Stone, and A Morgan. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/01.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf A Health Survey of Workers on the Island of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035821/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, MK Graham, A Searl, BG Miller, PA Hutchison, C Swales, S Dempsey, and M Russell. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/02.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf A Health Survey of Montserratians Relocated to the UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035813/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, A Searl, PJ Ritchie, MK Graham, PA Hutchison, and A Pilkington. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/01/07.
===ٻيا===
* [https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ Montserrat Volcano Observatory]
* [http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ Official release archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319042833/http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ |date=19 March 2005 }}
* [http://www.dloc.com/UF00076853 ''Antigua, Montserrat and Virgin Islands Gazette''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141121140300/http://www.dloc.com/UF00076853 |date=21 November 2014 }} at the [[Digital Library of the Caribbean]]

{{Portal|Caribbean|United Kingdom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>hy1rps0046scn8s0afbrfny73ayc648</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387759</id>
      <parentid>387758</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19567" sha1="9veeu0cbrplji3egldz4toalws18nel" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Caribbean}}
{{Distinguish|Montferrat}}
{{About|the British territory in the Caribbean|the location in Catalonia|Montserrat (mountain)|the feminine name and people named that way|Montserrat (given name)|other uses|}}
{{Infobox dependency
| name            = Montserrat
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Montserrat.svg
| flag_size = 130px
| flag_link = 
| image_seal = Coat of arms of Montserrat.svg
| seal_size = 60px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link =
| motto = &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God.&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/div&gt;
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[National Song of Montserrat|Motherland]]&quot;&lt;ref&gt;[http://www.nationalanthems.info/ms.htm Motherland]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Montserrat - Motherland.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Montserrat in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=circled in red}}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Topographic-map-of-Montserrat-en.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = Topographic map of Montserrat showing the &quot;exclusion zone&quot; due to volcanic activity, and the new airport in the north. The roads and settlements in the exclusion zone have mostly been conquered by natural forces.
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = {{nowrap|English settlement}}
| established_date = 1632
| established_title2 = [[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]]
| established_date2 = 3 September 1783
| established_title3 = [[West Indies Federation|Federation]]
| established_date3 = 3 January 1958
| established_title4 = Separate colony
| established_date4 = 31 May 1962
| official_languages = [[English language|English]]
| demonym = [[Demographics of Montserrat|Montserratian]]
| capital = {{nowrap|[[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] {{small|(''[[de jure]]'')}}{{efn|name=Plymouth|[[Ghost town|Abandoned]] in 1997, following a volcanic eruption, although it is still the ''de jure'' capital.}}}}&lt;br&gt;[[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] {{small|(''under construction'')}}
| admin_center_type = Government seat and largest town
| admin_center = [[Brades]]
| coordinates = {{coord|16|45|N|62|12|W|display=inline,title|type:isle}}
| ethnic_groups =
| ethnic_groups_year =
| government_type = Parliamentary [[Dependent territory|dependency]] under a [[constitutional monarchy]]
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch |Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Montserrat|Governor]]
| leader_name2 = [[Harriet Cross (diplomat)|Harriet Cross]]
| leader_title3 = [[Premier of Montserrat|Premier]]
| leader_name3 = [[Reuben Meade]]
| legislature = [[Legislative Assembly of Montserrat|Legislative Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 102
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| area_sq_mi = 39
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 1050
| unit_pref = metric
| population_estimate =4,399&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/04/Mid-Year-Population-Estimates-2019-2025.xlsx |title=Mid-year population estimates 2019-2025 |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 4,649&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|title=Intercensal Population Count and Labour Force Survey 2018|website=Montserrat Statistics Department Labour Force Census Results|publisher=Montserrat Statistics Department|date=6 December 2019|access-date=14 November 2019|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114204109/https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (intercensal count)
| population_estimate_year =2024
| population_census_rank = 
| population_census_year = 2018
| population_density_km2 = 46
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 114 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = US$63 million&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |title=UN Data |year=2014 |access-date=8 January 2017 |archive-date=30 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131950/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = US$12,384
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$230.71 million (US$85.8 million)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Montserrat Gross Domestic Product By Economic Activity At Basic Prices, In Current Prices:2000-2024 Preliminary (EC$ Million) |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/01/GDP-Estiamtes-at-Current-Prices-2000-2024-P.xlsx |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year =2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$52,446 (US$19,509)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year =&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[East Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = -4:00
| drives_on = left
| cctld = [[.ms]]
|website=https://www.gov.ms/|population_estimate_rank=194th|iso_code=MS}}
'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.


'''Montserrat''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɒ|n|t|s|ə|ˈ|r|æ|t}} {{respell|MONT|sə|RAT}}, {{IPAc-en|local|ˈ|m|ɒ|n|t|s|ə|r|æ|t}}&lt;ref&gt;{{Cite LPD|3}}&lt;/ref&gt;) is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] in the [[Caribbean]]. It is part of the [[Leeward Islands]], the northern portion of the [[Lesser Antilles]] chain of the [[West Indies]]. Montserrat is about {{convert|16|km|0|abbr=on}} long and {{convert|11|km|0|abbr=on}} wide, with roughly {{convert|40|km|0|abbr=on}} of coastline.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; It is nicknamed &quot;The Emerald Isle of the Caribbean&quot; both for its resemblance to coastal [[Ireland]] and for the [[Irish diaspora|Irish ancestry]] of many of its inhabitants.&lt;ref name=&quot;irishtimes&quot;&gt;{{cite news|title=The Caribbean Irish: the other Emerald Isle|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|date=16 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416044833/https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irishtimes-video&quot;&gt;{{cite news|title=► VIDEO: Montserrat, the Emerald Isle of the Caribbean|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|language=en|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628045103/https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Montserrat is the only non-fully sovereign full member of the [[Caribbean Community]] and the [[Organisation of Eastern Caribbean States]], although it is not the only dependency in the Caribbean.

On 18 July 1995, the previously dormant [[Soufrière Hills volcano]] in the southern end of the island became active, and its eruptions destroyed [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]], Montserrat's [[Georgian era|Georgian-era]] capital city situated on the west coast. Between 1995 and 2000, two-thirds of the island's population was forced to flee, mostly to the [[United Kingdom]], leaving fewer than 1,200 people on the island in 1997. The population had increased to nearly 5,000 by 2016.&lt;ref name=&quot;mvo.ms&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mvo.ms/ |title=Montserrat Volcano Observatory |website=Mvo.ms |access-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ |archive-date=2 October 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2016Pop/&gt; The volcanic activity continues, mostly affecting the vicinity of Plymouth, including its docks, and the eastern side of the island around the former [[W. H. Bramble Airport]], the remnants of which were buried by flows from further volcanic activity on 11 February 2010.

An [[Exclusion zone#Natural disaster exclusion zones|exclusion zone]] was imposed, encompassing the southern part of the island as far north as parts of the Belham Valley, because of the size of the existing volcanic dome and the resulting possibility of [[pyroclastic rock|pyroclastic]] activity. Visitors are generally not permitted to enter the exclusion zone,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Montserrat History &amp; Facts |url=https://www.visitmontserrat.com/montserrat-history-facts/ |access-date=2025-08-14 |website=Montserrat Tourism Authority |language=en-US}}&lt;/ref&gt; but a view of destroyed Plymouth can be seen from the top of Garibaldi Hill in Isles Bay. The volcano has been relatively quiet since early 2010 and continues to be closely monitored by the [[Montserrat Volcano Observatory]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/travel/montserrat-a-modern-day-pompeii-in-the-caribbean/ |title=Montserrat: a modern-day Pompeii in the Caribbean |first=Blane |last=Bachelor |publisher=[[Fox News Channel]] |date=20 February 2014 |access-date=16 March 2016 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630021210/https://www.foxnews.com/travel/2014/02/20/montserrat-modern-day-pompeii-in-caribbean/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |title=Bar/fly: Caribbean island of Montserrat |first=Kevin |last=Pilley |newspaper=[[The New Zealand Herald]] |date=29 February 2016 |access-date=30 November 2016 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628124817/https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In 2015, it was announced that planning would begin on a new town and port at [[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] on the northwest coast of the island, and the centre of government and businesses was moved temporarily to [[Brades]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |title=Montserrat: Living with a volcano |first=Gemma |last=Handy |date=16 August 2015 |website=BBC News |access-date=8 July 2017 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808012204/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; After a number of delays, including [[Tropical cyclone|Hurricanes]] [[Hurricane Irma|Irma]] and [[Hurricane Maria|Maria]] in [[Tropical cyclones in 2017|2017]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hurricanes Irma and Maria: government response and advice |url=https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |date=27 September 2017 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022358/https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[COVID-19 pandemic]] beginning in early 2020,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Armed Forces step up support to the Caribbean Overseas Territories during coronavirus pandemic |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022630/https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |url-status=live }}&lt;/ref&gt; the Little Bay Port Development Project, a £28 million project funded by the UK and the [[Caribbean Development Bank]], began in June 2022.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|Montserrat|commons=Category:Montserrat|voy=Montserrat}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ms/ Government of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214063129/http://www.gov.ms/ |date=14 February 2006 }}
* [http://www.montserratnationaltrust.ms/ Montserrat National Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322221235/http://www.montserratnationaltrust.ms/ |date=22 March 2021 }}
* [[Premier of Montserrat]]
===عام معلومات===
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ |date=14 March 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20080607085300/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montserrat.htm Montserrat] from ''UCB Libraries GovPubs''.
* [https://web.archive.org/web/20050605002619/http://montserrat.search.co.tt/ Montserrat Webdirectory]
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20161018111136/http://irisharound.com/emerald-isle-black-irish-caribbean/ Story of the black Irish in Montserrat]}}
* {{Wikiatlas|Montserrat}}
===ميڊيا===
* [https://web.archive.org/web/20110202213722/http://themontserratreporter.com/ Montserrat Reporter news site]
* [http://www.zjb.gov.ms/ Radio Montserrat—ZJB Listen live online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314193932/http://www.zjb.gov.ms/ |date=14 March 2015 }}
===سفر ۽ سياحت===
* [http://www.visitmontserrat.com/ Montserrat Tourist Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312032412/http://www.visitmontserrat.com/ |date=12 March 2005 }}
* [http://www.montserratmagazine.com/ Montserrat Magazine Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809175107/https://www.montserratmagazine.com/ |date=9 August 2019 }}
* [http://www.instagram.com/montserratmagazine Montserrat Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530223519/https://www.instagram.com/montserratmagazine/ |date=30 May 2020 }}
===صحت ۽ ماحوليات===
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf Toxicity of volcanic ash from Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035817/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf |date=24 September 2015 }} by RT Cullen, AD Jones, BG Miller, CL Tran, JMG Davis, K Donaldson, M Wilson, V Stone, and A Morgan. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/01.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf A Health Survey of Workers on the Island of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035821/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, MK Graham, A Searl, BG Miller, PA Hutchison, C Swales, S Dempsey, and M Russell. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/02.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf A Health Survey of Montserratians Relocated to the UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035813/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, A Searl, PJ Ritchie, MK Graham, PA Hutchison, and A Pilkington. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/01/07.
===ٻيا===
* [https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ Montserrat Volcano Observatory]
* [http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ Official release archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319042833/http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ |date=19 March 2005 }}
* [http://www.dloc.com/UF00076853 ''Antigua, Montserrat and Virgin Islands Gazette''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141121140300/http://www.dloc.com/UF00076853 |date=21 November 2014 }} at the [[Digital Library of the Caribbean]]

''''[[جاگرافيائي ڪوآرڊينيٽ سسٽم|ليٽ ۽ ڊگهو.]] {{ڪوارڊ|16|45|N|62|12|W|display=inline}}''' 
{{Portal|Caribbean|United Kingdom}}
{{Authority control}}


[[زمرو:مونٽسيراٽ| ]]
[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:اڳوڻي انگريزي ڪالونيون]]
[[زمرو:ننڍي ٻيٽ واري ترقي پذير رياستون]]
[[زمرو:برطانيه جي منحصر علائقن جا ٻيٽ]] [[زمرو:ڪيريبين ڪميونٽي جون ميمبر رياستون]]
[[زمرو:انگريزي بطور سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اوڀر ڪيريبين رياستن جي تنظيم جون ميمبر رياستون]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ 1640ع جا ادارا]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1642 ادارا]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1642 ادارا]] 
[[زمرو:1962ع ۾ قائم رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم رياستون ڪيريبين]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1962ع جون ادارا]]</text>
      <sha1>9veeu0cbrplji3egldz4toalws18nel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387760</id>
      <parentid>387759</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:انگريزي بطور سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]; added [[Category:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19557" sha1="s79961jbkbk686k39l0kfcljddvheys" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Caribbean}}
{{Distinguish|Montferrat}}
{{About|the British territory in the Caribbean|the location in Catalonia|Montserrat (mountain)|the feminine name and people named that way|Montserrat (given name)|other uses|}}
{{Infobox dependency
| name            = Montserrat
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Montserrat.svg
| flag_size = 130px
| flag_link = 
| image_seal = Coat of arms of Montserrat.svg
| seal_size = 60px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link =
| motto = &quot;A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God.&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/div&gt;
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[National Song of Montserrat|Motherland]]&quot;&lt;ref&gt;[http://www.nationalanthems.info/ms.htm Motherland]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;div  
style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Montserrat - Motherland.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Montserrat in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=circled in red}}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Topographic-map-of-Montserrat-en.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = Topographic map of Montserrat showing the &quot;exclusion zone&quot; due to volcanic activity, and the new airport in the north. The roads and settlements in the exclusion zone have mostly been conquered by natural forces.
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = {{nowrap|English settlement}}
| established_date = 1632
| established_title2 = [[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]]
| established_date2 = 3 September 1783
| established_title3 = [[West Indies Federation|Federation]]
| established_date3 = 3 January 1958
| established_title4 = Separate colony
| established_date4 = 31 May 1962
| official_languages = [[English language|English]]
| demonym = [[Demographics of Montserrat|Montserratian]]
| capital = {{nowrap|[[Plymouth, Montserrat|Plymouth]] {{small|(''[[de jure]]'')}}{{efn|name=Plymouth|[[Ghost town|Abandoned]] in 1997, following a volcanic eruption, although it is still the ''de jure'' capital.}}}}&lt;br&gt;[[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] {{small|(''under construction'')}}
| admin_center_type = Government seat and largest town
| admin_center = [[Brades]]
| coordinates = {{coord|16|45|N|62|12|W|display=inline,title|type:isle}}
| ethnic_groups =
| ethnic_groups_year =
| government_type = Parliamentary [[Dependent territory|dependency]] under a [[constitutional monarchy]]
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch |Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Montserrat|Governor]]
| leader_name2 = [[Harriet Cross (diplomat)|Harriet Cross]]
| leader_title3 = [[Premier of Montserrat|Premier]]
| leader_name3 = [[Reuben Meade]]
| legislature = [[Legislative Assembly of Montserrat|Legislative Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 102
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| area_sq_mi = 39
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 1050
| unit_pref = metric
| population_estimate =4,399&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/04/Mid-Year-Population-Estimates-2019-2025.xlsx |title=Mid-year population estimates 2019-2025 |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 4,649&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|title=Intercensal Population Count and Labour Force Survey 2018|website=Montserrat Statistics Department Labour Force Census Results|publisher=Montserrat Statistics Department|date=6 December 2019|access-date=14 November 2019|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114204109/https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2019/08/FINAL-REPORT-KEY-FINDINGS-CENSUS-LABOUR-FORCE-SURVEY-2018-.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (intercensal count)
| population_estimate_year =2024
| population_census_rank = 
| population_census_year = 2018
| population_density_km2 = 46
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 114 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = US$63 million&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |title=UN Data |year=2014 |access-date=8 January 2017 |archive-date=30 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131950/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Montserrat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = US$12,384
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$230.71 million (US$85.8 million)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Montserrat Gross Domestic Product By Economic Activity At Basic Prices, In Current Prices:2000-2024 Preliminary (EC$ Million) |url=https://statistics.gov.ms/wp-content/uploads/2026/01/GDP-Estiamtes-at-Current-Prices-2000-2024-P.xlsx |publisher=Statistics Department Montserrat |access-date=June 8, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year =2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$52,446 (US$19,509)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year =&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[East Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = -4:00
| drives_on = left
| cctld = [[.ms]]
|website=https://www.gov.ms/|population_estimate_rank=194th|iso_code=MS}}
'''مونٽسيراٽ''' (Montserrat؛/ˌmɒntsəˈræt/ MONT-sə-RAT، مقامي طور تي /ˈmɒntsəræt/) ڪيريبين ۾ هڪ برطانوي سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليورڊ ٻيٽن جو حصو آهي، جيڪو ويسٽ انڊيز جي ليسر اينٽيلس جبلن جي سلسلي جو اتر حصو آهي. مونٽسيرٽ تقريباً 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڊگهو ۽ 11 ڪلوميٽر (7 ميل) ويڪرو آهي، جنهن ۾ تقريباً 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ساحلي پٽي آهي. ان کي ساحلي آئرلينڊ سان مشابهت ۽ ان جي ڪيترن ئي رهاڪن جي آئرش نسل جي ڪري &quot;ڪيريبين جو زمرد ٻيٽ&quot; سڏيو ويندو آهي. مونٽسيرٽ ڪيريبين ڪميونٽي ۽ مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جو واحد غير مڪمل طور تي خودمختيار مڪمل ميمبر آهي، جيتوڻيڪ اهو ڪيريبين ۾ واحد انحصار ناهي.


'''Montserrat''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɒ|n|t|s|ə|ˈ|r|æ|t}} {{respell|MONT|sə|RAT}}, {{IPAc-en|local|ˈ|m|ɒ|n|t|s|ə|r|æ|t}}&lt;ref&gt;{{Cite LPD|3}}&lt;/ref&gt;) is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] in the [[Caribbean]]. It is part of the [[Leeward Islands]], the northern portion of the [[Lesser Antilles]] chain of the [[West Indies]]. Montserrat is about {{convert|16|km|0|abbr=on}} long and {{convert|11|km|0|abbr=on}} wide, with roughly {{convert|40|km|0|abbr=on}} of coastline.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; It is nicknamed &quot;The Emerald Isle of the Caribbean&quot; both for its resemblance to coastal [[Ireland]] and for the [[Irish diaspora|Irish ancestry]] of many of its inhabitants.&lt;ref name=&quot;irishtimes&quot;&gt;{{cite news|title=The Caribbean Irish: the other Emerald Isle|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|date=16 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416044833/https://www.irishtimes.com/life-and-style/generation-emigration/the-caribbean-irish-the-other-emerald-isle-1.2610681|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irishtimes-video&quot;&gt;{{cite news|title=► VIDEO: Montserrat, the Emerald Isle of the Caribbean|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|access-date=9 January 2018|newspaper=The Irish Times|language=en|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628045103/https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/montserrat-the-emerald-isle-of-the-caribbean-1.2611786|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Montserrat is the only non-fully sovereign full member of the [[Caribbean Community]] and the [[Organisation of Eastern Caribbean States]], although it is not the only dependency in the Caribbean.

On 18 July 1995, the previously dormant [[Soufrière Hills volcano]] in the southern end of the island became active, and its eruptions destroyed [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]], Montserrat's [[Georgian era|Georgian-era]] capital city situated on the west coast. Between 1995 and 2000, two-thirds of the island's population was forced to flee, mostly to the [[United Kingdom]], leaving fewer than 1,200 people on the island in 1997. The population had increased to nearly 5,000 by 2016.&lt;ref name=&quot;mvo.ms&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mvo.ms/ |title=Montserrat Volcano Observatory |website=Mvo.ms |access-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ |archive-date=2 October 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2016Pop/&gt; The volcanic activity continues, mostly affecting the vicinity of Plymouth, including its docks, and the eastern side of the island around the former [[W. H. Bramble Airport]], the remnants of which were buried by flows from further volcanic activity on 11 February 2010.

An [[Exclusion zone#Natural disaster exclusion zones|exclusion zone]] was imposed, encompassing the southern part of the island as far north as parts of the Belham Valley, because of the size of the existing volcanic dome and the resulting possibility of [[pyroclastic rock|pyroclastic]] activity. Visitors are generally not permitted to enter the exclusion zone,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Montserrat History &amp; Facts |url=https://www.visitmontserrat.com/montserrat-history-facts/ |access-date=2025-08-14 |website=Montserrat Tourism Authority |language=en-US}}&lt;/ref&gt; but a view of destroyed Plymouth can be seen from the top of Garibaldi Hill in Isles Bay. The volcano has been relatively quiet since early 2010 and continues to be closely monitored by the [[Montserrat Volcano Observatory]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/travel/montserrat-a-modern-day-pompeii-in-the-caribbean/ |title=Montserrat: a modern-day Pompeii in the Caribbean |first=Blane |last=Bachelor |publisher=[[Fox News Channel]] |date=20 February 2014 |access-date=16 March 2016 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630021210/https://www.foxnews.com/travel/2014/02/20/montserrat-modern-day-pompeii-in-caribbean/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |title=Bar/fly: Caribbean island of Montserrat |first=Kevin |last=Pilley |newspaper=[[The New Zealand Herald]] |date=29 February 2016 |access-date=30 November 2016 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628124817/https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11593700 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In 2015, it was announced that planning would begin on a new town and port at [[Little Bay, Montserrat|Little Bay]] on the northwest coast of the island, and the centre of government and businesses was moved temporarily to [[Brades]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |title=Montserrat: Living with a volcano |first=Gemma |last=Handy |date=16 August 2015 |website=BBC News |access-date=8 July 2017 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808012204/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-33865822 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; After a number of delays, including [[Tropical cyclone|Hurricanes]] [[Hurricane Irma|Irma]] and [[Hurricane Maria|Maria]] in [[Tropical cyclones in 2017|2017]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hurricanes Irma and Maria: government response and advice |url=https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |date=27 September 2017 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022358/https://www.gov.uk/government/news/hurricane-irma-advice-for-british-nationals |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[COVID-19 pandemic]] beginning in early 2020,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Armed Forces step up support to the Caribbean Overseas Territories during coronavirus pandemic |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |access-date=2022-07-01 |website=GOV.UK |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702022630/https://www.gov.uk/government/news/uk-armed-forces-step-up-support-to-the-caribbean-overseas-territories-during-coronavirus-pandemic |url-status=live }}&lt;/ref&gt; the Little Bay Port Development Project, a £28 million project funded by the UK and the [[Caribbean Development Bank]], began in June 2022.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|Montserrat|commons=Category:Montserrat|voy=Montserrat}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ms/ Government of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214063129/http://www.gov.ms/ |date=14 February 2006 }}
* [http://www.montserratnationaltrust.ms/ Montserrat National Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322221235/http://www.montserratnationaltrust.ms/ |date=22 March 2021 }}
* [[Premier of Montserrat]]
===عام معلومات===
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314070620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ |date=14 March 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20080607085300/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montserrat.htm Montserrat] from ''UCB Libraries GovPubs''.
* [https://web.archive.org/web/20050605002619/http://montserrat.search.co.tt/ Montserrat Webdirectory]
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20161018111136/http://irisharound.com/emerald-isle-black-irish-caribbean/ Story of the black Irish in Montserrat]}}
* {{Wikiatlas|Montserrat}}
===ميڊيا===
* [https://web.archive.org/web/20110202213722/http://themontserratreporter.com/ Montserrat Reporter news site]
* [http://www.zjb.gov.ms/ Radio Montserrat—ZJB Listen live online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314193932/http://www.zjb.gov.ms/ |date=14 March 2015 }}
===سفر ۽ سياحت===
* [http://www.visitmontserrat.com/ Montserrat Tourist Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312032412/http://www.visitmontserrat.com/ |date=12 March 2005 }}
* [http://www.montserratmagazine.com/ Montserrat Magazine Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809175107/https://www.montserratmagazine.com/ |date=9 August 2019 }}
* [http://www.instagram.com/montserratmagazine Montserrat Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530223519/https://www.instagram.com/montserratmagazine/ |date=30 May 2020 }}
===صحت ۽ ماحوليات===
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf Toxicity of volcanic ash from Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035817/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0201.pdf |date=24 September 2015 }} by RT Cullen, AD Jones, BG Miller, CL Tran, JMG Davis, K Donaldson, M Wilson, V Stone, and A Morgan. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/01.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf A Health Survey of Workers on the Island of Montserrat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035821/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0202.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, MK Graham, A Searl, BG Miller, PA Hutchison, C Swales, S Dempsey, and M Russell. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/02/02.
* [http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf A Health Survey of Montserratians Relocated to the UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035813/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM0107.pdf |date=24 September 2015 }} by HA Cowie, A Searl, PJ Ritchie, MK Graham, PA Hutchison, and A Pilkington. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/01/07.
===ٻيا===
* [https://web.archive.org/web/20061002215712/http://www.mvo.ms/ Montserrat Volcano Observatory]
* [http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ Official release archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319042833/http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/west.indies/soufriere/govt/ |date=19 March 2005 }}
* [http://www.dloc.com/UF00076853 ''Antigua, Montserrat and Virgin Islands Gazette''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141121140300/http://www.dloc.com/UF00076853 |date=21 November 2014 }} at the [[Digital Library of the Caribbean]]

''''[[جاگرافيائي ڪوآرڊينيٽ سسٽم|ليٽ ۽ ڊگهو.]] {{ڪوارڊ|16|45|N|62|12|W|display=inline}}''' 
{{Portal|Caribbean|United Kingdom}}
{{Authority control}}


[[زمرو:مونٽسيراٽ| ]]
[[زمرو:مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|مونٽسيراٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:اڳوڻي انگريزي ڪالونيون]]
[[زمرو:ننڍي ٻيٽ واري ترقي پذير رياستون]]
[[زمرو:برطانيه جي منحصر علائقن جا ٻيٽ]] [[زمرو:ڪيريبين ڪميونٽي جون ميمبر رياستون]]
[[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:اوڀر ڪيريبين رياستن جي تنظيم جون ميمبر رياستون]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ 1640ع جا ادارا]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1642 ادارا]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1642 ادارا]] 
[[زمرو:1962ع ۾ قائم رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم رياستون ڪيريبين]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1962ع جون ادارا]]</text>
      <sha1>s79961jbkbk686k39l0kfcljddvheys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مونٽسيراٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99233</id>
    <revision>
      <id>387398</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</comment>
      <origin>387398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="860604qshtjacz9p6cmzm7if0mfa47v" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>860604qshtjacz9p6cmzm7if0mfa47v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387399</id>
      <parentid>387398</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="i7t6bl4w6ttu2iaqdwmfwil6o17lxt1" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>i7t6bl4w6ttu2iaqdwmfwil6o17lxt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينٽ لوسيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99234</id>
    <revision>
      <id>387401</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</comment>
      <origin>387401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="qy7zb9sl9jilx9r0wgamqdxd9o4mxcn" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>qy7zb9sl9jilx9r0wgamqdxd9o4mxcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99235</id>
    <revision>
      <id>387405</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]] [[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</comment>
      <origin>387405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="4dj2yxs86rxq113utl91mjq0oqsnjzn" xml:space="preserve">
[[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>4dj2yxs86rxq113utl91mjq0oqsnjzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايٽلانٽڪ سمند ۾ منحصر علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99236</id>
    <revision>
      <id>387409</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمند]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ]]</comment>
      <origin>387409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="ijgndp2eu1auxnj576nz1xfp4orl0j9" xml:space="preserve">
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمند]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ]]</text>
      <sha1>ijgndp2eu1auxnj576nz1xfp4orl0j9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387410</id>
      <parentid>387409</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="rdatat5x2gnf28b43kvqm6ad8a3dvi6" xml:space="preserve">
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمند]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ سمنڊ]]</text>
      <sha1>rdatat5x2gnf28b43kvqm6ad8a3dvi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387411</id>
      <parentid>387410</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ايٽلانٽڪ سمند]]; added [[Category:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="734nn8avy71b9qhbw9t4wskm28x5d39" xml:space="preserve">[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]]
[[زمرو:منحصر علائقا]]
[[زمرو:ائٽلانٽڪ سمنڊ]]</text>
      <sha1>734nn8avy71b9qhbw9t4wskm28x5d39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا تڪراري ٻيٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99237</id>
    <revision>
      <id>387422</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تڪراري ٻيٽ]]  [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جي سياست]]</comment>
      <origin>387422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="fewdk1ua3aes1hpphh5bnzud88xmy40" xml:space="preserve">[[زمرو:تڪراري ٻيٽ]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جي سياست]]</text>
      <sha1>fewdk1ua3aes1hpphh5bnzud88xmy40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تڪراري ٻيٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99238</id>
    <revision>
      <id>387423</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻيٽ]] [[زمرو:تڪراري علائقا]]</comment>
      <origin>387423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="8le8g5vhnem07ykh65m1agravv1tdgk" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽ]]
[[زمرو:تڪراري علائقا]]</text>
      <sha1>8le8g5vhnem07ykh65m1agravv1tdgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذوال پيران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99239</id>
    <revision>
      <id>387441</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ايران جي گيلان صوبي ۾ هڪ ڳوٺ}}  {{for|ساڳئي نالي وارن ٻين هنڌن لاءِ|ذوال (ابهام صفحو){{!}}ذوال|پيران (ابهام صفحو){{!}}پيران}}   {{Infobox settlement |name                    = ذوال پيران |native_name             = {{langx|fa|ذوالپيران}} |native_name_lang        = fa |settlement_type         = ڳوٺ |image_skyline           = |imagesize               = |...</comment>
      <origin>387441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6594" sha1="2ja4v467jf3gf1rfuor0et45vy3ol19" xml:space="preserve">{{Short description|ايران جي گيلان صوبي ۾ هڪ ڳوٺ}}

{{for|ساڳئي نالي وارن ٻين هنڌن لاءِ|ذوال (ابهام صفحو){{!}}ذوال|پيران (ابهام صفحو){{!}}پيران}}


{{Infobox settlement
|name                    = ذوال پيران
|native_name             = {{langx|fa|ذوالپيران}}
|native_name_lang        = fa
|settlement_type         = ڳوٺ
|image_skyline           =
|imagesize               =
|image_alt               =
|image_caption           =
|image_flag              =
|flag_alt                =
|image_seal              =
|seal_alt                =
|image_shield            =
|shield_alt              =
|etymology               =
|nickname                =
|motto                   =
|image_map               =
|map_alt                 =
|map_caption             =
|pushpin_map             = Iran
|pushpin_map_alt         =
|pushpin_map_caption     =
|pushpin_label_position  =
|coordinates             = {{Coord|37|09|18|N|49|25|39|E|dim:1km|display=inline,title}}
|coordinates_footnotes   = &lt;ref&gt;{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=37.155&amp;mlon=49.4275&amp;zoom=15#map=15/37.15500/49.42750|website=[[OpenStreetMap]] |title=کولی سران, ذوالپیران, دهستان جیرده, بخش مرکزی [Kuli Seran, Zowl Piran, Jirdeh Rural District, Central District], Shaft County, Gilan Province, Iran|date=26 November 2025 |access-date=26 November 2025|lang=fa}}&lt;/ref&gt;
|subdivision_type        = ملڪ
|subdivision_name        = [[ايران]]
|subdivision_type1       = [[ايران جا صوبا|صوبو]]
|subdivision_name1       = [[گيلان صوبو|گيلان]]
|subdivision_type2       = [[ايران جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]]
|subdivision_name2       = [[شافٽ ڪائونٽي|شافٽ]]
|subdivision_type3       = [[بخش (انتظامي ورهاست)|ضلعو]]
|subdivision_name3       = [[مرڪزي ضلعو (شافٽ ڪائونٽي)|مرڪزي]]
|subdivision_type4       = [[ايران جا ديهي ضلعا|ديهي ضلعو]]
|subdivision_name4       = [[جيرده ديهي ضلعو|جيرده]]
|unit_pref               = Metric
|population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;2016 Gilan Province&quot;/&gt;
|population_as_of        = 2016
|population_total        = 730
|population_density_km2  = auto
|timezone                = [[ايران معياري وقت|IRST]]
|utc_offset              = +3:30
}}

'''ذوال پيران''' ({{langx|fa|ذوالپيران}}){{efn|ان جو رومنائيز ٿيل نالو '''Z̄owl Pīrān''' پڻ آهي؛ ۽ '''Davāl Pīrān''' جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{GEOnet3|-3771640|Zowl Piran}}&lt;/ref&gt;}} [[جيرده ديهي ضلعو]]&lt;ref name=&quot;Shaft County Establishment&quot;&gt; {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1378/08/02 (Iranian Jalali calendar) |date=1 October 1995 |script-title=fa:اصلاحات تقسیماتی در استان گیلان |trans-title=‌Divisional reforms in Gilan province |url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/115596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214150254/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/115596 |archive-date=14 December 2023 |access-date=26 November 2025 |website={{lang|fa|rtl=yes|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |publisher={{lang|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [وزارت داخلا] |agency={{lang|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [حڪومتي بورڊ جي سياسي ۽ دفاعي ڪميشن] |language=fa |id={{lang|fa|rtl=yes|شناسه}} [ID] 6EF9BFC4-2A0A-415F-9C26-DC4B626EA4DC. {{lang|fa|rtl=yes|شماره دوره}} [Course number] 74.}}&lt;/ref&gt;، [[مرڪزي ضلعو (شافٽ ڪائونٽي)|مرڪزي ضلعي]]، [[شافٽ ڪائونٽي]]، [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]]، [[ايران]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي۔


== آبادي ==

2006ع جي قومي آدمشماري وقت، ڳوٺ جي آبادي 723 ماڻهو هئي، جيڪي 173 گهرن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;2006 Gilan Province&quot;&gt; {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان گیلان |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Gilan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [ايران شماريات مرڪز] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/01.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083905/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/01.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ 2011ع جي آدمشماري ۾ 748 ماڻهن کي 229 گهرن ۾ ڳڻيو ويو.&lt;ref name=&quot;2011 Gilan Province&quot;&gt; {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان گیلان  |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Gilan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Gilan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008063316/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Gilan.xls |archive-date=8 October 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [ايران شماريات مرڪز] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي آدمشماري موجب، ڳوٺ جي آبادي 730 ماڻهو هئي، جيڪي 246 گهرن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;2016 Gilan Province&quot;&gt; {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان گیلان  |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Gilan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [ايران شماريات مرڪز] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_01.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204200858/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_01.xlsx |archive-date=4 December 2020 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal-inline|Iran}}
{{clear}}

== نوٽس ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{reflist}}

{{Authority control}}

{{Gilan Province|state=collapsed}}
{{Shaft County|state=collapsed}}

[[Category:Populated places in Shaft County]]

{{Shaft-geo-stub}}</text>
      <sha1>2ja4v467jf3gf1rfuor0et45vy3ol19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفريڪا جا ملڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99240</id>
    <redirect title="آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست" />
    <revision>
      <id>387445</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آفريڪا جا ملڪ]] کي [[آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="bjrw9yva4lsf5cnoru3vn4fndh64iff" xml:space="preserve">#چوريو [[آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>bjrw9yva4lsf5cnoru3vn4fndh64iff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99241</id>
    <redirect title="آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست" />
    <revision>
      <id>387447</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آفريڪا جا ملڪ ۽ منحصر علائقا]] کي [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="mekcwfyx13y0rqh3ahwm8p0l2jkcwov" xml:space="preserve">#چوريو [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست]]</text>
      <sha1>mekcwfyx13y0rqh3ahwm8p0l2jkcwov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99242</id>
    <revision>
      <id>387449</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|چيني ڪميونسٽ پارٽي جي ڳوٺاڻن معاملن بابت تنظيم}} {{Infobox government agency | agency_name     = مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ | nativename_a    = {{lang|zh-hans|中央农村工作领导小组}} | nativename_r    = Zhōngyāng Nóngcūn Gōngzuò Lǐngdǎo Xiǎozǔ | logo            = Danghui.svg | logo_width      = 150px | logo_caption    = چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نشان ۽...</comment>
      <origin>387449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7446" sha1="6xhzrinxfkjr4bu0cfhikzj1qta5mbk" xml:space="preserve">{{Short description|چيني ڪميونسٽ پارٽي جي ڳوٺاڻن معاملن بابت تنظيم}}
{{Infobox government agency
| agency_name     = مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ
| nativename_a    = {{lang|zh-hans|中央农村工作领导小组}}
| nativename_r    = Zhōngyāng Nóngcūn Gōngzuò Lǐngdǎo Xiǎozǔ
| logo            = Danghui.svg
| logo_width      = 150px
| logo_caption    = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نشان ۽ جهنڊو|چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نشان]]
| formed          = {{start date and age|1993|03}}
| jurisdiction    = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]]
| headquarters    = بيجنگ
| chief1_name     = [[ليو گوئوژونگ]]
| chief1_position = اڳواڻ
| chief2_name     = [[ليو گوئوژونگ]]
| chief2_position = نائب ڊائريڪٽر
| chief3_name     = [[هان وينشيو]]
| chief3_position = آفيس ڊائريڪٽر
| parent_agency   = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي]]
| child1_agency   = [[زراعت ۽ ڳوٺاڻن معاملن واري وزارت]]
| agency_type     = [[Leading Small Group|اڳواڻ ننڍڙو گروپ]]
}}
{{Infobox Chinese
| s = 中央农村工作领导小组
| p = Zhōngyāng Nóngcūn Gōngzuò Lǐngdǎo Xiǎozǔ
| links = no
| order = st
}}
{{Independent sources|date=May 2026}}
{{Politics of China |expanded = Supervision }}

'''مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ''' چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي جي ماتحت قائم ڪيل هڪ هم آهنگي وارو ادارو آهي، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻن معاملن جو انتظام ڪرڻ آهي۔

== تاريخ ==

هي [[Leading Small Group|مرڪزي اڳواڻ گروپ]] مارچ 1993ع ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي طرفان قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Amber |date=2022-06-15 |title=US-sanctioned hardline Xinjiang chief moves to rural affairs role |language=en |website=[[South China Morning Post]] |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3181820/sanctioned-hardline-former-xinjiang-chief-chen-quanguo-moves |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;
2018ع کان اڳواڻ گروپ جي جنرل آفيس [[زراعت ۽ ڳوٺاڻن معاملن واري وزارت]] سان گڏيل طور تي ڪم ڪرڻ لڳي۔ 2023ع جي وچ ڌاري، جنرل آفيس کي [[مرڪزي مالياتي ۽ اقتصادي معاملن واري ڪميشن]] جي آفيس سان ضم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Zhong |first1=Yuhao |last2=Jiang |first2=Ziwen |date=21 July 2023 |title=中央农办再次露面：它和中央财办的关系变了 |trans-title=The Central Rural Office has appeared again: its relationship with the Central Finance Office has changed |work=[[The Paper (newspaper)|The Paper]] |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_23927590 |access-date=24 October 2023}}&lt;/ref&gt;

== ڪردار ==

هي گروپ ڳوٺاڻن ۽ زرعي معاملن بابت چيني ڪميونسٽ پارٽي جو اعليٰ اڳواڻ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Donnellon-May |first=Genevieve |title=China's Push to Advance Rural Revitalization |language=en-US |website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |url=https://thediplomat.com/2022/02/chinas-push-to-advance-rural-revitalization/ |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Xi Jinping delivers speech at central rural work conference |website=[[Xinhua News Agency]] |url=https://english.news.cn/20221225/f9a51e877a6b4c279a145967d0b426d3/c.html |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;

== اڳواڻي ==

=== اڳواڻ ===

* [[جو رونگجي]] (مارچ 1993ع – سيپٽمبر 1994ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2013-04-02 |title=中央农村工作领导小组基本简介 |url=http://www.reformdata.org/2013/0402/15647.shtml |access-date=2024-10-28 |website=www.reformdata.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
* [[جيانگ چونيون]] (سيپٽمبر 1994ع – مارچ 1998ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[وين جيابائو]] (مارچ 1998ع – مارچ 2003ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[هوئي ليانگيو]] (مارچ 2003ع – مارچ 2013ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[وانگ يانگ (سياستدان)|وانگ يانگ]] (مارچ 2013ع – مارچ 2018ع)
* [[هو چونهوئا]] (مارچ 2018ع – مارچ 2023ع)
* [[ليو گوئوژونگ]] (مارچ 2023ع – هن وقت تائين)

=== نائب اڳواڻ ===

* [[وين جيابائو]] (مارچ 1993ع – مارچ 1998ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[چين جونشينگ]] (مارچ 1993ع – مارچ 1998ع، [[وين جيابائو]] سان گڏ)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[ما جونگچين]] (سيپٽمبر 2000ع – جنوري 2003ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-20 |title=马忠臣同志逝世 |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2021-01/20/c_1127005354.htm |access-date=2024-10-25 |website=[[شينهوا نيوز ايجنسي]] |language=zh}}&lt;/ref&gt;
* [[هوئي ليانگيو]] (جنوري 2003ع – مارچ 2003ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[شو يوفانگ]] (مارچ 2003ع – مارچ 2008ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[تيان چينگ پنگ]] (مارچ 2008ع – آڪٽوبر 2014ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-23 |title=Tian Chengping 田成平 |url=https://www.chinavitae.com/biography/Tian_Chengping%7C287 |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;
* [[يوان چونچنگ]] (سيپٽمبر 2014ع – نومبر 2017ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=蒋 |first=子文 |date=2017-12-04 |title=袁纯清已不再担任中央农村工作领导小组副组长 |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_1891711 |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;
* [[تانگ رينجيان]] (جون 2016ع – مارچ 2017ع)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-10-29 |title=唐仁健 |url=http://www.gansu.gov.cn/col/col7109/index.html |access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;
* [[هان چانگفو]] (اپريل 2018ع – نومبر 2020ع)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[چين چيوانگو]] (جون 2022ع – آڪٽوبر 2022ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=蒋 |first=子文 |date=2022-06-14 |title=陈全国已任中央农村工作领导小组副组长 |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_18571460 |access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;
* [[ما شينگروئي]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-03 |title=马兴瑞落马：习时代&quot;技术官僚&quot;代表陨落，一届中共政治局三名委员被查 |url=https://www.bbc.com/zhongwen/articles/cy472d80ewwo/simp |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== آفيس ڊائريڪٽر ===

* [[هان جون (سياستدان)|هان جون]] (نومبر 2015ع – مارچ 2018ع)
* [[تانگ رينجيان]] (جون 2016ع – مارچ 2017ع)
* [[هان چانگفو]] (اپريل 2018ع – نومبر 2020ع)
* [[تانگ رينجيان]] (ڊسمبر 2020ع – سيپٽمبر 2023ع)
* [[هان وينشيو]] (آڪٽوبر 2023ع – هن وقت تائين)

=== نائب آفيس ڊائريڪٽر ===

* [[تانگ رينجيان]] (جون 2006ع – اپريل 2014ع)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم ڪانفرنس]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

{{Central Committee of the Chinese Communist Party}}

[[Category:Deliberative and coordinating bodies of the Central Committee of the Chinese Communist Party]]
[[Category:Leading groups of the Chinese Communist Party]]
[[Category:1993 establishments in China]]</text>
      <sha1>6xhzrinxfkjr4bu0cfhikzj1qta5mbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387452</id>
      <parentid>387449</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نائب اڳواڻ */</comment>
      <origin>387452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7412" sha1="8bzi189rmxs8j2dmdpdwvy6l65hril7" xml:space="preserve">{{Short description|چيني ڪميونسٽ پارٽي جي ڳوٺاڻن معاملن بابت تنظيم}}
{{Infobox government agency
| agency_name     = مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ
| nativename_a    = {{lang|zh-hans|中央农村工作领导小组}}
| nativename_r    = Zhōngyāng Nóngcūn Gōngzuò Lǐngdǎo Xiǎozǔ
| logo            = Danghui.svg
| logo_width      = 150px
| logo_caption    = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نشان ۽ جهنڊو|چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نشان]]
| formed          = {{start date and age|1993|03}}
| jurisdiction    = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]]
| headquarters    = بيجنگ
| chief1_name     = [[ليو گوئوژونگ]]
| chief1_position = اڳواڻ
| chief2_name     = [[ليو گوئوژونگ]]
| chief2_position = نائب ڊائريڪٽر
| chief3_name     = [[هان وينشيو]]
| chief3_position = آفيس ڊائريڪٽر
| parent_agency   = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي]]
| child1_agency   = [[زراعت ۽ ڳوٺاڻن معاملن واري وزارت]]
| agency_type     = [[Leading Small Group|اڳواڻ ننڍڙو گروپ]]
}}
{{Infobox Chinese
| s = 中央农村工作领导小组
| p = Zhōngyāng Nóngcūn Gōngzuò Lǐngdǎo Xiǎozǔ
| links = no
| order = st
}}
{{Independent sources|date=May 2026}}
{{Politics of China |expanded = Supervision }}

'''مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم اڳواڻ گروپ''' چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي جي ماتحت قائم ڪيل هڪ هم آهنگي وارو ادارو آهي، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻن معاملن جو انتظام ڪرڻ آهي۔

== تاريخ ==

هي [[Leading Small Group|مرڪزي اڳواڻ گروپ]] مارچ 1993ع ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي طرفان قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Amber |date=2022-06-15 |title=US-sanctioned hardline Xinjiang chief moves to rural affairs role |language=en |website=[[South China Morning Post]] |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3181820/sanctioned-hardline-former-xinjiang-chief-chen-quanguo-moves |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;
2018ع کان اڳواڻ گروپ جي جنرل آفيس [[زراعت ۽ ڳوٺاڻن معاملن واري وزارت]] سان گڏيل طور تي ڪم ڪرڻ لڳي۔ 2023ع جي وچ ڌاري، جنرل آفيس کي [[مرڪزي مالياتي ۽ اقتصادي معاملن واري ڪميشن]] جي آفيس سان ضم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Zhong |first1=Yuhao |last2=Jiang |first2=Ziwen |date=21 July 2023 |title=中央农办再次露面：它和中央财办的关系变了 |trans-title=The Central Rural Office has appeared again: its relationship with the Central Finance Office has changed |work=[[The Paper (newspaper)|The Paper]] |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_23927590 |access-date=24 October 2023}}&lt;/ref&gt;

== ڪردار ==

هي گروپ ڳوٺاڻن ۽ زرعي معاملن بابت چيني ڪميونسٽ پارٽي جو اعليٰ اڳواڻ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Donnellon-May |first=Genevieve |title=China's Push to Advance Rural Revitalization |language=en-US |website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |url=https://thediplomat.com/2022/02/chinas-push-to-advance-rural-revitalization/ |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Xi Jinping delivers speech at central rural work conference |website=[[Xinhua News Agency]] |url=https://english.news.cn/20221225/f9a51e877a6b4c279a145967d0b426d3/c.html |access-date=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;

== اڳواڻي ==

=== اڳواڻ ===

* [[جو رونگجي]] (مارچ 1993ع – سيپٽمبر 1994ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2013-04-02 |title=中央农村工作领导小组基本简介 |url=http://www.reformdata.org/2013/0402/15647.shtml |access-date=2024-10-28 |website=www.reformdata.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
* [[جيانگ چونيون]] (سيپٽمبر 1994ع – مارچ 1998ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[وين جيابائو]] (مارچ 1998ع – مارچ 2003ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[هوئي ليانگيو]] (مارچ 2003ع – مارچ 2013ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[وانگ يانگ (سياستدان)|وانگ يانگ]] (مارچ 2013ع – مارچ 2018ع)
* [[هو چونهوئا]] (مارچ 2018ع – مارچ 2023ع)
* [[ليو گوئوژونگ]] (مارچ 2023ع – هن وقت تائين)

=== نائب اڳواڻ ===

* [[وين جيابائو]] (مارچ 1993ع – مارچ 1998ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[چين جونشينگ]] (مارچ 1993ع – مارچ 1998ع، [[وين جيابائو]] سان گڏ)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[ما جونگچين]] (سيپٽمبر 2000ع – جنوري 2003ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-20 |title=马忠臣同志逝世 |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2021-01/20/c_1127005354.htm |access-date=2024-10-25 |website=[[شينهوا نيوز ايجنسي]] |language=zh}}&lt;/ref&gt;
* [[هوئي ليانگيو]] (جنوري 2003ع – مارچ 2003ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[شو يوفانگ]] (مارچ 2003ع – مارچ 2008ع)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* [[تيان چينگ پنگ]] (مارچ 2008ع – آڪٽوبر 2014ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-23 |title=Tian Chengping 田成平 |url=https://www.chinavitae.com/biography/Tian_Chengping%7C287 |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;
* [[يوان چونچنگ]] (سيپٽمبر 2014ع – نومبر 2017ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=蒋 |first=子文 |date=2017-12-04 |title=袁纯清已不再担任中央农村工作领导小组副组长 |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_1891711 |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;
* [[تانگ رينجيان]] (جون 2016ع – مارچ 2017ع)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-10-29 |title=唐仁健 |url=http://www.gansu.gov.cn/col/col7109/index.html |access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;
* [[هان چانگفو]] (اپريل 2018ع – نومبر 2020ع)
* [[چين چيوانگو]] (جون 2022ع – آڪٽوبر 2022ع)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=蒋 |first=子文 |date=2022-06-14 |title=陈全国已任中央农村工作领导小组副组长 |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_18571460 |access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;
* [[ما شينگروئي]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-03 |title=马兴瑞落马：习时代&quot;技术官僚&quot;代表陨落，一届中共政治局三名委员被查 |url=https://www.bbc.com/zhongwen/articles/cy472d80ewwo/simp |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== آفيس ڊائريڪٽر ===

* [[هان جون (سياستدان)|هان جون]] (نومبر 2015ع – مارچ 2018ع)
* [[تانگ رينجيان]] (جون 2016ع – مارچ 2017ع)
* [[هان چانگفو]] (اپريل 2018ع – نومبر 2020ع)
* [[تانگ رينجيان]] (ڊسمبر 2020ع – سيپٽمبر 2023ع)
* [[هان وينشيو]] (آڪٽوبر 2023ع – هن وقت تائين)

=== نائب آفيس ڊائريڪٽر ===

* [[تانگ رينجيان]] (جون 2006ع – اپريل 2014ع)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[مرڪزي ڳوٺاڻا ڪم ڪانفرنس]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

{{Central Committee of the Chinese Communist Party}}

[[Category:Deliberative and coordinating bodies of the Central Committee of the Chinese Communist Party]]
[[Category:Leading groups of the Chinese Communist Party]]
[[Category:1993 establishments in China]]</text>
      <sha1>8bzi189rmxs8j2dmdpdwvy6l65hril7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينگ دي ڪانڪرر (افسانوي ڪردار)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99243</id>
    <revision>
      <id>387454</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}} {{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}  {{Infobox comics character | image          = Kang the Conqueror.png | caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]]. | character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر | real_name      = نٿانئيل رچ...</comment>
      <origin>387454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11806" sha1="bx641iwphmlzmhnhgjbjg2sdnd0bk5x" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; ج</text>
      <sha1>bx641iwphmlzmhnhgjbjg2sdnd0bk5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387460</id>
      <parentid>387454</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20237" sha1="29n77jtgtc3fg8zwqyaod59hk13sceb" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>29n77jtgtc3fg8zwqyaod59hk13sceb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387489</id>
      <parentid>387460</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آسماني ميڊونا */</comment>
      <origin>387489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35154" sha1="jz2o2v7kr6fi4sjk1aw0cuvae2qaxsb" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===پرائم ڪانگ ۽ متبادل وجودن جي تخليق===

ڪيترن سالن کان پوءِ [[بيونڊر]] ڪانگ کي وقتي وهڪري (timestream) مان ڪڍي پهرين [[سيڪريٽ وارز]] ۾ ولنن جي پاسي کان شرڪت ڪرائي.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1–12 (مئي 1984ع – اپريل 1985ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ٿوري ئي عرصي بعد ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ ڪانگ مري چڪو هو، پر سندس وقتي سفرن سبب سندس ڪيترائي متبادل ڪانگ وجود ۾ اچي چڪا هئا. اهو ڪانگ جنهن هن حقيقت کي دريافت ڪيو، تڏهن ليمبو ۾ پهتو جڏهن سندس وقتي سفر وارو جهاز ٿور تباهه ڪري ڇڏيو. اِمورٽس جي قلعي اندر سندس باقيات ڏسي ڪانگ اهو سمجهيو ته &quot;وقت جو مالڪ&quot; مري چڪو آهي. قلعي ۾ موجود مشاهدي جي اوزارن ذريعي هن پنهنجي متبادل صورتن کي ڏٺو، جيتوڻيڪ هن کي اها خبر نه هئي ته اِمورٽس به سندس ئي هڪ روپ آهي.

هڪ موقعي تي هن راوانا کي سندس موت کان ڪجهه لمحا اڳ ليمبو ۾ آندو، جنهن جي نتيجي ۾ اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ متبادل حقيقت وجود ۾ آئي، جنهن ۾ ڪانگ پاڻ قتل ٿي چڪو هو. اهو طئي ڪري ته رڳو هڪ ئي ڪانگ رهڻ گهرجي، هن پنهنجي ٻن انتهائي هوشيار متبادل روپن سان اتحاد ڪيو، جن کي هو آسانيءَ سان ختم نه ڪري سگهيو. ٽنهي گڏجي هڪ ڪائونسل ٺاهي، جنهن منظم نموني ٻين سڀني متبادل ڪانگن کي تباهه ڪرڻ شروع ڪيو. بعد ۾ هن انهن ٻن مان هڪ ڪانگ کي به ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ ٻئي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ايوينجرز کي پنهنجي سازش جو حصو بڻايو. بهرحال، اهو ٻيو ڪانگ آخرڪار سازش کان واقف ٿي ويو.

ان دوران راوانا هن ڪانگ کي روڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي ساڻس محبت ڪري ٿو ته پهرئين ڪانگ کي قتل نه ڪري، پر هن سندس ڳالهه نه مڃي ۽ پوءِ به ڪانگ جي پٺيان ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هو پاڻ تباهه ٿي ويو. ان کان پوءِ اِمورٽس ظاهر ڪيو ته سندس موت رڳو هڪ ڊرامو هو ۽ هو سڄي رٿابندي پردي پٺيان سنڀاليندو رهيو هو. هاڻي رڳو هڪ &quot;پرائم ڪانگ&quot; باقي بچيو هو. اِمورٽس چالاڪيءَ سان هن کي سڀني قتل ٿيل ڪانگن جون يادون جذب ڪرائي ڇڏيون، جنهن سبب هو ذهني توازن وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ اِمورٽس ايوينجرز کي سندن پنهنجي وقتي لڙي (timeline) ڏانهن واپس موڪلي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #267–269 (مئي–جولاءِ 1986ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هي ڪانگ پوءِ ٻن متبادل ڪانگن ۾ ورهائجي ويو،&lt;ref name=&quot;forever9&quot;&gt;''Avengers Forever'' #9. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جن مان هڪ کي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' (يا &quot;ڪراس ٽائيم ڪانگن جي ڪائونسل&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ملي. هن تنظيم ۾ مختلف وقتي لڙين مان آيل ڪيترائي ڪانگ شامل هئا، جيڪي هڪ [[سيليشل (مزاحيہ ڪتاب)|سيليشل]] جي &quot;آخري هٿيار&quot; (Ultimate Weapon) جي ڳولا ۾ هئا.

هي ڪانگ پاڻ کي &quot;فريڊ&quot; سڏائڻ لڳو. سندس پنهنجي چوڻ موجب اهو [[فريڊ فلنٽ اسٽون]] ڏانهن مزاحيه اشارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ وقتي مسافر لاءِ قبل تاريخي نالو مناسب سمجهيو ويندو هو. فريڊ جو ايوينجرز سان مختصر مقابلو ٿيو جڏهن هو &quot;نيبيولا&quot; کي هڪ وقتي لڙي ۾ مداخلت ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. بعد ۾ ڪهاڻيءَ ۾ واضح ڪيو ويو ته نيبيولا دراصل راوانا هئي، جيڪا بهس بدلائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;''The Avengers'' #291–297 (مئي–نومبر 1988ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت '''پرائم ڪانگ'''، جيڪو هاڻي بحال ٿي چڪو هو، هڪ وقتي گرداب (time vortex) مان ايوينجرز کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #300 (فيبروري 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سندس مقابلو [[فينٽاسٽڪ فور]] سان ٿيو، جتي هن [[مينٽس]] کي قيد ڪرڻ ۽ سندس ذريعي هڪ سيليشل ۽ ٻين ڪانگن کي شڪست ڏيڻ جي رٿا جوڙي.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #323–325 (فيبروري–اپريل 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ فينٽاسٽڪ فور سان هڪ ٻي جنگ دوران، [[هيومن ٽارچ]]، جيڪو نيبيولا جي قبضي هيٺ هو، &quot;فريڊ&quot; کي ساڙي خاڪ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Incinerated&quot;&gt;''Fantastic Four'' #337–341 (فيبروري–جون 1990ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين سلطنت، ''ايوينجرز فارايور'' ۽ ''ينگ ايوينجرز''===

بعد ۾ پرائم ڪانگ ٻيهر ظاهر ٿيو، [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] کي قيد ڪيائين ۽ ايوينجرز سان گڏ هڪ نئين دشمن، ٽرمينٽرڪس، سان به مهاڏو اٽڪايائين. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ٽرمينٽرڪس دراصل جياري ويل [[راوانا]] هئي. ڪانگ سخت زخمي ٿي پيو جڏهن هن [[ٿور]] جي هٿوڙي [[ميولنير]] جو اهو وار پاڻ تي جهليو، جيڪو سندس پراڻي محبوبه لاءِ هو. ڪانگ جي قرباني تي راوانا ڏاڍي غمگين ٿي ۽ کيس پاڻ سان گڏ ٽيليپورٽ ڪري هلي وئي.&lt;ref&gt;''Captain America'' Annual #11; ''Thor'' Annual #17; ''Fantastic Four'' Annual #26 ۽ ''The Avengers'' Annual #21 (1992). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ٽرمينٽرڪس ڪانگ کي سندس زخمن جي شفا لاءِ حياتياتي جمود (stasis) ۾ رکي ڇڏيو ۽ سندس سلطنت جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. پر جلد ئي هن ڏٺو ته سلطنت تي هڪ زمانياتي وجود، '''ايليوٿ''' (Alioth)، حملو ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن ايوينجرز کي مدد لاءِ سڏيو. هن ڪانگ کي به جاڳايو، جنهن ايوينجرز سان گڏجي ايليوٿ کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي، پر ان کان اڳ هن ان وجود کي سڄي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' کي تباهه ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;''The Terminatrix Objective'' #1–4 (سيپٽمبر–ڊسمبر 1993ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

''[[ايوينجرز فارايور]]'' ۾ ڏيکاريل يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪانگ جا ڪيترائي تازا عمل طاقت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ ڪجهه نئون ڪرڻ جي خواهش سبب هئا، ۽ اهو به ته ''راما-ٽٽ'' سندس ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو روپ آهي. پنهنجي قائم ڪيل وسيع سلطنت جي ذميوارين کان ٿڪجي ۽ بيزار ٿي، ڪانگ هڪ وقت تي راما-ٽٽ جي حيثيت سان ٻيهر زندگي گذارڻ لاءِ موٽي ويو، جتي کيس ڪنهن وڏي سلطنت کي سنڀالڻ جي ضرورت نه هئي. پر جڏهن ڪانگ ٻيهر راما-ٽٽ ۽ پوءِ [[اِمورٽس]] بڻجڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن مستقبل جي هڪ جهلڪ ڏٺي ۽ ڄاتو ته اِمورٽس [[ٽائيم ويرينس اٿارٽي]] جي [[ٽائيم ڪيپرز]] جو خادم بڻجندو. اهو ڏسي هو پنهنجي قسمت کان وڌيڪ خوفزده ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان &quot;خوشامدي عالم&quot; جهڙي مستقبل کي قبول ڪرڻ نٿو چاهي.&lt;ref name=&quot;forever9&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ڪانگ هن مستقبل کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو ۽ [[رِڪ جونز]] کي اِمورٽس جي نئين سازش کان بچائڻ لاءِ ايوينجرز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن اِمورٽس ايوينجرز کي بچائڻ لاءِ ٽائيم ڪيپرز سان غداري ڪئي، تڏهن ٽائيم ڪيپرز کيس قتل ڪري ڇڏيو ۽ ڪوشش ڪئي ته راما-ٽٽ جي اِمورٽس بڻجڻ کان اڳ ئي ڪانگ کي اِمورٽس ۾ تبديل ڪن. پر وقتي طور غير مستحڪم ماحول ۾ ڪانگ جي مضبوط ارادي سبب پيدا ٿيل زمانياتي ردعمل (temporal backlash) اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي ڪانگ کان الڳ ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اهي ٻئي ڪانگ جا واضح متبادل روپ بڻجي ويا، ۽ اِمورٽس هاڻي ڪانگ جو يقيني مستقبل نه رهيو. ڪمزور ٿي ويل ٽائيم ڪيپرز جي تباهي کان پوءِ ڪانگ اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ واري قسمت کان آزادي حاصل ڪرڻ تي خوش ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فني طور انهن ٻنهي ۾ تبديل ٿي چڪو هو، پر ساڳئي وقت پاڻ به رهيو.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #12. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪجهه مهينن بعد ڪانگ ڌرتيءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ [[ڪانگ ڊائنسٽي|تمام وڏي رٿا]] شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مددگار سندس پٽ مارڪس هو، جيڪو &quot;اسڪارليٽ سينچورين&quot; جو لقب استعمال ڪندو هو. ڪانگ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڌرتيءَ تي سندس مدد ڪندو، ان کي سندس نئين نظام ۾ اعليٰ مقام ڏنو ويندو. انهيءَ سبب ڌرتيءَ جي دفاعي قوتن ۽ ايوينجرز تي تمام وڏو دٻاءُ پئجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين هڪ پٺيان ٻئي ولن سان وڙهڻو پيو.

ان کان پوءِ ڪانگ ڌرتيءَ جي دفاعي نظامن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[واشنگٽن، ڊي سي]] کي تباهه ڪرڻ بعد ڌرتيءَ کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن حملي ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. ايوينجرز ڪانگ جي نئين سلطنت جي فوجن سان جنگ جاري رکي ۽ آخرڪار [[ڪئپٽن آمريڪا]] ذاتي مقابلي ۾ ڪانگ کي شڪست ڏني.

جيتوڻيڪ ڪانگ کي قيد ڪيو ويو، پر سندس پٽ مارڪس کيس آزاد ڪرائي ورتو. بعد ۾ ظاهر ٿيو ته مارڪس اصل ۾ ڪيترن ئي نقلن (clones) مان رڳو هڪ هو. ڪانگ پوءِ مارڪس کي قتل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حملي دوران [[ڪيرول ڊينورس|واربرڊ]] جي مدد ڪئي هئي ۽ ڪيترن موقعن باوجود اها ڳالهه لڪائي رکي هئي. ڪانگ جي نظر ۾ جيڪڏهن مارڪس جي غداري کيس پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ها ته اها قابلِ برداشت هجي ها، پر اهڙي غدار کي برداشت نٿو ڪري سگهجي جيڪو اڃا تائين سندس صفن ۾ سرگرم هجي. هن نئين نقصان سبب مايوس ٿي ڪانگ ڌرتي ڇڏي هليو ويو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #41–55 (جون 2001ع–آگسٽ 2002ع)؛ ''The Avengers Annual'' 2001. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪنهن مرحلي تي ڪانگ پنهنجي ماضيءَ ۾ واپس ويو ته جيئن اهو واقعو روڪي سگهي جنهن ۾ هڪ غنڊي سان جهيڙي سبب هو هڪ سال لاءِ ڪوما ۾ هليو ويو هو. پر پنهنجي مستقبل واري وجود سان ملاقات سندس نوجوان روپ کي ايترو ته خوفزده ڪري ڇڏيو جو هن ڪانگ جو زرهي لباس چوري ڪيو ۽ ماضيءَ ۾ ڀڄي ويو. اتي هن ويزن پاران تيار ڪيل هنگامي پروٽوڪول استعمال ڪري هڪ نئين ٽيم گڏ ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ينگ ايوينجرز]] جي نالي سان مشهور ٿي.

هي نوجوان ڪانگ '''[[آئرن ليڊ]]''' جي سڃاڻپ اختيار ڪئي. جڏهن ڪانگ پنهنجي نوجوان وجود جو پيڇو ڪندي ماضيءَ ۾ پهتو ته ينگ ايوينجرز کيس قتل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. پر تاريخ ۾ ايندڙ تبديلين سبب آئرن ليڊ کي پنهنجي وقت ڏانهن موٽڻو پيو ۽ انهن واقعن جون يادون به وڃائڻي پيون. ان هوندي به ينگ ايوينجرز هڪ ٽيم طور قائم رهيا، جڏهن⁠تہ آئرن ليڊ جو زرهي لباس هاڻي خودڪار طريقي سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ان جي شعور ۾ آئرن ليڊ ۽ ويزن ٻنهي جون خاصيتون شامل هيون.&lt;ref&gt;''Young Avengers'' #1–6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪانگ پوءِ ڪثير ڪائنات (Multiverse) جو سفر ڪيو ۽ ان کي بچائڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن کي گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #14. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هو [[انڪيني ايوينجرز|ايوينجرز يونٽي اسڪواڊ]] جي باقي ميمبرن آڏو ان وقت ظاهر ٿيو جڏهن هڪ سيليشل ڌرتيءَ کي تباهه ڪري چڪو هو. زمانياتي رڪاوٽن سبب ڪانگ پاڻ ماضيءَ ۾ واپس نه وڃي سگهيو، پر هن بچيل يونٽي اسڪواڊ جي ميمبرن جي مدد ڪئي ته جيئن هو پنهنجو شعور پنهنجي ماضيءَ وارن جسمن ۾ منتقل ڪري سگهن ۽ انهيءَ سيليشل کي شڪست ڏئي سگهن جنهن ڌرتيءَ تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #19. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ سيليشلن جي طاقت پاڻ لاءِ چورائڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #21. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جنهن سبب [[سن فائر]] ۽ [[هيواڪ]] کي وڏي خطري ۾ پوڻو پيو. هنن ڪانگ جي ڪجهه توانائي پاڻ ۾ جذب ڪئي ته جيئن کيس مجبور ڪري سگهن ته هو پنهنجي چورايل طاقت خرچ ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #22. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>jz2o2v7kr6fi4sjk1aw0cuvae2qaxsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387490</id>
      <parentid>387489</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39488" sha1="lhb4ad2tsm8wrblzk0tcdhyeeerl5ey" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===پرائم ڪانگ ۽ متبادل وجودن جي تخليق===

ڪيترن سالن کان پوءِ [[بيونڊر]] ڪانگ کي وقتي وهڪري (timestream) مان ڪڍي پهرين [[سيڪريٽ وارز]] ۾ ولنن جي پاسي کان شرڪت ڪرائي.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1–12 (مئي 1984ع – اپريل 1985ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ٿوري ئي عرصي بعد ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ ڪانگ مري چڪو هو، پر سندس وقتي سفرن سبب سندس ڪيترائي متبادل ڪانگ وجود ۾ اچي چڪا هئا. اهو ڪانگ جنهن هن حقيقت کي دريافت ڪيو، تڏهن ليمبو ۾ پهتو جڏهن سندس وقتي سفر وارو جهاز ٿور تباهه ڪري ڇڏيو. اِمورٽس جي قلعي اندر سندس باقيات ڏسي ڪانگ اهو سمجهيو ته &quot;وقت جو مالڪ&quot; مري چڪو آهي. قلعي ۾ موجود مشاهدي جي اوزارن ذريعي هن پنهنجي متبادل صورتن کي ڏٺو، جيتوڻيڪ هن کي اها خبر نه هئي ته اِمورٽس به سندس ئي هڪ روپ آهي.

هڪ موقعي تي هن راوانا کي سندس موت کان ڪجهه لمحا اڳ ليمبو ۾ آندو، جنهن جي نتيجي ۾ اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ متبادل حقيقت وجود ۾ آئي، جنهن ۾ ڪانگ پاڻ قتل ٿي چڪو هو. اهو طئي ڪري ته رڳو هڪ ئي ڪانگ رهڻ گهرجي، هن پنهنجي ٻن انتهائي هوشيار متبادل روپن سان اتحاد ڪيو، جن کي هو آسانيءَ سان ختم نه ڪري سگهيو. ٽنهي گڏجي هڪ ڪائونسل ٺاهي، جنهن منظم نموني ٻين سڀني متبادل ڪانگن کي تباهه ڪرڻ شروع ڪيو. بعد ۾ هن انهن ٻن مان هڪ ڪانگ کي به ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ ٻئي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ايوينجرز کي پنهنجي سازش جو حصو بڻايو. بهرحال، اهو ٻيو ڪانگ آخرڪار سازش کان واقف ٿي ويو.

ان دوران راوانا هن ڪانگ کي روڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي ساڻس محبت ڪري ٿو ته پهرئين ڪانگ کي قتل نه ڪري، پر هن سندس ڳالهه نه مڃي ۽ پوءِ به ڪانگ جي پٺيان ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هو پاڻ تباهه ٿي ويو. ان کان پوءِ اِمورٽس ظاهر ڪيو ته سندس موت رڳو هڪ ڊرامو هو ۽ هو سڄي رٿابندي پردي پٺيان سنڀاليندو رهيو هو. هاڻي رڳو هڪ &quot;پرائم ڪانگ&quot; باقي بچيو هو. اِمورٽس چالاڪيءَ سان هن کي سڀني قتل ٿيل ڪانگن جون يادون جذب ڪرائي ڇڏيون، جنهن سبب هو ذهني توازن وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ اِمورٽس ايوينجرز کي سندن پنهنجي وقتي لڙي (timeline) ڏانهن واپس موڪلي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #267–269 (مئي–جولاءِ 1986ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هي ڪانگ پوءِ ٻن متبادل ڪانگن ۾ ورهائجي ويو،&lt;ref name=&quot;forever9&quot;&gt;''Avengers Forever'' #9. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جن مان هڪ کي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' (يا &quot;ڪراس ٽائيم ڪانگن جي ڪائونسل&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ملي. هن تنظيم ۾ مختلف وقتي لڙين مان آيل ڪيترائي ڪانگ شامل هئا، جيڪي هڪ [[سيليشل (مزاحيہ ڪتاب)|سيليشل]] جي &quot;آخري هٿيار&quot; (Ultimate Weapon) جي ڳولا ۾ هئا.

هي ڪانگ پاڻ کي &quot;فريڊ&quot; سڏائڻ لڳو. سندس پنهنجي چوڻ موجب اهو [[فريڊ فلنٽ اسٽون]] ڏانهن مزاحيه اشارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ وقتي مسافر لاءِ قبل تاريخي نالو مناسب سمجهيو ويندو هو. فريڊ جو ايوينجرز سان مختصر مقابلو ٿيو جڏهن هو &quot;نيبيولا&quot; کي هڪ وقتي لڙي ۾ مداخلت ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. بعد ۾ ڪهاڻيءَ ۾ واضح ڪيو ويو ته نيبيولا دراصل راوانا هئي، جيڪا بهس بدلائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;''The Avengers'' #291–297 (مئي–نومبر 1988ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت '''پرائم ڪانگ'''، جيڪو هاڻي بحال ٿي چڪو هو، هڪ وقتي گرداب (time vortex) مان ايوينجرز کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #300 (فيبروري 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سندس مقابلو [[فينٽاسٽڪ فور]] سان ٿيو، جتي هن [[مينٽس]] کي قيد ڪرڻ ۽ سندس ذريعي هڪ سيليشل ۽ ٻين ڪانگن کي شڪست ڏيڻ جي رٿا جوڙي.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #323–325 (فيبروري–اپريل 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ فينٽاسٽڪ فور سان هڪ ٻي جنگ دوران، [[هيومن ٽارچ]]، جيڪو نيبيولا جي قبضي هيٺ هو، &quot;فريڊ&quot; کي ساڙي خاڪ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Incinerated&quot;&gt;''Fantastic Four'' #337–341 (فيبروري–جون 1990ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين سلطنت، ''ايوينجرز فارايور'' ۽ ''ينگ ايوينجرز''===

بعد ۾ پرائم ڪانگ ٻيهر ظاهر ٿيو، [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] کي قيد ڪيائين ۽ ايوينجرز سان گڏ هڪ نئين دشمن، ٽرمينٽرڪس، سان به مهاڏو اٽڪايائين. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ٽرمينٽرڪس دراصل جياري ويل [[راوانا]] هئي. ڪانگ سخت زخمي ٿي پيو جڏهن هن [[ٿور]] جي هٿوڙي [[ميولنير]] جو اهو وار پاڻ تي جهليو، جيڪو سندس پراڻي محبوبه لاءِ هو. ڪانگ جي قرباني تي راوانا ڏاڍي غمگين ٿي ۽ کيس پاڻ سان گڏ ٽيليپورٽ ڪري هلي وئي.&lt;ref&gt;''Captain America'' Annual #11; ''Thor'' Annual #17; ''Fantastic Four'' Annual #26 ۽ ''The Avengers'' Annual #21 (1992). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ٽرمينٽرڪس ڪانگ کي سندس زخمن جي شفا لاءِ حياتياتي جمود (stasis) ۾ رکي ڇڏيو ۽ سندس سلطنت جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. پر جلد ئي هن ڏٺو ته سلطنت تي هڪ زمانياتي وجود، '''ايليوٿ''' (Alioth)، حملو ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن ايوينجرز کي مدد لاءِ سڏيو. هن ڪانگ کي به جاڳايو، جنهن ايوينجرز سان گڏجي ايليوٿ کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي، پر ان کان اڳ هن ان وجود کي سڄي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' کي تباهه ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;''The Terminatrix Objective'' #1–4 (سيپٽمبر–ڊسمبر 1993ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

''[[ايوينجرز فارايور]]'' ۾ ڏيکاريل يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪانگ جا ڪيترائي تازا عمل طاقت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ ڪجهه نئون ڪرڻ جي خواهش سبب هئا، ۽ اهو به ته ''راما-ٽٽ'' سندس ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو روپ آهي. پنهنجي قائم ڪيل وسيع سلطنت جي ذميوارين کان ٿڪجي ۽ بيزار ٿي، ڪانگ هڪ وقت تي راما-ٽٽ جي حيثيت سان ٻيهر زندگي گذارڻ لاءِ موٽي ويو، جتي کيس ڪنهن وڏي سلطنت کي سنڀالڻ جي ضرورت نه هئي. پر جڏهن ڪانگ ٻيهر راما-ٽٽ ۽ پوءِ [[اِمورٽس]] بڻجڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن مستقبل جي هڪ جهلڪ ڏٺي ۽ ڄاتو ته اِمورٽس [[ٽائيم ويرينس اٿارٽي]] جي [[ٽائيم ڪيپرز]] جو خادم بڻجندو. اهو ڏسي هو پنهنجي قسمت کان وڌيڪ خوفزده ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان &quot;خوشامدي عالم&quot; جهڙي مستقبل کي قبول ڪرڻ نٿو چاهي.&lt;ref name=&quot;forever9&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ڪانگ هن مستقبل کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو ۽ [[رِڪ جونز]] کي اِمورٽس جي نئين سازش کان بچائڻ لاءِ ايوينجرز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن اِمورٽس ايوينجرز کي بچائڻ لاءِ ٽائيم ڪيپرز سان غداري ڪئي، تڏهن ٽائيم ڪيپرز کيس قتل ڪري ڇڏيو ۽ ڪوشش ڪئي ته راما-ٽٽ جي اِمورٽس بڻجڻ کان اڳ ئي ڪانگ کي اِمورٽس ۾ تبديل ڪن. پر وقتي طور غير مستحڪم ماحول ۾ ڪانگ جي مضبوط ارادي سبب پيدا ٿيل زمانياتي ردعمل (temporal backlash) اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي ڪانگ کان الڳ ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اهي ٻئي ڪانگ جا واضح متبادل روپ بڻجي ويا، ۽ اِمورٽس هاڻي ڪانگ جو يقيني مستقبل نه رهيو. ڪمزور ٿي ويل ٽائيم ڪيپرز جي تباهي کان پوءِ ڪانگ اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ واري قسمت کان آزادي حاصل ڪرڻ تي خوش ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فني طور انهن ٻنهي ۾ تبديل ٿي چڪو هو، پر ساڳئي وقت پاڻ به رهيو.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #12. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪجهه مهينن بعد ڪانگ ڌرتيءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ [[ڪانگ ڊائنسٽي|تمام وڏي رٿا]] شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مددگار سندس پٽ مارڪس هو، جيڪو &quot;اسڪارليٽ سينچورين&quot; جو لقب استعمال ڪندو هو. ڪانگ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڌرتيءَ تي سندس مدد ڪندو، ان کي سندس نئين نظام ۾ اعليٰ مقام ڏنو ويندو. انهيءَ سبب ڌرتيءَ جي دفاعي قوتن ۽ ايوينجرز تي تمام وڏو دٻاءُ پئجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين هڪ پٺيان ٻئي ولن سان وڙهڻو پيو.

ان کان پوءِ ڪانگ ڌرتيءَ جي دفاعي نظامن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[واشنگٽن، ڊي سي]] کي تباهه ڪرڻ بعد ڌرتيءَ کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن حملي ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. ايوينجرز ڪانگ جي نئين سلطنت جي فوجن سان جنگ جاري رکي ۽ آخرڪار [[ڪئپٽن آمريڪا]] ذاتي مقابلي ۾ ڪانگ کي شڪست ڏني.

جيتوڻيڪ ڪانگ کي قيد ڪيو ويو، پر سندس پٽ مارڪس کيس آزاد ڪرائي ورتو. بعد ۾ ظاهر ٿيو ته مارڪس اصل ۾ ڪيترن ئي نقلن (clones) مان رڳو هڪ هو. ڪانگ پوءِ مارڪس کي قتل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حملي دوران [[ڪيرول ڊينورس|واربرڊ]] جي مدد ڪئي هئي ۽ ڪيترن موقعن باوجود اها ڳالهه لڪائي رکي هئي. ڪانگ جي نظر ۾ جيڪڏهن مارڪس جي غداري کيس پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ها ته اها قابلِ برداشت هجي ها، پر اهڙي غدار کي برداشت نٿو ڪري سگهجي جيڪو اڃا تائين سندس صفن ۾ سرگرم هجي. هن نئين نقصان سبب مايوس ٿي ڪانگ ڌرتي ڇڏي هليو ويو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #41–55 (جون 2001ع–آگسٽ 2002ع)؛ ''The Avengers Annual'' 2001. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪنهن مرحلي تي ڪانگ پنهنجي ماضيءَ ۾ واپس ويو ته جيئن اهو واقعو روڪي سگهي جنهن ۾ هڪ غنڊي سان جهيڙي سبب هو هڪ سال لاءِ ڪوما ۾ هليو ويو هو. پر پنهنجي مستقبل واري وجود سان ملاقات سندس نوجوان روپ کي ايترو ته خوفزده ڪري ڇڏيو جو هن ڪانگ جو زرهي لباس چوري ڪيو ۽ ماضيءَ ۾ ڀڄي ويو. اتي هن ويزن پاران تيار ڪيل هنگامي پروٽوڪول استعمال ڪري هڪ نئين ٽيم گڏ ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ينگ ايوينجرز]] جي نالي سان مشهور ٿي.

هي نوجوان ڪانگ '''[[آئرن ليڊ]]''' جي سڃاڻپ اختيار ڪئي. جڏهن ڪانگ پنهنجي نوجوان وجود جو پيڇو ڪندي ماضيءَ ۾ پهتو ته ينگ ايوينجرز کيس قتل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. پر تاريخ ۾ ايندڙ تبديلين سبب آئرن ليڊ کي پنهنجي وقت ڏانهن موٽڻو پيو ۽ انهن واقعن جون يادون به وڃائڻي پيون. ان هوندي به ينگ ايوينجرز هڪ ٽيم طور قائم رهيا، جڏهن⁠تہ آئرن ليڊ جو زرهي لباس هاڻي خودڪار طريقي سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ان جي شعور ۾ آئرن ليڊ ۽ ويزن ٻنهي جون خاصيتون شامل هيون.&lt;ref&gt;''Young Avengers'' #1–6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪانگ پوءِ ڪثير ڪائنات (Multiverse) جو سفر ڪيو ۽ ان کي بچائڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن کي گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #14. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هو [[انڪيني ايوينجرز|ايوينجرز يونٽي اسڪواڊ]] جي باقي ميمبرن آڏو ان وقت ظاهر ٿيو جڏهن هڪ سيليشل ڌرتيءَ کي تباهه ڪري چڪو هو. زمانياتي رڪاوٽن سبب ڪانگ پاڻ ماضيءَ ۾ واپس نه وڃي سگهيو، پر هن بچيل يونٽي اسڪواڊ جي ميمبرن جي مدد ڪئي ته جيئن هو پنهنجو شعور پنهنجي ماضيءَ وارن جسمن ۾ منتقل ڪري سگهن ۽ انهيءَ سيليشل کي شڪست ڏئي سگهن جنهن ڌرتيءَ تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #19. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ سيليشلن جي طاقت پاڻ لاءِ چورائڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #21. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جنهن سبب [[سن فائر]] ۽ [[هيواڪ]] کي وڏي خطري ۾ پوڻو پيو. هنن ڪانگ جي ڪجهه توانائي پاڻ ۾ جذب ڪئي ته جيئن کيس مجبور ڪري سگهن ته هو پنهنجي چورايل طاقت خرچ ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #22. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

=== ''انڪيني اِنهيومنز'' ۽ ''آل-نيو، آل-ڊفرنٽ مارول'' ===

ان کان اڳ جو [[اِنهيومنز|اِنهيومن]] بادشاهه [[بليڪ بولٽ]] [[اٽيلان]] شهر کي تباهه ڪري سڄي دنيا ۾ ٽيريجن ڌنڌ (Terrigen Mist) ڦهلائي، هو پنهنجي پٽ [[اهورا (مزاحيہ ڪتاب)|اهورا]] کي ڪانگ جي حوالي ڪري ٿو ته جيئن هو سندس پرورش ڪري. بعد ۾ بليڪ بولٽ ٿوري مقدار ۾ ٽيريجن ڌنڌ خارج ڪري اهورا جي ''ٽيريجنيَسس'' (Terrigenesis) کي فعال ڪري ٿو. جڏهن اهورا هن تبديليءَ مان گذري رهيو هوندو آهي، تڏهن بليڪ بولٽ ڪانگ کان درخواست ڪري ٿو ته هو سندس پٽ کي ايندڙ [[سيڪريٽ وارز (2015ع مزاحيہ سلسلو)|سڀني شين جي پڄاڻي]] کان بچائي. ڪانگ ان شرط تي راضي ٿئي ٿو ته اهورا هميشه لاءِ سندس سنڀال هيٺ رهندو.&lt;ref&gt;''[[Uncanny Inhumans|The Uncanny Inhumans]]'' #0. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪانگ اهورا کي ڳولڻ لاءِ اِنهيومنز جي ڪوششن جو مذاق اڏائي رهيو هوندو آهي،&lt;ref&gt;''The Uncanny Inhumans'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; تڏهن ڪانگ جو هڪ ٻيو روپ ''مسٽر گرفن'' (Mister Gryphon) جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿو. هو دعويٰ ڪري ٿو ته تازين زمانياتي بيقاعدگين سبب سندس وجود ڪيترن ئي متبادل نسخن ۾ ورهائجي ويو آهي. موجوده زماني ۾ ڦاٿل هي ڪانگ [[ايوينجرز]] تي هڪ وڏي حملي جي شروعات ڪري ٿو. هن جي مدد [[ايڪويناڪس (مزاحيہ ڪتاب)|ايڪويناڪس]] ۽ ٻيهر پروگرام ڪيل [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] ڪن ٿا. سندس مقصد [[ميولنير]] جي وقتي سفر واري صلاحيت استعمال ڪري پنهنجي زماني ۾ واپس وڃڻ هوندو آهي، پر آخرڪار هو شڪست کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;All-New All-Different Avengers #6&quot;&gt;''All-New, All-Different Avengers'' #6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ويزن ڪانگ جي ٻالڪپڻ واري وجود کي اغوا ڪري کيس شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، تڏهن ڪانگ، جيڪو وقت جي ٽٽل حالت سبب پاڻ جا وڌيڪ ۽ وڌيڪ مختلف روپ اختيار ڪندو پيو وڃي، بدلي طور ايوينجرز جي مختلف ميمبرن تي سندن ٻالڪپڻ واري صورت ۾ حملو ڪري ٿو. ڪانگ جو هڪ ممڪن مستقبل وارو روپ اهم ايوينجرز کي بچائي ٿو ۽ کين ليمبو ۾ وٺي وڃي ٿو، جتي هو محفوظ رهن ٿا، جيستائين [[هرڪيوليز]] قسمت جي هڪ اڳوڻي تجسيم (Fate) کان هڪ تعويذ حاصل ڪري ٿو، جيڪو کيس ڪانگ جي حملي کان بچائڻ جي قوت ڏئي ٿو.

[[ويتنام]] ۾ موجود هڪ مندر اندر ٿيندڙ جنگ دوران [[واسپ]] ننڍڙي ڪانگ کي واپس سندس صحيح وقت ۽ جاءِ تي موٽائڻ لاءِ وڃي ٿي. ان کان پوءِ ڪانگ کي شڪست ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' vol. 7 #1–6 (2016ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

&quot;[[اِنفِنٽي ڪائونٽ ڊائون]]&quot; واري ڪهاڻي دوران ڪانگ دي ڪانڪرر کي اها ڄاڻ ملي ٿي ته جيڪڏهن [[اِنفِنٽي جواهر]] (Infinity Gems) ٻيهر هڪ ئي هنڌ گڏ ڪيا ويا ته هڪ وڏي تباهي اچي سگهي ٿي. ان آفت کي روڪڻ لاءِ هو [[ايڊم وارلاڪ]] کي اغوا ڪري ٿو ۽ کيس قائل ڪري ٿو ته هو ''روح جو جواهر'' (Soul Gem) محفوظ ڪرڻ ۾ سندس مدد ڪري. ان جي بدلي ۾ ڪانگ کيس ''وقت جو جواهر'' (Time Gem) ڏيڻ جو واعدو ڪري ٿو. پوءِ هو ايڊم وارلاڪ کي ماضيءَ ۾ موڪلي ٿو ته جيئن هو [[راما-ٽٽ]] کان صلاح مشورو حاصل ڪري سگهي.&lt;ref&gt;''Infinity Countdown: Adam Warlock'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>lhb4ad2tsm8wrblzk0tcdhyeeerl5ey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387491</id>
      <parentid>387490</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41590" sha1="8o3uei4f38me8yyvrezpnqrfhu3s7v3" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===پرائم ڪانگ ۽ متبادل وجودن جي تخليق===

ڪيترن سالن کان پوءِ [[بيونڊر]] ڪانگ کي وقتي وهڪري (timestream) مان ڪڍي پهرين [[سيڪريٽ وارز]] ۾ ولنن جي پاسي کان شرڪت ڪرائي.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1–12 (مئي 1984ع – اپريل 1985ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ٿوري ئي عرصي بعد ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ ڪانگ مري چڪو هو، پر سندس وقتي سفرن سبب سندس ڪيترائي متبادل ڪانگ وجود ۾ اچي چڪا هئا. اهو ڪانگ جنهن هن حقيقت کي دريافت ڪيو، تڏهن ليمبو ۾ پهتو جڏهن سندس وقتي سفر وارو جهاز ٿور تباهه ڪري ڇڏيو. اِمورٽس جي قلعي اندر سندس باقيات ڏسي ڪانگ اهو سمجهيو ته &quot;وقت جو مالڪ&quot; مري چڪو آهي. قلعي ۾ موجود مشاهدي جي اوزارن ذريعي هن پنهنجي متبادل صورتن کي ڏٺو، جيتوڻيڪ هن کي اها خبر نه هئي ته اِمورٽس به سندس ئي هڪ روپ آهي.

هڪ موقعي تي هن راوانا کي سندس موت کان ڪجهه لمحا اڳ ليمبو ۾ آندو، جنهن جي نتيجي ۾ اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ متبادل حقيقت وجود ۾ آئي، جنهن ۾ ڪانگ پاڻ قتل ٿي چڪو هو. اهو طئي ڪري ته رڳو هڪ ئي ڪانگ رهڻ گهرجي، هن پنهنجي ٻن انتهائي هوشيار متبادل روپن سان اتحاد ڪيو، جن کي هو آسانيءَ سان ختم نه ڪري سگهيو. ٽنهي گڏجي هڪ ڪائونسل ٺاهي، جنهن منظم نموني ٻين سڀني متبادل ڪانگن کي تباهه ڪرڻ شروع ڪيو. بعد ۾ هن انهن ٻن مان هڪ ڪانگ کي به ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ ٻئي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ايوينجرز کي پنهنجي سازش جو حصو بڻايو. بهرحال، اهو ٻيو ڪانگ آخرڪار سازش کان واقف ٿي ويو.

ان دوران راوانا هن ڪانگ کي روڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي ساڻس محبت ڪري ٿو ته پهرئين ڪانگ کي قتل نه ڪري، پر هن سندس ڳالهه نه مڃي ۽ پوءِ به ڪانگ جي پٺيان ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هو پاڻ تباهه ٿي ويو. ان کان پوءِ اِمورٽس ظاهر ڪيو ته سندس موت رڳو هڪ ڊرامو هو ۽ هو سڄي رٿابندي پردي پٺيان سنڀاليندو رهيو هو. هاڻي رڳو هڪ &quot;پرائم ڪانگ&quot; باقي بچيو هو. اِمورٽس چالاڪيءَ سان هن کي سڀني قتل ٿيل ڪانگن جون يادون جذب ڪرائي ڇڏيون، جنهن سبب هو ذهني توازن وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ اِمورٽس ايوينجرز کي سندن پنهنجي وقتي لڙي (timeline) ڏانهن واپس موڪلي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #267–269 (مئي–جولاءِ 1986ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هي ڪانگ پوءِ ٻن متبادل ڪانگن ۾ ورهائجي ويو،&lt;ref name=&quot;forever9&quot;&gt;''Avengers Forever'' #9. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جن مان هڪ کي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' (يا &quot;ڪراس ٽائيم ڪانگن جي ڪائونسل&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ملي. هن تنظيم ۾ مختلف وقتي لڙين مان آيل ڪيترائي ڪانگ شامل هئا، جيڪي هڪ [[سيليشل (مزاحيہ ڪتاب)|سيليشل]] جي &quot;آخري هٿيار&quot; (Ultimate Weapon) جي ڳولا ۾ هئا.

هي ڪانگ پاڻ کي &quot;فريڊ&quot; سڏائڻ لڳو. سندس پنهنجي چوڻ موجب اهو [[فريڊ فلنٽ اسٽون]] ڏانهن مزاحيه اشارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ وقتي مسافر لاءِ قبل تاريخي نالو مناسب سمجهيو ويندو هو. فريڊ جو ايوينجرز سان مختصر مقابلو ٿيو جڏهن هو &quot;نيبيولا&quot; کي هڪ وقتي لڙي ۾ مداخلت ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. بعد ۾ ڪهاڻيءَ ۾ واضح ڪيو ويو ته نيبيولا دراصل راوانا هئي، جيڪا بهس بدلائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;''The Avengers'' #291–297 (مئي–نومبر 1988ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت '''پرائم ڪانگ'''، جيڪو هاڻي بحال ٿي چڪو هو، هڪ وقتي گرداب (time vortex) مان ايوينجرز کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #300 (فيبروري 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سندس مقابلو [[فينٽاسٽڪ فور]] سان ٿيو، جتي هن [[مينٽس]] کي قيد ڪرڻ ۽ سندس ذريعي هڪ سيليشل ۽ ٻين ڪانگن کي شڪست ڏيڻ جي رٿا جوڙي.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #323–325 (فيبروري–اپريل 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ فينٽاسٽڪ فور سان هڪ ٻي جنگ دوران، [[هيومن ٽارچ]]، جيڪو نيبيولا جي قبضي هيٺ هو، &quot;فريڊ&quot; کي ساڙي خاڪ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Incinerated&quot;&gt;''Fantastic Four'' #337–341 (فيبروري–جون 1990ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين سلطنت، ''ايوينجرز فارايور'' ۽ ''ينگ ايوينجرز''===

بعد ۾ پرائم ڪانگ ٻيهر ظاهر ٿيو، [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] کي قيد ڪيائين ۽ ايوينجرز سان گڏ هڪ نئين دشمن، ٽرمينٽرڪس، سان به مهاڏو اٽڪايائين. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ٽرمينٽرڪس دراصل جياري ويل [[راوانا]] هئي. ڪانگ سخت زخمي ٿي پيو جڏهن هن [[ٿور]] جي هٿوڙي [[ميولنير]] جو اهو وار پاڻ تي جهليو، جيڪو سندس پراڻي محبوبه لاءِ هو. ڪانگ جي قرباني تي راوانا ڏاڍي غمگين ٿي ۽ کيس پاڻ سان گڏ ٽيليپورٽ ڪري هلي وئي.&lt;ref&gt;''Captain America'' Annual #11; ''Thor'' Annual #17; ''Fantastic Four'' Annual #26 ۽ ''The Avengers'' Annual #21 (1992). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ٽرمينٽرڪس ڪانگ کي سندس زخمن جي شفا لاءِ حياتياتي جمود (stasis) ۾ رکي ڇڏيو ۽ سندس سلطنت جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. پر جلد ئي هن ڏٺو ته سلطنت تي هڪ زمانياتي وجود، '''ايليوٿ''' (Alioth)، حملو ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن ايوينجرز کي مدد لاءِ سڏيو. هن ڪانگ کي به جاڳايو، جنهن ايوينجرز سان گڏجي ايليوٿ کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي، پر ان کان اڳ هن ان وجود کي سڄي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' کي تباهه ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;''The Terminatrix Objective'' #1–4 (سيپٽمبر–ڊسمبر 1993ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

''[[ايوينجرز فارايور]]'' ۾ ڏيکاريل يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪانگ جا ڪيترائي تازا عمل طاقت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ ڪجهه نئون ڪرڻ جي خواهش سبب هئا، ۽ اهو به ته ''راما-ٽٽ'' سندس ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو روپ آهي. پنهنجي قائم ڪيل وسيع سلطنت جي ذميوارين کان ٿڪجي ۽ بيزار ٿي، ڪانگ هڪ وقت تي راما-ٽٽ جي حيثيت سان ٻيهر زندگي گذارڻ لاءِ موٽي ويو، جتي کيس ڪنهن وڏي سلطنت کي سنڀالڻ جي ضرورت نه هئي. پر جڏهن ڪانگ ٻيهر راما-ٽٽ ۽ پوءِ [[اِمورٽس]] بڻجڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن مستقبل جي هڪ جهلڪ ڏٺي ۽ ڄاتو ته اِمورٽس [[ٽائيم ويرينس اٿارٽي]] جي [[ٽائيم ڪيپرز]] جو خادم بڻجندو. اهو ڏسي هو پنهنجي قسمت کان وڌيڪ خوفزده ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان &quot;خوشامدي عالم&quot; جهڙي مستقبل کي قبول ڪرڻ نٿو چاهي.&lt;ref name=&quot;forever9&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ڪانگ هن مستقبل کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو ۽ [[رِڪ جونز]] کي اِمورٽس جي نئين سازش کان بچائڻ لاءِ ايوينجرز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن اِمورٽس ايوينجرز کي بچائڻ لاءِ ٽائيم ڪيپرز سان غداري ڪئي، تڏهن ٽائيم ڪيپرز کيس قتل ڪري ڇڏيو ۽ ڪوشش ڪئي ته راما-ٽٽ جي اِمورٽس بڻجڻ کان اڳ ئي ڪانگ کي اِمورٽس ۾ تبديل ڪن. پر وقتي طور غير مستحڪم ماحول ۾ ڪانگ جي مضبوط ارادي سبب پيدا ٿيل زمانياتي ردعمل (temporal backlash) اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي ڪانگ کان الڳ ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اهي ٻئي ڪانگ جا واضح متبادل روپ بڻجي ويا، ۽ اِمورٽس هاڻي ڪانگ جو يقيني مستقبل نه رهيو. ڪمزور ٿي ويل ٽائيم ڪيپرز جي تباهي کان پوءِ ڪانگ اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ واري قسمت کان آزادي حاصل ڪرڻ تي خوش ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فني طور انهن ٻنهي ۾ تبديل ٿي چڪو هو، پر ساڳئي وقت پاڻ به رهيو.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #12. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪجهه مهينن بعد ڪانگ ڌرتيءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ [[ڪانگ ڊائنسٽي|تمام وڏي رٿا]] شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مددگار سندس پٽ مارڪس هو، جيڪو &quot;اسڪارليٽ سينچورين&quot; جو لقب استعمال ڪندو هو. ڪانگ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڌرتيءَ تي سندس مدد ڪندو، ان کي سندس نئين نظام ۾ اعليٰ مقام ڏنو ويندو. انهيءَ سبب ڌرتيءَ جي دفاعي قوتن ۽ ايوينجرز تي تمام وڏو دٻاءُ پئجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين هڪ پٺيان ٻئي ولن سان وڙهڻو پيو.

ان کان پوءِ ڪانگ ڌرتيءَ جي دفاعي نظامن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[واشنگٽن، ڊي سي]] کي تباهه ڪرڻ بعد ڌرتيءَ کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن حملي ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. ايوينجرز ڪانگ جي نئين سلطنت جي فوجن سان جنگ جاري رکي ۽ آخرڪار [[ڪئپٽن آمريڪا]] ذاتي مقابلي ۾ ڪانگ کي شڪست ڏني.

جيتوڻيڪ ڪانگ کي قيد ڪيو ويو، پر سندس پٽ مارڪس کيس آزاد ڪرائي ورتو. بعد ۾ ظاهر ٿيو ته مارڪس اصل ۾ ڪيترن ئي نقلن (clones) مان رڳو هڪ هو. ڪانگ پوءِ مارڪس کي قتل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حملي دوران [[ڪيرول ڊينورس|واربرڊ]] جي مدد ڪئي هئي ۽ ڪيترن موقعن باوجود اها ڳالهه لڪائي رکي هئي. ڪانگ جي نظر ۾ جيڪڏهن مارڪس جي غداري کيس پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ها ته اها قابلِ برداشت هجي ها، پر اهڙي غدار کي برداشت نٿو ڪري سگهجي جيڪو اڃا تائين سندس صفن ۾ سرگرم هجي. هن نئين نقصان سبب مايوس ٿي ڪانگ ڌرتي ڇڏي هليو ويو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #41–55 (جون 2001ع–آگسٽ 2002ع)؛ ''The Avengers Annual'' 2001. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪنهن مرحلي تي ڪانگ پنهنجي ماضيءَ ۾ واپس ويو ته جيئن اهو واقعو روڪي سگهي جنهن ۾ هڪ غنڊي سان جهيڙي سبب هو هڪ سال لاءِ ڪوما ۾ هليو ويو هو. پر پنهنجي مستقبل واري وجود سان ملاقات سندس نوجوان روپ کي ايترو ته خوفزده ڪري ڇڏيو جو هن ڪانگ جو زرهي لباس چوري ڪيو ۽ ماضيءَ ۾ ڀڄي ويو. اتي هن ويزن پاران تيار ڪيل هنگامي پروٽوڪول استعمال ڪري هڪ نئين ٽيم گڏ ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ينگ ايوينجرز]] جي نالي سان مشهور ٿي.

هي نوجوان ڪانگ '''[[آئرن ليڊ]]''' جي سڃاڻپ اختيار ڪئي. جڏهن ڪانگ پنهنجي نوجوان وجود جو پيڇو ڪندي ماضيءَ ۾ پهتو ته ينگ ايوينجرز کيس قتل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. پر تاريخ ۾ ايندڙ تبديلين سبب آئرن ليڊ کي پنهنجي وقت ڏانهن موٽڻو پيو ۽ انهن واقعن جون يادون به وڃائڻي پيون. ان هوندي به ينگ ايوينجرز هڪ ٽيم طور قائم رهيا، جڏهن⁠تہ آئرن ليڊ جو زرهي لباس هاڻي خودڪار طريقي سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ان جي شعور ۾ آئرن ليڊ ۽ ويزن ٻنهي جون خاصيتون شامل هيون.&lt;ref&gt;''Young Avengers'' #1–6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪانگ پوءِ ڪثير ڪائنات (Multiverse) جو سفر ڪيو ۽ ان کي بچائڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن کي گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #14. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هو [[انڪيني ايوينجرز|ايوينجرز يونٽي اسڪواڊ]] جي باقي ميمبرن آڏو ان وقت ظاهر ٿيو جڏهن هڪ سيليشل ڌرتيءَ کي تباهه ڪري چڪو هو. زمانياتي رڪاوٽن سبب ڪانگ پاڻ ماضيءَ ۾ واپس نه وڃي سگهيو، پر هن بچيل يونٽي اسڪواڊ جي ميمبرن جي مدد ڪئي ته جيئن هو پنهنجو شعور پنهنجي ماضيءَ وارن جسمن ۾ منتقل ڪري سگهن ۽ انهيءَ سيليشل کي شڪست ڏئي سگهن جنهن ڌرتيءَ تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #19. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ سيليشلن جي طاقت پاڻ لاءِ چورائڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #21. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جنهن سبب [[سن فائر]] ۽ [[هيواڪ]] کي وڏي خطري ۾ پوڻو پيو. هنن ڪانگ جي ڪجهه توانائي پاڻ ۾ جذب ڪئي ته جيئن کيس مجبور ڪري سگهن ته هو پنهنجي چورايل طاقت خرچ ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #22. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

=== ''انڪيني اِنهيومنز'' ۽ ''آل-نيو، آل-ڊفرنٽ مارول'' ===

ان کان اڳ جو [[اِنهيومنز|اِنهيومن]] بادشاهه [[بليڪ بولٽ]] [[اٽيلان]] شهر کي تباهه ڪري سڄي دنيا ۾ ٽيريجن ڌنڌ (Terrigen Mist) ڦهلائي، هو پنهنجي پٽ [[اهورا (مزاحيہ ڪتاب)|اهورا]] کي ڪانگ جي حوالي ڪري ٿو ته جيئن هو سندس پرورش ڪري. بعد ۾ بليڪ بولٽ ٿوري مقدار ۾ ٽيريجن ڌنڌ خارج ڪري اهورا جي ''ٽيريجنيَسس'' (Terrigenesis) کي فعال ڪري ٿو. جڏهن اهورا هن تبديليءَ مان گذري رهيو هوندو آهي، تڏهن بليڪ بولٽ ڪانگ کان درخواست ڪري ٿو ته هو سندس پٽ کي ايندڙ [[سيڪريٽ وارز (2015ع مزاحيہ سلسلو)|سڀني شين جي پڄاڻي]] کان بچائي. ڪانگ ان شرط تي راضي ٿئي ٿو ته اهورا هميشه لاءِ سندس سنڀال هيٺ رهندو.&lt;ref&gt;''[[Uncanny Inhumans|The Uncanny Inhumans]]'' #0. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪانگ اهورا کي ڳولڻ لاءِ اِنهيومنز جي ڪوششن جو مذاق اڏائي رهيو هوندو آهي،&lt;ref&gt;''The Uncanny Inhumans'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; تڏهن ڪانگ جو هڪ ٻيو روپ ''مسٽر گرفن'' (Mister Gryphon) جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿو. هو دعويٰ ڪري ٿو ته تازين زمانياتي بيقاعدگين سبب سندس وجود ڪيترن ئي متبادل نسخن ۾ ورهائجي ويو آهي. موجوده زماني ۾ ڦاٿل هي ڪانگ [[ايوينجرز]] تي هڪ وڏي حملي جي شروعات ڪري ٿو. هن جي مدد [[ايڪويناڪس (مزاحيہ ڪتاب)|ايڪويناڪس]] ۽ ٻيهر پروگرام ڪيل [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] ڪن ٿا. سندس مقصد [[ميولنير]] جي وقتي سفر واري صلاحيت استعمال ڪري پنهنجي زماني ۾ واپس وڃڻ هوندو آهي، پر آخرڪار هو شڪست کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;All-New All-Different Avengers #6&quot;&gt;''All-New, All-Different Avengers'' #6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ويزن ڪانگ جي ٻالڪپڻ واري وجود کي اغوا ڪري کيس شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، تڏهن ڪانگ، جيڪو وقت جي ٽٽل حالت سبب پاڻ جا وڌيڪ ۽ وڌيڪ مختلف روپ اختيار ڪندو پيو وڃي، بدلي طور ايوينجرز جي مختلف ميمبرن تي سندن ٻالڪپڻ واري صورت ۾ حملو ڪري ٿو. ڪانگ جو هڪ ممڪن مستقبل وارو روپ اهم ايوينجرز کي بچائي ٿو ۽ کين ليمبو ۾ وٺي وڃي ٿو، جتي هو محفوظ رهن ٿا، جيستائين [[هرڪيوليز]] قسمت جي هڪ اڳوڻي تجسيم (Fate) کان هڪ تعويذ حاصل ڪري ٿو، جيڪو کيس ڪانگ جي حملي کان بچائڻ جي قوت ڏئي ٿو.

[[ويتنام]] ۾ موجود هڪ مندر اندر ٿيندڙ جنگ دوران [[واسپ]] ننڍڙي ڪانگ کي واپس سندس صحيح وقت ۽ جاءِ تي موٽائڻ لاءِ وڃي ٿي. ان کان پوءِ ڪانگ کي شڪست ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' vol. 7 #1–6 (2016ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

&quot;[[اِنفِنٽي ڪائونٽ ڊائون]]&quot; واري ڪهاڻي دوران ڪانگ دي ڪانڪرر کي اها ڄاڻ ملي ٿي ته جيڪڏهن [[اِنفِنٽي جواهر]] (Infinity Gems) ٻيهر هڪ ئي هنڌ گڏ ڪيا ويا ته هڪ وڏي تباهي اچي سگهي ٿي. ان آفت کي روڪڻ لاءِ هو [[ايڊم وارلاڪ]] کي اغوا ڪري ٿو ۽ کيس قائل ڪري ٿو ته هو ''روح جو جواهر'' (Soul Gem) محفوظ ڪرڻ ۾ سندس مدد ڪري. ان جي بدلي ۾ ڪانگ کيس ''وقت جو جواهر'' (Time Gem) ڏيڻ جو واعدو ڪري ٿو. پوءِ هو ايڊم وارلاڪ کي ماضيءَ ۾ موڪلي ٿو ته جيئن هو [[راما-ٽٽ]] کان صلاح مشورو حاصل ڪري سگهي.&lt;ref&gt;''Infinity Countdown: Adam Warlock'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين شروعات ۽ ''ڪانگ دي ڪانڪرر'' انفرادي سلسلو===

''[[ڊاڪٽر ڊوم]]'' جي انفرادي مزاحيہ سلسلي جي &quot;پاٽرزويل&quot; (Pottersville) ڪهاڻيءَ ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته ڪانگ ۽ ڊوم هڪ ''ڪوانٽم الجهاءُ'' (quantum entanglement) ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. انهيءَ سبب ڪانگ سلسلي جي مختلف مرحلن تي بي ترتيب وقتن تي ظاهر ٿيندو رهي ٿو ۽ ليٽويريا جي آمر حڪمران ڊوم سان گفتگو ڪندو رهي ٿو.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ معلوم ٿئي ٿو ته اهو سڀ ڪانگ جي هڪ چالاڪي هئي. هو بظاهر ڊوم جي دنيا بچائڻ ۾ مدد ڪري رهيو هوندو آهي، پر حقيقت ۾ سندس مقصد اهو هوندو آهي ته ٻه سئو سال پوءِ دنيا کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #5. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

انفرادي مزاحيہ سلسلي ''[[ڪانگ دي ڪانڪرر (مزاحيہ سلسلو)|ڪانگ دي ڪانڪرر]]'' ۾ ڪانگ تاريخ کي ٻيهر لکي ٿو. هو پنهنجي ئي نوجوان روپ کي اثرانداز ڪري ٿو ته جيئن اهو سندس گذريل سڀني سڃاڻپن مان گذري:

* [[آئرن ليڊ]]
* اسڪارليٽ سينچورين
* فرعون [[راما-ٽٽ]]
* ۽ آخرڪار ڪانگ

هن جو مقصد پنهنجي نوجوان وجود کي ممڪن فاتح جي سڀ کان خالص ۽ مڪمل صورت ۾ تبديل ڪرڻ هوندو آهي.

ساڳئي وقت هو [[راوانا]] کي به ٻيهر جياري ٿو. ان لاءِ هو کيس [[تناسخ]] (reincarnation) جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، جنهن سان راوانا بار بار نئين زندگي حاصل ڪرڻ جي قابل بڻجي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''[[Kang the Conqueror (comic book)|Kang the Conqueror]]'' #1 (18 آگسٽ 2021ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>8o3uei4f38me8yyvrezpnqrfhu3s7v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387492</id>
      <parentid>387491</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41624" sha1="b5m3xi9eyfwtak8qbxuhlxbdua6o14n" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' [يا ڪانگ دي ڪانڪرر] ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===پرائم ڪانگ ۽ متبادل وجودن جي تخليق===

ڪيترن سالن کان پوءِ [[بيونڊر]] ڪانگ کي وقتي وهڪري (timestream) مان ڪڍي پهرين [[سيڪريٽ وارز]] ۾ ولنن جي پاسي کان شرڪت ڪرائي.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1–12 (مئي 1984ع – اپريل 1985ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ٿوري ئي عرصي بعد ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ ڪانگ مري چڪو هو، پر سندس وقتي سفرن سبب سندس ڪيترائي متبادل ڪانگ وجود ۾ اچي چڪا هئا. اهو ڪانگ جنهن هن حقيقت کي دريافت ڪيو، تڏهن ليمبو ۾ پهتو جڏهن سندس وقتي سفر وارو جهاز ٿور تباهه ڪري ڇڏيو. اِمورٽس جي قلعي اندر سندس باقيات ڏسي ڪانگ اهو سمجهيو ته &quot;وقت جو مالڪ&quot; مري چڪو آهي. قلعي ۾ موجود مشاهدي جي اوزارن ذريعي هن پنهنجي متبادل صورتن کي ڏٺو، جيتوڻيڪ هن کي اها خبر نه هئي ته اِمورٽس به سندس ئي هڪ روپ آهي.

هڪ موقعي تي هن راوانا کي سندس موت کان ڪجهه لمحا اڳ ليمبو ۾ آندو، جنهن جي نتيجي ۾ اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ متبادل حقيقت وجود ۾ آئي، جنهن ۾ ڪانگ پاڻ قتل ٿي چڪو هو. اهو طئي ڪري ته رڳو هڪ ئي ڪانگ رهڻ گهرجي، هن پنهنجي ٻن انتهائي هوشيار متبادل روپن سان اتحاد ڪيو، جن کي هو آسانيءَ سان ختم نه ڪري سگهيو. ٽنهي گڏجي هڪ ڪائونسل ٺاهي، جنهن منظم نموني ٻين سڀني متبادل ڪانگن کي تباهه ڪرڻ شروع ڪيو. بعد ۾ هن انهن ٻن مان هڪ ڪانگ کي به ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ ٻئي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ايوينجرز کي پنهنجي سازش جو حصو بڻايو. بهرحال، اهو ٻيو ڪانگ آخرڪار سازش کان واقف ٿي ويو.

ان دوران راوانا هن ڪانگ کي روڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي ساڻس محبت ڪري ٿو ته پهرئين ڪانگ کي قتل نه ڪري، پر هن سندس ڳالهه نه مڃي ۽ پوءِ به ڪانگ جي پٺيان ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هو پاڻ تباهه ٿي ويو. ان کان پوءِ اِمورٽس ظاهر ڪيو ته سندس موت رڳو هڪ ڊرامو هو ۽ هو سڄي رٿابندي پردي پٺيان سنڀاليندو رهيو هو. هاڻي رڳو هڪ &quot;پرائم ڪانگ&quot; باقي بچيو هو. اِمورٽس چالاڪيءَ سان هن کي سڀني قتل ٿيل ڪانگن جون يادون جذب ڪرائي ڇڏيون، جنهن سبب هو ذهني توازن وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ اِمورٽس ايوينجرز کي سندن پنهنجي وقتي لڙي (timeline) ڏانهن واپس موڪلي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #267–269 (مئي–جولاءِ 1986ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هي ڪانگ پوءِ ٻن متبادل ڪانگن ۾ ورهائجي ويو،&lt;ref name=&quot;forever9&quot;&gt;''Avengers Forever'' #9. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جن مان هڪ کي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' (يا &quot;ڪراس ٽائيم ڪانگن جي ڪائونسل&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ملي. هن تنظيم ۾ مختلف وقتي لڙين مان آيل ڪيترائي ڪانگ شامل هئا، جيڪي هڪ [[سيليشل (مزاحيہ ڪتاب)|سيليشل]] جي &quot;آخري هٿيار&quot; (Ultimate Weapon) جي ڳولا ۾ هئا.

هي ڪانگ پاڻ کي &quot;فريڊ&quot; سڏائڻ لڳو. سندس پنهنجي چوڻ موجب اهو [[فريڊ فلنٽ اسٽون]] ڏانهن مزاحيه اشارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ وقتي مسافر لاءِ قبل تاريخي نالو مناسب سمجهيو ويندو هو. فريڊ جو ايوينجرز سان مختصر مقابلو ٿيو جڏهن هو &quot;نيبيولا&quot; کي هڪ وقتي لڙي ۾ مداخلت ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. بعد ۾ ڪهاڻيءَ ۾ واضح ڪيو ويو ته نيبيولا دراصل راوانا هئي، جيڪا بهس بدلائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;''The Avengers'' #291–297 (مئي–نومبر 1988ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت '''پرائم ڪانگ'''، جيڪو هاڻي بحال ٿي چڪو هو، هڪ وقتي گرداب (time vortex) مان ايوينجرز کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #300 (فيبروري 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سندس مقابلو [[فينٽاسٽڪ فور]] سان ٿيو، جتي هن [[مينٽس]] کي قيد ڪرڻ ۽ سندس ذريعي هڪ سيليشل ۽ ٻين ڪانگن کي شڪست ڏيڻ جي رٿا جوڙي.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #323–325 (فيبروري–اپريل 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ فينٽاسٽڪ فور سان هڪ ٻي جنگ دوران، [[هيومن ٽارچ]]، جيڪو نيبيولا جي قبضي هيٺ هو، &quot;فريڊ&quot; کي ساڙي خاڪ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Incinerated&quot;&gt;''Fantastic Four'' #337–341 (فيبروري–جون 1990ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين سلطنت، ''ايوينجرز فارايور'' ۽ ''ينگ ايوينجرز''===

بعد ۾ پرائم ڪانگ ٻيهر ظاهر ٿيو، [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] کي قيد ڪيائين ۽ ايوينجرز سان گڏ هڪ نئين دشمن، ٽرمينٽرڪس، سان به مهاڏو اٽڪايائين. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ٽرمينٽرڪس دراصل جياري ويل [[راوانا]] هئي. ڪانگ سخت زخمي ٿي پيو جڏهن هن [[ٿور]] جي هٿوڙي [[ميولنير]] جو اهو وار پاڻ تي جهليو، جيڪو سندس پراڻي محبوبه لاءِ هو. ڪانگ جي قرباني تي راوانا ڏاڍي غمگين ٿي ۽ کيس پاڻ سان گڏ ٽيليپورٽ ڪري هلي وئي.&lt;ref&gt;''Captain America'' Annual #11; ''Thor'' Annual #17; ''Fantastic Four'' Annual #26 ۽ ''The Avengers'' Annual #21 (1992). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ٽرمينٽرڪس ڪانگ کي سندس زخمن جي شفا لاءِ حياتياتي جمود (stasis) ۾ رکي ڇڏيو ۽ سندس سلطنت جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. پر جلد ئي هن ڏٺو ته سلطنت تي هڪ زمانياتي وجود، '''ايليوٿ''' (Alioth)، حملو ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن ايوينجرز کي مدد لاءِ سڏيو. هن ڪانگ کي به جاڳايو، جنهن ايوينجرز سان گڏجي ايليوٿ کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي، پر ان کان اڳ هن ان وجود کي سڄي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' کي تباهه ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;''The Terminatrix Objective'' #1–4 (سيپٽمبر–ڊسمبر 1993ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

''[[ايوينجرز فارايور]]'' ۾ ڏيکاريل يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪانگ جا ڪيترائي تازا عمل طاقت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ ڪجهه نئون ڪرڻ جي خواهش سبب هئا، ۽ اهو به ته ''راما-ٽٽ'' سندس ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو روپ آهي. پنهنجي قائم ڪيل وسيع سلطنت جي ذميوارين کان ٿڪجي ۽ بيزار ٿي، ڪانگ هڪ وقت تي راما-ٽٽ جي حيثيت سان ٻيهر زندگي گذارڻ لاءِ موٽي ويو، جتي کيس ڪنهن وڏي سلطنت کي سنڀالڻ جي ضرورت نه هئي. پر جڏهن ڪانگ ٻيهر راما-ٽٽ ۽ پوءِ [[اِمورٽس]] بڻجڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن مستقبل جي هڪ جهلڪ ڏٺي ۽ ڄاتو ته اِمورٽس [[ٽائيم ويرينس اٿارٽي]] جي [[ٽائيم ڪيپرز]] جو خادم بڻجندو. اهو ڏسي هو پنهنجي قسمت کان وڌيڪ خوفزده ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان &quot;خوشامدي عالم&quot; جهڙي مستقبل کي قبول ڪرڻ نٿو چاهي.&lt;ref name=&quot;forever9&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ڪانگ هن مستقبل کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو ۽ [[رِڪ جونز]] کي اِمورٽس جي نئين سازش کان بچائڻ لاءِ ايوينجرز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن اِمورٽس ايوينجرز کي بچائڻ لاءِ ٽائيم ڪيپرز سان غداري ڪئي، تڏهن ٽائيم ڪيپرز کيس قتل ڪري ڇڏيو ۽ ڪوشش ڪئي ته راما-ٽٽ جي اِمورٽس بڻجڻ کان اڳ ئي ڪانگ کي اِمورٽس ۾ تبديل ڪن. پر وقتي طور غير مستحڪم ماحول ۾ ڪانگ جي مضبوط ارادي سبب پيدا ٿيل زمانياتي ردعمل (temporal backlash) اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي ڪانگ کان الڳ ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اهي ٻئي ڪانگ جا واضح متبادل روپ بڻجي ويا، ۽ اِمورٽس هاڻي ڪانگ جو يقيني مستقبل نه رهيو. ڪمزور ٿي ويل ٽائيم ڪيپرز جي تباهي کان پوءِ ڪانگ اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ واري قسمت کان آزادي حاصل ڪرڻ تي خوش ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فني طور انهن ٻنهي ۾ تبديل ٿي چڪو هو، پر ساڳئي وقت پاڻ به رهيو.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #12. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪجهه مهينن بعد ڪانگ ڌرتيءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ [[ڪانگ ڊائنسٽي|تمام وڏي رٿا]] شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مددگار سندس پٽ مارڪس هو، جيڪو &quot;اسڪارليٽ سينچورين&quot; جو لقب استعمال ڪندو هو. ڪانگ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڌرتيءَ تي سندس مدد ڪندو، ان کي سندس نئين نظام ۾ اعليٰ مقام ڏنو ويندو. انهيءَ سبب ڌرتيءَ جي دفاعي قوتن ۽ ايوينجرز تي تمام وڏو دٻاءُ پئجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين هڪ پٺيان ٻئي ولن سان وڙهڻو پيو.

ان کان پوءِ ڪانگ ڌرتيءَ جي دفاعي نظامن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[واشنگٽن، ڊي سي]] کي تباهه ڪرڻ بعد ڌرتيءَ کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن حملي ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. ايوينجرز ڪانگ جي نئين سلطنت جي فوجن سان جنگ جاري رکي ۽ آخرڪار [[ڪئپٽن آمريڪا]] ذاتي مقابلي ۾ ڪانگ کي شڪست ڏني.

جيتوڻيڪ ڪانگ کي قيد ڪيو ويو، پر سندس پٽ مارڪس کيس آزاد ڪرائي ورتو. بعد ۾ ظاهر ٿيو ته مارڪس اصل ۾ ڪيترن ئي نقلن (clones) مان رڳو هڪ هو. ڪانگ پوءِ مارڪس کي قتل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حملي دوران [[ڪيرول ڊينورس|واربرڊ]] جي مدد ڪئي هئي ۽ ڪيترن موقعن باوجود اها ڳالهه لڪائي رکي هئي. ڪانگ جي نظر ۾ جيڪڏهن مارڪس جي غداري کيس پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ها ته اها قابلِ برداشت هجي ها، پر اهڙي غدار کي برداشت نٿو ڪري سگهجي جيڪو اڃا تائين سندس صفن ۾ سرگرم هجي. هن نئين نقصان سبب مايوس ٿي ڪانگ ڌرتي ڇڏي هليو ويو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #41–55 (جون 2001ع–آگسٽ 2002ع)؛ ''The Avengers Annual'' 2001. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪنهن مرحلي تي ڪانگ پنهنجي ماضيءَ ۾ واپس ويو ته جيئن اهو واقعو روڪي سگهي جنهن ۾ هڪ غنڊي سان جهيڙي سبب هو هڪ سال لاءِ ڪوما ۾ هليو ويو هو. پر پنهنجي مستقبل واري وجود سان ملاقات سندس نوجوان روپ کي ايترو ته خوفزده ڪري ڇڏيو جو هن ڪانگ جو زرهي لباس چوري ڪيو ۽ ماضيءَ ۾ ڀڄي ويو. اتي هن ويزن پاران تيار ڪيل هنگامي پروٽوڪول استعمال ڪري هڪ نئين ٽيم گڏ ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ينگ ايوينجرز]] جي نالي سان مشهور ٿي.

هي نوجوان ڪانگ '''[[آئرن ليڊ]]''' جي سڃاڻپ اختيار ڪئي. جڏهن ڪانگ پنهنجي نوجوان وجود جو پيڇو ڪندي ماضيءَ ۾ پهتو ته ينگ ايوينجرز کيس قتل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. پر تاريخ ۾ ايندڙ تبديلين سبب آئرن ليڊ کي پنهنجي وقت ڏانهن موٽڻو پيو ۽ انهن واقعن جون يادون به وڃائڻي پيون. ان هوندي به ينگ ايوينجرز هڪ ٽيم طور قائم رهيا، جڏهن⁠تہ آئرن ليڊ جو زرهي لباس هاڻي خودڪار طريقي سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ان جي شعور ۾ آئرن ليڊ ۽ ويزن ٻنهي جون خاصيتون شامل هيون.&lt;ref&gt;''Young Avengers'' #1–6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪانگ پوءِ ڪثير ڪائنات (Multiverse) جو سفر ڪيو ۽ ان کي بچائڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن کي گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #14. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هو [[انڪيني ايوينجرز|ايوينجرز يونٽي اسڪواڊ]] جي باقي ميمبرن آڏو ان وقت ظاهر ٿيو جڏهن هڪ سيليشل ڌرتيءَ کي تباهه ڪري چڪو هو. زمانياتي رڪاوٽن سبب ڪانگ پاڻ ماضيءَ ۾ واپس نه وڃي سگهيو، پر هن بچيل يونٽي اسڪواڊ جي ميمبرن جي مدد ڪئي ته جيئن هو پنهنجو شعور پنهنجي ماضيءَ وارن جسمن ۾ منتقل ڪري سگهن ۽ انهيءَ سيليشل کي شڪست ڏئي سگهن جنهن ڌرتيءَ تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #19. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ سيليشلن جي طاقت پاڻ لاءِ چورائڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #21. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جنهن سبب [[سن فائر]] ۽ [[هيواڪ]] کي وڏي خطري ۾ پوڻو پيو. هنن ڪانگ جي ڪجهه توانائي پاڻ ۾ جذب ڪئي ته جيئن کيس مجبور ڪري سگهن ته هو پنهنجي چورايل طاقت خرچ ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #22. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

=== ''انڪيني اِنهيومنز'' ۽ ''آل-نيو، آل-ڊفرنٽ مارول'' ===

ان کان اڳ جو [[اِنهيومنز|اِنهيومن]] بادشاهه [[بليڪ بولٽ]] [[اٽيلان]] شهر کي تباهه ڪري سڄي دنيا ۾ ٽيريجن ڌنڌ (Terrigen Mist) ڦهلائي، هو پنهنجي پٽ [[اهورا (مزاحيہ ڪتاب)|اهورا]] کي ڪانگ جي حوالي ڪري ٿو ته جيئن هو سندس پرورش ڪري. بعد ۾ بليڪ بولٽ ٿوري مقدار ۾ ٽيريجن ڌنڌ خارج ڪري اهورا جي ''ٽيريجنيَسس'' (Terrigenesis) کي فعال ڪري ٿو. جڏهن اهورا هن تبديليءَ مان گذري رهيو هوندو آهي، تڏهن بليڪ بولٽ ڪانگ کان درخواست ڪري ٿو ته هو سندس پٽ کي ايندڙ [[سيڪريٽ وارز (2015ع مزاحيہ سلسلو)|سڀني شين جي پڄاڻي]] کان بچائي. ڪانگ ان شرط تي راضي ٿئي ٿو ته اهورا هميشه لاءِ سندس سنڀال هيٺ رهندو.&lt;ref&gt;''[[Uncanny Inhumans|The Uncanny Inhumans]]'' #0. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪانگ اهورا کي ڳولڻ لاءِ اِنهيومنز جي ڪوششن جو مذاق اڏائي رهيو هوندو آهي،&lt;ref&gt;''The Uncanny Inhumans'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; تڏهن ڪانگ جو هڪ ٻيو روپ ''مسٽر گرفن'' (Mister Gryphon) جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿو. هو دعويٰ ڪري ٿو ته تازين زمانياتي بيقاعدگين سبب سندس وجود ڪيترن ئي متبادل نسخن ۾ ورهائجي ويو آهي. موجوده زماني ۾ ڦاٿل هي ڪانگ [[ايوينجرز]] تي هڪ وڏي حملي جي شروعات ڪري ٿو. هن جي مدد [[ايڪويناڪس (مزاحيہ ڪتاب)|ايڪويناڪس]] ۽ ٻيهر پروگرام ڪيل [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] ڪن ٿا. سندس مقصد [[ميولنير]] جي وقتي سفر واري صلاحيت استعمال ڪري پنهنجي زماني ۾ واپس وڃڻ هوندو آهي، پر آخرڪار هو شڪست کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;All-New All-Different Avengers #6&quot;&gt;''All-New, All-Different Avengers'' #6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ويزن ڪانگ جي ٻالڪپڻ واري وجود کي اغوا ڪري کيس شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، تڏهن ڪانگ، جيڪو وقت جي ٽٽل حالت سبب پاڻ جا وڌيڪ ۽ وڌيڪ مختلف روپ اختيار ڪندو پيو وڃي، بدلي طور ايوينجرز جي مختلف ميمبرن تي سندن ٻالڪپڻ واري صورت ۾ حملو ڪري ٿو. ڪانگ جو هڪ ممڪن مستقبل وارو روپ اهم ايوينجرز کي بچائي ٿو ۽ کين ليمبو ۾ وٺي وڃي ٿو، جتي هو محفوظ رهن ٿا، جيستائين [[هرڪيوليز]] قسمت جي هڪ اڳوڻي تجسيم (Fate) کان هڪ تعويذ حاصل ڪري ٿو، جيڪو کيس ڪانگ جي حملي کان بچائڻ جي قوت ڏئي ٿو.

[[ويتنام]] ۾ موجود هڪ مندر اندر ٿيندڙ جنگ دوران [[واسپ]] ننڍڙي ڪانگ کي واپس سندس صحيح وقت ۽ جاءِ تي موٽائڻ لاءِ وڃي ٿي. ان کان پوءِ ڪانگ کي شڪست ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' vol. 7 #1–6 (2016ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

&quot;[[اِنفِنٽي ڪائونٽ ڊائون]]&quot; واري ڪهاڻي دوران ڪانگ دي ڪانڪرر کي اها ڄاڻ ملي ٿي ته جيڪڏهن [[اِنفِنٽي جواهر]] (Infinity Gems) ٻيهر هڪ ئي هنڌ گڏ ڪيا ويا ته هڪ وڏي تباهي اچي سگهي ٿي. ان آفت کي روڪڻ لاءِ هو [[ايڊم وارلاڪ]] کي اغوا ڪري ٿو ۽ کيس قائل ڪري ٿو ته هو ''روح جو جواهر'' (Soul Gem) محفوظ ڪرڻ ۾ سندس مدد ڪري. ان جي بدلي ۾ ڪانگ کيس ''وقت جو جواهر'' (Time Gem) ڏيڻ جو واعدو ڪري ٿو. پوءِ هو ايڊم وارلاڪ کي ماضيءَ ۾ موڪلي ٿو ته جيئن هو [[راما-ٽٽ]] کان صلاح مشورو حاصل ڪري سگهي.&lt;ref&gt;''Infinity Countdown: Adam Warlock'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين شروعات ۽ ''ڪانگ دي ڪانڪرر'' انفرادي سلسلو===

''[[ڊاڪٽر ڊوم]]'' جي انفرادي مزاحيہ سلسلي جي &quot;پاٽرزويل&quot; (Pottersville) ڪهاڻيءَ ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته ڪانگ ۽ ڊوم هڪ ''ڪوانٽم الجهاءُ'' (quantum entanglement) ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. انهيءَ سبب ڪانگ سلسلي جي مختلف مرحلن تي بي ترتيب وقتن تي ظاهر ٿيندو رهي ٿو ۽ ليٽويريا جي آمر حڪمران ڊوم سان گفتگو ڪندو رهي ٿو.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ معلوم ٿئي ٿو ته اهو سڀ ڪانگ جي هڪ چالاڪي هئي. هو بظاهر ڊوم جي دنيا بچائڻ ۾ مدد ڪري رهيو هوندو آهي، پر حقيقت ۾ سندس مقصد اهو هوندو آهي ته ٻه سئو سال پوءِ دنيا کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #5. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

انفرادي مزاحيہ سلسلي ''[[ڪانگ دي ڪانڪرر (مزاحيہ سلسلو)|ڪانگ دي ڪانڪرر]]'' ۾ ڪانگ تاريخ کي ٻيهر لکي ٿو. هو پنهنجي ئي نوجوان روپ کي اثرانداز ڪري ٿو ته جيئن اهو سندس گذريل سڀني سڃاڻپن مان گذري:

* [[آئرن ليڊ]]
* اسڪارليٽ سينچورين
* فرعون [[راما-ٽٽ]]
* ۽ آخرڪار ڪانگ

هن جو مقصد پنهنجي نوجوان وجود کي ممڪن فاتح جي سڀ کان خالص ۽ مڪمل صورت ۾ تبديل ڪرڻ هوندو آهي.

ساڳئي وقت هو [[راوانا]] کي به ٻيهر جياري ٿو. ان لاءِ هو کيس [[تناسخ]] (reincarnation) جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، جنهن سان راوانا بار بار نئين زندگي حاصل ڪرڻ جي قابل بڻجي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''[[Kang the Conqueror (comic book)|Kang the Conqueror]]'' #1 (18 آگسٽ 2021ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>b5m3xi9eyfwtak8qbxuhlxbdua6o14n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387493</id>
      <parentid>387492</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41640" sha1="hz0egxsh8f64y5rcaui1t1oydl0td5i" xml:space="preserve">{{short description|مارول ڪامڪس جو سپر ولن}}
{{Distinguish|نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)}}

{{Infobox comics character
| image          = Kang the Conqueror.png
| caption        = ڪينگ دي ڪانڪرر، جيئن هو ''ٽائم ليس'' #1 (ڊسمبر 2022ع) جي اسپليش صفحي تي ظاهر ٿيو.&lt;br&gt;فنڪار: [[گريگ لينڊ]].
| character_name = ڪينگ دي ڪانڪرر
| real_name      = نٿانئيل رچرڊز
| publisher      = [[مارول ڪامڪس]]
| debut          = {{ubl|'''پهريون ظهور:'''|''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع)|'''ڪينگ طور:'''|{{no wrap|[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|''دي اوينجرز'']] #8 (سيپٽمبر 1964ع)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/184/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| creators       = [[اسٽين لي]]&lt;br&gt;[[جيڪ ڪربي]]
| homeworld      = ٻي ڌرتي، 31هين صدي
| alliances      = ڪينگس جي ڪائونسل&lt;br&gt;ڪراس-ٽائيم ڪينگس
| partners       = {{ubl|[[راوونا|راوونا رينسليئر]] (زال)}}
| powers         =
* [[سپر انٽيليجنس|عبقري سطح جي ذهانت]]
* هٿ-هٿ ويڙهه جو ماهر
* ترقي يافته ٽيڪنالاجي تائين رسائي
* انتهائي ترقي يافته جنگي زرھ، جيڪا ڏئي ٿي:
** فوق البشر طاقت، رفتار، سهپ ۽ پائيداري
** وقتي سفر
** دورحرڪت
** توانائي، هولوگرام ۽ زور-ميدان جو پروجيڪشن
** ٽيڪنالاجي جي ٻين صورتن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت
| species        = [[انسان]]}}
'''ڪينگ دي ڪانڪرر''' [يا ڪانگ دي ڪانڪرر] ('''نٿانئيل رچرڊز''') هڪ [[سپر ولن]] آهي، جيڪو [[مارول ڪامڪس]] پاران شايع ڪيل [[آمريڪي ڪامڪ ڪتاب]]ن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران تخليق ڪيل هي ڪردار پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ '''راما-ٽٽ''' طور ظاهر ٿيو، ان کان پوءِ کيس ''دي اوينجرز'' #8 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ڪينگ طور نئين صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Kang the Conqueror? The Marvel History of the MCU's Next Villain, Explained |url=https://nerdist.com/article/who-is-kang-the-conqueror-marvel-comic-history-variants/ |access-date=2023-04-05 |website=Nerdist |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405115546/https://nerdist.com/article/kang-the-conquer-marvel-comic-history-variants-next-big-mcu-villain-jonathan-majors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقتي مسافر طور، ڪينگ جا ڪيترائي متبادل روپ سالن دوران مارول ڪامڪس جي عنوانن ۾ ظاهر ٿيا آهن، جهڙوڪ راما-ٽٽ، [[ايمورٽس]]، '''اسڪارلٽ سينچورين'''، [[وڪٽر ٽائملي]]، [[آئرن ليڊ]] ۽ '''مسٽر گريفن'''.

ڪينگ دي ڪانڪرر کي مارول جي سڀ کان نمايان ۽ طاقتور ولنن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=2022-03-13 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201819/https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author1=Marston |first=George |date=2022-09-19 |title=The best Avengers villains of all time |url=https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |access-date=2022-11-14 |website=gamesradar |language=en |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201822/https://www.gamesradar.com/best-avengers-villains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 Kang the Conqueror is number 65] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019063909/https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/65 |date=October 19, 2021 }}, [[IGN]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Oddo |first1=Marco Vito |last2=Robbins |first2=Jason |date=2021-09-28 |title=20 Most Powerful Marvel Characters, Ranked |url=https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |access-date=2022-11-14 |website=Collider |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114005220/https://collider.com/most-powerful-marvel-characters-ranked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harn&quot;&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=2022-06-27 |title=10 Most Powerful Avengers Villains In Marvel Comics |url=https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |access-date=2022-11-14 |website=[[Screen Rant]] |language=en-US |archive-date=November 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114201821/https://screenrant.com/most-powerful-avengers-villains-marvel-comics-scarlet-witch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪينگ متحرڪ ٽيليويزن ۽ وڊيو گيمز ۾ پڻ ظاهر ٿيو آهي. ڪينگ [[مارول سينيماٽڪ يونيورس]] جي فلم ''[[اينٽ-مين اينڊ دي واسپ: ڪوانٽومينيا]]'' (2023ع) ۾ پهريون ڀيرو لائيو-ايڪشن صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ هن جو ڪردار [[جوناٿن ميجرز]] ادا ڪيو، جيڪو اڳ ۾ [[ڊزني+]] سيريز ''[[لوڪي (ٽي وي سيريز)|لوڪي]]'' (2021ع–2023ع) ۾ هن ڪردار جي مختلف صورتن طور ظاهر ٿي چڪو هو.

== اشاعتي تاريخ ==
اهو ڪردار جيڪو پوءِ ڪينگ جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو، پهريون ڀيرو ''[[فينٽاسٽڪ فور (ڪامڪ ڪتاب)|فينٽاسٽڪ فور]]'' #19 (آڪٽوبر 1963ع) ۾ [[اسٽين لي]] ۽ [[جيڪ ڪربي]] پاران ظاهر ٿيو. هن شماري ۾ فرعون راما-ٽٽ متعارف ڪرايو ويو، جيڪو سال 3000ع جو هڪ ڏوهاري هو، جيڪو وقت ۾ پوئتي سفر ڪري قديم مصر کي فتح ڪري چڪو هو. اشارو ڏنو ويو هو ته هو فينٽاسٽڪ فور جي ولن [[ڊاڪٽر ڊوم]] جو نسل يا مستقبل وارو روپ هو. ايندڙ سال ''فينٽاسٽڪ فور اينول'' #2 (سيپٽمبر 1964ع) ۾ ٻي ظهور کان پوءِ، اهو ڪردار ٻيهر ظاهر ٿيو، هن ڀيري ڪينگ جي سڃاڻپ سان، ''[[دي اوينجرز (ڪامڪ ڪتاب)|دي اوينجرز]]'' #8 ۾ (ساڳئي مهيني شايع ٿيل)، جيڪو پڻ لي ۽ ڪربي جو ڪم هو. هن شماري اهو پڻ قائم ڪيو ته راما-ٽٽ ڪينگ جو ننڍي عمر وارو روپ هو. هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[ايمورٽس]] جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ ''اوينجرز'' #10 (نومبر 1964ع) ۾ متعارف ٿيو هو، ''جائنٽ-سائيز اوينجرز'' #3 (فيبروري 1975ع) ۾ پوئتي موٽائي ڪينگ جي مستقبل واري سڃاڻپ طور قائم ڪيو ويو.

''فينٽاسٽڪ فور'' #273 (ڊسمبر 1984ع) زورائتي نموني اشارو ڏنو ته ڪينگ ڊوم مان نه، پر [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] مان، ريڊ جي ڪنهن سڳي-اڌ ڀاءُ يا ڀيڻ وسيلي، نسل رکي ٿو. انهيءَ بنياد تي، ڪينگ جو ڄمڻ وارو نالو پڻ &quot;نٿانئيل رچرڊز&quot; طور ''[[واٽ اِف (ڪامڪس)#واليم 2|واٽ اِف...?]]'' جلد 2 #39 (جولاءِ 1992ع) ۾ ظاهر ڪيو ويو، اها حقيقت پوءِ [[مارول يونيورس]] جي بنيادي تسلسل ۾ شامل ڪئي وئي. تنهن هوندي به، بعد وارين اشاعتن، جهڙوڪ ''اوينجرز فارايور'' #9 (آگسٽ 1999ع) ۽ ''ڊاڪٽر ڊوم'' #6 (مارچ 2020ع)، ڪينگ جي نسب کي اڃا به مبهم ڏيکارڻ جاري رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ٻنهي مان ڪنهن هڪ، ٻنهي، يا ڪنهن به نه، مان نسل رکي سگهي ٿو، خاص طور [[ڪرسٽوف ورنارڊ]]: ڊوم جو پاليل پٽ ۽ ريڊ جو سڳو-اڌ ڀاءُ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=2018-07-02 |title=Black Sheep: The 20 Most Dangerous Members Of The Fantastic Four Family |url=https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members |access-date=2018-07-02 |website=[[Comic Book Resources|CBR]] |language=en-US |archive-date=April 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430225748/https://www.cbr.com/most-dangerous-fantastic-four-family-members/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪينگ 2021ع ۾ هڪ [[ڪينگ دي ڪانڪرر (ڪامڪ ڪتاب)|ساڳئي نالي واري مني سيريز]] ۾ نمايان ٿيو.

== افسانوي ڪردار جي سوانح ==
=== ڪينگ کان اڳ ===
'''نٿانئيل رچرڊز'''، 31هين صدي جو هڪ عالم ۽ [[مسٽر فينٽاسٽڪ|ريڊ رچرڊز]] جي وقتي سفر ڪندڙ پيءُ [[نٿانئيل رچرڊز (مارول ڪامڪس)|نٿانئيل]] جو نسل، تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم|وڪٽر وان ڊوم]] پاران ٺاهيل وقتي سفر واري ٽيڪنالاجي دريافت ڪري ٿو، جيڪو هن جو هڪ ٻيو ممڪن ابن ڏاڏن مان هو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (Dec. 1964) ۾ ذڪر ٿيل. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #273. [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; پوءِ هو سفنڪس جي شڪل واري وقتي جهاز ۾ قديم [[مصر]] ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ پاڻ کي '''فرعون راما-ٽٽ''' طور نئين سر ٺاهيندو آهي، سندس منصوبا هي هوندا آهن ته اين صباح نور — اهو [[ميوٽنٽ (مارول ڪامڪس)|ميوٽنٽ]] جيڪو اڳتي هلي [[اپاڪليپس (ڪردار)|اپاڪليپس]] بڻجڻو آهي — کي پنهنجو وارث بڻائي.&lt;ref&gt;''The Rise of Apocalypse'' #1–4 (Oct. 1996 – Jan. 1997). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; فرعون جي حڪومت تڏهن مختصر ٿي وڃي ٿي، جڏهن وقت مان بي دخل ٿيل [[فينٽاسٽڪ فور]] کيس شڪست ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;FF4&quot;&gt;''Fantastic Four'' #19 (Sep. 1963). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; تلخ ٿيل نٿانئيل رچرڊز اڳتي 20هين صدي ڏانهن سفر ڪري ٿو ۽ [[ڊاڪٽر ڊوم]] سان ملي ٿو، جنهن کي هو پنهنجي ابن ڏاڏن مان هڪ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' Annual #2&lt;/ref&gt; پوءِ هو ڊوم جي بنياد تي هڪ زرھ ٺاهي ٿو ۽ پاڻ کي '''اسڪارلٽ سينچورين''' سڏي، [[اوينجرز (ڪامڪس)|اوينجرز]] ٽيم کي متبادل حقيقت وارن سندن هم منصبن خلاف بيهاري ٿو. هو سڀني کي ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، پر اوينجرز کيس وقتي لڪير مان ٻاهر ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا،&lt;ref&gt;''The Avengers'' Annual #2 (September 1968). [[Marvel Comics]].&lt;/ref&gt; 

===شروعاتي ظهور ۽ راوانا===

نيٿنيل جي ڪانگ جي سڃاڻپ هيٺ 20هين صديءَ ۾ پهرين مهم دوران، سندس مقابلو [[ايوينجرز]] سان ٿيو. هن [[واسپ]] ۽ [[رِڪ جونز]] کانسواءِ سڀني ايوينجرز کي قيد ڪري ورتو ۽ دنيا کي ٻڌايو ته 24 ڪلاڪن اندر سندس آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا وڃن. جونز ۽ سندس ڪجهه دوستن مددگار ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو، پر جڏهن کين ڪانگ جي جهاز تائين رسائي ملي ته هن سان دوکو ڪيائون، جنهن سبب ايوينجرز آزاد ٿي ويا. کين روڪڻ جي ڪوشش ۾ ڪانگ اهڙي شعاع خارج ڪئي، جنهن کان رڳو سندس زماني جا ماڻهو محفوظ هئا، پر [[ٿور]] پنهنجي هٿوڙي وسيلي انهن شعاعن کي جذب ڪري واپس ڪانگ ڏانهن موٽايو، جنهن ڪري جنگجو پاڻ به انهن کي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ فرار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.&lt;ref name=&quot;aven8&quot;/&gt; بعد ۾ هن [[اسپائيڊر مين]] جي هڪ روبوٽ ذريعي ايوينجرز کي شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقي اسپائيڊر مين ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #11 (ڊسمبر 1964ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي زماني ۾ ڪانگ پنهنجي ماتحت بادشاهتن مان هڪ جي شهزادي [[راوانا]] سان محبت ڪرڻ لڳو، پر راوانا سندس جذبن جو جواب نه ڏنو. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ هن ايوينجرز کي اغوا ڪري ورتو ۽ سندن ڪيترين فرار جي ڪوششن کان پوءِ کين ۽ بغاوت ڪندڙ بادشاهت کي پنهنجي فوج جي مدد سان تابع ڪري ڇڏيو. جڏهن ڪانگ راوانا کي قتل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته سندس ڪمانڊرن بغاوت ڪري ڇڏي، جنهن تي هن ايوينجرز کي آزاد ڪري پاڻ سان گڏ باغين خلاف وڙهڻ لاءِ چيو. هو باغين کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر ان کان اڳ راوانا ڪانگ لاءِ آيل هڪ توانائي ڌماڪي آڏو ٽپو ڏئي جانليوا زخمي ٿي پئي. ان لمحي کيس احساس ٿيو ته هوءَ به ڪانگ سان محبت ڪندي هئي. ڪانگ پوءِ ايوينجرز کي سندن زماني ۾ واپس موڪليو&lt;ref&gt;''The Avengers'' #23–24 (ڊسمبر 1965ع – جنوري 1966ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ۽ راوانا جي جسم کي حياتياتي جمود (stasis) ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو.

ڪانگ جديد دور ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو جڏهن هو هڪ باغي ''گروئنگ مين'' تعمير کي واپس وٺڻ آيو، جيڪو هر وار سان وڌيڪ وڏو ٿيندو پئي ويو. نه [[ٿور]] ۽ نه ئي پوليس ان ديو قامت وجود کي روڪي سگهي. آخرڪار ڪانگ هڪ وقتي مشين مان، جيڪا هڪ وڏي پٿر جي شڪل ۾ لڪايل هئي، ظاهر ٿيو. هن هڪ شعاع فائر ڪري گروئنگ مين کي ننڍڙي رانديڪي جيترو ڪري قابو ڪيو ته جيئن کيس ٻيهر لڪائي سگهجي.&lt;ref&gt;''Thor'' #140. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن وري گروئنگ مين کي سرگرم ڪري معذور [[ٽوني اسٽارڪ]] کي اغوا ڪرايو ۽ ايوينجرز کي پنهنجي راند ۾ ڇڪي آندو، جيتوڻيڪ سندس اصل مقصد ظاهر نه ڪيو ويو. ٿور کيس وقتي وهڪري (time-stream) ۾ فرار ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي محبوبه کي ٻيهر جيارڻ جي اميد ۾ ڪانگ ڪائناتي هستي [[گرينڊ ماسٽر]] سان شرط لڳايو ۽ ايوينجرز کي هڪ راند ۾ مهرن طور استعمال ڪيو، جنهن ۾ ڪاميابي کيس عارضي طور زندگي ۽ موت تي اختيار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #69–71 (آڪٽوبر 1969ع – ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; پهريون دور برابر رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڻڄاڻ [[بليڪ نائيٽ (ڊين وِٽمين)]] مداخلت ڪري ايوينجرز جي واضح فتح کي روڪي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ٻئي دور ۾ ٽيم يقيني طور ڪامياب ٿي. پهريون دور برابر رهڻ سبب ڪانگ کي زندگي ۽ موت ٻنهي تي اختيار نه مليو، بلڪه کيس هڪ چونڊ ڪرڻي پئي. هن ايوينجرز تي موت جي طاقت استعمال ڪرڻ چونڊي، پر بليڪ نائيٽ کيس روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان وقت ايوينجرز جو ميمبر نه هو ۽ ان اثر کان محفوظ رهيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #71 (ڊسمبر 1969ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ [[هلڪ]] کي اغوا ڪري 1917ع جي فرانس موڪليو ته جيئن هو [[فينٽم ايگل]] کي بروس بينر جي ڏاڏي کي توپ جي حملي کان بچائڻ کان اڳ قتل ڪري ڇڏي. اهڙيءَ طرح هلڪ جو وجود ئي پيدا نه ٿئي ها ۽ نتيجي طور ايوينجرز جي قيام به ناممڪن بڻجي وڃي ها. پر هلڪ توپ کي ئي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو موجوده دور ۾ واپس موٽي آيو، جڏهن⁠تہ ڪانگ [[ليمبو (مارول ڪامڪس)]] ۾ اڇلجي ويو.&lt;ref&gt;''The Incredible Hulk'' vol. 2 #135 (جنوري 1971ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===آسماني ميڊونا===

ڪجهه وقت بعد ڪانگ [[ايوينجرز مينشن]] ۾ ٻيهر ظاهر ٿيو ۽ &quot;آسماني ميڊونا&quot; جي ڳولا ڪرڻ لڳو، جيڪا دراصل [[مينٽس]] نڪتي. ڪانگ ساڻس شادي ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قسمت موجب کيس هڪ انتهائي طاقتور ٻار کي جنم ڏيڻو هو. هيروز جي مدد ڪانگ جي هڪ مستقبل واري روپ ڪئي، جيڪو فتوحات کان ٿڪجي قديم مصر موٽي ويو هو ۽ ''راما-ٽٽ'' جي سڃاڻپ اختيار ڪري ڏهه سال نيڪ حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. ان کان پوءِ هن پاڻ کي معطل حياتي (suspended animation) ۾ رکيو ته جيئن 20هين صديءَ ۾ جاڳي پنهنجي نوجوان وجود کي صلاح ڏئي ۽ تبديل ڪري سگهي. جيتوڻيڪ ڪانگ کي ناڪام بڻايو ويو، پر راما-ٽٽ [[سورڊسمين]] جي حادثاتي موت کي روڪي نه سگهيو.&lt;ref name=&quot;Celestial Madonna&quot;&gt;''The Avengers'' #129 ۽ ''Avengers Giant-Size'' #2 (نومبر 1974ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ليمبو ۾ هڪ مهم دوران ظاهر ٿيو ته [[اِمورٽس]] دراصل ڪانگ ۽ راما-ٽٽ ٻنهي جو مستقبل وارو اوتار آهي.&lt;ref&gt;''Giant-Size Avengers'' #3 (فيبروري 1975ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن [[هاڪ آئي (ڪلنٽ بارٽن)]] صليبي جنگن جي دور ڏانهن سفر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته اتفاق سان سندس ملاقات ڪانگ سان ٿي وئي، جنهن سبب ٻئي پراڻي آمريڪي اولهه (Old West) ۾ پهچي ويا. ڪانگ اتي 19هين صديءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ پنهنجو مضبوط قلعو ٺاهڻ لڳو، جنهن سان موجوده دور تي به سندس ڪنٽرول قائم ٿي وڃي ها. هن ڀيري اِمورٽس جي مدد سان ايوينجرز، ۽ ڪجهه حد تائين [[ٽو-گن ڪِڊ]] جي سهڪار سان، ڪانگ جو مقابلو ڪيو. ٿور کي شڪست ڏيڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪانگ پنهنجي زرهي لباس (armor) کي حد کان وڌيڪ توانائي سان ڀري ڇڏيو، جنهن سبب هو پاڻ تباهه ٿي ويو ۽ بظاهر اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي به وجود مان مٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #141–143 (نومبر 1975ع – جنوري 1976ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===پرائم ڪانگ ۽ متبادل وجودن جي تخليق===

ڪيترن سالن کان پوءِ [[بيونڊر]] ڪانگ کي وقتي وهڪري (timestream) مان ڪڍي پهرين [[سيڪريٽ وارز]] ۾ ولنن جي پاسي کان شرڪت ڪرائي.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1–12 (مئي 1984ع – اپريل 1985ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ٿوري ئي عرصي بعد ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ ڪانگ مري چڪو هو، پر سندس وقتي سفرن سبب سندس ڪيترائي متبادل ڪانگ وجود ۾ اچي چڪا هئا. اهو ڪانگ جنهن هن حقيقت کي دريافت ڪيو، تڏهن ليمبو ۾ پهتو جڏهن سندس وقتي سفر وارو جهاز ٿور تباهه ڪري ڇڏيو. اِمورٽس جي قلعي اندر سندس باقيات ڏسي ڪانگ اهو سمجهيو ته &quot;وقت جو مالڪ&quot; مري چڪو آهي. قلعي ۾ موجود مشاهدي جي اوزارن ذريعي هن پنهنجي متبادل صورتن کي ڏٺو، جيتوڻيڪ هن کي اها خبر نه هئي ته اِمورٽس به سندس ئي هڪ روپ آهي.

هڪ موقعي تي هن راوانا کي سندس موت کان ڪجهه لمحا اڳ ليمبو ۾ آندو، جنهن جي نتيجي ۾ اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ متبادل حقيقت وجود ۾ آئي، جنهن ۾ ڪانگ پاڻ قتل ٿي چڪو هو. اهو طئي ڪري ته رڳو هڪ ئي ڪانگ رهڻ گهرجي، هن پنهنجي ٻن انتهائي هوشيار متبادل روپن سان اتحاد ڪيو، جن کي هو آسانيءَ سان ختم نه ڪري سگهيو. ٽنهي گڏجي هڪ ڪائونسل ٺاهي، جنهن منظم نموني ٻين سڀني متبادل ڪانگن کي تباهه ڪرڻ شروع ڪيو. بعد ۾ هن انهن ٻن مان هڪ ڪانگ کي به ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ ٻئي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ايوينجرز کي پنهنجي سازش جو حصو بڻايو. بهرحال، اهو ٻيو ڪانگ آخرڪار سازش کان واقف ٿي ويو.

ان دوران راوانا هن ڪانگ کي روڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي ساڻس محبت ڪري ٿو ته پهرئين ڪانگ کي قتل نه ڪري، پر هن سندس ڳالهه نه مڃي ۽ پوءِ به ڪانگ جي پٺيان ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هو پاڻ تباهه ٿي ويو. ان کان پوءِ اِمورٽس ظاهر ڪيو ته سندس موت رڳو هڪ ڊرامو هو ۽ هو سڄي رٿابندي پردي پٺيان سنڀاليندو رهيو هو. هاڻي رڳو هڪ &quot;پرائم ڪانگ&quot; باقي بچيو هو. اِمورٽس چالاڪيءَ سان هن کي سڀني قتل ٿيل ڪانگن جون يادون جذب ڪرائي ڇڏيون، جنهن سبب هو ذهني توازن وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ اِمورٽس ايوينجرز کي سندن پنهنجي وقتي لڙي (timeline) ڏانهن واپس موڪلي ڇڏيو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #267–269 (مئي–جولاءِ 1986ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هي ڪانگ پوءِ ٻن متبادل ڪانگن ۾ ورهائجي ويو،&lt;ref name=&quot;forever9&quot;&gt;''Avengers Forever'' #9. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جن مان هڪ کي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' (يا &quot;ڪراس ٽائيم ڪانگن جي ڪائونسل&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ملي. هن تنظيم ۾ مختلف وقتي لڙين مان آيل ڪيترائي ڪانگ شامل هئا، جيڪي هڪ [[سيليشل (مزاحيہ ڪتاب)|سيليشل]] جي &quot;آخري هٿيار&quot; (Ultimate Weapon) جي ڳولا ۾ هئا.

هي ڪانگ پاڻ کي &quot;فريڊ&quot; سڏائڻ لڳو. سندس پنهنجي چوڻ موجب اهو [[فريڊ فلنٽ اسٽون]] ڏانهن مزاحيه اشارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ وقتي مسافر لاءِ قبل تاريخي نالو مناسب سمجهيو ويندو هو. فريڊ جو ايوينجرز سان مختصر مقابلو ٿيو جڏهن هو &quot;نيبيولا&quot; کي هڪ وقتي لڙي ۾ مداخلت ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. بعد ۾ ڪهاڻيءَ ۾ واضح ڪيو ويو ته نيبيولا دراصل راوانا هئي، جيڪا بهس بدلائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;''The Avengers'' #291–297 (مئي–نومبر 1988ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت '''پرائم ڪانگ'''، جيڪو هاڻي بحال ٿي چڪو هو، هڪ وقتي گرداب (time vortex) مان ايوينجرز کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #300 (فيبروري 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سندس مقابلو [[فينٽاسٽڪ فور]] سان ٿيو، جتي هن [[مينٽس]] کي قيد ڪرڻ ۽ سندس ذريعي هڪ سيليشل ۽ ٻين ڪانگن کي شڪست ڏيڻ جي رٿا جوڙي.&lt;ref&gt;''Fantastic Four'' #323–325 (فيبروري–اپريل 1989ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ فينٽاسٽڪ فور سان هڪ ٻي جنگ دوران، [[هيومن ٽارچ]]، جيڪو نيبيولا جي قبضي هيٺ هو، &quot;فريڊ&quot; کي ساڙي خاڪ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Incinerated&quot;&gt;''Fantastic Four'' #337–341 (فيبروري–جون 1990ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين سلطنت، ''ايوينجرز فارايور'' ۽ ''ينگ ايوينجرز''===

بعد ۾ پرائم ڪانگ ٻيهر ظاهر ٿيو، [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] کي قيد ڪيائين ۽ ايوينجرز سان گڏ هڪ نئين دشمن، ٽرمينٽرڪس، سان به مهاڏو اٽڪايائين. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ٽرمينٽرڪس دراصل جياري ويل [[راوانا]] هئي. ڪانگ سخت زخمي ٿي پيو جڏهن هن [[ٿور]] جي هٿوڙي [[ميولنير]] جو اهو وار پاڻ تي جهليو، جيڪو سندس پراڻي محبوبه لاءِ هو. ڪانگ جي قرباني تي راوانا ڏاڍي غمگين ٿي ۽ کيس پاڻ سان گڏ ٽيليپورٽ ڪري هلي وئي.&lt;ref&gt;''Captain America'' Annual #11; ''Thor'' Annual #17; ''Fantastic Four'' Annual #26 ۽ ''The Avengers'' Annual #21 (1992). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ٽرمينٽرڪس ڪانگ کي سندس زخمن جي شفا لاءِ حياتياتي جمود (stasis) ۾ رکي ڇڏيو ۽ سندس سلطنت جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. پر جلد ئي هن ڏٺو ته سلطنت تي هڪ زمانياتي وجود، '''ايليوٿ''' (Alioth)، حملو ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن ايوينجرز کي مدد لاءِ سڏيو. هن ڪانگ کي به جاڳايو، جنهن ايوينجرز سان گڏجي ايليوٿ کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي، پر ان کان اڳ هن ان وجود کي سڄي ''ڪراس ٽائيم ڪانگ ڪور'' کي تباهه ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;''The Terminatrix Objective'' #1–4 (سيپٽمبر–ڊسمبر 1993ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

''[[ايوينجرز فارايور]]'' ۾ ڏيکاريل يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪانگ جا ڪيترائي تازا عمل طاقت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ ڪجهه نئون ڪرڻ جي خواهش سبب هئا، ۽ اهو به ته ''راما-ٽٽ'' سندس ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو روپ آهي. پنهنجي قائم ڪيل وسيع سلطنت جي ذميوارين کان ٿڪجي ۽ بيزار ٿي، ڪانگ هڪ وقت تي راما-ٽٽ جي حيثيت سان ٻيهر زندگي گذارڻ لاءِ موٽي ويو، جتي کيس ڪنهن وڏي سلطنت کي سنڀالڻ جي ضرورت نه هئي. پر جڏهن ڪانگ ٻيهر راما-ٽٽ ۽ پوءِ [[اِمورٽس]] بڻجڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن مستقبل جي هڪ جهلڪ ڏٺي ۽ ڄاتو ته اِمورٽس [[ٽائيم ويرينس اٿارٽي]] جي [[ٽائيم ڪيپرز]] جو خادم بڻجندو. اهو ڏسي هو پنهنجي قسمت کان وڌيڪ خوفزده ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان &quot;خوشامدي عالم&quot; جهڙي مستقبل کي قبول ڪرڻ نٿو چاهي.&lt;ref name=&quot;forever9&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ڪانگ هن مستقبل کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو ۽ [[رِڪ جونز]] کي اِمورٽس جي نئين سازش کان بچائڻ لاءِ ايوينجرز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن اِمورٽس ايوينجرز کي بچائڻ لاءِ ٽائيم ڪيپرز سان غداري ڪئي، تڏهن ٽائيم ڪيپرز کيس قتل ڪري ڇڏيو ۽ ڪوشش ڪئي ته راما-ٽٽ جي اِمورٽس بڻجڻ کان اڳ ئي ڪانگ کي اِمورٽس ۾ تبديل ڪن. پر وقتي طور غير مستحڪم ماحول ۾ ڪانگ جي مضبوط ارادي سبب پيدا ٿيل زمانياتي ردعمل (temporal backlash) اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ کي ڪانگ کان الڳ ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اهي ٻئي ڪانگ جا واضح متبادل روپ بڻجي ويا، ۽ اِمورٽس هاڻي ڪانگ جو يقيني مستقبل نه رهيو. ڪمزور ٿي ويل ٽائيم ڪيپرز جي تباهي کان پوءِ ڪانگ اِمورٽس ۽ راما-ٽٽ واري قسمت کان آزادي حاصل ڪرڻ تي خوش ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فني طور انهن ٻنهي ۾ تبديل ٿي چڪو هو، پر ساڳئي وقت پاڻ به رهيو.&lt;ref&gt;''Avengers Forever'' #12. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪجهه مهينن بعد ڪانگ ڌرتيءَ کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ [[ڪانگ ڊائنسٽي|تمام وڏي رٿا]] شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مددگار سندس پٽ مارڪس هو، جيڪو &quot;اسڪارليٽ سينچورين&quot; جو لقب استعمال ڪندو هو. ڪانگ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڌرتيءَ تي سندس مدد ڪندو، ان کي سندس نئين نظام ۾ اعليٰ مقام ڏنو ويندو. انهيءَ سبب ڌرتيءَ جي دفاعي قوتن ۽ ايوينجرز تي تمام وڏو دٻاءُ پئجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين هڪ پٺيان ٻئي ولن سان وڙهڻو پيو.

ان کان پوءِ ڪانگ ڌرتيءَ جي دفاعي نظامن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[واشنگٽن، ڊي سي]] کي تباهه ڪرڻ بعد ڌرتيءَ کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن حملي ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. ايوينجرز ڪانگ جي نئين سلطنت جي فوجن سان جنگ جاري رکي ۽ آخرڪار [[ڪئپٽن آمريڪا]] ذاتي مقابلي ۾ ڪانگ کي شڪست ڏني.

جيتوڻيڪ ڪانگ کي قيد ڪيو ويو، پر سندس پٽ مارڪس کيس آزاد ڪرائي ورتو. بعد ۾ ظاهر ٿيو ته مارڪس اصل ۾ ڪيترن ئي نقلن (clones) مان رڳو هڪ هو. ڪانگ پوءِ مارڪس کي قتل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حملي دوران [[ڪيرول ڊينورس|واربرڊ]] جي مدد ڪئي هئي ۽ ڪيترن موقعن باوجود اها ڳالهه لڪائي رکي هئي. ڪانگ جي نظر ۾ جيڪڏهن مارڪس جي غداري کيس پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ها ته اها قابلِ برداشت هجي ها، پر اهڙي غدار کي برداشت نٿو ڪري سگهجي جيڪو اڃا تائين سندس صفن ۾ سرگرم هجي. هن نئين نقصان سبب مايوس ٿي ڪانگ ڌرتي ڇڏي هليو ويو.&lt;ref&gt;''The Avengers'' #41–55 (جون 2001ع–آگسٽ 2002ع)؛ ''The Avengers Annual'' 2001. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪنهن مرحلي تي ڪانگ پنهنجي ماضيءَ ۾ واپس ويو ته جيئن اهو واقعو روڪي سگهي جنهن ۾ هڪ غنڊي سان جهيڙي سبب هو هڪ سال لاءِ ڪوما ۾ هليو ويو هو. پر پنهنجي مستقبل واري وجود سان ملاقات سندس نوجوان روپ کي ايترو ته خوفزده ڪري ڇڏيو جو هن ڪانگ جو زرهي لباس چوري ڪيو ۽ ماضيءَ ۾ ڀڄي ويو. اتي هن ويزن پاران تيار ڪيل هنگامي پروٽوڪول استعمال ڪري هڪ نئين ٽيم گڏ ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ينگ ايوينجرز]] جي نالي سان مشهور ٿي.

هي نوجوان ڪانگ '''[[آئرن ليڊ]]''' جي سڃاڻپ اختيار ڪئي. جڏهن ڪانگ پنهنجي نوجوان وجود جو پيڇو ڪندي ماضيءَ ۾ پهتو ته ينگ ايوينجرز کيس قتل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. پر تاريخ ۾ ايندڙ تبديلين سبب آئرن ليڊ کي پنهنجي وقت ڏانهن موٽڻو پيو ۽ انهن واقعن جون يادون به وڃائڻي پيون. ان هوندي به ينگ ايوينجرز هڪ ٽيم طور قائم رهيا، جڏهن⁠تہ آئرن ليڊ جو زرهي لباس هاڻي خودڪار طريقي سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ان جي شعور ۾ آئرن ليڊ ۽ ويزن ٻنهي جون خاصيتون شامل هيون.&lt;ref&gt;''Young Avengers'' #1–6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ڪانگ پوءِ ڪثير ڪائنات (Multiverse) جو سفر ڪيو ۽ ان کي بچائڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن کي گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #14. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

هو [[انڪيني ايوينجرز|ايوينجرز يونٽي اسڪواڊ]] جي باقي ميمبرن آڏو ان وقت ظاهر ٿيو جڏهن هڪ سيليشل ڌرتيءَ کي تباهه ڪري چڪو هو. زمانياتي رڪاوٽن سبب ڪانگ پاڻ ماضيءَ ۾ واپس نه وڃي سگهيو، پر هن بچيل يونٽي اسڪواڊ جي ميمبرن جي مدد ڪئي ته جيئن هو پنهنجو شعور پنهنجي ماضيءَ وارن جسمن ۾ منتقل ڪري سگهن ۽ انهيءَ سيليشل کي شڪست ڏئي سگهن جنهن ڌرتيءَ تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #19. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ڪانگ سيليشلن جي طاقت پاڻ لاءِ چورائڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #21. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; جنهن سبب [[سن فائر]] ۽ [[هيواڪ]] کي وڏي خطري ۾ پوڻو پيو. هنن ڪانگ جي ڪجهه توانائي پاڻ ۾ جذب ڪئي ته جيئن کيس مجبور ڪري سگهن ته هو پنهنجي چورايل طاقت خرچ ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;''Uncanny Avengers'' #22. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

=== ''انڪيني اِنهيومنز'' ۽ ''آل-نيو، آل-ڊفرنٽ مارول'' ===

ان کان اڳ جو [[اِنهيومنز|اِنهيومن]] بادشاهه [[بليڪ بولٽ]] [[اٽيلان]] شهر کي تباهه ڪري سڄي دنيا ۾ ٽيريجن ڌنڌ (Terrigen Mist) ڦهلائي، هو پنهنجي پٽ [[اهورا (مزاحيہ ڪتاب)|اهورا]] کي ڪانگ جي حوالي ڪري ٿو ته جيئن هو سندس پرورش ڪري. بعد ۾ بليڪ بولٽ ٿوري مقدار ۾ ٽيريجن ڌنڌ خارج ڪري اهورا جي ''ٽيريجنيَسس'' (Terrigenesis) کي فعال ڪري ٿو. جڏهن اهورا هن تبديليءَ مان گذري رهيو هوندو آهي، تڏهن بليڪ بولٽ ڪانگ کان درخواست ڪري ٿو ته هو سندس پٽ کي ايندڙ [[سيڪريٽ وارز (2015ع مزاحيہ سلسلو)|سڀني شين جي پڄاڻي]] کان بچائي. ڪانگ ان شرط تي راضي ٿئي ٿو ته اهورا هميشه لاءِ سندس سنڀال هيٺ رهندو.&lt;ref&gt;''[[Uncanny Inhumans|The Uncanny Inhumans]]'' #0. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪانگ اهورا کي ڳولڻ لاءِ اِنهيومنز جي ڪوششن جو مذاق اڏائي رهيو هوندو آهي،&lt;ref&gt;''The Uncanny Inhumans'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt; تڏهن ڪانگ جو هڪ ٻيو روپ ''مسٽر گرفن'' (Mister Gryphon) جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿو. هو دعويٰ ڪري ٿو ته تازين زمانياتي بيقاعدگين سبب سندس وجود ڪيترن ئي متبادل نسخن ۾ ورهائجي ويو آهي. موجوده زماني ۾ ڦاٿل هي ڪانگ [[ايوينجرز]] تي هڪ وڏي حملي جي شروعات ڪري ٿو. هن جي مدد [[ايڪويناڪس (مزاحيہ ڪتاب)|ايڪويناڪس]] ۽ ٻيهر پروگرام ڪيل [[ويزن (مارول ڪامڪس)|ويزن]] ڪن ٿا. سندس مقصد [[ميولنير]] جي وقتي سفر واري صلاحيت استعمال ڪري پنهنجي زماني ۾ واپس وڃڻ هوندو آهي، پر آخرڪار هو شڪست کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;All-New All-Different Avengers #6&quot;&gt;''All-New, All-Different Avengers'' #6. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

جڏهن ويزن ڪانگ جي ٻالڪپڻ واري وجود کي اغوا ڪري کيس شڪست ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، تڏهن ڪانگ، جيڪو وقت جي ٽٽل حالت سبب پاڻ جا وڌيڪ ۽ وڌيڪ مختلف روپ اختيار ڪندو پيو وڃي، بدلي طور ايوينجرز جي مختلف ميمبرن تي سندن ٻالڪپڻ واري صورت ۾ حملو ڪري ٿو. ڪانگ جو هڪ ممڪن مستقبل وارو روپ اهم ايوينجرز کي بچائي ٿو ۽ کين ليمبو ۾ وٺي وڃي ٿو، جتي هو محفوظ رهن ٿا، جيستائين [[هرڪيوليز]] قسمت جي هڪ اڳوڻي تجسيم (Fate) کان هڪ تعويذ حاصل ڪري ٿو، جيڪو کيس ڪانگ جي حملي کان بچائڻ جي قوت ڏئي ٿو.

[[ويتنام]] ۾ موجود هڪ مندر اندر ٿيندڙ جنگ دوران [[واسپ]] ننڍڙي ڪانگ کي واپس سندس صحيح وقت ۽ جاءِ تي موٽائڻ لاءِ وڃي ٿي. ان کان پوءِ ڪانگ کي شڪست ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''The Avengers'' vol. 7 #1–6 (2016ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

&quot;[[اِنفِنٽي ڪائونٽ ڊائون]]&quot; واري ڪهاڻي دوران ڪانگ دي ڪانڪرر کي اها ڄاڻ ملي ٿي ته جيڪڏهن [[اِنفِنٽي جواهر]] (Infinity Gems) ٻيهر هڪ ئي هنڌ گڏ ڪيا ويا ته هڪ وڏي تباهي اچي سگهي ٿي. ان آفت کي روڪڻ لاءِ هو [[ايڊم وارلاڪ]] کي اغوا ڪري ٿو ۽ کيس قائل ڪري ٿو ته هو ''روح جو جواهر'' (Soul Gem) محفوظ ڪرڻ ۾ سندس مدد ڪري. ان جي بدلي ۾ ڪانگ کيس ''وقت جو جواهر'' (Time Gem) ڏيڻ جو واعدو ڪري ٿو. پوءِ هو ايڊم وارلاڪ کي ماضيءَ ۾ موڪلي ٿو ته جيئن هو [[راما-ٽٽ]] کان صلاح مشورو حاصل ڪري سگهي.&lt;ref&gt;''Infinity Countdown: Adam Warlock'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

===نئين شروعات ۽ ''ڪانگ دي ڪانڪرر'' انفرادي سلسلو===

''[[ڊاڪٽر ڊوم]]'' جي انفرادي مزاحيہ سلسلي جي &quot;پاٽرزويل&quot; (Pottersville) ڪهاڻيءَ ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته ڪانگ ۽ ڊوم هڪ ''ڪوانٽم الجهاءُ'' (quantum entanglement) ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. انهيءَ سبب ڪانگ سلسلي جي مختلف مرحلن تي بي ترتيب وقتن تي ظاهر ٿيندو رهي ٿو ۽ ليٽويريا جي آمر حڪمران ڊوم سان گفتگو ڪندو رهي ٿو.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #1. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

بعد ۾ معلوم ٿئي ٿو ته اهو سڀ ڪانگ جي هڪ چالاڪي هئي. هو بظاهر ڊوم جي دنيا بچائڻ ۾ مدد ڪري رهيو هوندو آهي، پر حقيقت ۾ سندس مقصد اهو هوندو آهي ته ٻه سئو سال پوءِ دنيا کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي.&lt;ref&gt;''Doctor Doom'' #5. [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

انفرادي مزاحيہ سلسلي ''[[ڪانگ دي ڪانڪرر (مزاحيہ سلسلو)|ڪانگ دي ڪانڪرر]]'' ۾ ڪانگ تاريخ کي ٻيهر لکي ٿو. هو پنهنجي ئي نوجوان روپ کي اثرانداز ڪري ٿو ته جيئن اهو سندس گذريل سڀني سڃاڻپن مان گذري:

* [[آئرن ليڊ]]
* اسڪارليٽ سينچورين
* فرعون [[راما-ٽٽ]]
* ۽ آخرڪار ڪانگ

هن جو مقصد پنهنجي نوجوان وجود کي ممڪن فاتح جي سڀ کان خالص ۽ مڪمل صورت ۾ تبديل ڪرڻ هوندو آهي.

ساڳئي وقت هو [[راوانا]] کي به ٻيهر جياري ٿو. ان لاءِ هو کيس [[تناسخ]] (reincarnation) جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، جنهن سان راوانا بار بار نئين زندگي حاصل ڪرڻ جي قابل بڻجي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;''[[Kang the Conqueror (comic book)|Kang the Conqueror]]'' #1 (18 آگسٽ 2021ع). [[مارول ڪامڪس]].&lt;/ref&gt;

==حوالا==</text>
      <sha1>hz0egxsh8f64y5rcaui1t1oydl0td5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox comics character</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99244</id>
    <revision>
      <id>387456</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{Infobox |bodystyle   = {{Comics infobox sec|1}} |abovestyle  = {{Comics infobox sec|2}} |titlestyle  = {{Comics infobox sec|2}} |headerstyle = {{Comics infobox sec|2}} |labelstyle  = {{Comics infobox sec|3}} |belowstyle  = {{Comics infobox sec|4}}  | above   = {{{character_name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}}  | header1 =...</comment>
      <origin>387456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6997" sha1="i9qhvuox5jri9ccl9p8kxn2qfh0lfpi" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
|bodystyle   = {{Comics infobox sec|1}}
|abovestyle  = {{Comics infobox sec|2}}
|titlestyle  = {{Comics infobox sec|2}}
|headerstyle = {{Comics infobox sec|2}}
|labelstyle  = {{Comics infobox sec|3}}
|belowstyle  = {{Comics infobox sec|4}}

| above   = {{{character_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}
| image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption = {{{caption|}}}

| header1 = {{#if: {{{publisher|}}} {{{debut|}}} {{{creators|}}} {{{voiced_by|}}} |اشاعتي ڄاڻ}}

| label2  = [[:Category:Comics publishing companies|ناشر]]
| data2   = {{{publisher|}}}
| label3  = [[پهرين ظهور]]
| data3   = {{#if: {{{first_series|}}} | ''{{{first_series}}}''{{#if: {{{first_episode|}}} |&lt;br&gt;&quot;{{{first_episode}}}&quot;}} | {{{debut|}}} }}
| label5  = {{#if: {{{first_comic|}}} |[[پهرين ظهور|مزاحيہ ڪتاب ۾ پهريون ظهور]]}}
| data5   = {{#if: {{{first_comic|}}} |{{{first_comic}}}}}

| label12 = [[:Category:Comics creators|تخليق ڪندڙ]]
| data12  = {{{creators|}}}

| label14 = [[:Category:Voice actors|آواز ڏيندڙ]]
| data14  = {{{voiced_by|}}}

| header15 = {{#if: {{{real_name|}}} {{{alter ego|}}} {{{alter_ego|}}} {{{full_name|}}} {{{full name|}}} {{{species|}}} {{{homeworld|}}} {{{alliances|}}} {{{affiliations|}}} {{{previous_alliances|}}} {{{supports|}}} {{{aliases|}}} {{{powers|}}} |ڪهاڻيءَ اندر جي ڄاڻ}}

| label16 =
{{#if:{{{full_name|}}}{{{full name|}}}|
  پورو نالو|
  {{#if:{{{real_name|}}}{{{alter ego|}}}{{{alter_ego|}}}|
    ٻيو روپ
  }}
}}
| data16   = {{{full_name|}}}{{{full name|}}}{{{real_name|}}}{{{alter ego|}}}{{{alter_ego|}}}

| label17 = نسل
| data17  = {{{species|}}}

| label18 = اصل ماڳ
| data18  = {{{homeworld|}}}

| label19 = ٽيم سان وابستگيون
| data19  =
{{#if: {{{alliances|}}} {{{affiliations|}}} |
  {{{alliances|}}}{{{affiliations|}}}{{#if: {{{previous_alliances|}}} |
    ، {{{previous_alliances}}}
  }}|
  {{{previous_alliances|}}}
}}

| label20 = ڀائيواريون
| data20  = {{{partners|}}}

| label21 = مددگار ڪردار طور
| data21  = {{{supports|}}}

| label22 = مشهور لقب
| data22  = {{{aliases|}}}

| label23 = صلاحيتون
| data23  = {{{powers|}}}

| header24 = {{#if:{{{IOM_alter_ego|}}}{{{IOM_full_name|}}}{{{IOM_alliances|}}}{{{IOM_partners|}}}{{{IOM_aliases|}}}{{{IOM_powers|}}}|ٻين ذريعن لاءِ تبديل ڪيل ڪهاڻيائي ڄاڻ}}

| label25 =
{{#if:{{{IOM_full_name|}}}|
  پورو نالو|
  {{#if:{{{IOM_alter_ego|}}}|
    ٻيو روپ
  }}
}}
| data25  = {{{IOM_full_name|}}}{{{IOM_alter_ego|}}}

| label26 = ٽيم سان وابستگيون
| data26  = {{{IOM_alliances|}}}

| label27 = ڀائيواريون
| data27  = {{{IOM_partners|}}}

| label28 = مشهور لقب
| data28  = {{{IOM_aliases|}}}

| label29 = صلاحيتون
| data29  = {{{IOM_powers|}}}

}}&lt;!--

فرسوده پيرا ميٽرن جون زمرا

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:اڻسپورٽ ڪيل پيرا ميٽر استعمال ڪندڙ مزاحيہ ڪردار معلوماتي خانا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = صفحو [[Template:Infobox comics character]] ۾ نامعلوم پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ڪري رهيو آهي|ignoreblank=y
| character_name| publisher| partners| image| imagesize| image_size| alt| caption| debut| creators| voiced_by| first_series| first_episode| first_comic| alter ego| alter_ego| full_name| full name| species| homeworld| alliances| affiliations| previous_alliances| supports| aliases| powers| real_name| IOM_alter_ego| IOM_full_name| IOM_alliances| IOM_partners| IOM_aliases| IOM_powers| sortkey| subcat| cat| hero| villain| altcat| addcharcat1| addcharcat2| addcharcat3| addcharcat4| addcharcat5| addcharcat6| noimage| converted
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||&lt;!--

ڪردار جي قسم جون زمرا

--&gt;{{#if:{{{sortkey|}}}|
     {{#if:{{{subcat|}}}|
       {{#if:{{{cat|}}}|
         {{#ifeq:{{{cat|none}}}|super|
           {{#if:{{{hero|}}}|
             [[Category:{{{subcat|}}} سپرهيرو|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]|}}
           {{#if:{{{villain|}}}|
             [[Category:{{{subcat|}}} سپر ولن|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]|}}|
           [[Category:{{{subcat|}}} {{{cat|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]
         }}|
         [[Category:{{{subcat|}}} ڪردار|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]
       }}|
       {{#if:{{{altcat|}}}|
         [[Category:{{{altcat|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]|
         {{#if:{{NAMESPACE}}||
           [[Category:مزاحيہ ڪردار|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]
         }}
       }}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat1|}}}|[[Category:{{{addcharcat1|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat2|}}}|[[Category:{{{addcharcat2|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat3|}}}|[[Category:{{{addcharcat3|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat4|}}}|[[Category:{{{addcharcat4|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat5|}}}|[[Category:{{{addcharcat5|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{addcharcat6|}}}|[[Category:{{{addcharcat6|}}}|{{{sortkey|{{PAGENAME}}}}}]]}}&lt;!--
--&gt;}}
 }}&lt;!--

سار سنڀال جون زمرا

--&gt;{{main other|{{#if:{{{image|}}}||{{#if:{{{noimage|}}}||[[Category:تصوير کان سواءِ مزاحيہ معلوماتي خانو|{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}|{{#ifexpr:250&gt;{{#expr:{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}||[[Category:غيرضروري تصويري ماپ استعمال ڪندڙ مزاحيہ معلوماتي خانو|{{#switch:{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}
            |250 = •
            |{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}
          }} {{PAGENAME}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{caption|}}}||{{#if:{{{image|}}}|[[Category:تصوير موجود پر ڪيپشن کان سواءِ مزاحيہ معلوماتي خانو|{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{addcharcat1|}}}{{{addcharcat2|}}}{{{addcharcat3|}}}{{{addcharcat4|}}}{{{addcharcat5|}}}{{{addcharcat6|}}}|[[Category:Infobox comic book title param (addpubcat)|{{PAGENAME}}]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}|[[Category:غلط جاءِ تي رکيل مزاحيہ معلوماتي خانا|H {{PAGENAME}}]]|[[Category:Character pop|{{PAGENAME}}]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{noimage|}}}|[[Category:noimage پيرا ميٽر استعمال هيٺ|{{PAGENAME}}]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{image|}}}|{{#if:{{{converted|}}}||[[Category:مزاحيہ ڪردار معلوماتي خانن جي تبديلي هيٺ|{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{converted|}}}|[[Category:تبديل ٿيل مزاحيہ ڪردار معلوماتي خانا|{{PAGENAME}}]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{sortkey|}}}|[[Category:تبديل ٿيل زمرا بندي وارا ڪردار معلوماتي خانا|{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9qhvuox5jri9ccl9p8kxn2qfh0lfpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox comics character/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99245</id>
    <revision>
      <id>387457</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{high use}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪي ڊيٽا]]) --&gt; {{Lua|ماڊيول:Infobox|ماڊيول:InfoboxImage|ماڊيول:Check for unknown parameters}}</comment>
      <origin>387457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="8y29n3b0cywg1is7hwe6s96akq4k879" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{high use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪي ڊيٽا]]) --&gt;
{{Lua|ماڊيول:Infobox|ماڊيول:InfoboxImage|ماڊيول:Check for unknown parameters}}</text>
      <sha1>8y29n3b0cywg1is7hwe6s96akq4k879</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سي ايف ائ فرانڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99246</id>
    <revision>
      <id>387463</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽ...</comment>
      <origin>387463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1566" sha1="sar89unkz78jrpdmvim34bxb2ydq7xo" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.</text>
      <sha1>sar89unkz78jrpdmvim34bxb2ydq7xo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387464</id>
      <parentid>387463</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="3ibc58ws7o1noit9m16c8l3pgdzmfno" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.

[[زمرو:آفريڪا]]</text>
      <sha1>3ibc58ws7o1noit9m16c8l3pgdzmfno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387465</id>
      <parentid>387464</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪرنسي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="234qs00c37fom5du5n32wmh169s2ipx" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.

[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]</text>
      <sha1>234qs00c37fom5du5n32wmh169s2ipx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387466</id>
      <parentid>387465</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1819" sha1="1q9625c1hrkfk0hdr0wjos70m9jpfqb" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>1q9625c1hrkfk0hdr0wjos70m9jpfqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387473</id>
      <parentid>387466</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>387473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="3zyqu6815xoo8yrhjib9av9ka672z3a" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>3zyqu6815xoo8yrhjib9av9ka672z3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387474</id>
      <parentid>387473</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6454" sha1="oqtx4vyys7vbcj05sc3s7ttzyq25kw1" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني]] 
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:بينن]] 
[[زمرو:ٽوگو]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني]] 
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:گني بساؤ]]</text>
      <sha1>oqtx4vyys7vbcj05sc3s7ttzyq25kw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387475</id>
      <parentid>387474</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:گني بساؤ]]; added [[Category:گني بسائو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6456" sha1="5tj40y7j1gud9gqyj1l4vziddwptnuf" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني]] 
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:بينن]] 
[[زمرو:ٽوگو]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني]] 
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:گني بسائو]]</text>
      <sha1>5tj40y7j1gud9gqyj1l4vziddwptnuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387476</id>
      <parentid>387475</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:استوائي گني]]; added [[Category:ايڪوئٽوريل گني]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6427" sha1="jotwjfjpbi3bmt50b86skhyywdw5tov" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]]
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:بينن]] 
[[زمرو:ٽوگو]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
 
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:گني بسائو]]</text>
      <sha1>jotwjfjpbi3bmt50b86skhyywdw5tov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387620</id>
      <parentid>387476</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻيا */</comment>
      <origin>387620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="eq3dx5z3rvettggw5k2v1nal2pw8j61" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]]
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]] 
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:بينن]] 
[[زمرو:ٽوگو]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>eq3dx5z3rvettggw5k2v1nal2pw8j61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387634</id>
      <parentid>387620</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻيا */</comment>
      <origin>387634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6786" sha1="66qak4ydywbx277t90uev71osp50ly3" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]


[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]


[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]]
[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]] 
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:بينن]] 
[[زمرو:ٽوگو]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>66qak4ydywbx277t90uev71osp50ly3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387636</id>
      <parentid>387634</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4275" sha1="cqwcek6wojtysniz7csbjimtfa7qpez" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو:مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڪيمرون جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ڪرنسي]]</text>
      <sha1>cqwcek6wojtysniz7csbjimtfa7qpez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387660</id>
      <parentid>387636</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻيا */</comment>
      <origin>387660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4277" sha1="4yxm5bezfzifzy69cvpr9ibawyq1qhw" xml:space="preserve">'''سي ايف اي فرانڪ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: franc CFA) ٻن [[ڪرنسي|ڪرنسين]] جو نالو آهي جيڪي سال 2026ع تائين، 14 [[آفريڪا جي ملڪن ۽ منحصر علائقن جي فهرست|آفريڪي ملڪن]] جا 22 ڪروڙ 70 لک (227 ملين) ماڻهو استعمال ڪندا آهن. ويسٽ آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪميونٽي فنانسئر آفريڪين، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;آفريقي مالي برادري&quot;)، اٺ اولهه آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ (جتي &quot;سي ايف اي&quot; جو مطلب آهي ڪوپريشن فنانسئر اين افريقي سينٽرل، يعني [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ &quot;مرڪزي آفريڪا ۾ مالي تعاون&quot;)، ڇهن سينٽرل آفريڪي ملڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي. آئي ايس او ڪرنسي ڪوڊ مغربي آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس او ايف (XOF) ۽ سينٽرل آفريڪي سي ايف اي فرانڪ لاءِ ايڪس ائ ايف (XAF) آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ڪرنسين کي عام طور تي سي ايف اي فرانڪ سڏيو ويندو آهي ۽ في الحال هڪجهڙي قدر آهي، اهي مٽائي نه سگهجن ٿيون. تنهن ڪري اهو هڪ عام مالي زون نه آهي پر ٻه گڏيل زون آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|CFA franc}}
*'''[https://web.archive.org/web/20070929122358/http://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=showghoc&amp;country_name=Franc_Communaute_Financiere_Africaine_%28CFA%29 History of the CFA franc]'''
*[http://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html Franc zone information at Banque de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202061042/https://www.banque-france.fr/en/eurosystem-international/franc-zone-and-development-financing.html |date=2 December 2016}} {{in lang|en}}
**{{webtrans|http://www.banque-france.fr/eurosysteme-et-international/zone-franc.html|Franc zone information at Banque de France|fr}} (in French, but more extensive than the English version)
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:31998D0683 Decision of the Council of Europe on 23 November 1998 regarding the CFA and Comorian francs]
*[https://www.un.org/en/africarenewal/subjindx/subpdfs/124euro.pdf &quot;For better or worse: the euro and the CFA franc&quot;], Africa Recovery, Department of Public Information, United Nations (April 1999)

===ٻيا===
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20181029064156/http://www.banque-centrale.mg/ Central Bank of Madagascar]}}
*{{webtrans|http://www.usenghor-francophonie.org/textintegral/conferences/messmer/titre.htm|Passé et Avenir du Franc C.F.A.|fr}}
*[https://web.archive.org/web/20041018075912/http://www.eldis.org/static/DOC4719.htm The CFA franc zone and the EMU]
*[https://zenodo.org/record/4076300#.YIZZ-u9KhAd Aubin Nzaou-Kongo, International Law and Monetary Sovereignty, African Review of Law, 2020]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cfa Franc}} 
[[زمرو:سي ايف ائ فرانڪ]]
[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو:مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گيبون جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:ڪيمرون جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]]
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ڪرنسي]]</text>
      <sha1>4yxm5bezfzifzy69cvpr9ibawyq1qhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سي ايف ائ فرانڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99247</id>
    <revision>
      <id>387467</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="k63m82mnguo2lv0a85b1za5ziyr77e9" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>k63m82mnguo2lv0a85b1za5ziyr77e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387472</id>
      <parentid>387467</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="kv0zh63sulel3h95qlwqzxwsdab8rf2" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>kv0zh63sulel3h95qlwqzxwsdab8rf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387477</id>
      <parentid>387472</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="0q6369vmvnuesccckfd667s2czf2fh8" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]
[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:بينن جي ڪرنسي]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:نائيجر جي ڪرنسي]]
[[زمرو:سينيگال جي ڪرنسي]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي]]  
[[زمرو:چاڊ جي ڪرنسي]]
[[زمرو:گبون جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي]]
[[زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:مالي جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي]]</text>
      <sha1>0q6369vmvnuesccckfd667s2czf2fh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387633</id>
      <parentid>387477</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="ko3yazwmvc9o3rr49os34yeeqc7rzes" xml:space="preserve">[[زمرو:فرانڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>ko3yazwmvc9o3rr49os34yeeqc7rzes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99248</id>
    <revision>
      <id>387468</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪرنسي]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</comment>
      <origin>387468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="kzik5sqk4du4kzt8ztyzect6ey9794y" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>kzik5sqk4du4kzt8ztyzect6ey9794y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387481</id>
      <parentid>387468</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]] کي [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="kzik5sqk4du4kzt8ztyzect6ey9794y" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>kzik5sqk4du4kzt8ztyzect6ey9794y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99249</id>
    <revision>
      <id>387469</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="jsyjelx9bpemuww2gnw1bpw1umbnxvc" xml:space="preserve">[[زمرو:ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>jsyjelx9bpemuww2gnw1bpw1umbnxvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387471</id>
      <parentid>387469</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="pkonrfrjrykizb7se3fa7d0ftjflsnl" xml:space="preserve">
[[زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>pkonrfrjrykizb7se3fa7d0ftjflsnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99250</id>
    <revision>
      <id>387470</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>387470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="qj92q127a5qdmmsxrx5l70c3elxb2fn" xml:space="preserve">[[زمرو:ماليات]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>qj92q127a5qdmmsxrx5l70c3elxb2fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فرانڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99251</id>
    <revision>
      <id>387478</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪرنسي]]</comment>
      <origin>387478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="9j5gchp4gtxzgldg313obo2ghawkzer" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪرنسي]]</text>
      <sha1>9j5gchp4gtxzgldg313obo2ghawkzer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:استوائي گني جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99252</id>
    <revision>
      <id>387479</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]] [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="h4e61dzkw2o4hvqwyq9qsgxgfsml2op" xml:space="preserve">[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>h4e61dzkw2o4hvqwyq9qsgxgfsml2op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387692</id>
      <parentid>387479</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="po3fh41uwvbo38sj42rolij68y7j2id" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني جي ماليات]]</text>
      <sha1>po3fh41uwvbo38sj42rolij68y7j2id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99253</id>
    <revision>
      <id>387480</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="8tqtcjonyn5q0r3f17t1ldpipo0tb1v" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>8tqtcjonyn5q0r3f17t1ldpipo0tb1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99254</id>
    <revision>
      <id>387482</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]] کي [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="2ap5oh9poznlzc5f264y94ffnfxq5xu" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون}}</text>
      <sha1>2ap5oh9poznlzc5f264y94ffnfxq5xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99255</id>
    <revision>
      <id>387483</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]] [[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]]</comment>
      <origin>387483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="plat7frcqjm4c5t5m3lqhltub3oncr7" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>plat7frcqjm4c5t5m3lqhltub3oncr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99256</id>
    <revision>
      <id>387484</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="pulvjzeeru60ouan2jvj4c4wxo1bczr" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>pulvjzeeru60ouan2jvj4c4wxo1bczr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99257</id>
    <revision>
      <id>387485</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه آفريڪا]]  [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]   [[زمرو:مالي]]  [[زمرو:ٽوگو]]  [[زمرو:بينن]] [[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] [[زمرو:نائيجر]] [[زمرو:سينيگال]] [[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]   [[زمرو:چاڊ]] [[زمرو:گبون]]  [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]] زمرو:وچ آفريڪا جون...</comment>
      <origin>387485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2254" sha1="dhyc49wyhmdz0gi2gzgnjjnqz6lxnr0" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]


[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:گني بسائو]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]

[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]

[[زمرو:آفريڪا]]


[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]

[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]

[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]

[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]  
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي معيشت]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:گبون جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]] 
[[زمرو: 1945 ۾ متعارف ڪرايل ڪرنسيون]] [[زمرو: مقرر ٿيل مٽا سٽا جي شرح]] 
[[زمرو:فرانسيسي اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي]] 
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>dhyc49wyhmdz0gi2gzgnjjnqz6lxnr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387649</id>
      <parentid>387485</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="mwune7ufjyq5tb7jhex5hmbcng31htg" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه آفريڪا]] 
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>mwune7ufjyq5tb7jhex5hmbcng31htg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99258</id>
    <revision>
      <id>387486</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="drkftp2l4xra4xyt3c5bxz6610kiy0d" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>drkftp2l4xra4xyt3c5bxz6610kiy0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387689</id>
      <parentid>387486</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="mi20zgwt2wltlk5b87neb2qjvnur81o" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>mi20zgwt2wltlk5b87neb2qjvnur81o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99259</id>
    <revision>
      <id>387487</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="cptpwwlayye3lxzrvlx9rllma01t7as" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>cptpwwlayye3lxzrvlx9rllma01t7as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99260</id>
    <revision>
      <id>387488</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="czfsqvenx08yoc0jq7a7go5bzrlyajp" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>czfsqvenx08yoc0jq7a7go5bzrlyajp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هم آهنگيءَ جي دور ۾ (پينٽنگ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99261</id>
    <revision>
      <id>387494</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|پال سِگناڪ جي 1895ع واري مصوري}}  {{Infobox artwork | title = هم آهنگيءَ جي دور ۾ | image = Paul Signac, 1893-95, Au temps d’harmonie, oil on canvas, 310 x 410 cm.jpg | image_size = 300px | year = 1893–95 | height_metric = 310 | width_metric = 410 | metric_unit = cm | medium = ڪينواس تي تيل جا رنگ | museum = Hôtel de ville de Montreuil | city = [[سين-سان-دوني]] }}  '''''هم آهن...</comment>
      <origin>387494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8933" sha1="4m3noodj46zs4o133x0fz32nf2k842i" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پال سِگناڪ جي 1895ع واري مصوري}}

{{Infobox artwork
| title = هم آهنگيءَ جي دور ۾
| image = Paul Signac, 1893-95, Au temps d’harmonie, oil on canvas, 310 x 410 cm.jpg
| image_size = 300px
| year = 1893–95
| height_metric = 310
| width_metric = 410
| metric_unit = cm
| medium = ڪينواس تي تيل جا رنگ
| museum = Hôtel de ville de Montreuil
| city = [[سين-سان-دوني]]
}}

'''''هم آهنگيءَ جي دور ۾''''' (''In the Time of Harmony'') فرانسيسي [[پوسٽ اِمپريشنزم|پوسٽ اِمپريشنسٽ]] مصور [[پال سِگناڪ]] جي هڪ مصوري آهي، جيڪا 1895ع ۾ سينٽ ٽروپيز ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bocquillon-Ferretti |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=6ltPAGhoApYC&amp;dq=signac%20%22of%20harmony%22&amp;pg=PA195 |title=Signac, 1863-1935 |date=2001 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-998-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي [[پوائنٽلزم]] طرز جي ڪينواس تي تيل رنگن سان ٺهيل مصوري سامونڊي ڪناري تي هڪ مثالي سماج کي ڏيکاري ٿي، جتي ڪيترائي ماڻهو مختلف سرگرمين ۾ مشغول آهن، جهڙوڪ خوراڪ گڏ ڪرڻ، [[پيٽانڪ]] کيڏڻ، ڪتاب پڙهڻ، ناچ ڪرڻ ۽ مصوري ڪرڻ. 1895ع ۾ [[سوسائٽي دي آرٽسٽ اِنڊيپينڊان]] جي نمائش (Salon des indépendants) ۾ پيش ڪيل هي شاهڪار ان وقت کان وٺي [[مونتروي، سين-سان-دوني|مونتروي]] جي ٽائون هال جي وڏي ڏاڪڻ وٽ رکيل آهي.

== سياسي اشارا ==

هي مصوري 1894ع ۾ [[سادي ڪارنو]] جي قتل کان پوءِ سِگناڪ جي سوشلسٽ خيالن سان وابستگيءَ جي اثر هيٺ تيار ٿي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Cachin, Françoise. Paul Signac. Paris: Bibliothèque des Arts, 1971.&lt;/ref&gt;
سِگناڪ جا ڪيترائي ويجها دوست ۽ ساٿي، جن ۾ [[فيليڪس فينيون]] ۽ [[ميڪسيملين لوس]] شامل هئا، پنهنجي انارڪيت پسند لاڳاپن سبب ''ٽرائل آف دي ٿرٽي'' جي مقدمي دوران مازاس جيل ۾ قيد ڪيا ويا. پر سِگناڪ پنهنجي فن ۾ سوشلسٽ خيالن کي اڻسڌي نموني پيش ڪرڻ سبب قيد کان بچي ويو.

سِگناڪ ان بابت چيو:

{{cquote|سماجيات ۾ انصاف ۽ فن ۾ هم آهنگي ساڳي ڳالهه آهي. انارڪيت پسند مصور اهو ناهي جيڪو انارڪيت بابت تصويرون ٺاهي، پر اهو آهي جيڪو شهرت يا ذاتي فائدي جي خواهش کان سواءِ سرڪاري روايتن سان مقابلو ڪندي پنهنجو انفرادي حصو وجهي.}}

سِگناڪ پنهنجي فن ۾ سياسي موقف ظاهر ڪرڻ کان نه ڪيٻائيندو هو، پر اهو ڪم گهڻو ڪري اشارن ذريعي ڪندو هو. مثال طور، مصوري جي جوڙجڪ تيار ڪندي هن هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ هڪ ڪڪڙ شامل ڪيو، جيڪو هڪ نئين صبح جي علامت پڻ ٿي سگهي ٿو ۽ انارڪيت پسند سياست ڏانهن اشارو پڻ.
هن 7 آگسٽ 1894ع تي پنهنجي ڊائري ۾ لکيو:

{{cquote|ڪڪڙ جو خاڪو ٺاهيو. ٽرائل آف دي ٿرٽي جي شروعات.}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

هن شاهڪار جا مختلف عنوان به ان جي مبهم معنيٰ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. شروعات ۾ هن مصوري جو عنوان ''انارڪيءَ جي دور ۾'' (''In the Time of Anarchy'') هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chu |first=Petra ten-Doesschate |title=Nineteenth-Century European Art |publisher=Prentice Hall |year=2012 |edition=3rd |pages=416}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ خود سنسرشپ جي نتيجي ۾ ان کي ''هم آهنگيءَ جي دور ۾'' رکيو ويو. ان هوندي به مصوري پنهنجي يوٽوپيائي ذيلي عنوان کي برقرار رکيو:

{{cquote|سونهري دور ماضي ۾ ناهي؛ اهو مستقبل ۾ آهي.}}&lt;ref&gt;Widauer, Heinz, and Klaus Albrecht Schröder. ''Ways of Pointillism seurat, Signac, Van Gogh''. München: Hirmer, 2016.&lt;/ref&gt;

اصل رٿابندي موجب هي هڪ وڏي سلسلي جو آخري حصو هئڻ وارو هو، جنهن ۾ ٻيڙيون ڇڪيندڙن، تباهه ڪندڙن ۽ تعمير ڪندڙن بابت پينل شامل هجن ها، جيئن ڏيکاري سگهجي ته فرانس اڃا هم آهنگيءَ جي دور کان پري آهي، پر محنت ۽ تبديليءَ ذريعي ان منزل تائين پهچي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
هن يوٽوپيا ۾ مصوريءَ جا سڀ عنصر شامل هجن ها ۽ اهڙي دنيا جو تصور پيش ڪن ها، جتي خاندان، ڪم ۽ وندر مڪمل هم آهنگيءَ سان گڏ موجود هجن.{{Citation needed|date=June 2025}}

== الهام ==

[[File:Pierre Puvis de Chavannes - Doux Pays (Pleasant Land) - 1958.64 - Yale University Art Gallery.jpg|thumb|پيئر پووي دي شاوان، ''خوشگوار سرزمين''، 1882ع، ڪينواس تي تيل رنگ]]
[[جين گراو]] کي سندس ڪتاب ''La Société mourante et l'anarchie'' موڪلڻ تي لکيل شڪريي جي خط ۾ سِگناڪ لکيو:

{{cquote|ان ويجهي مستقبل جي اميد، جنهن ۾ آخرڪار هر فرد واقعي آزاد هوندو ... توهان ڪهڙا نه عملي ۽ رهڻ لائق يادگار تعمير ڪري رهيا آهيو! انهن ۾ ڪيڏي آزاديءَ سان ساهه کڻي سگهجي ٿو.}}&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

هڪ وڌيڪ آزاد سماج جي انهيءَ تصور مان متاثر ٿي سِگناڪ ''هم آهنگيءَ جي دور ۾'' تي ڪم شروع ڪيو ۽ سينٽ ٽروپيز کي ان جو پس منظر بڻايو.
سِگناڪ پنهنجي چوڌاري موجود جديد ماحول کان متاثر ٿيو، جيڪو مصوري ۾ موجود سينٽ ٽروپيز جي مخصوص عنصرن مان ظاهر ٿئي ٿو، جن ۾:

* برٿو پائن وارا پائن ٻيل
* مقامي جيٽي ۽ سامونڊي ڪنارو
* مقامي پيٽانڪ رانديگر

شامل آهن.

هو ٻين فنڪارن جي ڪم مان به متاثر ٿيو، خاص طور تي پيئر پووي دي شاوان جي مصوري ''خوشگوار سرزمين'' کان.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اڀياس ۽ تخليقي عمل ==

سِگناڪ، هڪ پوسٽ اِمپريشنسٽ هجڻ جي حيثيت ۾، [[کليل فضا ۾ مصوري]] (en plein air) واري اِمپريشنسٽ طرز کان پاسو ڪندو هو. ان جي بدران هو تفصيلي اڀياس تيار ڪندو هو ۽ هڪ مصوري مڪمل ڪرڻ لاءِ سالن جا سال خرچ ڪندو هو.&lt;ref&gt;Ratliff, Floyd. Paul Signac and Color in Neo-Impressionism. Rockefeller University Press, New York1992.&lt;/ref&gt;

هن شاهڪار جو پهريون اڀياس 1893ع ۾ نيري ۽ ڪاري مس جي ڌوپ سان گريفائيٽ تي ٺاهيل هڪ آزاد خاڪو هو. هن ان تي هي نوٽ لکيو:

{{cquote|پائن جا ٻيل، گول شڪلون، مشينون، ڌوٻي ٽنگيندڙ عورتون، ٻج ڇٽيندڙ، عاشق، آئرِس گل، ميموسا، گل چونڊيندڙ عورتون، گل.}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Ferretti-Bocquillon, Marina, Anne Distel, John Leighton, and Susan Alyson Stein. Signac; 1863-1935. New York: Metropolitan Museum of Art / Yale University Press, 2001.&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ سِگناڪ 1893ع ۾ ڪينواس تي تيل رنگن سان هڪ رنگين اڀياس تيار ڪيو.
انهن ٻن شروعاتي خاڪن کان پوءِ هن مختلف جزن ۽ ڪردارن جا الڳ اڀياس تيار ڪيا، جن ۾ شامل هئا:

* بيٺل مرد، 1894ع
* پڙهندڙ مرد، 1894ع
* عورت، 1894ع
* پيٽانڪ رانديگر، 1894ع
* اولينڊر گل، 1894ع
* آئرِس گل، 1894ع
* پوست جا گل، 1894ع
* پلاج دي گرانيئي (1)، سينٽ ٽروپيز، 1894ع
* پلاج دي گرانيئي (2)، سينٽ ٽروپيز، 1894ع

آخرڪار سِگناڪ پنهنجي آخري مصوري تي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ ٻه مڪمل اڀياس تيار ڪيا:

# ڪاري مس ۽ گريفائيٽ ۾
# رنگين لٿوگراف ۾

اهي ٻئي 1895–96ع جا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

{{Paul Signac}}

{{DEFAULTSORT:هم آهنگيءَ جي دور ۾}}
[[Category:پيٽانڪ]]
[[Category:انارڪيت جي تاريخ]]
[[Category:1895ع جون مصوريون]]
[[Category:پال سِگناڪ جون مصوريون]]
[[Category:ڪينواس تي تيل رنگ جون مصوريون]]</text>
      <sha1>4m3noodj46zs4o133x0fz32nf2k842i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387495</id>
      <parentid>387494</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سياسي اشارا */</comment>
      <origin>387495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8930" sha1="e7y8v4yo4zy45ljkifz99uwp0phkmtt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پال سِگناڪ جي 1895ع واري مصوري}}

{{Infobox artwork
| title = هم آهنگيءَ جي دور ۾
| image = Paul Signac, 1893-95, Au temps d’harmonie, oil on canvas, 310 x 410 cm.jpg
| image_size = 300px
| year = 1893–95
| height_metric = 310
| width_metric = 410
| metric_unit = cm
| medium = ڪينواس تي تيل جا رنگ
| museum = Hôtel de ville de Montreuil
| city = [[سين-سان-دوني]]
}}

'''''هم آهنگيءَ جي دور ۾''''' (''In the Time of Harmony'') فرانسيسي [[پوسٽ اِمپريشنزم|پوسٽ اِمپريشنسٽ]] مصور [[پال سِگناڪ]] جي هڪ مصوري آهي، جيڪا 1895ع ۾ سينٽ ٽروپيز ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bocquillon-Ferretti |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=6ltPAGhoApYC&amp;dq=signac%20%22of%20harmony%22&amp;pg=PA195 |title=Signac, 1863-1935 |date=2001 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-998-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي [[پوائنٽلزم]] طرز جي ڪينواس تي تيل رنگن سان ٺهيل مصوري سامونڊي ڪناري تي هڪ مثالي سماج کي ڏيکاري ٿي، جتي ڪيترائي ماڻهو مختلف سرگرمين ۾ مشغول آهن، جهڙوڪ خوراڪ گڏ ڪرڻ، [[پيٽانڪ]] کيڏڻ، ڪتاب پڙهڻ، ناچ ڪرڻ ۽ مصوري ڪرڻ. 1895ع ۾ [[سوسائٽي دي آرٽسٽ اِنڊيپينڊان]] جي نمائش (Salon des indépendants) ۾ پيش ڪيل هي شاهڪار ان وقت کان وٺي [[مونتروي، سين-سان-دوني|مونتروي]] جي ٽائون هال جي وڏي ڏاڪڻ وٽ رکيل آهي.

== سياسي اشارا ==

هي مصوري 1894ع ۾ [[سادي ڪارنو]] جي قتل کان پوءِ سِگناڪ جي سوشلسٽ خيالن سان وابستگيءَ جي اثر هيٺ تيار ٿي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Cachin, Françoise. Paul Signac. Paris: Bibliothèque des Arts, 1971.&lt;/ref&gt;
سِگناڪ جا ڪيترائي ويجها دوست ۽ ساٿي، جن ۾ [[فيليڪس فينيون]] ۽ [[ميڪسيملين لوس]] شامل هئا، پنهنجي انارڪيت پسند لاڳاپن سبب ''ٽرائل آف دي ٿرٽي'' جي مقدمي دوران مازاس جيل ۾ قيد ڪيا ويا. پر سِگناڪ پنهنجي فن ۾ سوشلسٽ خيالن کي اڻسڌي نموني پيش ڪرڻ سبب قيد کان بچي ويو.

سِگناڪ ان بابت چيو:

{{quote|سماجيات ۾ انصاف ۽ فن ۾ هم آهنگي ساڳي ڳالهه آهي. انارڪيت پسند مصور اهو ناهي جيڪو انارڪيت بابت تصويرون ٺاهي، پر اهو آهي جيڪو شهرت يا ذاتي فائدي جي خواهش کان سواءِ سرڪاري روايتن سان مقابلو ڪندي پنهنجو انفرادي حصو وجهي.}}

سِگناڪ پنهنجي فن ۾ سياسي موقف ظاهر ڪرڻ کان نه ڪيٻائيندو هو، پر اهو ڪم گهڻو ڪري اشارن ذريعي ڪندو هو. مثال طور، مصوري جي جوڙجڪ تيار ڪندي هن هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ هڪ ڪڪڙ شامل ڪيو، جيڪو هڪ نئين صبح جي علامت پڻ ٿي سگهي ٿو ۽ انارڪيت پسند سياست ڏانهن اشارو پڻ.
هن 7 آگسٽ 1894ع تي پنهنجي ڊائري ۾ لکيو:

{{quote|ڪڪڙ جو خاڪو ٺاهيو. ٽرائل آف دي ٿرٽي جي شروعات.}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

هن شاهڪار جا مختلف عنوان به ان جي مبهم معنيٰ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. شروعات ۾ هن مصوري جو عنوان ''انارڪيءَ جي دور ۾'' (''In the Time of Anarchy'') هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chu |first=Petra ten-Doesschate |title=Nineteenth-Century European Art |publisher=Prentice Hall |year=2012 |edition=3rd |pages=416}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ خود سنسرشپ جي نتيجي ۾ ان کي ''هم آهنگيءَ جي دور ۾'' رکيو ويو. ان هوندي به مصوري پنهنجي يوٽوپيائي ذيلي عنوان کي برقرار رکيو:

{{quote|سونهري دور ماضي ۾ ناهي؛ اهو مستقبل ۾ آهي.}}&lt;ref&gt;Widauer, Heinz, and Klaus Albrecht Schröder. ''Ways of Pointillism seurat, Signac, Van Gogh''. München: Hirmer, 2016.&lt;/ref&gt;

اصل رٿابندي موجب هي هڪ وڏي سلسلي جو آخري حصو هئڻ وارو هو، جنهن ۾ ٻيڙيون ڇڪيندڙن، تباهه ڪندڙن ۽ تعمير ڪندڙن بابت پينل شامل هجن ها، جيئن ڏيکاري سگهجي ته فرانس اڃا هم آهنگيءَ جي دور کان پري آهي، پر محنت ۽ تبديليءَ ذريعي ان منزل تائين پهچي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
هن يوٽوپيا ۾ مصوريءَ جا سڀ عنصر شامل هجن ها ۽ اهڙي دنيا جو تصور پيش ڪن ها، جتي خاندان، ڪم ۽ وندر مڪمل هم آهنگيءَ سان گڏ موجود هجن.{{Citation needed|date=June 2025}}

== الهام ==

[[File:Pierre Puvis de Chavannes - Doux Pays (Pleasant Land) - 1958.64 - Yale University Art Gallery.jpg|thumb|پيئر پووي دي شاوان، ''خوشگوار سرزمين''، 1882ع، ڪينواس تي تيل رنگ]]
[[جين گراو]] کي سندس ڪتاب ''La Société mourante et l'anarchie'' موڪلڻ تي لکيل شڪريي جي خط ۾ سِگناڪ لکيو:

{{cquote|ان ويجهي مستقبل جي اميد، جنهن ۾ آخرڪار هر فرد واقعي آزاد هوندو ... توهان ڪهڙا نه عملي ۽ رهڻ لائق يادگار تعمير ڪري رهيا آهيو! انهن ۾ ڪيڏي آزاديءَ سان ساهه کڻي سگهجي ٿو.}}&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

هڪ وڌيڪ آزاد سماج جي انهيءَ تصور مان متاثر ٿي سِگناڪ ''هم آهنگيءَ جي دور ۾'' تي ڪم شروع ڪيو ۽ سينٽ ٽروپيز کي ان جو پس منظر بڻايو.
سِگناڪ پنهنجي چوڌاري موجود جديد ماحول کان متاثر ٿيو، جيڪو مصوري ۾ موجود سينٽ ٽروپيز جي مخصوص عنصرن مان ظاهر ٿئي ٿو، جن ۾:

* برٿو پائن وارا پائن ٻيل
* مقامي جيٽي ۽ سامونڊي ڪنارو
* مقامي پيٽانڪ رانديگر

شامل آهن.

هو ٻين فنڪارن جي ڪم مان به متاثر ٿيو، خاص طور تي پيئر پووي دي شاوان جي مصوري ''خوشگوار سرزمين'' کان.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اڀياس ۽ تخليقي عمل ==

سِگناڪ، هڪ پوسٽ اِمپريشنسٽ هجڻ جي حيثيت ۾، [[کليل فضا ۾ مصوري]] (en plein air) واري اِمپريشنسٽ طرز کان پاسو ڪندو هو. ان جي بدران هو تفصيلي اڀياس تيار ڪندو هو ۽ هڪ مصوري مڪمل ڪرڻ لاءِ سالن جا سال خرچ ڪندو هو.&lt;ref&gt;Ratliff, Floyd. Paul Signac and Color in Neo-Impressionism. Rockefeller University Press, New York1992.&lt;/ref&gt;

هن شاهڪار جو پهريون اڀياس 1893ع ۾ نيري ۽ ڪاري مس جي ڌوپ سان گريفائيٽ تي ٺاهيل هڪ آزاد خاڪو هو. هن ان تي هي نوٽ لکيو:

{{cquote|پائن جا ٻيل، گول شڪلون، مشينون، ڌوٻي ٽنگيندڙ عورتون، ٻج ڇٽيندڙ، عاشق، آئرِس گل، ميموسا، گل چونڊيندڙ عورتون، گل.}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Ferretti-Bocquillon, Marina, Anne Distel, John Leighton, and Susan Alyson Stein. Signac; 1863-1935. New York: Metropolitan Museum of Art / Yale University Press, 2001.&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ سِگناڪ 1893ع ۾ ڪينواس تي تيل رنگن سان هڪ رنگين اڀياس تيار ڪيو.
انهن ٻن شروعاتي خاڪن کان پوءِ هن مختلف جزن ۽ ڪردارن جا الڳ اڀياس تيار ڪيا، جن ۾ شامل هئا:

* بيٺل مرد، 1894ع
* پڙهندڙ مرد، 1894ع
* عورت، 1894ع
* پيٽانڪ رانديگر، 1894ع
* اولينڊر گل، 1894ع
* آئرِس گل، 1894ع
* پوست جا گل، 1894ع
* پلاج دي گرانيئي (1)، سينٽ ٽروپيز، 1894ع
* پلاج دي گرانيئي (2)، سينٽ ٽروپيز، 1894ع

آخرڪار سِگناڪ پنهنجي آخري مصوري تي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ ٻه مڪمل اڀياس تيار ڪيا:

# ڪاري مس ۽ گريفائيٽ ۾
# رنگين لٿوگراف ۾

اهي ٻئي 1895–96ع جا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

{{Paul Signac}}

{{DEFAULTSORT:هم آهنگيءَ جي دور ۾}}
[[Category:پيٽانڪ]]
[[Category:انارڪيت جي تاريخ]]
[[Category:1895ع جون مصوريون]]
[[Category:پال سِگناڪ جون مصوريون]]
[[Category:ڪينواس تي تيل رنگ جون مصوريون]]</text>
      <sha1>e7y8v4yo4zy45ljkifz99uwp0phkmtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سموئيل گولڊنبرگ (اداڪار)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99262</id>
    <revision>
      <id>387496</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|يدش اداڪار (1883/1884–1945)}}  {{Infobox person | name = سموئيل گولڊنبرگ | image = Samuel Goldenberg portrait from Klangen fun mayn lebn.jpg | caption = سموئيل گولڊنبرگ جي تصوير ''ڪلانگن فن مائن ليبن'' مان، از [[زالمين زيلبرسوائيگ]] | birth_date = {{birth based on age as of date|61|1945|10|31|noage=1}} | birth_place = | death_date = {{death date and given age|1945|...</comment>
      <origin>387496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7472" sha1="be5ytexivdzqdga2c68zuri8e1096m9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|يدش اداڪار (1883/1884–1945)}}

{{Infobox person
| name = سموئيل گولڊنبرگ
| image = Samuel Goldenberg portrait from Klangen fun mayn lebn.jpg
| caption = سموئيل گولڊنبرگ جي تصوير ''ڪلانگن فن مائن ليبن'' مان، از [[زالمين زيلبرسوائيگ]]
| birth_date = {{birth based on age as of date|61|1945|10|31|noage=1}}
| birth_place =
| death_date = {{death date and given age|1945|10|31|61}}
| death_place =
| known_for =
| occupation = اداڪار
}}

'''سموئيل گولڊنبرگ''' (1883/1884ع – 1945ع) [[يدش ٿيٽر]] جو هڪ مشهور اسٽيج ۽ فلمي اداڪار هو.

== پيشورانه زندگي ==

گولڊنبرگ شروعاتي طور درزي طور ڪم ڪندو هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fishman |first1=William J. |author-link=William J. Fishman |title=Jewish Radicals: From Czarist Stetl to London Ghetto |date=1975 |url=http://archive.org/details/jewishradicalsfr0000fish |language=en |isbn=978-0-394-49764-8 |publisher=Pantheon Books |location=New York |df=mdy-all |page=[https://archive.org/details/jewishradicalsfr0000fish/page/265/mode/1up 265]}}&lt;/ref&gt;، پر بعد ۾ يدش ٻوليءَ جو هڪ اهم اداڪار، ڳائڻو ۽ پيانو نواز بڻجي ويو.{{r|obit}}{{sfn|Hoberman|1991|p=207}}
هو ڊرامائي منظرن ۾ پيانو جي انفرادي دُنون شامل ڪرڻ لاءِ مشهور هو. مثال طور، هڪ مشهوري حاصل ڪندڙ فنڪاراڻي ترڪيب تحت هو قبرن جي نقلي پٿرن پويان پيانو لڪائي موسيقيءَ کي ڄڻ مئلن مان جيئرو ٿيڻ جو تاثر ڏيندو هو.{{sfn|Hoberman|1991|p=208}}
گولڊنبرگ جي نمايان ڪردارن ۾ [[يدش آرٽ ٿيٽر]] جي ''[[جيو سوس]]'' ۾ مرڪزي ڪردار، ''[[ٽرلبي (ناٽڪ)|ٽرلبي]]'' ۾ سوينگالي، ۽ ''[[ڊاڪٽر جيڪل ۽ مسٽر هائڊ]]'' شامل هئا.

هن انگريزي ٻوليءَ جي براڊوي پيشڪشنن ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس انگريزي ڪردار [[ٿيٽر گلڊ]] جي پيشڪش ''[[آمريڪن ڊريم]]''، ''[[دي ايٽرنل روڊ]]'' ۽ ''[[دي چيري آرچرڊ]]'' ۾ شامل هئا.{{r|obit}}
گولڊنبرگ 1935ع جي يدش فلم ''[[شير هاشيريم (فلم)|شير هاشيريم]]'' (''غزل الغزلات'' / ''Song of Songs'') جو مرڪزي ستارو هو، جيڪا [[يونين اسڪوائر، مينهٽن|يونين اسڪوائر]] جي ايڪمي ٿيٽر ۾ نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي.

''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' سندس اداڪاريءَ کي مؤثر ۽ ڪامياب قرار ڏنو.&lt;ref&gt;* {{Cite news |last1=S. |first1=H. T. |title=At the Acme Theatre. |work=[[The New York Times]] |date=1935-10-11 |url=https://www.nytimes.com/1935/10/11/archives/at-the-acme-theatre.html |language=en-US |issn=0362-4331 |df=mdy-all |access-date=July 17, 2022 |archive-date=July 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717063651/https://www.nytimes.com/1935/10/11/archives/at-the-acme-theatre.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
هو يدش روڊ شوز ۾ به حصو وٺندو هو. 1922ع جي شروعات ۾ سندس پنج هفتن واري وابستگي ''يدش ٽورانٽو نيشنل ڪمپني'' سان رهي، جيڪا بفلو جي [[ٽيڪ ٿيٽر]] مان گذري. ان پروگرام مان حاصل ٿيل آمدني بابت ''[[ويرائٽي (رسالو)|ويرائٽي]]'' لکيو ته اها يدش ٿيٽر لاءِ غيرمعمولي طور وڏي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Burton |first1=Sydney |title=Buffalo |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |volume=66 |issue=9 |page=32 |date=1922-04-21 |language=English |issn=0042-2738 |id={{ProQuest|1505585971}} |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;
رسالو کيس &quot;يدش اسٽيج جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائي آڻيندڙ فنڪارن مان هڪ&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Burton |first1=Sydney |title=Buffalo |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |volume=67 |issue=3 |page=54 |date=1922-06-09 |language=English |issn=0042-2738 |id={{ProQuest|1505612907}} |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ ''[[دي فلاڊيلفيا اِنڪوائرر]]'' لکيو ته گولڊنبرگ وٽ غيرمعمولي قابليت موجود هئي ۽ هو مزاحيه ۽ المياتي ٻنهي قسمن جي ڪردارن ۾ هڪجهڙي مهارت سان ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The Playgoers Guide: The Call Boy's Chat |work=[[The Philadelphia Inquirer]] |date=December 14, 1924 |page=32 |id={{ProQuest|1830913097}} }}&lt;/ref&gt;
گولڊنبرگ کي 1943ع جي فلم ''[[مشن ٽو ماسڪو]]'' ۾ [[ليون ٽراٽسڪي]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو هو، پر سندس سڀ منظر آخري نسخي مان ڪٽي ڇڏيا ويا.
دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ان کان لڳ ڀڳ ويهه سال اڳ هن روسي انقلاب بابت هڪ ڊرامي ۾ پڻ ٽراٽسڪي جو ڪردار ادا ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Low |first=Matthew |title=Inside and Out |magazine=[[The New Leader]] |date=1943-05-01 |volume=26 |issue=18 |url=http://archive.org/details/sim_new-leader_1943-05-01_26_18 |language=English |page=[https://archive.org/details/sim_new-leader_1943-05-01_26_18/page/n2/mode/1up 3] }}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

گولڊنبرگ [[وارسا ڪنزرويٽري]] مان تعليم حاصل ڪئي هئي ۽ لڳ ڀڳ ڇهه ٻوليون ڳالهائي سگهندو هو.
زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي هن نيو يارڪ جي [[ارونگ پليس]] واري هڪ ٿيٽر جو انتظام پڻ سنڀاليو.{{sfn|Hoberman|1991|p=208}}
گولڊنبرگ جي پٺيان سندس زال ۽ ٻه ڌيئرون بچيون.
هو 31 آڪٽوبر 1945ع تي 61 ورهين جي عمر ۾ بروڪلن جي [[يونيٽي اسپتال (بروڪلن)|يونيٽي اسپتال]] ۾ وفات ڪري ويو. وفات جو سبب هڪ هفتو اڳ پيش آيل دل جو دورو هو. اهو دورو کيس اسٽيج تي ''Apartment 7'' جي پيشڪش دوران پيو هو.{{r|obit}}

== حوالا ==

&lt;references&gt;

&lt;ref name=obit&gt;{{Cite news |title=Samuel Goldenberg; One of Leading Actors of City's Yiddish Stage Dies at 61 |work=[[The New York Times]] |date=1945-11-01 |url=https://www.nytimes.com/1945/11/01/archives/samuel-goldenberg-one-of-leading-actors-of-citys-yiddish-stage-dies.html |language=en-US |issn=0362-4331 |df=mdy-all |access-date=July 17, 2022 |archive-date=July 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717062332/https://www.nytimes.com/1945/11/01/archives/samuel-goldenberg-one-of-leading-actors-of-citys-yiddish-stage-dies.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;/references&gt;

== ڪتابيات ==

{{refbegin}}

* {{Cite book |last1=Hoberman |first1=J. |author-link=J. Hoberman |title=Bridge of Light: Yiddish Film Between Two Worlds |date=1991 |url=http://archive.org/details/bridgeoflightyid0000hobe_i0x9 |language=en |isbn=978-0-8052-4107-5 |publisher=Schocken Books |df=mdy-all }}

{{refend}}

&lt;!--
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* {{Official website}}
--&gt;

{{Portal bar|Biography|Judaism}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Goldenberg, Samuel}}
[[Category:1945ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[Category:يدش ٿيٽر جا فنڪار]]

{{US-theat-actor-1880s-stub}}</text>
      <sha1>be5ytexivdzqdga2c68zuri8e1096m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Death date and given age</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99263</id>
    <revision>
      <id>387497</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;&lt;time class=&quot;dday deathdate&quot; datetime=&quot;{{{1|{{{year}}}}}}-{{padleft:{{{2|{{{month}}}}}}|2|0}}-{{padleft:{{{3|{{{day}}}}}}|2|0}}&quot;&gt;{{#if:{{{df|}}}|{{#expr:{{{3|{{{day}}}}}}}} {{MONTHNAME|{{{2|{{{month}}}}}}}}|{{MONTHNAME|{{{2|{{{month}}}}}}}} {{#expr:{{{3|{{{day}}}}}}}},}} {{{1|{{{year}}}}}}&lt;/time&gt; (aged&amp;nbsp;{{{4}}})&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--  -- Error checks -- --&gt;{{#ifexpr: ( {{{1|{{{year}}}}}} &gt; {{CURRENTYEAR}} )  | &amp;#32;{{error|invalid year}}{{main ot...</comment>
      <origin>387497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1058" sha1="b54oiddw9r48xlogcfyq199xc8d6c0e" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;&lt;time class=&quot;dday deathdate&quot; datetime=&quot;{{{1|{{{year}}}}}}-{{padleft:{{{2|{{{month}}}}}}|2|0}}-{{padleft:{{{3|{{{day}}}}}}|2|0}}&quot;&gt;{{#if:{{{df|}}}|{{#expr:{{{3|{{{day}}}}}}}} {{MONTHNAME|{{{2|{{{month}}}}}}}}|{{MONTHNAME|{{{2|{{{month}}}}}}}} {{#expr:{{{3|{{{day}}}}}}}},}} {{{1|{{{year}}}}}}&lt;/time&gt; (aged&amp;nbsp;{{{4}}})&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--
 -- Error checks --
--&gt;{{#ifexpr: ( {{{1|{{{year}}}}}} &gt; {{CURRENTYEAR}} )
 | &amp;#32;{{error|invalid year}}{{main other|[[Category:Pages using age template with invalid date]]}}
}}{{#if:{{{2|}}}|{{#ifexpr: ( {{{2|{{{month}}}}}} &gt; 12 ) OR ( {{{2|{{{month}}}}}} &lt; 1 )
 | &amp;#32;{{error|invalid month}}{{main other|[[Category:Pages using age template with invalid date]]}}|}}
}}{{#if:{{{3|}}}|{{#ifexpr: ( {{{3|{{{day}}}}}} &gt; 31 ) OR ( {{{3|{{{day}}}}}} &lt; 1 )
 | &amp;#32;{{error|invalid day}}{{main other|[[Category:Pages using age template with invalid date]]}}|}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage and interwikis to Wikidata, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b54oiddw9r48xlogcfyq199xc8d6c0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جارج وائيلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99264</id>
    <revision>
      <id>387498</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|آمريڪي شهري حقن جو سرگرم ڪارڪن (1931–1973)}} {{for|سائيڪل سوار|نارج اي وائلي}} {{Infobox person | name               = جارج وائيلي | image              = Dr. George Alvin Wiley, director of the National Welfare Rights Organization (cropped).jpg | alt                = جارج وائيلي جي سوٽ ۽ ٽائي ۾ تصوير | caption            = جارج وائيلي، 1967ع | birth_name...</comment>
      <origin>387498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8476" sha1="o1juaoq9xa0j79kjbgj9x0kz0wsdix2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي شهري حقن جو سرگرم ڪارڪن (1931–1973)}}
{{for|سائيڪل سوار|نارج اي وائلي}}
{{Infobox person
| name               = جارج وائيلي
| image              = Dr. George Alvin Wiley, director of the National Welfare Rights Organization (cropped).jpg
| alt                = جارج وائيلي جي سوٽ ۽ ٽائي ۾ تصوير
| caption            = جارج وائيلي، 1967ع
| birth_name         =
| birth_date         = {{Birth date|1931|02|26}}&lt;ref name=&quot;Maya Wiley Birthday Tweet&quot;&gt;{{cite web|title=Today in 1931, my father, George A. Wiley, was born. I miss him every day|url=https://twitter.com/mayawiley/status/1232662459372199936|author=Wiley, Maya|date=26 February 2020|work=Tweet by Maya Wiley|accessdate=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = [[بيون، نيو جرسي]]، آمريڪا
| death_date         = {{Death date and age|1973|08|08|1931|02|26}}
| death_place        = [[چيساپيڪ بي]]، [[ميري لينڊ]]، آمريڪا
| body_discovered    = [[چيساپيڪ بيچ، ميري لينڊ]]، آمريڪا
| nationality        =
| employer           = [[سيراڪيوس يونيورسٽي]]&lt;br&gt;[[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]
| alma_mater         = [[يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ]] (بي ايس)&lt;br&gt;[[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي)
| occupation         =
| years_active       =
| known_for          =
| notable_works      =
| children           = 2، جن ۾ [[مايا وائيلي|مايا]] شامل آهي
}}

'''جارج ايلون وائيلي''' (26 فيبروري 1931ع – 8 آگسٽ 1973ع) هڪ آمريڪي [[ڪيميا دان]] ۽ [[شهري حقن]] جو اڳواڻ هو. هو [[نيشنل ويلفيئر رائٽس آرگنائيزيشن]] جي باني ميمبرن مان هڪ هو.

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

وائيلي [[بيون، نيو جرسي]] ۾ ڄائو. هو هڪ ٽپال ڪلارڪ جو پٽ هو ۽ ڇهن ڀائرن ڀينرن مان هڪ هو. بعد ۾ سندس خاندان [[واروڪ، روڊ آئيلينڊ]] منتقل ٿي ويو.

وائيلي 1953ع ۾ [[يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ]] مان پنهنجي بيچلر ڊگري حاصل ڪئي. [[جيرولڊ مينوالڊ]] جي نگراني هيٺ هن 1957ع ۾ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] مان حياتياتي ڪيميا (Organic Chemistry) ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite thesis |type=PhD |last1=Wiley |first1=George Alvin |title=I: The structure of flavothebaone II. The synthesis of some benzo- (1', 2', 5, 6)- norbornenes. |oclc=745509949 |url=https://www.proquest.com/openview/286dda62f4a32318cabd80591197efc5/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=18750 |access-date=23 December 2021 |publisher=[[Cornell University]] |date=June 1957 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن [[آر او ٽي سي]] جي ڇهن مهينن واري ذميواري پوري ڪندي [[آمريڪي فوج]] ۾ فرسٽ ليفٽيننٽ طور [[فورٽ لي، ورجينيا]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. ان کان پوءِ هن [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، لاس اينجلس]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلوشپ قبول ڪئي.

== پيشورانه زندگي ==

وائيلي ٻن سالن تائين [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] ۾ تدريس ڪئي. ان کان پوءِ 1960ع ۾ هن [[سيراڪيوس يونيورسٽي]] ۾ تدريسي عهدو قبول ڪيو.
نومبر 1961ع ۾ هن [[ڪانگريس آف ريشيل اِڪوئلٽي]] جي سيراڪيوس شاخ قائم ڪئي. هو سيراڪيوس يونيورسٽيءَ ۾ ٽيون آفريقي-آمريڪي استادن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Searing |first1=Robert |title=SU professor George Wiley led the struggle to end segregation in Syracuse |url=https://www.syracuse.com/living/2022/02/su-professor-george-wiley-led-the-struggle-to-end-segregation-in-syracuse.html |access-date=4 February 2022 |work=[[The Post-Standard]] |date=3 February 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hippensteel |first1=Chris |title=SU Students vs. 'The Deep North': Syracuse's Urban Renewal Protests, 60 years later |url=https://dailyorange.com/2023/10/urban-renewal-protests-1963-60-years-later-syracuse-university-congress-of-racial-equality/ |access-date=30 October 2023 |work=[[The Daily Orange]] |date=30 October 2023}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ هو [[نيشنل ويلفيئر رائٽس آرگنائيزيشن]] جي باني شخصيتن مان پڻ هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|date=1973-08-10|title=DR. GEORGE WILEY FEARED DROWNED|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/10/archives/dr-george-wiley-feared-drowned-civil-rights-leader-42-who-headed.html|access-date=2022-02-04|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
وائيلي جو نالو [[نڪسن جي سياسي مخالفن جي فهرست]] ۾ پڻ شامل هو.{{cn|date=December 2021}}
سيراڪيوس يونيورسٽي ۾ حياتياتي ڪيميا جي شاگردن لاءِ ڏنو ويندڙ ''جارج وائيلي ايوارڊ فار ايڪسيپشنل پرفارمنس اِن آرگينڪ ڪيمسٽري'' سندس اعزاز ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chemistry Department honors students with annual awards |url=https://news.syr.edu/blog/2011/05/02/chemistry-department-honors-students-with-annual-awards/ |access-date=23 December 2021 |work=Syracuse University News |date=2 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

وائيلي شادي شده هو ۽ کيس ٻه ٻار هئا.
سندس ڌيءُ [[مايا وائيلي]] هڪ مشهور شهري حقن جي ڪارڪن ۽ وڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{cite web |website=[[Politico]] |url=https://www.politico.com/story/2014/07/maya-wiley-new-york-city-mayor-counsel-109162 |title=Maya Wiley's push for civil rights |date=July 21, 2014 }}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

8 آگسٽ 1973ع تي وائيلي [[چيساپيڪ بي]] ۾ پنهنجي ٻارن سان گڏ ٻيڙيءَ ۾ موجود هو، جڏهن هو پاڻيءَ ۾ ڪري پيو.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1973-08-10|title=Dr. George Wiley Feared Drowned|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/10/archives/dr-george-wiley-feared-drowned-civil-rights-leader-42-who-headed.html|access-date=2020-05-31|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
ٽن ڏينهن جي ڳولا کان پوءِ، 12 آگسٽ 1973ع تي سندس لاش [[چيساپيڪ بيچ، ميري لينڊ]] جي سامونڊي ڪناري تان هٿ آيو ۽ سڃاڻپ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1973-08-12|title=Body of Dr. George Wiley Recovered and Identified|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/12/archives/body-of-dr-george-wiley-recovered-and-identified.html|access-date=2020-05-31|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==

* Carolyn P. DuBose: ''Champion of Welfare Rights''. Ebony, April 1970, pp. 31–40 ([https://books.google.com/books?id=k0SaFPIrCVkC&amp;pg=PA31 excerpt (Google Books)])
* [[نڪ ڪوٽز]] ۽ ميري لن ڪوٽز، ''A Passion for Equality: George Wiley and the Movement'' (New York: W.W. Norton, 1977). {{ISBN|0-393-07517-6}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.blackpast.org/aah/wiley-george-alvin-1931-1973 Wiley, George Alvin (1931–1973)] at blackpast.org

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Wiley, George}}
[[Category:1931ع جون پيدائشون]]
[[Category:1973ع جون وفاتون]]
[[Category:آمريڪي سماجي ڪارڪن]]
[[Category:نيو جرسي جا ڪارڪن]]
[[Category:روڊ آئيلينڊ جا ڪارڪن]]
[[Category:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:بيون، نيو جرسي جا ماڻهو]]
[[Category:واروڪ، روڊ آئيلينڊ جا ماڻهو]]
[[Category:سيراڪيوس يونيورسٽي جا استاد]]
[[Category:يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي جا استاد]]
[[Category:يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، لاس اينجلس جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:ميري لينڊ ۾ ٻڏي فوت ٿيندڙ]]
[[Category:20هين صديءَ جا آمريڪي ماڻهو]]</text>
      <sha1>o1juaoq9xa0j79kjbgj9x0kz0wsdix2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387625</id>
      <parentid>387498</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1973ع جون فوتگيون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8518" sha1="08093nffy4mi7kwtomr1e0cenprkocf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي شهري حقن جو سرگرم ڪارڪن (1931–1973)}}
{{for|سائيڪل سوار|نارج اي وائلي}}
{{Infobox person
| name               = جارج وائيلي
| image              = Dr. George Alvin Wiley, director of the National Welfare Rights Organization (cropped).jpg
| alt                = جارج وائيلي جي سوٽ ۽ ٽائي ۾ تصوير
| caption            = جارج وائيلي، 1967ع
| birth_name         =
| birth_date         = {{Birth date|1931|02|26}}&lt;ref name=&quot;Maya Wiley Birthday Tweet&quot;&gt;{{cite web|title=Today in 1931, my father, George A. Wiley, was born. I miss him every day|url=https://twitter.com/mayawiley/status/1232662459372199936|author=Wiley, Maya|date=26 February 2020|work=Tweet by Maya Wiley|accessdate=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = [[بيون، نيو جرسي]]، آمريڪا
| death_date         = {{Death date and age|1973|08|08|1931|02|26}}
| death_place        = [[چيساپيڪ بي]]، [[ميري لينڊ]]، آمريڪا
| body_discovered    = [[چيساپيڪ بيچ، ميري لينڊ]]، آمريڪا
| nationality        =
| employer           = [[سيراڪيوس يونيورسٽي]]&lt;br&gt;[[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]
| alma_mater         = [[يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ]] (بي ايس)&lt;br&gt;[[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي)
| occupation         =
| years_active       =
| known_for          =
| notable_works      =
| children           = 2، جن ۾ [[مايا وائيلي|مايا]] شامل آهي
}}

'''جارج ايلون وائيلي''' (26 فيبروري 1931ع – 8 آگسٽ 1973ع) هڪ آمريڪي [[ڪيميا دان]] ۽ [[شهري حقن]] جو اڳواڻ هو. هو [[نيشنل ويلفيئر رائٽس آرگنائيزيشن]] جي باني ميمبرن مان هڪ هو.

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

وائيلي [[بيون، نيو جرسي]] ۾ ڄائو. هو هڪ ٽپال ڪلارڪ جو پٽ هو ۽ ڇهن ڀائرن ڀينرن مان هڪ هو. بعد ۾ سندس خاندان [[واروڪ، روڊ آئيلينڊ]] منتقل ٿي ويو.

وائيلي 1953ع ۾ [[يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ]] مان پنهنجي بيچلر ڊگري حاصل ڪئي. [[جيرولڊ مينوالڊ]] جي نگراني هيٺ هن 1957ع ۾ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] مان حياتياتي ڪيميا (Organic Chemistry) ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite thesis |type=PhD |last1=Wiley |first1=George Alvin |title=I: The structure of flavothebaone II. The synthesis of some benzo- (1', 2', 5, 6)- norbornenes. |oclc=745509949 |url=https://www.proquest.com/openview/286dda62f4a32318cabd80591197efc5/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=18750 |access-date=23 December 2021 |publisher=[[Cornell University]] |date=June 1957 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن [[آر او ٽي سي]] جي ڇهن مهينن واري ذميواري پوري ڪندي [[آمريڪي فوج]] ۾ فرسٽ ليفٽيننٽ طور [[فورٽ لي، ورجينيا]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. ان کان پوءِ هن [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، لاس اينجلس]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلوشپ قبول ڪئي.

== پيشورانه زندگي ==

وائيلي ٻن سالن تائين [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] ۾ تدريس ڪئي. ان کان پوءِ 1960ع ۾ هن [[سيراڪيوس يونيورسٽي]] ۾ تدريسي عهدو قبول ڪيو.
نومبر 1961ع ۾ هن [[ڪانگريس آف ريشيل اِڪوئلٽي]] جي سيراڪيوس شاخ قائم ڪئي. هو سيراڪيوس يونيورسٽيءَ ۾ ٽيون آفريقي-آمريڪي استادن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Searing |first1=Robert |title=SU professor George Wiley led the struggle to end segregation in Syracuse |url=https://www.syracuse.com/living/2022/02/su-professor-george-wiley-led-the-struggle-to-end-segregation-in-syracuse.html |access-date=4 February 2022 |work=[[The Post-Standard]] |date=3 February 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hippensteel |first1=Chris |title=SU Students vs. 'The Deep North': Syracuse's Urban Renewal Protests, 60 years later |url=https://dailyorange.com/2023/10/urban-renewal-protests-1963-60-years-later-syracuse-university-congress-of-racial-equality/ |access-date=30 October 2023 |work=[[The Daily Orange]] |date=30 October 2023}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ هو [[نيشنل ويلفيئر رائٽس آرگنائيزيشن]] جي باني شخصيتن مان پڻ هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|date=1973-08-10|title=DR. GEORGE WILEY FEARED DROWNED|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/10/archives/dr-george-wiley-feared-drowned-civil-rights-leader-42-who-headed.html|access-date=2022-02-04|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
وائيلي جو نالو [[نڪسن جي سياسي مخالفن جي فهرست]] ۾ پڻ شامل هو.{{cn|date=December 2021}}
سيراڪيوس يونيورسٽي ۾ حياتياتي ڪيميا جي شاگردن لاءِ ڏنو ويندڙ ''جارج وائيلي ايوارڊ فار ايڪسيپشنل پرفارمنس اِن آرگينڪ ڪيمسٽري'' سندس اعزاز ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chemistry Department honors students with annual awards |url=https://news.syr.edu/blog/2011/05/02/chemistry-department-honors-students-with-annual-awards/ |access-date=23 December 2021 |work=Syracuse University News |date=2 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

وائيلي شادي شده هو ۽ کيس ٻه ٻار هئا.
سندس ڌيءُ [[مايا وائيلي]] هڪ مشهور شهري حقن جي ڪارڪن ۽ وڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{cite web |website=[[Politico]] |url=https://www.politico.com/story/2014/07/maya-wiley-new-york-city-mayor-counsel-109162 |title=Maya Wiley's push for civil rights |date=July 21, 2014 }}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

8 آگسٽ 1973ع تي وائيلي [[چيساپيڪ بي]] ۾ پنهنجي ٻارن سان گڏ ٻيڙيءَ ۾ موجود هو، جڏهن هو پاڻيءَ ۾ ڪري پيو.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1973-08-10|title=Dr. George Wiley Feared Drowned|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/10/archives/dr-george-wiley-feared-drowned-civil-rights-leader-42-who-headed.html|access-date=2020-05-31|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
ٽن ڏينهن جي ڳولا کان پوءِ، 12 آگسٽ 1973ع تي سندس لاش [[چيساپيڪ بيچ، ميري لينڊ]] جي سامونڊي ڪناري تان هٿ آيو ۽ سڃاڻپ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1973-08-12|title=Body of Dr. George Wiley Recovered and Identified|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/08/12/archives/body-of-dr-george-wiley-recovered-and-identified.html|access-date=2020-05-31|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==

* Carolyn P. DuBose: ''Champion of Welfare Rights''. Ebony, April 1970, pp. 31–40 ([https://books.google.com/books?id=k0SaFPIrCVkC&amp;pg=PA31 excerpt (Google Books)])
* [[نڪ ڪوٽز]] ۽ ميري لن ڪوٽز، ''A Passion for Equality: George Wiley and the Movement'' (New York: W.W. Norton, 1977). {{ISBN|0-393-07517-6}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.blackpast.org/aah/wiley-george-alvin-1931-1973 Wiley, George Alvin (1931–1973)] at blackpast.org

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Wiley, George}}
[[Category:1931ع جون پيدائشون]]
[[Category:1973ع جون وفاتون]]
[[Category:آمريڪي سماجي ڪارڪن]]
[[Category:نيو جرسي جا ڪارڪن]]
[[Category:روڊ آئيلينڊ جا ڪارڪن]]
[[Category:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:بيون، نيو جرسي جا ماڻهو]]
[[Category:واروڪ، روڊ آئيلينڊ جا ماڻهو]]
[[Category:سيراڪيوس يونيورسٽي جا استاد]]
[[Category:يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي جا استاد]]
[[Category:يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، لاس اينجلس جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:يونيورسٽي آف روڊ آئيلينڊ جا اڳوڻا شاگرد]]
[[Category:ميري لينڊ ۾ ٻڏي فوت ٿيندڙ]]
[[Category:20هين صديءَ جا آمريڪي ماڻهو]]
[[زمرو:1973ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>08093nffy4mi7kwtomr1e0cenprkocf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دلدلي ھرڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99265</id>
    <revision>
      <id>387499</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}  {{Speciesbox | name = سيٽاٽونگا | image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG | image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164...</comment>
      <origin>387499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10188" sha1="p5xxi2nijprgtal6vts04c1rmsac1xn" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' آهي. هن ذات جو پهريون سائنسي بيان انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] 1863ع ۾ ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ هن جانور کي پهريون ڀيرو &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي ڍنڍ (هاڻوڪي ڍنڍ لويلو، [[ڪاگيرا علائقو]]، [[تنزانيا]]) وٽ ڏٺو. هن پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ ان کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي نالو) يا &quot;واٽر-بڪ&quot; لکيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شڪل [[واٽر بڪ]] سان ملي ٿي.&lt;ref name=speke/&gt;
&quot;سيٽاٽونگا&quot; نالو قديم بانتو ٻولين مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;
سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو سيٽاٽونگا سميت ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو مائيٽوڪانڊريل تجزيو ڪيو. نتيجن مان ظاهر ٿيو ته سيٽاٽونگا، [[بونگو هرڻ]]، [[پهاڙي نيالا]] ۽ [[بش بڪ]] هڪ ويجهي ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا ۽ بش بڪ جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ ملاپ ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th}}&lt;/ref&gt;

جسماني خاصيتن جي بنياد تي هن جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون تجويز ڪيون ويون آهن، پر هاڻي عام طور ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:

* '''''T. s. spekii''''' — نائل سيٽاٽونگا
* '''''T. s. gratus''''' — ڪانگو يا ٻيلي وارو سيٽاٽونگا
* '''''T. s. selousi''''' — ڏاکڻي يا زمبيزي سيٽاٽونگا

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور آهي ۽ ان ۾ نر ۽ مادي جي جسامت ۾ نمايان فرق هوندو آهي.

* نر جي جسم جي ڊيگهه: 136–177 سينٽي ميٽر
* مادي جي جسم جي ڊيگهه: 104–146 سينٽي ميٽر
* نر جي ڪلهي جي اوچائي: 81–116 سينٽي ميٽر
* مادي جي ڪلهي جي اوچائي: 72–90 سينٽي ميٽر
* نر جو وزن: 76–119 ڪلوگرام
* مادي جو وزن: 24–57 ڪلوگرام

دم جي ڊيگهه 14 کان 37 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي.

صرف نر وٽ سڱ هوندا آهن، جيڪي پيچدار شڪل جا هوندا آهن ۽ 45 کان 92 سينٽي ميٽر ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ٻچن جو رنگ ڳاڙهسرو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ماديون شاه بلوطي رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن، ڳچي ۽ ڇاتي تي سفيد نشان هوندا آهن. عمر وڌڻ سان نر جو رنگ ڀورو يا ڪارو ڀورو ٿي ويندو آهي ۽ ان جي ڳچيءَ تي ڳاڙهو جهٻو جهڙو وارن جو گچ پيدا ٿيندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

== دلدلي ماحول سان موافقت ==

سيٽاٽونگا جو جسم دلدلي رهائش لاءِ خاص طور موافق بڻيل آهي.

* کُر ڊگها ۽ ويڪرا هوندا آهن.
* کوٽ پاڻي کي روڪيندڙ ۽ کُردرو هوندو آهي.
* سڱ پٺتي جهڪيل هوندا آهن، جنهن سان گهاٽن ٻوٽن ۾ هلڻ آسان ٿئي ٿو.
* کُرن جي شڪل ڪيلي جهڙي هوندي آهي.
* پيرن جون آڱريون نوڪدار هونديون آهن، جيڪي پاڻيءَ ۽ نرم مٽيءَ ۾ خاموش هلڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

رنگ ۽ کوٽ جو نمونو به بهترين لڪاءُ (Camouflage) فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==

[[File:Sitatoenga.jpg|thumb|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري:

* سج اڀرڻ کان پوءِ
* سج لهڻ کان اڳ
* ۽ رات جو

سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt;

ڏينهن جي گرم وقت ۾ اهو ٻوٽن ۽ گاهن ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games/&gt;&lt;ref name=starin/&gt;

هي عام طور اڪيلو يا جوڙي جي صورت ۾ رهي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ڌڻ به ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ نو جانورن تي مشتمل هڪ ڌڻ رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن ۾:

* هڪ بالغ نر
* چار ماديون
* چار ٻچا

شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا علائقائي (territorial) جانور نه آهي. نر هڪ ٻئي سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;

خطرن جي صورت ۾:

* مٿو مٿي کڻي بيهندو آهي
* هڪ ٽنگ مٿي ڪندو آهي
* کنگهڻ يا ڀونڪ جهڙا آواز ڪڍندو آهي

اهي آواز دلدل ۾ پري تائين ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ماديون پنهنجي ٻچن سان مخصوص آواز ذريعي رابطو رکن ٿيون.

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>p5xxi2nijprgtal6vts04c1rmsac1xn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387500</id>
      <parentid>387499</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16377" sha1="slizcmpi5fodowondjgf8w4l2p3s48y" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور آهي ۽ ان ۾ نر ۽ مادي جي جسامت ۾ نمايان فرق هوندو آهي.

* نر جي جسم جي ڊيگهه: 136–177 سينٽي ميٽر
* مادي جي جسم جي ڊيگهه: 104–146 سينٽي ميٽر
* نر جي ڪلهي جي اوچائي: 81–116 سينٽي ميٽر
* مادي جي ڪلهي جي اوچائي: 72–90 سينٽي ميٽر
* نر جو وزن: 76–119 ڪلوگرام
* مادي جو وزن: 24–57 ڪلوگرام

دم جي ڊيگهه 14 کان 37 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي.

صرف نر وٽ سڱ هوندا آهن، جيڪي پيچدار شڪل جا هوندا آهن ۽ 45 کان 92 سينٽي ميٽر ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ٻچن جو رنگ ڳاڙهسرو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ماديون شاه بلوطي رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن، ڳچي ۽ ڇاتي تي سفيد نشان هوندا آهن. عمر وڌڻ سان نر جو رنگ ڀورو يا ڪارو ڀورو ٿي ويندو آهي ۽ ان جي ڳچيءَ تي ڳاڙهو جهٻو جهڙو وارن جو گچ پيدا ٿيندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

== دلدلي ماحول سان موافقت ==

سيٽاٽونگا جو جسم دلدلي رهائش لاءِ خاص طور موافق بڻيل آهي.

* کُر ڊگها ۽ ويڪرا هوندا آهن.
* کوٽ پاڻي کي روڪيندڙ ۽ کُردرو هوندو آهي.
* سڱ پٺتي جهڪيل هوندا آهن، جنهن سان گهاٽن ٻوٽن ۾ هلڻ آسان ٿئي ٿو.
* کُرن جي شڪل ڪيلي جهڙي هوندي آهي.
* پيرن جون آڱريون نوڪدار هونديون آهن، جيڪي پاڻيءَ ۽ نرم مٽيءَ ۾ خاموش هلڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

رنگ ۽ کوٽ جو نمونو به بهترين لڪاءُ (Camouflage) فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==

[[File:Sitatoenga.jpg|thumb|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري:

* سج اڀرڻ کان پوءِ
* سج لهڻ کان اڳ
* ۽ رات جو

سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt;

ڏينهن جي گرم وقت ۾ اهو ٻوٽن ۽ گاهن ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games/&gt;&lt;ref name=starin/&gt;

هي عام طور اڪيلو يا جوڙي جي صورت ۾ رهي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ڌڻ به ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ نو جانورن تي مشتمل هڪ ڌڻ رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن ۾:

* هڪ بالغ نر
* چار ماديون
* چار ٻچا

شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا علائقائي (territorial) جانور نه آهي. نر هڪ ٻئي سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;

خطرن جي صورت ۾:

* مٿو مٿي کڻي بيهندو آهي
* هڪ ٽنگ مٿي ڪندو آهي
* کنگهڻ يا ڀونڪ جهڙا آواز ڪڍندو آهي

اهي آواز دلدل ۾ پري تائين ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ماديون پنهنجي ٻچن سان مخصوص آواز ذريعي رابطو رکن ٿيون.

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>slizcmpi5fodowondjgf8w4l2p3s48y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387501</id>
      <parentid>387500</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21360" sha1="4vns0k24z3hkvfox9m317s730mpznkp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== دلدلي ماحول سان موافقت ==

سيٽاٽونگا جو جسم دلدلي رهائش لاءِ خاص طور موافق بڻيل آهي.

* کُر ڊگها ۽ ويڪرا هوندا آهن.
* کوٽ پاڻي کي روڪيندڙ ۽ کُردرو هوندو آهي.
* سڱ پٺتي جهڪيل هوندا آهن، جنهن سان گهاٽن ٻوٽن ۾ هلڻ آسان ٿئي ٿو.
* کُرن جي شڪل ڪيلي جهڙي هوندي آهي.
* پيرن جون آڱريون نوڪدار هونديون آهن، جيڪي پاڻيءَ ۽ نرم مٽيءَ ۾ خاموش هلڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

رنگ ۽ کوٽ جو نمونو به بهترين لڪاءُ (Camouflage) فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==

[[File:Sitatoenga.jpg|thumb|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري:

* سج اڀرڻ کان پوءِ
* سج لهڻ کان اڳ
* ۽ رات جو

سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt;

ڏينهن جي گرم وقت ۾ اهو ٻوٽن ۽ گاهن ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games/&gt;&lt;ref name=starin/&gt;

هي عام طور اڪيلو يا جوڙي جي صورت ۾ رهي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ڌڻ به ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ نو جانورن تي مشتمل هڪ ڌڻ رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن ۾:

* هڪ بالغ نر
* چار ماديون
* چار ٻچا

شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا علائقائي (territorial) جانور نه آهي. نر هڪ ٻئي سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;

خطرن جي صورت ۾:

* مٿو مٿي کڻي بيهندو آهي
* هڪ ٽنگ مٿي ڪندو آهي
* کنگهڻ يا ڀونڪ جهڙا آواز ڪڍندو آهي

اهي آواز دلدل ۾ پري تائين ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ماديون پنهنجي ٻچن سان مخصوص آواز ذريعي رابطو رکن ٿيون.

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>4vns0k24z3hkvfox9m317s730mpznkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387502</id>
      <parentid>387501</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29350" sha1="4bsy2zfshjbjt73bways5rcy8ct1i40" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==

[[File:Sitatoenga.jpg|thumb|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري:

* سج اڀرڻ کان پوءِ
* سج لهڻ کان اڳ
* ۽ رات جو

سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt;

ڏينهن جي گرم وقت ۾ اهو ٻوٽن ۽ گاهن ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games/&gt;&lt;ref name=starin/&gt;

هي عام طور اڪيلو يا جوڙي جي صورت ۾ رهي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ڌڻ به ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ نو جانورن تي مشتمل هڪ ڌڻ رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن ۾:

* هڪ بالغ نر
* چار ماديون
* چار ٻچا

شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا علائقائي (territorial) جانور نه آهي. نر هڪ ٻئي سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;

خطرن جي صورت ۾:

* مٿو مٿي کڻي بيهندو آهي
* هڪ ٽنگ مٿي ڪندو آهي
* کنگهڻ يا ڀونڪ جهڙا آواز ڪڍندو آهي

اهي آواز دلدل ۾ پري تائين ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ماديون پنهنجي ٻچن سان مخصوص آواز ذريعي رابطو رکن ٿيون.

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>4bsy2zfshjbjt73bways5rcy8ct1i40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387503</id>
      <parentid>387502</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29354" sha1="73cizx7fl2yeiz7pnb0768kk3889fc6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==

[[File:Sitatoenga.jpg|thumb|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري:

* سج اڀرڻ کان پوءِ
* سج لهڻ کان اڳ
* ۽ رات جو

سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt;

ڏينهن جي گرم وقت ۾ اهو ٻوٽن ۽ گاهن ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games/&gt;&lt;ref name=starin/&gt;

هي عام طور اڪيلو يا جوڙي جي صورت ۾ رهي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ڌڻ به ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ نو جانورن تي مشتمل هڪ ڌڻ رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن ۾:

* هڪ بالغ نر
* چار ماديون
* چار ٻچا

شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا علائقائي (territorial) جانور نه آهي. نر هڪ ٻئي سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;

خطرن جي صورت ۾:

* مٿو مٿي کڻي بيهندو آهي
* هڪ ٽنگ مٿي ڪندو آهي
* کنگهڻ يا ڀونڪ جهڙا آواز ڪڍندو آهي

اهي آواز دلدل ۾ پري تائين ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ماديون پنهنجي ٻچن سان مخصوص آواز ذريعي رابطو رکن ٿيون.

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>73cizx7fl2yeiz7pnb0768kk3889fc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387504</id>
      <parentid>387503</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31751" sha1="p1rcl9rhmonlwwzx4arzqn83rgh6hop" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;

هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;

اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;

سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس|Phragmites]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس|Echinochloa pyramidalis]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;

سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.

ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.

جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>p1rcl9rhmonlwwzx4arzqn83rgh6hop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387505</id>
      <parentid>387504</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31743" sha1="pot93njlpd12vd98xicoypj8rb807o4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس|Phragmites]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس|Echinochloa pyramidalis]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>pot93njlpd12vd98xicoypj8rb807o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387506</id>
      <parentid>387505</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31708" sha1="1np73kj5xspyhirzui349hjf783103e" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== ٻين جانورن سان لاڳاپا ==

سيٽاٽونگا اڪثر:

* [[ڏاکڻي ليچوي]]
* [[پيلي چونچ وارو آڪس پيڪر]]
* [[آفريقي جيڪانا]]
* [[وڏي اڇي ٻگهه]]

سان گڏ ڏٺو ويندو آهي.

هي بهترين ترڻ وارو جانور آهي، پر گهڻي ٻوٽن وارن پاڻيءَ کي ترجيح ڏيندو آهي ته جيئن [[مگرمڇ]] کان بچي سگهي.

ڪڏهن ڪڏهن مکين يا شڪارين کان بچڻ لاءِ تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ صرف نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ کان ٻاهر رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ سان ويجهي لاڳاپي سبب ان کي اڪثر &quot;آبي هرڻ&quot; به چيو ويندو آهي.

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>1np73kj5xspyhirzui349hjf783103e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387507</id>
      <parentid>387506</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35827" sha1="n38tcxs0ifi4ixw36m11twsrdu3vdqs" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== خطرا ۽ تحفظ ==

[[File:Milwaukee Public Museum February 2023 54 (Africa--Central Africa--Wet World- Sitatunga).jpg|thumb|[[ملواڪي عوامي عجائب گهر]] ۾ ''ويٽ ورلڊ: سيٽاٽونگا'' جو ڊائوراما]]

رهائشگاهن جي تباهي سيٽاٽونگا جي بقا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو آهي.
ٻين خطرن ۾ دلدلي علائقن جي مسلسل گهٽتائي شامل آهي، جنهن سبب مختلف آباديون هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويون آهن. ان کان سواءِ پاڻيءَ جي سطح ۾ ڊگهي مدي واريون تبديليون به ويجهي ٻوٽن تي اثرانداز ٿين ٿيون، جنهن جو سڌو اثر سيٽاٽونگا جي خوراڪ تي پوي ٿو.
[[بانگويولو دلدل]] ۽ [[بوسانگا دلدل]] جا وسيع علائقا هر سال ساڙيا ويندا آهن، جنهن سبب سيٽاٽونگا جهڙا جانور سخت خطري کي منهن ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ دلدلي ٻوٽا آساني سان باهه وٺي سگهن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;

[[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت بين الاقوامي اتحاد]] ([[IUCN]]) سيٽاٽونگا کي [[گهٽ ڳڻتي]] (Least Concern) واري درجي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
هي ذات [[واشنگٽن معاھدو]] (CITES) جي [[CITES#Appendix III|ضميمه III]] ۾ پڻ درج آهي، جتي [[گھانا]] ان جي رجسٽريشن ڪندڙ ملڪ آهي.&lt;ref name=MSW3/&gt;
[[سينيگال]] ۾ گوشت لاءِ وڌندڙ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهي سبب سيٽاٽونگا تمام ناياب ٿي ويو آهي.

ماضيءَ ۾ هي [[گيمبيا]] ۾ عام هو، پر هاڻي صرف چند اهڙين دلدلن تائين محدود رهجي ويو آهي جتي پهچڻ ڏکيو آهي. ان جي هڪ آبادي [[ابوڪو فطرتي محفوظ گاهه]] ۾ متعارف پڻ ڪرائي وئي آهي.
ٻئي طرف، جيتوڻيڪ [[بوٽسوانا]] ۾ مقامي ماڻهو هن جانور جو شڪار خوراڪ لاءِ ڪن ٿا، پر ملڪ اڃا تائين عالمي آباديءَ جو وڏو حصو سنڀالي رهيو آهي.
هي ذات اتر بوٽسوانا لاءِ معاشي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي دنيا جا ڪجهه سڀ کان وڏا سيٽاٽونگا شڪاري ٽرافي نمونا حاصل ٿين ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;
هيٺين ملڪن ۾ سيٽاٽونگا جي موجوده حالت واضح ناهي:

* [[چاڊ]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[برونڊي]]
* [[موزمبيق]]
* [[زمبابوي]]

تنهن هوندي به هيٺين ملڪن ۾ ان جون اهم آباديون اڃا موجود آهن:

* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[تنزانيا]]
* [[زامبيا]]

&lt;ref name=east/&gt;

ان جي رهائشگاهن تائين پهچڻ ڏکيو هجڻ سبب صحيح آبادي جو اندازو لڳائڻ انتهائي مشڪل رهيو آهي.
1999ع ۾ [[IUCN]] جي اينٽيلوپ ماهر گروپ جي روڊ ايسٽ عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 170,000 جانورن تائين لڳايو هو، پر گهڻن ماهرن جي خيال ۾ اهو انگ شايد وڌايل هجي.&lt;ref name=iucn/&gt;
گهڻي انساني آبادي وارن علائقن ۾ سيٽاٽونگا جو تعداد گهٽجي رهيو آهي، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ ان جي آبادي نسبتاً مستحڪم آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
170,000 واري اندازي جي بنياد تي تقريباً 40 سيڪڙو سيٽاٽونگا محفوظ علائقن اندر رهن ٿا، جن ۾ خاص طور هيٺيان علائقا شامل آهن:

* [[اوڪاوانگو ڊيلٽا]]
* [[لينيانٽي درياهه|لينيانٽي]] ۽ [[چوبي درياهه]] جون دلدلون (بوٽسوانا)
* [[جا حياتياتي محفوظ گاهه]] ۽ [[لوبيڪي قومي پارڪ]] (ڪيمرون)
* [[بانگاسو]] (مرڪزي آفريقي جمهوريه)
* [[اوڊزالا قومي پارڪ]]
* [[ٽيلي ڍنڍ برادري محفوظ گاهه]]
* [[ليڪوآلا درياهه]]
* [[سالونگا قومي پارڪ]] (جمهوريه ڪانگو)
* [[مونٽي الين قومي پارڪ]] (استوائي گني)
* [[سائوا سوئمپ قومي پارڪ]] (ڪينيا)
* [[اڪاگيرا قومي پارڪ]] (روانڊا)
* [[مويوووسي شڪار محفوظ گاهه]]
* [[ڪيگوسي شڪار محفوظ گاهه]] (تنزانيا)
* [[بانگويولو دلدل]]
* [[بوسانگا دلدل]] (زامبيا)

&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

بهرحال، انهن مان فقط ٿورا ئي قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقا اهڙا آهن جيڪي مؤثر نموني سان محفوظ ۽ منظم ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>n38tcxs0ifi4ixw36m11twsrdu3vdqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387508</id>
      <parentid>387507</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* خطرا ۽ تحفظ */</comment>
      <origin>387508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35827" sha1="8kb1f8pjrlgf8phl4nkjc30nxsb7hge" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== خطرا ۽ تحفظ ==

[[File:Milwaukee Public Museum February 2023 54 (Africa--Central Africa--Wet World- Sitatunga).jpg|thumb|[[ملواڪي عوامي عجائب گهر]] ۾ ''ويٽ ورلڊ: سيٽاٽونگا'' جو ڊائوراما]]

رهائشگاهن جي تباهي سيٽاٽونگا جي بقا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو آهي.
ٻين خطرن ۾ دلدلي علائقن جي مسلسل گهٽتائي شامل آهي، جنهن سبب مختلف آباديون هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويون آهن. ان کان سواءِ پاڻيءَ جي سطح ۾ ڊگهي مدي واريون تبديليون به ويجهي ٻوٽن تي اثرانداز ٿين ٿيون، جنهن جو سڌو اثر سيٽاٽونگا جي خوراڪ تي پوي ٿو.
[[بانگويولو دلدل]] ۽ [[بوسانگا دلدل]] جا وسيع علائقا هر سال ساڙيا ويندا آهن، جنهن سبب سيٽاٽونگا جهڙا جانور سخت خطري کي منهن ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ دلدلي ٻوٽا آساني سان باهه وٺي سگهن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;

[[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت بين الاقوامي اتحاد]] ([[IUCN]]) سيٽاٽونگا کي [[گهٽ ڳڻتي]] (Least Concern) واري درجي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
هي ذات [[واشنگٽن معاھدو]] (CITES) جي [[CITES#Appendix III|ضميمه III]] ۾ پڻ درج آهي، جتي [[گھانا]] ان جي رجسٽريشن ڪندڙ ملڪ آهي.&lt;ref name=MSW3/&gt;
[[سينيگال]] ۾ گوشت لاءِ وڌندڙ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهي سبب سيٽاٽونگا تمام ناياب ٿي ويو آهي.

ماضيءَ ۾ هي [[گيمبيا]] ۾ عام هو، پر هاڻي صرف چند اهڙين دلدلن تائين محدود رهجي ويو آهي جتي پهچڻ ڏکيو آهي. ان جي هڪ آبادي [[ابوڪو فطرتي محفوظ گاهه]] ۾ متعارف پڻ ڪرائي وئي آهي.
ٻئي طرف، جيتوڻيڪ [[بوٽسوانا]] ۾ مقامي ماڻهو هن جانور جو شڪار خوراڪ لاءِ ڪن ٿا، پر ملڪ اڃا تائين عالمي آباديءَ جو وڏو حصو سنڀالي رهيو آهي.
هي ذات اتر بوٽسوانا لاءِ معاشي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي دنيا جا ڪجهه سڀ کان وڏا سيٽاٽونگا شڪاري ٽرافي نمونا حاصل ٿين ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;
هيٺين ملڪن ۾ سيٽاٽونگا جي موجوده حالت واضح ناهي:

* [[چاڊ]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[برونڊي]]
* [[موزمبيق]]
* [[زمبابوي]]

تنهن هوندي به هيٺين ملڪن ۾ ان جون اهم آباديون اڃا موجود آهن:

* [[ڪيمرون]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[تنزانيا]]
* [[زيمبيا]]

&lt;ref name=east/&gt;

ان جي رهائشگاهن تائين پهچڻ ڏکيو هجڻ سبب صحيح آبادي جو اندازو لڳائڻ انتهائي مشڪل رهيو آهي.
1999ع ۾ [[IUCN]] جي اينٽيلوپ ماهر گروپ جي روڊ ايسٽ عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 170,000 جانورن تائين لڳايو هو، پر گهڻن ماهرن جي خيال ۾ اهو انگ شايد وڌايل هجي.&lt;ref name=iucn/&gt;
گهڻي انساني آبادي وارن علائقن ۾ سيٽاٽونگا جو تعداد گهٽجي رهيو آهي، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ ان جي آبادي نسبتاً مستحڪم آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
170,000 واري اندازي جي بنياد تي تقريباً 40 سيڪڙو سيٽاٽونگا محفوظ علائقن اندر رهن ٿا، جن ۾ خاص طور هيٺيان علائقا شامل آهن:

* [[اوڪاوانگو ڊيلٽا]]
* [[لينيانٽي درياهه|لينيانٽي]] ۽ [[چوبي درياهه]] جون دلدلون (بوٽسوانا)
* [[جا حياتياتي محفوظ گاهه]] ۽ [[لوبيڪي قومي پارڪ]] (ڪيمرون)
* [[بانگاسو]] (مرڪزي آفريقي جمهوريه)
* [[اوڊزالا قومي پارڪ]]
* [[ٽيلي ڍنڍ برادري محفوظ گاهه]]
* [[ليڪوآلا درياهه]]
* [[سالونگا قومي پارڪ]] (جمهوريه ڪانگو)
* [[مونٽي الين قومي پارڪ]] (استوائي گني)
* [[سائوا سوئمپ قومي پارڪ]] (ڪينيا)
* [[اڪاگيرا قومي پارڪ]] (روانڊا)
* [[مويوووسي شڪار محفوظ گاهه]]
* [[ڪيگوسي شڪار محفوظ گاهه]] (تنزانيا)
* [[بانگويولو دلدل]]
* [[بوسانگا دلدل]] (زامبيا)

&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

بهرحال، انهن مان فقط ٿورا ئي قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقا اهڙا آهن جيڪي مؤثر نموني سان محفوظ ۽ منظم ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

== شڪاري ==

سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري هي آهن:

* [[شينهن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;</text>
      <sha1>8kb1f8pjrlgf8phl4nkjc30nxsb7hge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387509</id>
      <parentid>387508</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37388" sha1="6fov3gg0s769s4tlhmbyz19l37jzdbm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=magliocca/&gt;
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== خطرا ۽ تحفظ ==

[[File:Milwaukee Public Museum February 2023 54 (Africa--Central Africa--Wet World- Sitatunga).jpg|thumb|[[ملواڪي عوامي عجائب گهر]] ۾ ''ويٽ ورلڊ: سيٽاٽونگا'' جو ڊائوراما]]

رهائشگاهن جي تباهي سيٽاٽونگا جي بقا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو آهي.
ٻين خطرن ۾ دلدلي علائقن جي مسلسل گهٽتائي شامل آهي، جنهن سبب مختلف آباديون هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويون آهن. ان کان سواءِ پاڻيءَ جي سطح ۾ ڊگهي مدي واريون تبديليون به ويجهي ٻوٽن تي اثرانداز ٿين ٿيون، جنهن جو سڌو اثر سيٽاٽونگا جي خوراڪ تي پوي ٿو.
[[بانگويولو دلدل]] ۽ [[بوسانگا دلدل]] جا وسيع علائقا هر سال ساڙيا ويندا آهن، جنهن سبب سيٽاٽونگا جهڙا جانور سخت خطري کي منهن ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ دلدلي ٻوٽا آساني سان باهه وٺي سگهن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;

[[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت بين الاقوامي اتحاد]] ([[IUCN]]) سيٽاٽونگا کي [[گهٽ ڳڻتي]] (Least Concern) واري درجي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
هي ذات [[واشنگٽن معاھدو]] (CITES) جي [[CITES#Appendix III|ضميمه III]] ۾ پڻ درج آهي، جتي [[گھانا]] ان جي رجسٽريشن ڪندڙ ملڪ آهي.&lt;ref name=MSW3/&gt;
[[سينيگال]] ۾ گوشت لاءِ وڌندڙ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهي سبب سيٽاٽونگا تمام ناياب ٿي ويو آهي.

ماضيءَ ۾ هي [[گيمبيا]] ۾ عام هو، پر هاڻي صرف چند اهڙين دلدلن تائين محدود رهجي ويو آهي جتي پهچڻ ڏکيو آهي. ان جي هڪ آبادي [[ابوڪو فطرتي محفوظ گاهه]] ۾ متعارف پڻ ڪرائي وئي آهي.
ٻئي طرف، جيتوڻيڪ [[بوٽسوانا]] ۾ مقامي ماڻهو هن جانور جو شڪار خوراڪ لاءِ ڪن ٿا، پر ملڪ اڃا تائين عالمي آباديءَ جو وڏو حصو سنڀالي رهيو آهي.
هي ذات اتر بوٽسوانا لاءِ معاشي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي دنيا جا ڪجهه سڀ کان وڏا سيٽاٽونگا شڪاري ٽرافي نمونا حاصل ٿين ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;
هيٺين ملڪن ۾ سيٽاٽونگا جي موجوده حالت واضح ناهي:

* [[چاڊ]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[برونڊي]]
* [[موزمبيق]]
* [[زمبابوي]]

تنهن هوندي به هيٺين ملڪن ۾ ان جون اهم آباديون اڃا موجود آهن:

* [[ڪيمرون]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[تنزانيا]]
* [[زيمبيا]]

&lt;ref name=east/&gt;

ان جي رهائشگاهن تائين پهچڻ ڏکيو هجڻ سبب صحيح آبادي جو اندازو لڳائڻ انتهائي مشڪل رهيو آهي.
1999ع ۾ [[IUCN]] جي اينٽيلوپ ماهر گروپ جي روڊ ايسٽ عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 170,000 جانورن تائين لڳايو هو، پر گهڻن ماهرن جي خيال ۾ اهو انگ شايد وڌايل هجي.&lt;ref name=iucn/&gt;
گهڻي انساني آبادي وارن علائقن ۾ سيٽاٽونگا جو تعداد گهٽجي رهيو آهي، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ ان جي آبادي نسبتاً مستحڪم آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
170,000 واري اندازي جي بنياد تي تقريباً 40 سيڪڙو سيٽاٽونگا محفوظ علائقن اندر رهن ٿا، جن ۾ خاص طور هيٺيان علائقا شامل آهن:

* [[اوڪاوانگو ڊيلٽا]]
* [[لينيانٽي درياهه|لينيانٽي]] ۽ [[چوبي درياهه]] جون دلدلون (بوٽسوانا)
* [[جا حياتياتي محفوظ گاهه]] ۽ [[لوبيڪي قومي پارڪ]] (ڪيمرون)
* [[بانگاسو]] (مرڪزي آفريقي جمهوريه)
* [[اوڊزالا قومي پارڪ]]
* [[ٽيلي ڍنڍ برادري محفوظ گاهه]]
* [[ليڪوآلا درياهه]]
* [[سالونگا قومي پارڪ]] (جمهوريه ڪانگو)
* [[مونٽي الين قومي پارڪ]] (استوائي گني)
* [[سائوا سوئمپ قومي پارڪ]] (ڪينيا)
* [[اڪاگيرا قومي پارڪ]] (روانڊا)
* [[مويوووسي شڪار محفوظ گاهه]]
* [[ڪيگوسي شڪار محفوظ گاهه]] (تنزانيا)
* [[بانگويولو دلدل]]
* [[بوسانگا دلدل]] (زامبيا)

&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

بهرحال، انهن مان فقط ٿورا ئي قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقا اهڙا آهن جيڪي مؤثر نموني سان محفوظ ۽ منظم ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.awf.org/wildlife-conservation/sitatunga آفريقي جهنگلي جيوت فنڊ]

{{Commons and category|Tragelaphus spekii|Tragelaphus spekii}}

{{Artiodactyla|R.4}}

{{Taxonbar|from=Q234597}}

[[Category:ٽريگيلائفس]]
[[Category:مرڪزي آفريڪا جا جانور]]
[[Category:اولهه آفريڪا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:زامبيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:سوڊان جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:گيبون جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:جمهوريه ڪانگو جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:انگولا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ريپبلڪ آف ڪانگو جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:نيميبيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:تنزانيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:بوٽسوانا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:برونڊي جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڪيمرون جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:چاڊ جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:استوائي گني جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڪينيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:موزمبيق جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:روانڊا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڏکڻ سوڊان جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:يوگنڊا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:زمبابوي جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:1863ع ۾ بيان ڪيل ٿڻائتا جانور]]
[[Category:وڊيو ڪلپون رکندڙ مضمون]]
[[Category:آفريڪا جا بووڊ جانور]]
[[Category:نيم آبي ٿڻائتا جانور]]</text>
      <sha1>6fov3gg0s769s4tlhmbyz19l37jzdbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387510</id>
      <parentid>387509</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37367" sha1="1i736cx7a4tq4pabccxm2exd1m7tnik" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دلدلي علائقن ۾ رهندڙ هرڻ نما جانور جي هڪ ذات}}

{{Speciesbox
| name = سيٽاٽونگا
| image = Sitatunga at Oji Zoo.JPG
| image_caption = [[اوجي زو]]، [[ڪوبه]]، جاپان ۾ هڪ نر
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |publisher=[[IUCN]]| author = IUCN SSC Antelope Specialist Group | title = ''Tragelaphus spekii'' | article-number = e.T22050A115164901 | year = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22050A115164901.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22050/115164901}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Tragelaphus spekii
| authority = [[جان هيننگ اسپيڪ|اسپيڪ]]، 1863ع
| range_map = Tragelaphus spekii map.png
| range_map_caption = سيٽاٽونگا جي ورڇ جو نقشو
| synonyms_ref = &lt;ref name=MSW3/&gt;
| synonyms =
* ''T. albonotatus'' &lt;small&gt;(Neumann, 1905)&lt;/small&gt;
* ''T. baumii'' &lt;small&gt;(Sokolowsky, 1903)&lt;/small&gt;
* ''T. inornatus'' &lt;small&gt;(Cabrera, 1918)&lt;/small&gt;
* ''T. larkenii'' &lt;small&gt;(St Leger, 1931)&lt;/small&gt;
* ''T. speckei'' &lt;small&gt;(Neumann, 1900)&lt;/small&gt;
* ''T. typicus'' &lt;small&gt;(R. Ward, 1910)&lt;/small&gt;
* ''T. ugallae'' &lt;small&gt;(Matschie, 1913)&lt;/small&gt;
* ''T. wilhelmi'' &lt;small&gt;(Lönnberg and Gyldenstolpe, 1924)&lt;/small&gt;
}}

'''دلدلي هرڻ''' (Marshbuck) يا'''سيٽاٽونگا''' (سائنسي نالو:'''''ٽراجيلافس اسپيڪي''''') &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Marshbuck |volume=17 |page=773}}&lt;/ref&gt; وچولي جسامت وارو هڪ [[هرڻ نما جانور]] آهي، جيڪو وچ آفريڪا جي دلدلي علائقن ۾ ملي ٿو. ان جي مرڪزي ورڇ [[جمهوريه ڪانگو]]، [[جمهوريه ڪانگو (برازاويل)]], [[ڪيمرون]], [[ڏکڻ سوڊان]], [[استوائي گني]], [[برونڊي]], [[گهانا]], [[بوٽسوانا]], [[روانڊا]], [[زامبيا]], [[گيبون]], [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]], [[تنزانيا]], [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪينيا]] تائين پکڙيل آهي.

سيٽاٽونگا گهڻو ڪري دلدلن، آلو زمينن، موسمي ٻوڏ وارن علائقن، ٻيلي جي آبي کليل جڳهن، دريائي جهنگلن ۽ مينگروو دلدلن ۾ رهندو آهي.

[[File:Sitatungas.jpg|thumb|سيٽاٽونگا، [[چيسٽر زو]]، [[انگلينڊ]]]]

== درجابندي ۽ جينيات ==

سيٽاٽونگا جو [[سائنسي نالو]] ''Tragelaphus spekii'' (ٽراجيلافس اسپيڪي) آهي. هن ذات جو پهريون [[سائنسي بيان]] 1863ع ۾ انگريز سياح [[جان هيننگ اسپيڪ]] ڏنو.&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Artiodactyla|id=14200740|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=groves&gt;{{cite book|last=Groves|first=C.|title=Ungulate Taxonomy|date=2011|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-1-4214-0093-8|page=135|author2=Grubb, P. }}&lt;/ref&gt;

اسپيڪ پهريون ڀيرو سيٽاٽونگا کي &quot;لِٽل ونڊرمير&quot; نالي هڪ ڍنڍ وٽ ڏٺو، جيڪا هاڻي ڍنڍ لويلو جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا]]، [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. پنهنجي ڪتاب ''Journal of the Discovery of the Source of the Nile'' ۾ هن هن جانور کي &quot;نزوي&quot; (سواحلي ٻوليءَ ۾ هن جانور جو نالو) يا &quot;واٽر-بوڪ&quot; سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[واٽر بڪ]] سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=speke/&gt;

&quot;سيٽاٽونگا&quot; لفظ پاڻ هڪ قديم بانتو ٻوليءَ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Gotch&quot;&gt;{{cite book |last1=Gotch |first1=A. F. |title=Mammals - Their Latin Names Explained |date=1979 |publisher=Blandford Press Ltd. |isbn=0-7137-0939-1}}&lt;/ref&gt;

هن جانور جو سائنسي نالو گهڻو ڪري غلط طور ''T. spekei'' لکيو ويو آهي ۽ ڪڏهن [[جان هيننگ اسپيڪ]] ته ڪڏهن [[فلپ اسڪليٽر]] کي ان جو [[ثنائي نالي جي اختيار جو اصول|اختياري مصنف]] قرار ڏنو ويو آهي.

اسپيڪ پنهنجي ڪتاب جي هڪ حاشيي ۾ لکيو هو ته هن ذات جو نالو ''Tragelaphus spekii'' انگريز حيوانيات دان [[فلپ اسڪليٽر]] رکيو هو.&lt;ref name=speke&gt;{{cite book|last=Speke|first=J. H.|title=Journal of the Discovery of the Source of the Nile|url=https://archive.org/details/journaldiscover00spekgoog|date=1863|publisher=William Blackwood and Sons|location=England|page=223}}&lt;/ref&gt;

پر [[حيواني نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] (آرٽيڪل 50.1.1) ۽ [[حيواني نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]] موجب، ڪنهن شخص کي صرف حاشيي ۾ ذڪر ڪرڻ کيس سائنسي نالي جو مصنف تسليم ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ذات جو پهريون باضابطه بيان اسپيڪ ڏنو هو، تنهن ڪري اسپيڪ کي ئي صحيح اختيار تسليم ڪيو ويو ۽ ''T. spekii'' کي ذات جو درست نالو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=MSW3/&gt;&lt;ref name=kingdon2&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|last2=Happold|first2=D.|last3=Butynski|first3=T.|last4=Hoffmann|first4=M.|last5=Happold|first5=M.|last6=Kalina|first6=J.|title=Mammals of Africa|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=978-1-4081-2257-0|pages=172–8}}&lt;/ref&gt;

هتي ''spekii'' لاطيني صورت ''Spekius'' جي اضافتي (genitive) شڪل آهي.

سيٽاٽونگا جو تعلق [[جنس (حياتيات)|جنس]] ''[[Tragelaphus]]'' ۽ [[Bovidae]] خاندان سان آهي.

2005ع ۾ [[ڪوا زولو-نيٽال يونيورسٽي]] ([[ڊربن]]) جي سائنسدان سينڊي ولوز-منرو ''Tragelaphus'' جي نون ذاتن جو [[مائيٽوڪانڊريا|مائيٽوڪانڊريل]] تجزيو ڪيو. ان دوران [[mtDNA]] ۽ [[nDNA]] جي انگن اکرن جو تقابلي جائزو ورتو ويو.

نتيجن مان معلوم ٿيو ته سيٽاٽونگا ۽ [[بونگو هرڻ|بونگو]] (''T. eurycerus'') گڏجي [[مونوفائليٽڪ]] ارتقائي شاخ (clade) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ [[پهاڙي نيالا]] (''T. buxtoni'') ۽ [[اتر وارو بش بڪ]] (''T. scriptus'') پڻ شامل آهن.&lt;ref name=cladogram&gt;{{cite journal|last1=Willows-Munro|first1=S.|last2=Robinson|first2=T. J.|last3=Matthee|first3=C. A.|title=Utility of nuclear DNA intron markers at lower taxonomic levels: Phylogenetic resolution among nine ''Tragelaphus'' spp.|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=June 2005|volume=35|issue=3|pages=624–36|doi=10.1016/j.ympev.2005.01.018|pmid=15878131|bibcode=2005MolPE..35..624W }}&lt;/ref&gt;

[[گريٽر ڪوڊو]] (''T. strepsiceros'') هن ارتقائي شاخ کان لڳ ڀڳ 8.6 ملين سال اڳ الڳ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;ropiquet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ropiquet|first1=A.|title=Etude des radiations adaptatives au sein des Antilopinae (Mammalia, Bovidae)|journal=Ph.D. Thesis, Université Paris|date=2006|volume=6|issue=1–247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hassanin&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hassanin|first1=A.|last2=Delsuc|first2=F.|last3=Ropiquet|first3=A.|last4=Hammer|first4=C.|last5=Jansen van Vuuren|first5=B.|last6=Matthee|first6=C.|last7=Ruiz-Garcia|first7=M.|last8=Catzeflis|first8=F.|last9=Areskoug|first9=V.|last10=Nguyen|first10=T.T.|last11=Couloux|first11=A.|title=Pattern and timing of diversification of Cetartiodactyla (Mammalia, Laurasiatheria), as revealed by a comprehensive analysis of mitochondrial genomes|journal=Comptes Rendus Biologies|date=2012|volume=335|issue=1|pages=32–50|doi=10.1016/j.crvi.2011.11.002|pmid=22226162|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Tragelaphus'' جنس جي اندر بش بڪ، بونگو، سيٽاٽونگا ۽ [[نيالا]] (''T. angasii'') هڪ ٻئي جا تمام ويجها مائٽ آهن.

بش بڪ ۽ سيٽاٽونگا جينياتي طور ايترا ويجها آهن جو پاڻ ۾ [[هائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] نسل پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=estes&gt;{{cite book|last=Estes|first=R. D.|title=The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|date=2004|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-08085-8|pages=175–177|edition=4th|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/175}}&lt;/ref&gt;

بونگو ۽ سيٽاٽونگا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هائبرڊ پڻ زرخيز ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=hybrid1&gt;{{cite journal|last=Koulischer|first=L.|author2=Tijskens, J. |author3=Mortelmans, J. |title=Chromosome studies of a fertile mammalian hybrid: the offspring of the cross bongo × sitatunga (Bovoidea)|journal=Chromosoma|date=1973|volume=41|issue=3|pages=265–70|doi=10.1007/BF00344021|pmid=4691550|s2cid=7987737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hybrid2&gt;{{cite journal|last=Tijskens|first=J.|title=Preliminary notes on the F1 Bongo antelope x sitatunga hybrids ''Taurotragus eurycerus'' x ''Tragelaphus spekei'' at Antwerp Zoo|journal=International Zoo Yearbook|date=January 1968|volume=8|issue=1|pages=137–9|doi=10.1111/j.1748-1090.1968.tb00464.x}}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا پنهنجي قبيلي [[Strepsicerotini]] جي ٻين سڀني ميمبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متغير جسماني خاصيتون رکي ٿو. هن قبيلي ۾ ''[[Taurotragus]]'' (ايلينڊ) ۽ ''Tragelaphus'' جون جنسون شامل آهن. ممڪن آهي ته دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هجڻ سبب ان ۾ اهڙي گهڻي تبديلي پيدا ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leakey|first=L.S.B.|title=Olduvai Gorge|date=1965|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-05527-X|page=42}}&lt;/ref&gt;

وارن جي بناوت، جسماني رنگ ۽ پٽن جي نمونن جي بنياد تي سيٽاٽونگا جون ڏهه تائين ذيلي ذاتون بيان ڪيون ويون آهن. پر اهي خاصيتون هميشه قابل اعتماد ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ:

* وارن جي بناوت موسم سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛
* جسماني رنگ ۽ نشان مختلف فردن ۾ گهڻو فرق رکن ٿا؛
* عمر سان گڏ خاص طور نر جانورن ۾ پٽا ۽ داغ مدهم ٿي سگهن ٿا.

&lt;ref name=kingdon2/&gt;

ڪن ماهرن موجب هي ذات شايد [[واحد ذاتي نوع]] (Monotypic) به هجي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

تنهن هوندي به مختلف آبي نظامن (Drainage systems) جي بنياد تي هن وقت ٽي ذيلي ذاتون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{ITIS |id=625133 |taxon=''Tragelaphus spekii '' |access-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingdon1&gt;{{cite book|last1=Kingdon|first1=J.|title=The Kingdon Field Guide to African Mammals|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4729-2135-2|pages=515–6|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

* '''''T. s. spekii''''' &lt;small&gt;(اسپيڪ، 1863ع)&lt;/small&gt; — '''نائلي سيٽاٽونگا''' يا '''اوڀر آفريقي سيٽاٽونگا'''؛ نائل دريائي طاس ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. gratus''''' &lt;small&gt;(اسڪليٽر، 1880ع)&lt;/small&gt; — '''ڪانگو سيٽاٽونگا''' يا '''ٻيلي وارو سيٽاٽونگا'''؛ اولهه ۽ وچ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

* '''''T. s. selousi''''' &lt;small&gt;(ڊبليو. روٿسچائلڊ، 1898ع)&lt;/small&gt; — '''ڏاکڻو سيٽاٽونگا''' يا '''زمبيزي سيٽاٽونگا'''؛ ڏکڻ آفريڪا ۾ ملي ٿو.

== وضاحت ==

[[File:Sitatunga Tragelaphus spekii gratus RB1.jpg|thumb|نر سيٽاٽونگا]]
[[File:Sitatunga (1).JPG|thumb|مادي سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا وچولي جسامت وارو هرڻ نما جانور (اينٽيلوپ) آهي. هي [[جنسي ٻه-شڪليت|جنسي ٻه-شڪليت]] (sexual dimorphism) ڏيکاري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته نر ماديءَ کان نمايان طور وڏا هوندا آهن.
نر سيٽاٽونگا جي مٿي کان جسم تائين ڊيگهه عام طور {{convert|136|-|177|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته ماديءَ جي ڊيگهه {{convert|104|-|146|cm|in|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.

نر جي ڪلهي تائين اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|81|-|116|cm|in|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته مادي {{convert|72|-|90|cm|in|abbr=on}} اوچي ٿيندي آهي.

نر جو وزن عام طور {{convert|76|-|119|kg|lb|abbr=on}} ۽ ماديءَ جو وزن {{convert|24|-|57|kg|lb|abbr=on}} هوندو آهي.
ان جي پڇ {{convert|14|-|37|cm|in|abbr=on}} ڊگهي هوندي آهي، جڏهن ته ٿالهي جهڙا ڪن {{convert|11|-|17|cm|in|abbr=on}} ڊگها ٿيندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
صرف نر جانورن وٽ سڱ هوندا آهن. اهي پيچدار (spiral) شڪل جا هوندا آهن، جن ۾ هڪ يا ٻه موڙ هوندا آهن، ۽ انهن جي ڊيگهه {{convert|45|-|92|cm|in|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿي.
سيٽاٽونگا ظاهري طور [[نيالا]] سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو، پر ان جي کل جي رنگت ۽ پيرن جي نشانن (spoor) ۾ فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;

[[جان هيننگ اسپيڪ]] نشاندهي ڪئي هئي ته جيتوڻيڪ هي [[واٽر بڪ]] جو ويجهو مائٽ آهي، پر واٽر بڪ جيان پٽيدار نه هوندو آهي، بلڪه ان جي جسم تي چٽا ۽ داغ هوندا آهن.&lt;ref name=speke/&gt;
جانور جي کل جو رنگ جاگرافيائي علائقن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر عام طور:

* ٻچا ڳاڙهسرا-ڀورا (rufous red) هوندا آهن؛
* ماديون شاهه بلوطي (chestnut) رنگ جون هونديون آهن.&lt;ref name=adw&gt;{{cite web|last=Coash|first=M.|title=Sitatunga ''Tragelaphus spekii''|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tragelaphus_spekii/|work=University of Michigan Museum of Zoology|publisher=Animal Diversity Web|access-date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;

منهن تي سفيد نشان موجود هوندا آهن، جڏهن ته سڄي جسم تي هلڪا پٽا ۽ داغ پکڙيل هوندا آهن. ڳچيءَ، مٿي جي ويجهو ۽ سيني تي به سفيد چٽا ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=nowak/&gt;
رانن جي وچ واري حصي ۾ خوشبو خارج ڪندڙ غدودن (scent glands) جو هڪ جوڙو موجود هوندو آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
عمر وڌڻ سان نر جانورن جي کل وڌيڪ اونداهي ٿيندي وڃي ٿي ۽ آخرڪار ڀوري-سرمائي يا گهري ڀوري رنگ ۾ تبديل ٿي ويندي آهي.
نرن ۾ ڳچيءَ تي بي ترتيب ۽ جهڳٽيدار وارن واري اَيال (mane) پيدا ٿيندي آهي، جيڪا عام طور ڀوري رنگ جي هوندي آهي. انهن جي پٺيءَ تي هڪ سفيد پٺاڻي پٽي (dorsal stripe) به هوندي آهي.&lt;ref name=estes/&gt;
نر جي ٻنهي اکين جي وچ ۾ V-شڪل جو هڪ نشان (chevron) موجود هوندو آهي.&lt;ref name=vlies&gt;{{cite book|last=Vlies|first=C. V. D.|title=Southern Africa Wildlife and Adventure|date=2010|publisher=Trafford On Demand Publications|location=South Africa|isbn=978-1-4269-1932-9|page=145}}&lt;/ref&gt;
هن جانور جو جسم ۽ ٽنگون خاص طور دلدلي رهائشگاهن لاءِ موافق بڻيل آهن.
نر جا کُر ڊگها ۽ گهڻو ڦهليل هوندا آهن.&lt;ref name=track/&gt;
ان جي کل رٻڙ جهڙي، جهڳٽيدار ۽ پاڻي کي روڪيندڙ هوندي آهي، جنهن تي چڪڻي مٽي ۽ دلدلي ٻوٽن جو اثر تمام گهٽ پوندو آهي.
ان جي جسم جي پچر نما (wedge-shaped) بناوت، مٿي جو هيٺ جهڪيل رهڻ ۽ نر ۾ پٺتي موڙيل سڱ، ان کي گهاٽن ٻوٽن جي وچ ۾ آساني سان هلڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ان جا [[پاسٽرن]] (پيرن جو هيٺيون لچڪدار حصو) انتهائي لچڪدار هوندا آهن.&lt;ref name=nowak&gt;{{cite book|last=Nowak|first=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa|url-access=registration|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland|isbn=0-8018-5789-9|pages=1136–1137|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
کُر ڪيلي جهڙي شڪل جا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;cranfield&quot;&gt;{{cite book|last1=Cranfield|first1=I.|last2=Lovell|first2=R.|title=Young Readers Animal World|date=1991|publisher=Egmont Books Ltd.|location=New York|isbn=978-0-88029-693-9|page=28}}&lt;/ref&gt;
پٺين ٽنگن جا کُر {{convert|16|cm|in|abbr=on}} ۽ اڳين ٽنگن جا کُر {{convert|18|cm|in|abbr=on}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=track&gt;{{cite book|last=Liebenberg|first=L.|title=A Photographic Guide to Tracks and Tracking in Southern Africa|date=2000|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=1-86872-008-X|page=121}}&lt;/ref&gt;
انهن جا نوڪدار آڱريون جهڙا کُر ان کي پاڻيءَ ۽ دلدل ۾ آهستي ۽ لڳ ڀڳ بنا آواز جي هلڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.&lt;ref name=williamson&gt;{{cite journal|last1=Williamson|first1=D. T.|title=Notes on sitatunga in the Linyanti Swamp, Botswana|journal=African Journal of Ecology|date=December 1986|volume=24|issue=4|pages=293–7|doi=10.1111/j.1365-2028.1986.tb00373.x|bibcode=1986AfJEc..24..293W }}&lt;/ref&gt;
ان کان علاوه، کل جو رنگ ان کي بهترين قدرتي لڪاءُ (camouflage) فراهم ڪري ٿو.

سيٽاٽونگا جي ٻڌڻ جي حس تمام تيز هوندي آهي. ان جا ڪن اهڙي نموني ٺهيل هوندا آهن جو هي آواز جي اچڻ واري صحيح طرف جو تعين ڪري سگهي ٿو.
هي موافقت خاص طور انهن دلدلي ۽ گهاٽن رهائشگاهن ۾ تمام اهم آهي، جتي ماحول جي گهڻي گهاٽائي ۽ اونداهي سبب پري تائين ڏسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

== ماحوليات ۽ رويو ==
[[File:Sitatoenga.jpg|thumbnail|پاڻيءَ ۾ بيٺل سيٽاٽونگا]]

سيٽاٽونگا بنيادي طور صبح سوير سج اڀرڻ کان پوءِ، شام جو سج لهڻ کان اڳ جي آخري هڪ يا ٻن ڪلاڪن دوران، ۽ رات جي وقت سرگرم هوندو آهي.&lt;ref name=williamson/&gt; هن وقت جو وڏو حصو خوراڪ ڳولڻ ۽ چرڻ ۾ گذاريندو آهي.&lt;ref name=owen/&gt;
هي عام طور سست طبع ۽ هڪ هنڌ رهندڙ جانور آهي. ڏينهن جي وڌيڪ گرم حصي ۾ اهو هموار هنڌن ۽ [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ۾ آرام ڪندو آهي.&lt;ref name=games&gt;{{cite journal|last1=Games|first1=I.|title=Observations on the sitatunga ''Tragelaphus spekei selousi'' in the Okavango delta of Botswana|journal=Biological Conservation|date=January 1983|volume=27|issue=2|pages=157–70|doi=10.1016/0006-3207(83)90086-1|bibcode=1983BCons..27..157G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=starin&gt;{{cite journal|last1=Starin|first1=E. D.|title=Notes on sitatunga in The Gambia|journal=African Journal of Ecology|date=December 2000|volume=38|issue=4|pages=339–42|doi=10.1046/j.1365-2028.2000.00262.x|bibcode=2000AfJEc..38..339S }}&lt;/ref&gt;
ڏينهن جي وقت هي تمام گهٽ پنهنجي دلدلي رهائشگاهه کان ٻاهر نڪرندو آهي.&lt;ref name=owen&gt;{{cite journal|last1=Owen|first1=R. E. A.|title=Some observations on the sitatunga in Kenya|journal=African Journal of Ecology|date=August 1970|volume=8|issue=1|pages=181–95|doi=10.1111/j.1365-2028.1970.tb00839.x|bibcode=1970AfJEc...8..181O }}&lt;/ref&gt;

سيٽاٽونگا اڪثر جوڙن جي صورت ۾ يا اڪيلي سر رهندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وڏا ٽولا پڻ ڏٺا ويا آهن. ڪينيا ۾ ٿيل هڪ مطالعي دوران نون فردن تي مشتمل هڪ ڌڻ جو مشاهدو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ بالغ نر، چار ماديون ۽ چار ٻچا شامل هئا.&lt;ref name=estes/&gt;
هلڪا ۽ ڍرا ٽولا ٺهي سگهن ٿا، پر انهن جي ميمبرن جي وچ ۾ لاڳاپو تمام محدود هوندو آهي.&lt;ref name=games/&gt; عام طور جانور پنهنجي ئي جنس جي ٻين فردن سان گڏ رهڻ پسند ڪندا آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا [[حد بندي وارو علائقو]] (territory) قائم نٿو ڪري.

نر جانور ٻين نرن سان سڱ اٽڪائي مقابلو ڪندا آهن ۽ ڪڏهن پنهنجي سڱن سان ٻوٽن کي به ڌڪ هڻندا آهن.&lt;ref name=starin/&gt;
هو ڌمڪيءَ جي اظهار لاءِ اڳيون ٽنگون مٿي کڻي، جڏهن ته پٺيون ٽنگون زمين تي مضبوط رکي، مخصوص انداز ۾ بيهندا آهن.
سيٽاٽونگا هڪ ٻئي سان پهرين نڪ ملائي رابطي جو اظهار ڪندا آهن، جنهن کان پوءِ هڪ ٻئي کي چٽڻ يا هلڪو چٻاڙڻ به ڏٺو ويو آهي.
خطري جي صورت ۾ جانور بلڪل بيحرڪ بيهي رهندو آهي، مٿو مٿي کنيل هوندو آهي ۽ هڪ ٽنگ مٿي کڻي سگهي ٿو.
سيٽاٽونگا ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جهڙا آواز يا ڀونڪڻ جهڙا سڏ ڪڍندو آهي، خاص طور رات جي وقت. اهي آواز سڄي دلدل ۾ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن ۽ ٻين سيٽاٽونگائن کي به متوجهه ڪري سگهن ٿا.
ماديون اهڙو ڀونڪڻ جهڙو آواز ٻين ماديَن کي پري رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.
نسل ڪشيءَ جي موسم ۾ نر جڏهن مادي يا ماديَن جي ڌڻ سان ملندو آهي ته هو گهٽ آواز وارو ڊگهو سڏ (bellow) ڪڍندو آهي.
چرڻ دوران هلڪو سِسڪار جهڙو آواز به ڪڍي سگهجي ٿو.
مائرون پنهنجن ٻچن سان مخصوص ميڙيندڙ سڏن (bleats) ذريعي رابطو ڪنديون آهن.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

سيٽاٽونگا [[ڏاکڻي ليچوي]] جي ڌڻن جي ويجهو چرندو يا آرام ڪندو آهي، پر انهن سان سڌي طرح گهڻو ميل جول نه رکندو آهي.
هي اڪثر [[پيلو-چهنبدار آڪس پيڪر]]، [[آفريقي جيڪانا]] ۽ [[وڏي اگريٽ]] جهڙن پکين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي.
سيٽاٽونگا تمام سٺو تارو آهي، پر اهو عام طور انهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي جتي گهاٽو آبي ٻوٽو موجود هجي، جيئن [[مانگررمڇ]] کان بچي سگهي.
ڪڏهن ڪڏهن جڏهن مکيون تنگ ڪن يا ڪو شڪاري پويان لڳي وڃي ته هي تقريباً مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويندو آهي ۽ فقط نڪ ۽ اکيون پاڻيءَ جي مٿاڇري کان ٿورو مٿي رکندو آهي.
پاڻيءَ سان گهري وابستگي سبب سيٽاٽونگا کي اڪثر [[آبي جانور|آبي]] هرڻ (aquatic antelope) به سڏيو ويندو آهي، بلڪل [[واٽر بڪ]] وانگر.&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book|last1=Bailey|first1=A.|title=Okavango: Africa's Wetland Wilderness|date=1998|publisher=Struik Publishers|isbn=978-1-86872-041-5|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dudgeon/&gt;
پاڻيءَ ۾ چرڻ کان پوءِ هي اڪثر سج هيٺ بيهي پنهنجو جسم سڪائيندو آهي.&lt;ref name=kingdon2/&gt;
سيٽاٽونگا جا اهم شڪاري جانور هي آهن:

* [[شينھن]]
* [[آفريقي جهنگلي ڪتو]]
* [[مانگرمڇ]]
* [[چيتو]]

&lt;ref name=adw/&gt;

=== خوراڪ ===

سيٽاٽونگا چونڊيل ۽ گڏيل قسم جو چرندڙ جانور آهي. اهو بنيادي طور نون پنن، تازين گاهن، دلدلي ٻوٽن ۽ وڻن-ٻوٽن جي نرم ٽارين تي گذارو ڪندو آهي.
ان جي پسنديده ٻوٽن ۾ شامل آهن:

* ''[[ٽائفا]]'' (Typha)
* ''[[سائپرس]]'' (Cyperus)
* آبي گاهون جهڙوڪ:
** ''[[واسيا]]'' (Vossia)
** ''[[ايڪينوڪلوئا]]'' (Echinochloa)
** ''[[پينيسيٽم]]'' (Pennisetum)
** ''[[ليرسيا]]'' (Leersia)
** ''[[ايڪروسيراس]]'' (Acroceras)
** ''[[پينيڪم]]'' (Panicum)

ڪينيا جي [[سائوا سوئمپ نيشنل پارڪ]] ۾ [[امبيليفيري]] (Umbelliferae) ۽ [[ايڪينٿيسي]] (Acanthaceae) جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[بانگويولو دلدل]] ۽ [[ڪافيو نيشنل پارڪ]] جي بوسانگا علائقي ۾[[فيبيسي]] (Fabaceae) خاندان جا ٻوٽا وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=owen/&gt;
هي گهڻو ڪري دلدلي علائقن جي ڪنارن تي چرندو آهي.
جتي پاڻيءَ جي سطح موسم مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي، اتي خوراڪ جي پسند به موسمي طور تبديل ٿي سگهي ٿي.
[[جيرينڪ]] وانگر، سيٽاٽونگا به ڪڏهن ڪڏهن پٺين ٽنگن تي بيهي وڻن جي مٿين ٽارين تائين پهچي سگهي ٿو، بلڪه پنهنجن سڱن جي مدد سان ٽارين کي هيٺ به ڇڪي سگهي ٿو.&lt;ref name=kingdon2/&gt;

هڪ مطالعي ۾ جانور طرفان استعمال ٿيندڙ 40 اهم ٻوٽن جي قسمن جو ذڪر ڪيو ويو، جن مان گهڻا جڙي ٻوٽيون هيون.
[[مٺو آلو]] ان جي سڀ کان پسنديده پوک ثابت ٿيو. مطالعي موجب موسمي خوراڪ جي تبديليءَ سبب مستقبل ۾ فصلن ڏانهن ان جي لاڙو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=tweheyo&gt;{{cite journal|last1=Tweheyo|first1=M.|last2=Amanya|first2=B. K.|last3=Turyahabwe|first3=N.|title=Feeding patterns of sitatunga (''Tragelaphus Spekii'') in the Rushebeya-Kanyabaha wetland, south western Uganda|journal=African Journal of Ecology|date=December 2010|volume=48|issue=4|pages=1045–52|doi=10.1111/j.1365-2028.2010.01210.x|bibcode=2010AfJEc..48.1045T }}&lt;/ref&gt;

ٻئي مطالعي مان ظاهر ٿيو ته سالياني ٻوڏ هن ذات جي موسمي لڏپلاڻ ۽ خوراڪ تي اثرانداز ٿيندي آهي.
پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت جانور سَرَ جي ٻيلن مان نڪري ٻوڏ هيٺ آيل گاهن وارن ميدانن ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
جڏهن پاڻي گهٽجي ويندو آهي ته مالوند ڍور اهي ميدان والاريندا آهن، جنهن ڪري سيٽاٽونگا ٻيهر پنهنجي اصل دلدلي رهائشگاهن ڏانهن موٽي ايندا آهن.&lt;ref name=games/&gt;

== رهائشگاهه ۽ ورڇ ==

سيٽاٽونگا هڪ [[ٻه-ماحولي جانور|ٻه-ماحولي]] (amphibious) هرڻ نما جانور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي خشڪيءَ ۽ پاڻي ٻنهي ماحولن ۾ زندگي گذاري سگهي ٿو. هي تقريباً مڪمل طور دلدلي ۽ آلي رهائشگاهن تائين محدود هوندو آهي.&lt;ref name=dudgeon/&gt;
هي مستقل ۽ موسمي دلدلن جي ڊگهي ۽ گهاٽي ٻوٽي، ٻيلن اندر موجود آلي کليل ميدانن، دريائن جي ڪنارن واري جهنگلي ٻوٽن ۽ [[مينگروو]] دلدلن ۾ ملي ٿو.
سيٽاٽونگا پنهنجي دلدلي رهائشگاهن ۾ واضح رستن تي هلندو آهي، جيڪي اڪثر [[سَرَ جا ٻيل]] (reed beds) ڏانهن ويندا آهن.&lt;ref name=owen/&gt;
اهي رستا ڪڏهن ڪڏهن {{convert|7|m|ft|abbr=on}} ويڪرا به هوندا آهن ۽ خوراڪ وارن علائقن يا ويجهن دريائي ٻيلن تائين پهچائيندا آهن.&lt;ref name=estes/&gt;
سيٽاٽونگا عام طور پاڻيءَ جي ذخيرن جي ويجهو ننڍڙا [[گهرائي علائقا]] (home ranges) قائم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;dudgeon&quot;&gt;{{cite book|last1=Dudgeon|first1=D.|title=Tropical Stream Ecology|date=2008|publisher=Academic Press|location=London, UK|isbn=978-0-12-088449-0|page=177|edition=1st}}&lt;/ref&gt;
ساوانا وارن علائقن ۾ هي عام طور پاپائرس ۽ سَرَ جي گهاٽن جهنگن ۾ ملي ٿو، خاص طور:

* ''[[فريگمائيٽس]]'' (Phragmites)
* ''[[ايڪينوڪلوئا پيرامڊالس]]'' (Echinochloa pyramidalis)

جي قسمن جي وچ ۾.

هي [[نائلي ليچوي]] سان گڏ [[سُد دلدل]] ۾ رهندو آهي، جڏهن ته [[ڏاکڻي ليچوي]] سان گڏ [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[زامبيا]] ۾ ساڳيون رهائشگاهون استعمال ڪندو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
سيٽاٽونگا هيٺين ملڪن جو مقامي جانور آهي:

* [[انگولا]]
* [[بنين]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونڊي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]]
* [[چاڊ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[گني بسائو]]
* [[ڪينيا]]
* [[موزمبيق]]
* [[نيميبيا]]
* [[نائيجيريا]]
* [[روانڊا]]
* [[سينيگال]]
* [[ڏکڻ سوڊان]]
* [[تنزانيا]]
* [[يوگنڊا]]
* [[زامبيا]]
* [[زمبابوي]]

هي [[نائجر]] مان ناپيد ٿي چڪو آهي، جتي اڳ ۾ [[چاڊ ڍنڍ]] واري علائقي ۾ موجود هو.
ان کان علاوه [[ٽوگو]] ۾ به ان جي ناپيد ٿيڻ جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي ان جون رهائشگاهون گهاٽن انساني آبادين هيٺ اچي ويون آهن.
جيتوڻيڪ اولهه آفريڪا ۾ ان جي موجودگي محدود ۽ ڇڙواڳ نوعيت جي آهي، پر وچ آفريڪا جي ٻيلن ۽ وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهه وڏين دلدلي علائقن ۾ سيٽاٽونگا اڃا به عام طور ملي ٿو.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east&gt;{{cite book|last1=East|first1=R.|last2=IUCN/SSC Antelope Specialist Group|title=African Antelope Database 1998|date=1999|publisher=The IUCN Species Survival Commission|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0477-4|pages=123–6}}&lt;/ref&gt;

== خطرا ۽ تحفظ ==

[[File:Milwaukee Public Museum February 2023 54 (Africa--Central Africa--Wet World- Sitatunga).jpg|thumb|[[ملواڪي عوامي عجائب گهر]] ۾ ''ويٽ ورلڊ: سيٽاٽونگا'' جو ڊائوراما]]

رهائشگاهن جي تباهي سيٽاٽونگا جي بقا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو آهي.
ٻين خطرن ۾ دلدلي علائقن جي مسلسل گهٽتائي شامل آهي، جنهن سبب مختلف آباديون هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويون آهن. ان کان سواءِ پاڻيءَ جي سطح ۾ ڊگهي مدي واريون تبديليون به ويجهي ٻوٽن تي اثرانداز ٿين ٿيون، جنهن جو سڌو اثر سيٽاٽونگا جي خوراڪ تي پوي ٿو.
[[بانگويولو دلدل]] ۽ [[بوسانگا دلدل]] جا وسيع علائقا هر سال ساڙيا ويندا آهن، جنهن سبب سيٽاٽونگا جهڙا جانور سخت خطري کي منهن ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ دلدلي ٻوٽا آساني سان باهه وٺي سگهن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;

[[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت بين الاقوامي اتحاد]] ([[IUCN]]) سيٽاٽونگا کي [[گهٽ ڳڻتي]] (Least Concern) واري درجي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
هي ذات [[واشنگٽن معاھدو]] (CITES) جي [[CITES#Appendix III|ضميمه III]] ۾ پڻ درج آهي، جتي [[گھانا]] ان جي رجسٽريشن ڪندڙ ملڪ آهي.&lt;ref name=MSW3/&gt;
[[سينيگال]] ۾ گوشت لاءِ وڌندڙ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهي سبب سيٽاٽونگا تمام ناياب ٿي ويو آهي.

ماضيءَ ۾ هي [[گيمبيا]] ۾ عام هو، پر هاڻي صرف چند اهڙين دلدلن تائين محدود رهجي ويو آهي جتي پهچڻ ڏکيو آهي. ان جي هڪ آبادي [[ابوڪو فطرتي محفوظ گاهه]] ۾ متعارف پڻ ڪرائي وئي آهي.
ٻئي طرف، جيتوڻيڪ [[بوٽسوانا]] ۾ مقامي ماڻهو هن جانور جو شڪار خوراڪ لاءِ ڪن ٿا، پر ملڪ اڃا تائين عالمي آباديءَ جو وڏو حصو سنڀالي رهيو آهي.
هي ذات اتر بوٽسوانا لاءِ معاشي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي دنيا جا ڪجهه سڀ کان وڏا سيٽاٽونگا شڪاري ٽرافي نمونا حاصل ٿين ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;
هيٺين ملڪن ۾ سيٽاٽونگا جي موجوده حالت واضح ناهي:

* [[چاڊ]]
* [[گھانا]]
* [[گني]]
* [[برونڊي]]
* [[موزمبيق]]
* [[زمبابوي]]

تنهن هوندي به هيٺين ملڪن ۾ ان جون اهم آباديون اڃا موجود آهن:

* [[ڪيمرون]]
* [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
* [[جمهوريه ڪانگو]]
* [[استوائي گني]]
* [[گيبون]]
* [[تنزانيا]]
* [[زيمبيا]]

&lt;ref name=east/&gt;

ان جي رهائشگاهن تائين پهچڻ ڏکيو هجڻ سبب صحيح آبادي جو اندازو لڳائڻ انتهائي مشڪل رهيو آهي.
1999ع ۾ [[IUCN]] جي اينٽيلوپ ماهر گروپ جي روڊ ايسٽ عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 170,000 جانورن تائين لڳايو هو، پر گهڻن ماهرن جي خيال ۾ اهو انگ شايد وڌايل هجي.&lt;ref name=iucn/&gt;
گهڻي انساني آبادي وارن علائقن ۾ سيٽاٽونگا جو تعداد گهٽجي رهيو آهي، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ ان جي آبادي نسبتاً مستحڪم آهي.&lt;ref name=iucn/&gt;
170,000 واري اندازي جي بنياد تي تقريباً 40 سيڪڙو سيٽاٽونگا محفوظ علائقن اندر رهن ٿا، جن ۾ خاص طور هيٺيان علائقا شامل آهن:

* [[اوڪاوانگو ڊيلٽا]]
* [[لينيانٽي درياهه|لينيانٽي]] ۽ [[چوبي درياهه]] جون دلدلون (بوٽسوانا)
* [[جا حياتياتي محفوظ گاهه]] ۽ [[لوبيڪي قومي پارڪ]] (ڪيمرون)
* [[بانگاسو]] (مرڪزي آفريقي جمهوريه)
* [[اوڊزالا قومي پارڪ]]
* [[ٽيلي ڍنڍ برادري محفوظ گاهه]]
* [[ليڪوآلا درياهه]]
* [[سالونگا قومي پارڪ]] (جمهوريه ڪانگو)
* [[مونٽي الين قومي پارڪ]] (استوائي گني)
* [[سائوا سوئمپ قومي پارڪ]] (ڪينيا)
* [[اڪاگيرا قومي پارڪ]] (روانڊا)
* [[مويوووسي شڪار محفوظ گاهه]]
* [[ڪيگوسي شڪار محفوظ گاهه]] (تنزانيا)
* [[بانگويولو دلدل]]
* [[بوسانگا دلدل]] (زامبيا)

&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

بهرحال، انهن مان فقط ٿورا ئي قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقا اهڙا آهن جيڪي مؤثر نموني سان محفوظ ۽ منظم ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=iucn/&gt;&lt;ref name=east/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.awf.org/wildlife-conservation/sitatunga آفريقي جهنگلي جيوت فنڊ]

{{Commons and category|Tragelaphus spekii|Tragelaphus spekii}}

{{Artiodactyla|R.4}}

{{Taxonbar|from=Q234597}}

[[Category:ٽريگيلائفس]]
[[Category:مرڪزي آفريڪا جا جانور]]
[[Category:اولهه آفريڪا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:زامبيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:سوڊان جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:گيبون جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:جمهوريه ڪانگو جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:انگولا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ريپبلڪ آف ڪانگو جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:نيميبيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:تنزانيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:بوٽسوانا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:برونڊي جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڪيمرون جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:چاڊ جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:استوائي گني جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڪينيا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:موزمبيق جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:روانڊا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:ڏکڻ سوڊان جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:يوگنڊا جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:زمبابوي جا ٿڻائتا جانور]]
[[Category:1863ع ۾ بيان ڪيل ٿڻائتا جانور]]
[[Category:وڊيو ڪلپون رکندڙ مضمون]]
[[Category:آفريڪا جا بووڊ جانور]]
[[Category:نيم آبي ٿڻائتا جانور]]</text>
      <sha1>1i736cx7a4tq4pabccxm2exd1m7tnik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيوڊ ٿامس ڊيوس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99266</id>
    <revision>
      <id>387511</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ويلشي ڊراما نگار}}   '''ڊيوڊ ٿامس ڊيوس''' (1876ع – 1962ع) هڪ [[ويلز]]ي ڊراما نگار هو. هو ٿامس ڊيوس ۽ مارٿا ڊيوس جو پٽ هو. هن [[گيلي]] اسڪول، [[اسٽراد]]، روندا وادي، ۽ [[ٿامس جيمس]] جي اسڪول، [[لينڊيسل]]، [[ڪارڊيگن شائر]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، ان کان پوءِ هو ويلز يونيورسٽي ڪالي...</comment>
      <origin>387511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="qvm4l8op1x7w0jfnmv2268tufb9k6e3" xml:space="preserve">{{Short description|ويلشي ڊراما نگار}}


'''ڊيوڊ ٿامس ڊيوس''' (1876ع – 1962ع) هڪ [[ويلز]]ي ڊراما نگار هو.
هو ٿامس ڊيوس ۽ مارٿا ڊيوس جو پٽ هو. هن [[گيلي]] اسڪول، [[اسٽراد]]، روندا وادي، ۽ [[ٿامس جيمس]] جي اسڪول، [[لينڊيسل]]، [[ڪارڊيگن شائر]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، ان کان پوءِ هو [[ويلز يونيورسٽي ڪاليج]]، [[ابريسٽوئٿ]] ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ويو.

سندس والد جي خواهش هئي ته هو مذهبي خدمتن سان وابسته ٿئي، پر 1903ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن تدريسي پيشو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[لنڊن]] جي سينٽرل فائونڊيشن اسڪول ۾ نوڪري قبول ڪئي.
اتي هن مشهور ۽ همعصر انگريزي ڊرامن سان واقفيت حاصل ڪئي ۽ ويلزي ڊراما نگارن جي نئين نسل سان شامل ٿيو، جن ۾ [[رابرٽ گريفٿ بيري]]، [[وليم جان گرفيڊ]] ۽ [[جي. او. فرانسس]] شامل هئا.

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران هن [[رائل ويلش فوسيليئرز]] سان گڏ [[فرانس]] ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏنيون. جنگ کان پوءِ هو [[پونٽي پريڌ]] ۾ رهائش اختيار ڪري ويو ۽ تعليم واري وزارت جي ماتحت اسڪولن جي انسپيڪٽر طور ڪم ڪيو.
هو 1936ع ۾ رٽائر ٿيو ۽ [[پورٿڪاول]] منتقل ٿيو، جڏهن ته 1954ع ۾ [[سوانسي]] ۾ وڃي رهيو.
1962ع ۾ سندس وفات سوانسي ۾ ٿي ۽ کيس [[گلينتاف قبرستان]]، [[پونٽي پريڌ]] ۾ دفنايو ويو.

سندس ادبي تخليقن ۾ ڪيترائي مختصر ڊراما ۽ مڪمل ڊگها ڊراما شامل آهن، جن مان مشهور هي آهن:

* ''بلي ما فا؟'' (Ble ma fa?) (1913ع)
* ''ايفرائم هيرس'' (Ephraim Harris) (1914ع)
* ''ڪاسٽيل مارٽن'' (Castell Martin) (1920ع)
* ''وائي پوئلگور'' (Y Pwyllgor) (1920ع)
* ''پيليني پيٽار'' (Pelenni Pitar) (1925ع)

&lt;ref&gt;{{cite web|title=David Thomas Davies|url=https://biography.wales/article/s2-DAVI-THO-1876|website=Dictionary of Welsh Biography|publisher=National Library of Wales|last=Williams|first=Griffith John|accessdate=21 March 2017}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Davies, David Thomas}}

[[Category:1876ع جون پيدائشون]]
[[Category:1962ع جون وفاتون]]
[[Category:ويلزي ڊراما نگار]]
[[Category:ويلزي فوجي]]
[[Category:ويلزي مرد ڊراما نگار]]
[[Category:روندا ڪينن ٽاف ۾ تدفين]]

{{wales-writer-stub}}</text>
      <sha1>qvm4l8op1x7w0jfnmv2268tufb9k6e3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387581</id>
      <parentid>387511</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1962ع جون فوتگيون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="gk2em85rs970r1rymfr1i6pfvsfieha" xml:space="preserve">{{Short description|ويلشي ڊراما نگار}}


'''ڊيوڊ ٿامس ڊيوس''' (1876ع – 1962ع) هڪ [[ويلز]]ي ڊراما نگار هو.
هو ٿامس ڊيوس ۽ مارٿا ڊيوس جو پٽ هو. هن [[گيلي]] اسڪول، [[اسٽراد]]، روندا وادي، ۽ [[ٿامس جيمس]] جي اسڪول، [[لينڊيسل]]، [[ڪارڊيگن شائر]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، ان کان پوءِ هو [[ويلز يونيورسٽي ڪاليج]]، [[ابريسٽوئٿ]] ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ويو.

سندس والد جي خواهش هئي ته هو مذهبي خدمتن سان وابسته ٿئي، پر 1903ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن تدريسي پيشو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[لنڊن]] جي سينٽرل فائونڊيشن اسڪول ۾ نوڪري قبول ڪئي.
اتي هن مشهور ۽ همعصر انگريزي ڊرامن سان واقفيت حاصل ڪئي ۽ ويلزي ڊراما نگارن جي نئين نسل سان شامل ٿيو، جن ۾ [[رابرٽ گريفٿ بيري]]، [[وليم جان گرفيڊ]] ۽ [[جي. او. فرانسس]] شامل هئا.

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران هن [[رائل ويلش فوسيليئرز]] سان گڏ [[فرانس]] ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏنيون. جنگ کان پوءِ هو [[پونٽي پريڌ]] ۾ رهائش اختيار ڪري ويو ۽ تعليم واري وزارت جي ماتحت اسڪولن جي انسپيڪٽر طور ڪم ڪيو.
هو 1936ع ۾ رٽائر ٿيو ۽ [[پورٿڪاول]] منتقل ٿيو، جڏهن ته 1954ع ۾ [[سوانسي]] ۾ وڃي رهيو.
1962ع ۾ سندس وفات سوانسي ۾ ٿي ۽ کيس [[گلينتاف قبرستان]]، [[پونٽي پريڌ]] ۾ دفنايو ويو.

سندس ادبي تخليقن ۾ ڪيترائي مختصر ڊراما ۽ مڪمل ڊگها ڊراما شامل آهن، جن مان مشهور هي آهن:

* ''بلي ما فا؟'' (Ble ma fa?) (1913ع)
* ''ايفرائم هيرس'' (Ephraim Harris) (1914ع)
* ''ڪاسٽيل مارٽن'' (Castell Martin) (1920ع)
* ''وائي پوئلگور'' (Y Pwyllgor) (1920ع)
* ''پيليني پيٽار'' (Pelenni Pitar) (1925ع)

&lt;ref&gt;{{cite web|title=David Thomas Davies|url=https://biography.wales/article/s2-DAVI-THO-1876|website=Dictionary of Welsh Biography|publisher=National Library of Wales|last=Williams|first=Griffith John|accessdate=21 March 2017}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Davies, David Thomas}}

[[Category:1876ع جون پيدائشون]]
[[Category:1962ع جون وفاتون]]
[[Category:ويلزي ڊراما نگار]]
[[Category:ويلزي فوجي]]
[[Category:ويلزي مرد ڊراما نگار]]
[[Category:روندا ڪينن ٽاف ۾ تدفين]]

{{wales-writer-stub}}
[[زمرو:1962ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>gk2em85rs970r1rymfr1i6pfvsfieha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شِو لنگ (جبل)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99267</id>
    <revision>
      <id>387512</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڀارت جي رياست اتراکنڊ ۾ جبل}}   {{Infobox mountain | name = شِو لنگ | image = Shivling from Nandanvan, Mountain peaks of Himalayas Uttarakhand India.jpg | image_caption = نندن ون ڪيمپ سائيٽ تان ڏٺو ويو شِو لنگ (کاٻي پاسي) | elevation_m = 6543 | elevation_ref = &lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot;&gt;{{cite journal|journal=[[American Alpine Journal]]|first=H. Adams|last=Carter|title=Classification of the Hi...</comment>
      <origin>387512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="8ay6s0ymnu40wc0jf89d2oepx3dip6n" xml:space="preserve">{{Short description|ڀارت جي رياست اتراکنڊ ۾ جبل}}


{{Infobox mountain
| name = شِو لنگ
| image = Shivling from Nandanvan, Mountain peaks of Himalayas Uttarakhand India.jpg
| image_caption = نندن ون ڪيمپ سائيٽ تان ڏٺو ويو شِو لنگ (کاٻي پاسي)
| elevation_m = 6543
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot;&gt;{{cite journal|journal=[[American Alpine Journal]]|first=H. Adams|last=Carter|title=Classification of the Himalaya|year=1985|page=140}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 850
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;DEM&quot;&gt;Corrected version of [[SRTM]] data, available at [http://www.viewfinderpanoramas.org Viewfinder Panoramas]&lt;/ref&gt;
| location = [[اتراکنڊ]], [[ڀارت]]
| range = [[گانگوتري گروپ]]، [[ڳڙهوال]] [[هماليه]]
| map = India
| map_relief=1
| map_caption = اتر ڀارت ۾ مقام
| map_size = 250
| label_position = right
| coordinates = {{coord|30|52|49.48|N|79|03|48.49|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot;/&gt;
| first_ascent = 3 جون 1974ع؛ حڪم سنگهه، لکشمن سنگهه، انگ ٿارڪي، پيمبا ٿارڪي ۽ پاسانگ شيرپا&lt;ref name=&quot;him_alpine_style&quot;&gt;{{cite book|first1=Andy|last1=Fanshawe|first2=Stephen|last2=Venables|title=Himalaya Alpine-Style|publisher=Hodder and Stoughton|year=1995|isbn=0-340-64931-3|pages=99–102}}&lt;/ref&gt;
}}

'''شِو لنگ''' [[گانگوتري گروپ]] جي چوٽين مان هڪ مشهور جبل آهي، جيڪو اولهه [[ڳڙهوال]] [[هماليه]] ۾ واقع آهي. هي [[گانگوتري گليشيئر]] جي منهن جي ويجهو موجود آهي، جيڪو هماليه جي سڀ کان وڏن گليشيئرن مان هڪ آهي. ان جي ڀرسان [[تپوون]] نالي سرسبز چراگاهه پڻ موجود آهي، جيڪو [[هندومت]] جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم ياترا ماڳ شمار ٿئي ٿو.

هي جبل [[اتراکنڊ]] رياست ۾ واقع آهي ۽ [[گومک]] کان تقريباً {{Convert|6|km|mi|0}} ڏکڻ طرف آهي. [[گومک]] [[ڀاگيرٿي ندي]] جو سرچشمو ۽ هڪ مقدس هندو ماڳ آهي.
جبل جو نالو [[شو لنگم]] سان منسوب آهي، جيڪو [[شو]] ديوتا جي مقدس علامت سمجهي وڃي ٿي.

شروعاتي يورپي سياحن هن چوٽيءَ کي ''[[ميٽرهورن]] چوٽي'' سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شڪل [[الپس]] جي مشهور [[ميٽرهورن]] جبل سان گهڻي مشابهت رکي ٿي.
جيتوڻيڪ مقامي علائقي جي بلند ترين چوٽي ناهي، پر پنهنجي شاندار پٿريلي بناوت سبب هي گومک مان ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان چوٽي شمار ٿئي ٿي. ان جي خوبصورتي ۽ ڏکئي چڙهائيءَ سبب هي جبل [[جبل چاڙهيندڙ]]ن لاءِ هڪ مشهور ۽ قيمتي هدف بڻيل آهي.

== جبل ۽ ان جو جغرافيائي ماحول ==

شِو لنگ هيٺئين گانگوتري گليشيئر جي اولهه طرف دروازي وانگر بيٺو آهي، جڏهن ته سامهون ٽن چوٽين تي مشتمل [[ڀاگيرٿي]] جبلن جو سلسلو واقع آهي.
هي هڪ اهڙي شاخي پهاڙي سلسلي تي موجود آهي، جيڪو گانگوتري گليشيئر جي طاس جي ڏکڻ اولهه ڪناري تان نڪري ٿو. هن سلسلي ۾ ٻيون مشهور چوٽيون پڻ شامل آهن، جهڙوڪ:

* [[ڀاگيرٿي]]
* [[ٿالي ساگر]]
* [[ميرو چوٽي]]

[[File:Mount Shivling.jpg|thumb|upright=1.3|نندن ون ڪيمپ مان سج اڀرڻ وقت شِو لنگ جبل جو منظر]]

هن جبل کي ''مهاديو ڪا لنگا'' يا ''مهاديو ڪا لنگا'' پڻ سڏيو ويندو هو.
جيتوڻيڪ [[گومک]] کان ڏسڻ تي هي هڪ واحد هرمي نما چوٽي لڳي ٿي، پر حقيقت ۾ شِولنگ ٻن چوٽين وارو جبل آهي. اتر اوڀر واري چوٽي ڏکڻ اولهه واري چوٽي کان ٿوري وڌيڪ اوچي آهي ۽ ان جي اوچائي تقريباً {{Convert|6501|m|ft|0|abbr=on}} آهي.
[[گومک]] ۽ شِو لنگ جي وچ ۾ [[تپوون]] جو سرسبز ميدان موجود آهي، جيڪو جبل جي دلڪش منظر سبب هڪ مشهور ياترا ماڳ بڻجي ويو آهي.
شِو لنگ هر طرف کان انتهائي اُڀين پٿريلي ڀتين سان گهيريل آهي. رڳو ان جي اولهه واري ڍلان نسبتاً نرم آهي، جتي برف گڏ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;world_mountaineering&quot;&gt;{{cite book|first=Ed|last=Douglas|section=Shivling|title=World Mountaineering|editor=Audrey Salkeld|publisher=Bulfinch Press|year=1998|isbn=0-8212-2502-2|pages=258–261}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>8ay6s0ymnu40wc0jf89d2oepx3dip6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387513</id>
      <parentid>387512</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10014" sha1="5fjcqkmzxfcj4ym6txoxnatjidnysia" xml:space="preserve">{{Short description|ڀارت جي رياست اتراکنڊ ۾ جبل}}


{{Infobox mountain
| name = شِو لنگ
| image = Shivling from Nandanvan, Mountain peaks of Himalayas Uttarakhand India.jpg
| image_caption = نندن ون ڪيمپ سائيٽ تان ڏٺو ويو شِو لنگ (کاٻي پاسي)
| elevation_m = 6543
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot;&gt;{{cite journal|journal=[[American Alpine Journal]]|first=H. Adams|last=Carter|title=Classification of the Himalaya|year=1985|page=140}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 850
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;DEM&quot;&gt;Corrected version of [[SRTM]] data, available at [http://www.viewfinderpanoramas.org Viewfinder Panoramas]&lt;/ref&gt;
| location = [[اتراکنڊ]], [[ڀارت]]
| range = [[گانگوتري گروپ]]، [[ڳڙهوال]] [[هماليه]]
| map = India
| map_relief=1
| map_caption = اتر ڀارت ۾ مقام
| map_size = 250
| label_position = right
| coordinates = {{coord|30|52|49.48|N|79|03|48.49|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot;/&gt;
| first_ascent = 3 جون 1974ع؛ حڪم سنگهه، لکشمن سنگهه، انگ ٿارڪي، پيمبا ٿارڪي ۽ پاسانگ شيرپا&lt;ref name=&quot;him_alpine_style&quot;&gt;{{cite book|first1=Andy|last1=Fanshawe|first2=Stephen|last2=Venables|title=Himalaya Alpine-Style|publisher=Hodder and Stoughton|year=1995|isbn=0-340-64931-3|pages=99–102}}&lt;/ref&gt;
}}

'''شِو لنگ''' [[گانگوتري گروپ]] جي چوٽين مان هڪ مشهور جبل آهي، جيڪو اولهه [[ڳڙهوال]] [[هماليه]] ۾ واقع آهي. هي [[گانگوتري گليشيئر]] جي منهن جي ويجهو موجود آهي، جيڪو هماليه جي سڀ کان وڏن گليشيئرن مان هڪ آهي. ان جي ڀرسان [[تپوون]] نالي سرسبز چراگاهه پڻ موجود آهي، جيڪو [[هندومت]] جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم ياترا ماڳ شمار ٿئي ٿو.

هي جبل [[اتراکنڊ]] رياست ۾ واقع آهي ۽ [[گومک]] کان تقريباً {{Convert|6|km|mi|0}} ڏکڻ طرف آهي. [[گومک]] [[ڀاگيرٿي ندي]] جو سرچشمو ۽ هڪ مقدس هندو ماڳ آهي.
جبل جو نالو [[شو لنگم]] سان منسوب آهي، جيڪو [[شو]] ديوتا جي مقدس علامت سمجهي وڃي ٿي.

شروعاتي يورپي سياحن هن چوٽيءَ کي ''[[ميٽرهورن]] چوٽي'' سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شڪل [[الپس]] جي مشهور [[ميٽرهورن]] جبل سان گهڻي مشابهت رکي ٿي.
جيتوڻيڪ مقامي علائقي جي بلند ترين چوٽي ناهي، پر پنهنجي شاندار پٿريلي بناوت سبب هي گومک مان ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان چوٽي شمار ٿئي ٿي. ان جي خوبصورتي ۽ ڏکئي چڙهائيءَ سبب هي جبل [[جبل چاڙهيندڙ]]ن لاءِ هڪ مشهور ۽ قيمتي هدف بڻيل آهي.

== جبل ۽ ان جو جغرافيائي ماحول ==

شِو لنگ هيٺئين گانگوتري گليشيئر جي اولهه طرف دروازي وانگر بيٺو آهي، جڏهن ته سامهون ٽن چوٽين تي مشتمل [[ڀاگيرٿي]] جبلن جو سلسلو واقع آهي.
هي هڪ اهڙي شاخي پهاڙي سلسلي تي موجود آهي، جيڪو گانگوتري گليشيئر جي طاس جي ڏکڻ اولهه ڪناري تان نڪري ٿو. هن سلسلي ۾ ٻيون مشهور چوٽيون پڻ شامل آهن، جهڙوڪ:

* [[ڀاگيرٿي]]
* [[ٿالي ساگر]]
* [[ميرو چوٽي]]

[[File:Mount Shivling.jpg|thumb|upright=1.3|نندن ون ڪيمپ مان سج اڀرڻ وقت شِو لنگ جبل جو منظر]]

هن جبل کي ''مهاديو ڪا لنگا'' يا ''مهاديو ڪا لنگا'' پڻ سڏيو ويندو هو.
جيتوڻيڪ [[گومک]] کان ڏسڻ تي هي هڪ واحد هرمي نما چوٽي لڳي ٿي، پر حقيقت ۾ شِولنگ ٻن چوٽين وارو جبل آهي. اتر اوڀر واري چوٽي ڏکڻ اولهه واري چوٽي کان ٿوري وڌيڪ اوچي آهي ۽ ان جي اوچائي تقريباً {{Convert|6501|m|ft|0|abbr=on}} آهي.
[[گومک]] ۽ شِو لنگ جي وچ ۾ [[تپوون]] جو سرسبز ميدان موجود آهي، جيڪو جبل جي دلڪش منظر سبب هڪ مشهور ياترا ماڳ بڻجي ويو آهي.
شِو لنگ هر طرف کان انتهائي اُڀين پٿريلي ڀتين سان گهيريل آهي. رڳو ان جي اولهه واري ڍلان نسبتاً نرم آهي، جتي برف گڏ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;world_mountaineering&quot;&gt;{{cite book|first=Ed|last=Douglas|section=Shivling|title=World Mountaineering|editor=Audrey Salkeld|publisher=Bulfinch Press|year=1998|isbn=0-8212-2502-2|pages=258–261}}&lt;/ref&gt;

== چڙهائيءَ جي تاريخ ==

[[File:Shivling 26.jpg|thumb|upright=1.3|شِو لنگ]]

1933ع ۾ [[برطانيا]] جي مهمن پاران [[گانگوتري گليشيئر]] جي ڳولا کان پوءِ، 1938ع ۾ آر. شوارزگروبر جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ [[جرمني|جرمن]] مهم ويجهن چوٽين تي چڙهي ۽ شِو لنگ جو جائزو ورتو.
هنن پنهنجي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ته جبل جي انتهائي اُڀين ڀتين ۽ مٿان ڪري پوندڙ برفيلي ٽڪرين (seracs) جي خطري سبب هتي ''&quot;ڪو به عملي رستو موجود ناهي&quot;''.&lt;ref name=&quot;world_mountaineering&quot;/&gt;

شِو لنگ تي پهرين ڪامياب چڙهائي 3 جون 1974ع تي [[انڊو-تبت سرحدي پوليس]] جي هڪ ٽيم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي حڪم سنگهه ڪري رهيو هو.
هي مهم اولهه واري پهاڙي ڪناري (West Ridge) تان چوٽيءَ تائين پهتي. هي رستو جبل جو نسبتاً گهٽ ڍلوان وارو حصو آهي، پر پوءِ به ان ۾ پٿر ۽ برف تي مشتمل انتهائي ڏکيو چڙهائي وارو سفر شامل آهي، ۽ جرمن مهم پاران ذڪر ڪيل برفيلي رڪاوٽن جو خطرو به موجود رهي ٿو.
هي رستو ٻنهي چوٽين جي وچ واري کاهي (col) تائين وڃي ٿو، جتان هڪ تمام تيز برفيلي ڇِپر مکيه چوٽيءَ تائين پهچائي ٿي.&lt;ref name=&quot;him_alpine_style&quot;/&gt;

پهرين چڙهائي کان پوءِ هن جبل تي گهٽ ۾ گهٽ ڏهه وڌيڪ مختلف رستا آزمائي چڙهائيون ڪيون ويون آهن، جن ذريعي جبل جي تقريباً سڀني اهم ڪنارن ۽ اڪثر وڏين ڀتين تي چڙهائي ڪئي وئي آهي.
انهن مان هر هڪ رستو انتهائي ڏکيو ۽ سنجيده جبل چاڙهيءَ جو چئلينج سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;world_mountaineering&quot;/&gt;

1993ع ۾ [[هانس ڪامرلينڊر]] ۽ [[ڪرسٽوف هائنز]] ''اترئين ستون'' (نارٿ پلر) واري رستي تان ڪامياب چڙهائي ڪئي.
2004ع ۾ شِرشيندو مکرجي 19 سالن جي عمر ۾ هن جبل تي چڙهندڙ دنيا جو سڀ کان نوجوان شخص بڻيو. هن اها ڪاميابي هڪ ڀارتي مهم جي ميمبر طور حاصل ڪئي.
2005ع ۾ [[بسنتا سنگها راءِ]] ۽ [[ديباشيش بسواس]]، جيڪي [[ڪرشن نگر جبل چاڙهيندڙ ايسوسيئيشن]] (MAK)، [[اولهه بنگال]] سان لاڳاپيل هئا، شيرپا رهنما جي مدد سان مهمي انداز (ايڪسپيڊيشن اسٽائل) ۾ چوٽيءَ تي پهچندڙ پهريان ڪامياب ڀارتي شهري جبل چاڙهيندڙ بڻيا.&lt;ref&gt;[http://www.mak.org.in/Expeditions.html#16 Mountaineers’ Association of Krishnanagar]&lt;/ref&gt;

[[File:Mt.Shiv linga-IMG 2536.jpg|thumb|upright=1.3|شِو لنگ جبل]]

25 مئي 2012ع تي [[ويليري روزوو]] شِو لنگ جي چوٽيءَ تان تقريباً {{convert|6420|m|ft}} جي اوچائيءَ تان [[ونگ سوٽ]] پائي دنيا جي پهرين ''بيس جمپ'' (BASE jump) سرانجام ڏني.&lt;ref name=Wired2012&gt;{{cite web |title=Man BASE Jumps 21K Feet From 'Matterhorn of the Himalayas' |url=https://www.wired.com/2012/06/valery-rozov-base-jump/ |date=2012-06-07 |publisher=Wired |access-date=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;
سيپٽمبر 2024ع ۾ هڪ ڀارتي قيادت هيٺ مهم، جنهن ۾ ڀارتي جبل چاڙهيندڙ:

* [[ڪنڪ پوري]]
* [[ريالچ راجت]]
* [[وويڪ آنند]]

۽ جرمن-سوئس الپائن ماهر ۽ طبيب [[ڪرسچين ڪروٽ]] شامل هئا، اولهه واري ڀت (West Face) تان ٻيهر چڙهائيءَ جي ڪوشش ڪئي.
هي مهم سني شرما (وائيٽ ميجڪ) جي اڳواڻيءَ هيٺ هلي، جڏهن ته شيرپا ساٿي:

* پاسانگ
* انگ ڪامي
* لينٿپ ڀوٽيا

به ان ۾ شامل هئا.

برف جي وڏي ڪري پوندڙ مقدار ۽ مسلسل برفاني ڇِپن (ايولانچ) جي خطري سبب، جن مان هڪ تمام وڏي ڇِپر ڪيمپ II جي ويجهو آئي، چوٽيءَ ڏانهن ويندڙ ٽيم پنجن ڏينهن کان پوءِ 5,800 ميٽر اوچائيءَ تي موجود ڪيمپ II تان واپس موٽي آئي.
ٻي ڪوشش جو منصوبو پڻ رد ڪرڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتر ڀارت تي غيرمعمولي گهٽ فضائي دٻاءُ سبب سخت برساتون ۽ برفباري شروع ٿي وئي، خاص طور [[اتر پرديش]] ۽ [[اتراکھنڊ]] ۾.

== حوالا ==
{{reflist}}

{{Authority control}}

[[Category:اترڪاشي ضلعي جي جاگرافي]]
[[Category:اتراکھنڊ جا جبل]]
[[Category:هماليه جون ڇهه هزار ميٽرن کان اوچيون چوٽيون]]
[[Category:هرمي شڪل واريون چوٽيون]]</text>
      <sha1>5fjcqkmzxfcj4ym6txoxnatjidnysia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرائمويل عدد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99268</id>
    <revision>
      <id>387514</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|وندرائتي عدد نظريي ۾ قدرتي عدد جو هڪ قسم}}  [[وندرائتي رياضي]] جي [[عدد نظريو|عددي نظريي]] ۾ '''پرائمويل عدد''' (Primeval number) اهڙو [[قدرتي عدد]] ''n'' هوندو آهي، جنهن جي [[اعشاري سرشتو|اعشاري بنياد (بنياد 10)]] ۾ موجود ڪجهه يا سڀني [[عددي انگ|انگن]] جي [[پرموٽيشن]] (Permutation) سا...</comment>
      <origin>387514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2964" sha1="tg26j366ihh9z67uuwvzp80ppgv7301" xml:space="preserve">{{Short description|وندرائتي عدد نظريي ۾ قدرتي عدد جو هڪ قسم}}

[[وندرائتي رياضي]] جي [[عدد نظريو|عددي نظريي]] ۾ '''پرائمويل عدد''' (Primeval number) اهڙو [[قدرتي عدد]] ''n'' هوندو آهي، جنهن جي [[اعشاري سرشتو|اعشاري بنياد (بنياد 10)]] ۾ موجود ڪجهه يا سڀني [[عددي انگ|انگن]] جي [[پرموٽيشن]] (Permutation) سان حاصل ٿيندڙ [[اول عددن]] جو تعداد، ان کان ننڍي هر قدرتي عدد مان حاصل ٿيندڙ اول عددن جي وڌ ۾ وڌ تعداد کان وڌيڪ هجي.

پرائمويل عددن جو تصور پهريون ڀيرو [[مائڪ ڪيٿ]] بيان ڪيو.
پرائمويل عددن جا ابتدائي مثال هي آهن:

: [[1]]، [[2]]، [[13 (عدد)|13]]، [[37 (عدد)|37]]، [[107 (عدد)|107]]، [[113 (عدد)|113]]، [[137 (عدد)|137]]، 1013، 1037، 1079، 1237، 1367، 1379، 10079، 10123، 10136، 10139، 10237، 10279، 10367، 10379، 12379، 13679، ... {{OEIS|id=A072857}}

انهن پرائمويل عددن مان حاصل ٿيندڙ اول عددن جو تعداد هي آهي:

: 0، 1، 3، 4، 5، 7، 11، 14، 19، 21، 26، 29، 31، 33، 35، 41، 53، 55، 60، 64، 89، 96، 106، ... {{OEIS|id=A076497}}

''n'' انگن وارن پرائمويل عددن مان حاصل ٿي سگهندڙ اول عددن جو سڀ کان وڏو تعداد هي آهي:

: 1، 4، 11، 31، 106، 402، 1953، 10542، 64905، 362451، 2970505، ... {{OEIS|id=A076730}}

اهو تعداد حاصل ڪندڙ سڀ کان ننڍو ''n''-انگي عدد هي آهي:

: 2، 37، 137، 1379، 13679، 123479، 1234679، 12345679، 102345679، 1123456789، 10123456789، ... {{OEIS|id=A134596}}

پرائمويل عدد لازمي طور اول عدد نه هوندا آهن؛ اهي [[مرڪب عدد]] پڻ ٿي سگهن ٿا.

پهريون اهڙو مثال:

: 1037 = 17 × 61

'''پرائمويل اول عدد''' (Primeval prime) اهو پرائمويل عدد آهي جيڪو پاڻ به اول عدد هجي:

: 2، 13، 37، 107، 113، 137، 1013، 1237، 1367، 10079، 10139، 12379، 13679، 100279، 100379، 123479، 1001237، 1002347، 1003679، 1012379، ... {{OEIS|id=A119535}}

هيٺين جدول ۾ پهريان ست پرائمويل عدد، انهن مان حاصل ٿيندڙ اول عدد ۽ انهن جو تعداد ڏيکاريل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | پرائمويل عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | حاصل ٿيندڙ اول عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | اول عددن جو تعداد
|-
| 1
|
| 0
|-
| 2
| 2
| 1
|-
| 13
| 3، 13، 31
| 3
|-
| 37
| 3، 7، 37، 73
| 4
|-
| 107
| 7، 17، 71، 107، 701
| 5
|-
| 113
| 3، 11، 13، 31، 113، 131، 311
| 7
|-
| 137
| 3، 7، 13، 17، 31، 37، 71، 73، 137، 173، 317
| 11
|}</text>
      <sha1>tg26j366ihh9z67uuwvzp80ppgv7301</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387515</id>
      <parentid>387514</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="6dpmqdxktc60qumm3yqkfqofk1577rb" xml:space="preserve">{{Short description|وندرائتي عدد نظريي ۾ قدرتي عدد جو هڪ قسم}}

[[وندرائتي رياضي]] جي [[عدد نظريو|عددي نظريي]] ۾ '''پرائمويل عدد''' (Primeval number) اهڙو [[قدرتي عدد]] ''n'' هوندو آهي، جنهن جي [[اعشاري سرشتو|اعشاري بنياد (بنياد 10)]] ۾ موجود ڪجهه يا سڀني [[عددي انگ|انگن]] جي [[پرموٽيشن]] (Permutation) سان حاصل ٿيندڙ [[اول عددن]] جو تعداد، ان کان ننڍي هر قدرتي عدد مان حاصل ٿيندڙ اول عددن جي وڌ ۾ وڌ تعداد کان وڌيڪ هجي.

پرائمويل عددن جو تصور پهريون ڀيرو [[مائڪ ڪيٿ]] بيان ڪيو.
پرائمويل عددن جا ابتدائي مثال هي آهن:

: [[1]]، [[2]]، [[13 (عدد)|13]]، [[37 (عدد)|37]]، [[107 (عدد)|107]]، [[113 (عدد)|113]]، [[137 (عدد)|137]]، 1013، 1037، 1079، 1237، 1367، 1379، 10079، 10123، 10136، 10139، 10237، 10279، 10367، 10379، 12379، 13679، ... {{OEIS|id=A072857}}

انهن پرائمويل عددن مان حاصل ٿيندڙ اول عددن جو تعداد هي آهي:

: 0، 1، 3، 4، 5، 7، 11، 14، 19، 21، 26، 29، 31، 33، 35، 41، 53، 55، 60، 64، 89، 96، 106، ... {{OEIS|id=A076497}}

''n'' انگن وارن پرائمويل عددن مان حاصل ٿي سگهندڙ اول عددن جو سڀ کان وڏو تعداد هي آهي:

: 1، 4، 11، 31، 106، 402، 1953، 10542، 64905، 362451، 2970505، ... {{OEIS|id=A076730}}

اهو تعداد حاصل ڪندڙ سڀ کان ننڍو ''n''-انگي عدد هي آهي:

: 2، 37، 137، 1379، 13679، 123479، 1234679، 12345679، 102345679، 1123456789، 10123456789، ... {{OEIS|id=A134596}}

پرائمويل عدد لازمي طور اول عدد نه هوندا آهن؛ اهي [[مرڪب عدد]] پڻ ٿي سگهن ٿا.

پهريون اهڙو مثال:

: 1037 = 17 × 61

'''پرائمويل اول عدد''' (Primeval prime) اهو پرائمويل عدد آهي جيڪو پاڻ به اول عدد هجي:

: 2، 13، 37، 107، 113، 137، 1013، 1237، 1367، 10079، 10139، 12379، 13679، 100279، 100379، 123479، 1001237، 1002347، 1003679، 1012379، ... {{OEIS|id=A119535}}

هيٺين جدول ۾ پهريان ست پرائمويل عدد، انهن مان حاصل ٿيندڙ اول عدد ۽ انهن جو تعداد ڏيکاريل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | پرائمويل عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | حاصل ٿيندڙ اول عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | اول عددن جو تعداد
|-
| 1
|
| 0
|-
| 2
| 2
| 1
|-
| 13
| 3، 13، 31
| 3
|-
| 37
| 3، 7، 37، 73
| 4
|-
| 107
| 7، 17، 71، 107، 701
| 5
|-
| 113
| 3، 11، 13، 31، 113، 131، 311
| 7
|-
| 137
| 3، 7، 13، 17، 31، 37، 71، 73، 137، 173، 317
| 11
|}

== بنياد 12 ==

[[ٻارهين بنياد]] (بنياد 12) ۾ پرائمويل عدد هي آهن (جتي 10 ۽ 11 لاءِ اُلٽيل 2 ۽ 3 جون علامتون استعمال ٿين ٿيون):

: 1، 2، 13، 15، 57، 115، 117، 125، 135، 157، 1017، 1057، 1157، 1257، 125Ɛ، 157Ɛ، 167Ɛ، ...

انهن مان حاصل ٿيندڙ اول عددن جو تعداد (بنياد 10 ۾ لکيل) هي آهي:

: 0، 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 11، 12، 20، 23، 27، 29، 33، 35، ...

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | پرائمويل عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | حاصل ٿيندڙ اول عدد
! style=&quot;background:#DDEEFF;&quot; | اول عددن جو تعداد (بنياد 10 ۾)
|-
| 1
|
| 0
|-
| 2
| 2
| 1
|-
| 13
| 3، 31
| 2
|-
| 15
| 5، 15، 51
| 3
|-
| 57
| 5، 7، 57، 75
| 4
|-
| 115
| 5، 11، 15، 51، 511
| 5
|-
| 117
| 7، 11، 17، 117، 171، 711
| 6
|-
| 125
| 2، 5، 15، 25، 51، 125، 251
| 7
|-
| 135
| 3، 5، 15، 31، 35، 51، 315، 531
| 8
|-
| 157
| 5، 7، 15، 17، 51، 57، 75، 157، 175، 517، 751
| 11
|}

نوٽ ڪريو ته 13، 115 ۽ 135 مرڪب عدد آهن:

: 13 = 3 × 5
: 115 = 7 × 1Ɛ
: 135 = 5 × 31

== پڻ ڏسو ==

* [[پرميوٽيبل اول عدد]]
* [[ٽرنڪيٽيبل اول عدد]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* ڪرس ڪالڊويل، [https://primes.utm.edu/glossary/page.php?sort=Primeval The Prime Glossary: Primeval number]، [[پرائم پيجز]]
* [[مائڪ ڪيٿ]]، [http://www.cadaeic.net/primeval.htm ''Integers Containing Many Embedded Primes'']

{{Classes of natural numbers}}
{{Prime number classes}}

[[زمرو:بنياد تي دارومدار رکندڙ صحيح عددي سلسلا]]
[[زمرو:اول عدد]]</text>
      <sha1>6dpmqdxktc60qumm3yqkfqofk1577rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوزف ايف. باڪا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99269</id>
    <revision>
      <id>387517</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|آمريڪي جج (پيدائش 1936ع)}}  {{Infobox officeholder | name          = جوزف فرانسس باڪا | image         =  | image_size    =  | alt           =  | caption       =  | office        = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو چيف جسٽس | term_start    = 1994 | term_end      = 1996 | predecessor   = [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]] | successor     = [[جين اي. فرانچيني]] | office1       = نيو م...</comment>
      <origin>387517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6556" sha1="fceak6b3vmv3ivst67es9asifv4x8pa" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي جج (پيدائش 1936ع)}}

{{Infobox officeholder
| name          = جوزف فرانسس باڪا
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| office        = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو چيف جسٽس
| term_start    = 1994
| term_end      = 1996
| predecessor   = [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]]
| successor     = [[جين اي. فرانچيني]]
| office1       = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو جسٽس
| term_start1   = 1 جنوري 1989ع
| term_end1     = 31 جولاءِ 2002ع
| predecessor1  = [[ميري ڪوون والٽرز]]
| successor1    = [[پال جي. ڪينيڊي]]
| birth_name    = جوزف فرانسس باڪا
| birth_date    = {{birth date and age|1936|10|01}}
| birth_place   = [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]]، آمريڪا
| death_date    =
| death_place   =
| party         = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ]]
| education     = [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] (بي اي)&lt;br&gt;[[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] (جي ڊي)&lt;br&gt;[[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] (ايل ايل ايم)
| spouse        = ڊوروٿي لي بَرو
| children      = 3
}}

'''جوزف فرانسس باڪا''' (پيدائش: 1 آڪٽوبر 1936ع)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/whoswhoinamerica0000unse_f4p3/page/34/mode/2up|title=Who's Who in American Law, 1994-1995|year=1994|publisher=Marquis Who's Who|page=34}}&lt;/ref&gt; آمريڪي رياست نيو ميڪسيڪو جو وڪيل ۽ جج آهي، جنهن 1 جنوري 1989ع کان 31 جولاءِ 2002ع تائين [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون، جڏهن ته 1994ع کان 1996ع تائين چيف جسٽس پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sji.gov/people/joseph-f-baca/|title=State Justice Institute|website=www.sji.gov}}&lt;/ref&gt; هن رياستي ۽ قومي سطح تي عوامي خدمت جي مختلف شعبن ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] طرفان [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] لاءِ ممڪن نامزد اميدوار طور سفارش ڪيو ويو.

==شروعاتي زندگي، تعليم ۽ پيشو==

باڪا [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-joseph-baca/148898803/ Joseph Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (May 22, 1988), p. C3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;&gt;Charlotte Balcomb Lane, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-retiring-justice-hon/148900599/ Retiring justice honored]&quot;. ''Albuquerque Journal'' (July 19, 2002), p. D1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-party-honors-retirin/148922978/ D2].&lt;/ref&gt; هن البڪرڪي جي سينٽ ميري هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;&gt;Kenneth S. McDaniel, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-deming-headlight-state-supreme-court/148984169/ State Supreme Court]&quot;, ''The Deming Headlight'' (June 3, 1988), p. 15.&lt;/ref&gt;
نوجوانيءَ ۾ هن هڪ ريڊيو تقرير ٻڌڻ کان پوءِ وڪيل بڻجڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪا مرحوم سينيٽر [[ڊينس شاويز]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;&gt;Judy Giannettino, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-hispanic-justice-hon/149037961/ Hispanic Justice Honored]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (February 15, 1998), p. B1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-nm-justice-gets-na/149038080/ B5].&lt;/ref&gt;

هن 1960ع ۾ [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] مان بيچلر ڊگري حاصل ڪئي، ان کان پوءِ 1964ع ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] مان جي.ڊي. جي ڊگري ورتي.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-faces-and-place/149016019/ Faces and Places]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 19, 1994), p. B4.&lt;/ref&gt;
1964ع کان 1965ع تائين نيو ميڪسيڪو هاءِ وي کاتي ۾ قانوني ڪلارڪ طور ڪم ڪيائين ۽ 1965ع کان 1966ع تائين سانتا في ۾ اسسٽنٽ ضلعي اٽارني رهيو. ان کان پوءِ 1972ع تائين البڪرڪي ۾ خانگي وڪالت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1992ع ۾ هن [[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] مان ايل.ايل.ايم. جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;&gt;Gussie Fauntleroy, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-employee-of-the/149014878/ Employee of the quarter saved state agency $400,000]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 29, 1999), p. E-8.&lt;/ref&gt;

==عدالتي خدمتون==

1972ع ۾ گورنر [[بروس ڪنگ]] باڪا کي نيو ميڪسيڪو جي سيڪنڊ جوڊيشل ضلعي عدالت ۾ جج مقرر ڪيو. بعد ۾ هو 1972ع، 1978ع ۽ 1984ع ۾ مڪمل ڇهن سالن وارن مدتن لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت ۾ هن ڪيترائي اهم عهدا سنڀاليا، جن ۾ ٻارن جي عدالت جو انتظامي جج، پريزائيڊنگ جج ۽ برناليلو ڪائونٽي جي گرينڊ جيوري جو انتظامي جج شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt; پنهنجي آخري مدت دوران هو چيف ضلعي جج رهيو.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت جي جج طور هو ڏوهارين خلاف سخت فيصلا ڏيڻ سبب مشهور هو، جنهن ڪري کيس ''&quot;ميڪسمم جو&quot;'' جو لقب ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڊگهيون سزائون ٻڌائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1988ع ۾ باڪا رياستي سپريم ڪورٽ جي سيٽ لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي نامزدگي حاصل ڪئي ۽ نومبر 1988ع جي چونڊن ۾ ريپبلڪن اميدوار ڪين ميڪڊينيل کي وڏي فرق سان شڪست ڏئي اٺن سالن لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Leah Beth Ward, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-baca-keeps-high-cour/148984462/ Baca Keeps High Court Exclusively Democratic]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (November 9, 1988), p. 2.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>fceak6b3vmv3ivst67es9asifv4x8pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387518</id>
      <parentid>387517</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="r1z66micycrc30iy9nlzx5q142502hl" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي جج (پيدائش 1936ع)}}

{{Infobox officeholder
| name          = جوزف فرانسس باڪا
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| office        = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو چيف جسٽس
| term_start    = 1994
| term_end      = 1996
| predecessor   = [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]]
| successor     = [[جين اي. فرانچيني]]
| office1       = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو جسٽس
| term_start1   = 1 جنوري 1989ع
| term_end1     = 31 جولاءِ 2002ع
| predecessor1  = [[ميري ڪوون والٽرز]]
| successor1    = [[پال جي. ڪينيڊي]]
| birth_name    = جوزف فرانسس باڪا
| birth_date    = {{birth date and age|1936|10|01}}
| birth_place   = [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]]، آمريڪا
| death_date    =
| death_place   =
| party         = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ]]
| education     = [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] (بي اي)&lt;br&gt;[[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] (جي ڊي)&lt;br&gt;[[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] (ايل ايل ايم)
| spouse        = ڊوروٿي لي بَرو
| children      = 3
}}

'''جوزف فرانسس باڪا''' (پيدائش: 1 آڪٽوبر 1936ع)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/whoswhoinamerica0000unse_f4p3/page/34/mode/2up|title=Who's Who in American Law, 1994-1995|year=1994|publisher=Marquis Who's Who|page=34}}&lt;/ref&gt; آمريڪي رياست نيو ميڪسيڪو جو وڪيل ۽ جج آهي، جنهن 1 جنوري 1989ع کان 31 جولاءِ 2002ع تائين [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون، جڏهن ته 1994ع کان 1996ع تائين چيف جسٽس پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sji.gov/people/joseph-f-baca/|title=State Justice Institute|website=www.sji.gov}}&lt;/ref&gt; هن رياستي ۽ قومي سطح تي عوامي خدمت جي مختلف شعبن ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] طرفان [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] لاءِ ممڪن نامزد اميدوار طور سفارش ڪيو ويو.

==شروعاتي زندگي، تعليم ۽ پيشو==

باڪا [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-joseph-baca/148898803/ Joseph Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (May 22, 1988), p. C3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;&gt;Charlotte Balcomb Lane, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-retiring-justice-hon/148900599/ Retiring justice honored]&quot;. ''Albuquerque Journal'' (July 19, 2002), p. D1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-party-honors-retirin/148922978/ D2].&lt;/ref&gt; هن البڪرڪي جي سينٽ ميري هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;&gt;Kenneth S. McDaniel, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-deming-headlight-state-supreme-court/148984169/ State Supreme Court]&quot;, ''The Deming Headlight'' (June 3, 1988), p. 15.&lt;/ref&gt;
نوجوانيءَ ۾ هن هڪ ريڊيو تقرير ٻڌڻ کان پوءِ وڪيل بڻجڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪا مرحوم سينيٽر [[ڊينس شاويز]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;&gt;Judy Giannettino, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-hispanic-justice-hon/149037961/ Hispanic Justice Honored]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (February 15, 1998), p. B1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-nm-justice-gets-na/149038080/ B5].&lt;/ref&gt;

هن 1960ع ۾ [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] مان بيچلر ڊگري حاصل ڪئي، ان کان پوءِ 1964ع ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] مان جي.ڊي. جي ڊگري ورتي.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-faces-and-place/149016019/ Faces and Places]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 19, 1994), p. B4.&lt;/ref&gt;
1964ع کان 1965ع تائين نيو ميڪسيڪو هاءِ وي کاتي ۾ قانوني ڪلارڪ طور ڪم ڪيائين ۽ 1965ع کان 1966ع تائين سانتا في ۾ اسسٽنٽ ضلعي اٽارني رهيو. ان کان پوءِ 1972ع تائين البڪرڪي ۾ خانگي وڪالت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1992ع ۾ هن [[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] مان ايل.ايل.ايم. جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;&gt;Gussie Fauntleroy, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-employee-of-the/149014878/ Employee of the quarter saved state agency $400,000]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 29, 1999), p. E-8.&lt;/ref&gt;

==عدالتي خدمتون==

1972ع ۾ گورنر [[بروس ڪنگ]] باڪا کي نيو ميڪسيڪو جي سيڪنڊ جوڊيشل ضلعي عدالت ۾ جج مقرر ڪيو. بعد ۾ هو 1972ع، 1978ع ۽ 1984ع ۾ مڪمل ڇهن سالن وارن مدتن لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت ۾ هن ڪيترائي اهم عهدا سنڀاليا، جن ۾ ٻارن جي عدالت جو انتظامي جج، پريزائيڊنگ جج ۽ برناليلو ڪائونٽي جي گرينڊ جيوري جو انتظامي جج شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt; پنهنجي آخري مدت دوران هو چيف ضلعي جج رهيو.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت جي جج طور هو ڏوهارين خلاف سخت فيصلا ڏيڻ سبب مشهور هو، جنهن ڪري کيس ''&quot;ميڪسمم جو&quot;'' جو لقب ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڊگهيون سزائون ٻڌائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1988ع ۾ باڪا رياستي سپريم ڪورٽ جي سيٽ لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي نامزدگي حاصل ڪئي ۽ نومبر 1988ع جي چونڊن ۾ ريپبلڪن اميدوار ڪين ميڪڊينيل کي وڏي فرق سان شڪست ڏئي اٺن سالن لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Leah Beth Ward, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-baca-keeps-high-cour/148984462/ Baca Keeps High Court Exclusively Democratic]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (November 9, 1988), p. 2.&lt;/ref&gt;

==سپريم ڪورٽ ۽ قومي خدمتون==

1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] باڪا کي [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جي اُن خالي سيٽ لاءِ ممڪن اميدوار طور سفارش ڪيو، جيڪا جسٽس [[هيري بليڪمن]] جي رٽائرمينٽ سبب خالي ٿي هئي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-no-word-from-white-h/149015565/ No Word From White House]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (April 16, 1994), p. D3.&lt;/ref&gt;
سينيٽر [[جيف بينگامن]] صدر [[بل ڪلنٽن]] کي خط لکي هن سفارش جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
جيتوڻيڪ ڪلنٽن سپريم ڪورٽ لاءِ [[اسٽيفن بريئر]] کي نامزد ڪيو، پر هن باڪا کي [[اسٽيٽ جسٽس انسٽيٽيوٽ]] جي يارنهن ڊائريڪٽرن مان هڪ طور نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-state-high-court-jud/149017476/ State High Court Judge Picked for Justice Institute]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (August 19, 1994), p. 3D.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-clinton-wants-s/149017130/ Clinton wants state's top judge]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 19, 1994), p. B5.&lt;/ref&gt;

عدالت ۾ خدمتن دوران باڪا ٻين عوامي خدمتن ۾ پڻ سرگرم رهيو. 1994ع ۾ کيس ''جي. وليم فلبرائيٽ ممتاز عوامي خدمت ايوارڊ'' سان نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;FP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
''هسپانڪ بزنس ميگزين'' کيس ٻه ڀيرا آمريڪا جي ''100 سڀ کان وڌيڪ اثرائتن هسپانوي شخصيتن'' ۾ شامل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
سيپٽمبر 1994ع ۾ اعلان ٿيو ته نيو ميڪسيڪو جو چيف جسٽس [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]] صحت جي سببن ڪري استعيفيٰ ڏيندو ۽ 1 آڪٽوبر 1994ع کان باڪا سندس جاءِ تي چيف جسٽس بڻجندو.&lt;ref&gt;&quot;[https://newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-chief-justice-to/149017675/ Chief justice to retire]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (September 20, 1994), p. A3.&lt;/ref&gt;
اپريل 1996ع ۾ باڪا عارضي طور چيف جسٽس جي عهدي تان هٽي ويو ته جيئن جسٽس [[اسٽينلي ايف. فراسٽ]] ڪينسر جي علاج لاءِ رٽائرمينٽ کان اڳ مختصر عرصي لاءِ اهو عهدو سنڀالي سگهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-justice-frost-t/149030191/ Justice Frost to serve through May]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 2, 1996), B3.&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ باڪا ٻيهر چيف جسٽس بڻيو ۽ 1 جنوري 1997ع تائين پنهنجو مدو مڪمل ڪيو، جنهن بعد [[جين اي. فرانچيني]] سندس جانشين بڻيو.&lt;ref&gt;Guillermo Contreras, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-justices-split-stal/149047841/ Justices' Split Stalls Proposal For Leave Policy]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (January 1, 1997), p. D3.&lt;/ref&gt;

نومبر 1996ع جي عام چونڊن ۾ کيس ٻيهر اٺن سالن لاءِ برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-gambling-foe-ea/149033061/ Gambling foe easily retains judicial seat]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (November 6, 1996), p. A6.&lt;/ref&gt;
1998ع ۾ کيس [[آمريڪن بار ايسوسيئيشن]] جي لا اسڪولن جي منظوري واري ڪاميٽي ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1999ع ۾ هو [[آمريڪن جوڊيڪيچر سوسائٽي]] جي قومي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
2 مئي 2002ع تي باڪا اعلان ڪيو ته هو 31 جولاءِ 2002ع کان سپريم ڪورٽ مان رٽائر ٿيندو، ان وقت تائين سندس عدالتي خدمتون ٽيهه سالن کان وڌيڪ ٿي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-two-state-high-c/149034834/ Two state high court justices announce plans to retire soon]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (May 3, 2002), p. A7.&lt;/ref&gt;

[[پال جي. ڪينيڊي]] کي عبوري طور سندس سيٽ تي مقرر ڪيو ويو جيستائين نئون جانشين چونڊيو وڃي.&lt;ref&gt;David Miles, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal/22367835/ Barber, Bosson Vie for Seat]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (October 27, 2002), p. B4.&lt;/ref&gt;
باڪا چيو ته هو ثالثي (ميڊيئيشن) ۽ مصالحتي فيصلي (آربيٽتيشن) جي شعبي ۾ ڪم جاري رکندو، جنهن لاءِ هن گذريل سال ڪيليفورنيا ۾ هڪ تربيتي پروگرام ۾ شرڪت ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;/&gt;</text>
      <sha1>r1z66micycrc30iy9nlzx5q142502hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387520</id>
      <parentid>387518</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13063" sha1="jb9s80a2w9abrqnb280ygnhgvb4oos0" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي جج (پيدائش 1936ع)}}

{{Infobox officeholder
| name          = جوزف فرانسس باڪا
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| office        = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو چيف جسٽس
| term_start    = 1994
| term_end      = 1996
| predecessor   = [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]]
| successor     = [[جين اي. فرانچيني]]
| office1       = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو جسٽس
| term_start1   = 1 جنوري 1989ع
| term_end1     = 31 جولاءِ 2002ع
| predecessor1  = [[ميري ڪوون والٽرز]]
| successor1    = [[پال جي. ڪينيڊي]]
| birth_name    = جوزف فرانسس باڪا
| birth_date    = {{birth date and age|1936|10|01}}
| birth_place   = [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]]، آمريڪا
| death_date    =
| death_place   =
| party         = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ]]
| education     = [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] (بي اي)&lt;br&gt;[[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] (جي ڊي)&lt;br&gt;[[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] (ايل ايل ايم)
| spouse        = ڊوروٿي لي بَرو
| children      = 3
}}

'''جوزف فرانسس باڪا''' (پيدائش: 1 آڪٽوبر 1936ع)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/whoswhoinamerica0000unse_f4p3/page/34/mode/2up|title=Who's Who in American Law, 1994-1995|year=1994|publisher=Marquis Who's Who|page=34}}&lt;/ref&gt; آمريڪي رياست نيو ميڪسيڪو جو وڪيل ۽ جج آهي، جنهن 1 جنوري 1989ع کان 31 جولاءِ 2002ع تائين [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون، جڏهن ته 1994ع کان 1996ع تائين چيف جسٽس پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sji.gov/people/joseph-f-baca/|title=State Justice Institute|website=www.sji.gov}}&lt;/ref&gt; هن رياستي ۽ قومي سطح تي عوامي خدمت جي مختلف شعبن ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] طرفان [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] لاءِ ممڪن نامزد اميدوار طور سفارش ڪيو ويو.

==شروعاتي زندگي، تعليم ۽ پيشو==

باڪا [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-joseph-baca/148898803/ Joseph Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (May 22, 1988), p. C3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;&gt;Charlotte Balcomb Lane, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-retiring-justice-hon/148900599/ Retiring justice honored]&quot;. ''Albuquerque Journal'' (July 19, 2002), p. D1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-party-honors-retirin/148922978/ D2].&lt;/ref&gt; هن البڪرڪي جي سينٽ ميري هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;&gt;Kenneth S. McDaniel, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-deming-headlight-state-supreme-court/148984169/ State Supreme Court]&quot;, ''The Deming Headlight'' (June 3, 1988), p. 15.&lt;/ref&gt;
نوجوانيءَ ۾ هن هڪ ريڊيو تقرير ٻڌڻ کان پوءِ وڪيل بڻجڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪا مرحوم سينيٽر [[ڊينس شاويز]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;&gt;Judy Giannettino, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-hispanic-justice-hon/149037961/ Hispanic Justice Honored]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (February 15, 1998), p. B1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-nm-justice-gets-na/149038080/ B5].&lt;/ref&gt;

هن 1960ع ۾ [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] مان بيچلر ڊگري حاصل ڪئي، ان کان پوءِ 1964ع ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] مان جي.ڊي. جي ڊگري ورتي.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-faces-and-place/149016019/ Faces and Places]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 19, 1994), p. B4.&lt;/ref&gt;
1964ع کان 1965ع تائين نيو ميڪسيڪو هاءِ وي کاتي ۾ قانوني ڪلارڪ طور ڪم ڪيائين ۽ 1965ع کان 1966ع تائين سانتا في ۾ اسسٽنٽ ضلعي اٽارني رهيو. ان کان پوءِ 1972ع تائين البڪرڪي ۾ خانگي وڪالت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1992ع ۾ هن [[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] مان ايل.ايل.ايم. جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;&gt;Gussie Fauntleroy, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-employee-of-the/149014878/ Employee of the quarter saved state agency $400,000]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 29, 1999), p. E-8.&lt;/ref&gt;

==عدالتي خدمتون==

1972ع ۾ گورنر [[بروس ڪنگ]] باڪا کي نيو ميڪسيڪو جي سيڪنڊ جوڊيشل ضلعي عدالت ۾ جج مقرر ڪيو. بعد ۾ هو 1972ع، 1978ع ۽ 1984ع ۾ مڪمل ڇهن سالن وارن مدتن لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت ۾ هن ڪيترائي اهم عهدا سنڀاليا، جن ۾ ٻارن جي عدالت جو انتظامي جج، پريزائيڊنگ جج ۽ برناليلو ڪائونٽي جي گرينڊ جيوري جو انتظامي جج شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt; پنهنجي آخري مدت دوران هو چيف ضلعي جج رهيو.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت جي جج طور هو ڏوهارين خلاف سخت فيصلا ڏيڻ سبب مشهور هو، جنهن ڪري کيس ''&quot;ميڪسمم جو&quot;'' جو لقب ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڊگهيون سزائون ٻڌائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1988ع ۾ باڪا رياستي سپريم ڪورٽ جي سيٽ لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي نامزدگي حاصل ڪئي ۽ نومبر 1988ع جي چونڊن ۾ ريپبلڪن اميدوار ڪين ميڪڊينيل کي وڏي فرق سان شڪست ڏئي اٺن سالن لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Leah Beth Ward, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-baca-keeps-high-cour/148984462/ Baca Keeps High Court Exclusively Democratic]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (November 9, 1988), p. 2.&lt;/ref&gt;

==سپريم ڪورٽ ۽ قومي خدمتون==

1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] باڪا کي [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جي اُن خالي سيٽ لاءِ ممڪن اميدوار طور سفارش ڪيو، جيڪا جسٽس [[هيري بليڪمن]] جي رٽائرمينٽ سبب خالي ٿي هئي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-no-word-from-white-h/149015565/ No Word From White House]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (April 16, 1994), p. D3.&lt;/ref&gt;
سينيٽر [[جيف بينگامن]] صدر [[بل ڪلنٽن]] کي خط لکي هن سفارش جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
جيتوڻيڪ ڪلنٽن سپريم ڪورٽ لاءِ [[اسٽيفن بريئر]] کي نامزد ڪيو، پر هن باڪا کي [[اسٽيٽ جسٽس انسٽيٽيوٽ]] جي يارنهن ڊائريڪٽرن مان هڪ طور نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-state-high-court-jud/149017476/ State High Court Judge Picked for Justice Institute]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (August 19, 1994), p. 3D.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-clinton-wants-s/149017130/ Clinton wants state's top judge]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 19, 1994), p. B5.&lt;/ref&gt;

عدالت ۾ خدمتن دوران باڪا ٻين عوامي خدمتن ۾ پڻ سرگرم رهيو. 1994ع ۾ کيس ''جي. وليم فلبرائيٽ ممتاز عوامي خدمت ايوارڊ'' سان نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;FP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
''هسپانڪ بزنس ميگزين'' کيس ٻه ڀيرا آمريڪا جي ''100 سڀ کان وڌيڪ اثرائتن هسپانوي شخصيتن'' ۾ شامل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
سيپٽمبر 1994ع ۾ اعلان ٿيو ته نيو ميڪسيڪو جو چيف جسٽس [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]] صحت جي سببن ڪري استعيفيٰ ڏيندو ۽ 1 آڪٽوبر 1994ع کان باڪا سندس جاءِ تي چيف جسٽس بڻجندو.&lt;ref&gt;&quot;[https://newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-chief-justice-to/149017675/ Chief justice to retire]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (September 20, 1994), p. A3.&lt;/ref&gt;
اپريل 1996ع ۾ باڪا عارضي طور چيف جسٽس جي عهدي تان هٽي ويو ته جيئن جسٽس [[اسٽينلي ايف. فراسٽ]] ڪينسر جي علاج لاءِ رٽائرمينٽ کان اڳ مختصر عرصي لاءِ اهو عهدو سنڀالي سگهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-justice-frost-t/149030191/ Justice Frost to serve through May]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 2, 1996), B3.&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ باڪا ٻيهر چيف جسٽس بڻيو ۽ 1 جنوري 1997ع تائين پنهنجو مدو مڪمل ڪيو، جنهن بعد [[جين اي. فرانچيني]] سندس جانشين بڻيو.&lt;ref&gt;Guillermo Contreras, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-justices-split-stal/149047841/ Justices' Split Stalls Proposal For Leave Policy]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (January 1, 1997), p. D3.&lt;/ref&gt;

نومبر 1996ع جي عام چونڊن ۾ کيس ٻيهر اٺن سالن لاءِ برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-gambling-foe-ea/149033061/ Gambling foe easily retains judicial seat]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (November 6, 1996), p. A6.&lt;/ref&gt;
1998ع ۾ کيس [[آمريڪن بار ايسوسيئيشن]] جي لا اسڪولن جي منظوري واري ڪاميٽي ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1999ع ۾ هو [[آمريڪن جوڊيڪيچر سوسائٽي]] جي قومي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
2 مئي 2002ع تي باڪا اعلان ڪيو ته هو 31 جولاءِ 2002ع کان سپريم ڪورٽ مان رٽائر ٿيندو، ان وقت تائين سندس عدالتي خدمتون ٽيهه سالن کان وڌيڪ ٿي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-two-state-high-c/149034834/ Two state high court justices announce plans to retire soon]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (May 3, 2002), p. A7.&lt;/ref&gt;

[[پال جي. ڪينيڊي]] کي عبوري طور سندس سيٽ تي مقرر ڪيو ويو جيستائين نئون جانشين چونڊيو وڃي.&lt;ref&gt;David Miles, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal/22367835/ Barber, Bosson Vie for Seat]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (October 27, 2002), p. B4.&lt;/ref&gt;
باڪا چيو ته هو ثالثي (ميڊيئيشن) ۽ مصالحتي فيصلي (آربيٽتيشن) جي شعبي ۾ ڪم جاري رکندو، جنهن لاءِ هن گذريل سال ڪيليفورنيا ۾ هڪ تربيتي پروگرام ۾ شرڪت ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;/&gt;

==ذاتي زندگي==

28 جون 1969ع تي باڪا ڊوروٿي لي بَرو سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي ڌيئرون ۽ پنج پوٽا/پوٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ward&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Anniversary&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-anniversaries-baca/149035460/ Anniversaries: Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (June 19, 2019), p. B6.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ هن جوڙي پنهنجي شادي جي پنجاهين سالگرهه ملهائي.&lt;ref name=&quot;Anniversary&quot;/&gt;

==حوالا==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://nmshof.org/about-us/the-board/joseph-baca/ جوزف ايف. باڪا ـ نيو ميڪسيڪو اسپورٽس هال آف فيم]

{{s-start}}
{{s-off}}
{{succession box
|title=[[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جو جسٽس]]
|before=[[ميري ڪوون والٽرز]]
|after=[[پال جي. ڪينيڊي]]
|years=1989–2002}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Baca, Joseph F.}}

[[Category:1936 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو جي البڪرڪي جا وڪيل]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[Category:جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول جا سابق شاگرد]]
[[Category:ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا جا سابق شاگرد]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جا جج]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو جا ڊيموڪريٽ]]</text>
      <sha1>jb9s80a2w9abrqnb280ygnhgvb4oos0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387535</id>
      <parentid>387520</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1936ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13107" sha1="lf66kt2cuplcgs5uqnqsegj0drgmwwh" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي جج (پيدائش 1936ع)}}

{{Infobox officeholder
| name          = جوزف فرانسس باڪا
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| office        = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو چيف جسٽس
| term_start    = 1994
| term_end      = 1996
| predecessor   = [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]]
| successor     = [[جين اي. فرانچيني]]
| office1       = [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جو جسٽس
| term_start1   = 1 جنوري 1989ع
| term_end1     = 31 جولاءِ 2002ع
| predecessor1  = [[ميري ڪوون والٽرز]]
| successor1    = [[پال جي. ڪينيڊي]]
| birth_name    = جوزف فرانسس باڪا
| birth_date    = {{birth date and age|1936|10|01}}
| birth_place   = [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]]، آمريڪا
| death_date    =
| death_place   =
| party         = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ]]
| education     = [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] (بي اي)&lt;br&gt;[[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] (جي ڊي)&lt;br&gt;[[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] (ايل ايل ايم)
| spouse        = ڊوروٿي لي بَرو
| children      = 3
}}

'''جوزف فرانسس باڪا''' (پيدائش: 1 آڪٽوبر 1936ع)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/whoswhoinamerica0000unse_f4p3/page/34/mode/2up|title=Who's Who in American Law, 1994-1995|year=1994|publisher=Marquis Who's Who|page=34}}&lt;/ref&gt; آمريڪي رياست نيو ميڪسيڪو جو وڪيل ۽ جج آهي، جنهن 1 جنوري 1989ع کان 31 جولاءِ 2002ع تائين [[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ]] جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون، جڏهن ته 1994ع کان 1996ع تائين چيف جسٽس پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sji.gov/people/joseph-f-baca/|title=State Justice Institute|website=www.sji.gov}}&lt;/ref&gt; هن رياستي ۽ قومي سطح تي عوامي خدمت جي مختلف شعبن ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] طرفان [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] لاءِ ممڪن نامزد اميدوار طور سفارش ڪيو ويو.

==شروعاتي زندگي، تعليم ۽ پيشو==

باڪا [[البڪرڪي، نيو ميڪسيڪو]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-joseph-baca/148898803/ Joseph Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (May 22, 1988), p. C3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;&gt;Charlotte Balcomb Lane, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-retiring-justice-hon/148900599/ Retiring justice honored]&quot;. ''Albuquerque Journal'' (July 19, 2002), p. D1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-party-honors-retirin/148922978/ D2].&lt;/ref&gt; هن البڪرڪي جي سينٽ ميري هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;&gt;Kenneth S. McDaniel, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-deming-headlight-state-supreme-court/148984169/ State Supreme Court]&quot;, ''The Deming Headlight'' (June 3, 1988), p. 15.&lt;/ref&gt;
نوجوانيءَ ۾ هن هڪ ريڊيو تقرير ٻڌڻ کان پوءِ وڪيل بڻجڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪا مرحوم سينيٽر [[ڊينس شاويز]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;&gt;Judy Giannettino, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-hispanic-justice-hon/149037961/ Hispanic Justice Honored]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (February 15, 1998), p. B1, [https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-nm-justice-gets-na/149038080/ B5].&lt;/ref&gt;

هن 1960ع ۾ [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]] مان بيچلر ڊگري حاصل ڪئي، ان کان پوءِ 1964ع ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول]] مان جي.ڊي. جي ڊگري ورتي.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-faces-and-place/149016019/ Faces and Places]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 19, 1994), p. B4.&lt;/ref&gt;
1964ع کان 1965ع تائين نيو ميڪسيڪو هاءِ وي کاتي ۾ قانوني ڪلارڪ طور ڪم ڪيائين ۽ 1965ع کان 1966ع تائين سانتا في ۾ اسسٽنٽ ضلعي اٽارني رهيو. ان کان پوءِ 1972ع تائين البڪرڪي ۾ خانگي وڪالت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1992ع ۾ هن [[ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا]] مان ايل.ايل.ايم. جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;&gt;Gussie Fauntleroy, &quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-employee-of-the/149014878/ Employee of the quarter saved state agency $400,000]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 29, 1999), p. E-8.&lt;/ref&gt;

==عدالتي خدمتون==

1972ع ۾ گورنر [[بروس ڪنگ]] باڪا کي نيو ميڪسيڪو جي سيڪنڊ جوڊيشل ضلعي عدالت ۾ جج مقرر ڪيو. بعد ۾ هو 1972ع، 1978ع ۽ 1984ع ۾ مڪمل ڇهن سالن وارن مدتن لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Baca 88&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت ۾ هن ڪيترائي اهم عهدا سنڀاليا، جن ۾ ٻارن جي عدالت جو انتظامي جج، پريزائيڊنگ جج ۽ برناليلو ڪائونٽي جي گرينڊ جيوري جو انتظامي جج شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt; پنهنجي آخري مدت دوران هو چيف ضلعي جج رهيو.&lt;ref name=&quot;Honored&quot;/&gt;
ضلعي عدالت جي جج طور هو ڏوهارين خلاف سخت فيصلا ڏيڻ سبب مشهور هو، جنهن ڪري کيس ''&quot;ميڪسمم جو&quot;'' جو لقب ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڊگهيون سزائون ٻڌائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1988ع ۾ باڪا رياستي سپريم ڪورٽ جي سيٽ لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي نامزدگي حاصل ڪئي ۽ نومبر 1988ع جي چونڊن ۾ ريپبلڪن اميدوار ڪين ميڪڊينيل کي وڏي فرق سان شڪست ڏئي اٺن سالن لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Leah Beth Ward, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-baca-keeps-high-cour/148984462/ Baca Keeps High Court Exclusively Democratic]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (November 9, 1988), p. 2.&lt;/ref&gt;

==سپريم ڪورٽ ۽ قومي خدمتون==

1994ع ۾ [[هسپانوي قومي بار ايسوسيئيشن]] باڪا کي [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جي اُن خالي سيٽ لاءِ ممڪن اميدوار طور سفارش ڪيو، جيڪا جسٽس [[هيري بليڪمن]] جي رٽائرمينٽ سبب خالي ٿي هئي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-no-word-from-white-h/149015565/ No Word From White House]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (April 16, 1994), p. D3.&lt;/ref&gt;
سينيٽر [[جيف بينگامن]] صدر [[بل ڪلنٽن]] کي خط لکي هن سفارش جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
جيتوڻيڪ ڪلنٽن سپريم ڪورٽ لاءِ [[اسٽيفن بريئر]] کي نامزد ڪيو، پر هن باڪا کي [[اسٽيٽ جسٽس انسٽيٽيوٽ]] جي يارنهن ڊائريڪٽرن مان هڪ طور نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-state-high-court-jud/149017476/ State High Court Judge Picked for Justice Institute]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (August 19, 1994), p. 3D.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-clinton-wants-s/149017130/ Clinton wants state's top judge]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (August 19, 1994), p. B5.&lt;/ref&gt;

عدالت ۾ خدمتن دوران باڪا ٻين عوامي خدمتن ۾ پڻ سرگرم رهيو. 1994ع ۾ کيس ''جي. وليم فلبرائيٽ ممتاز عوامي خدمت ايوارڊ'' سان نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;FP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
''هسپانڪ بزنس ميگزين'' کيس ٻه ڀيرا آمريڪا جي ''100 سڀ کان وڌيڪ اثرائتن هسپانوي شخصيتن'' ۾ شامل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
سيپٽمبر 1994ع ۾ اعلان ٿيو ته نيو ميڪسيڪو جو چيف جسٽس [[سيٿ ڊي. مونٽگمري]] صحت جي سببن ڪري استعيفيٰ ڏيندو ۽ 1 آڪٽوبر 1994ع کان باڪا سندس جاءِ تي چيف جسٽس بڻجندو.&lt;ref&gt;&quot;[https://newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-chief-justice-to/149017675/ Chief justice to retire]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (September 20, 1994), p. A3.&lt;/ref&gt;
اپريل 1996ع ۾ باڪا عارضي طور چيف جسٽس جي عهدي تان هٽي ويو ته جيئن جسٽس [[اسٽينلي ايف. فراسٽ]] ڪينسر جي علاج لاءِ رٽائرمينٽ کان اڳ مختصر عرصي لاءِ اهو عهدو سنڀالي سگهي.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-justice-frost-t/149030191/ Justice Frost to serve through May]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (April 2, 1996), B3.&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ باڪا ٻيهر چيف جسٽس بڻيو ۽ 1 جنوري 1997ع تائين پنهنجو مدو مڪمل ڪيو، جنهن بعد [[جين اي. فرانچيني]] سندس جانشين بڻيو.&lt;ref&gt;Guillermo Contreras, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-justices-split-stal/149047841/ Justices' Split Stalls Proposal For Leave Policy]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (January 1, 1997), p. D3.&lt;/ref&gt;

نومبر 1996ع جي عام چونڊن ۾ کيس ٻيهر اٺن سالن لاءِ برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-santa-fe-new-mexican-gambling-foe-ea/149033061/ Gambling foe easily retains judicial seat]&quot;, ''The Santa Fe New Mexican'' (November 6, 1996), p. A6.&lt;/ref&gt;
1998ع ۾ کيس [[آمريڪن بار ايسوسيئيشن]] جي لا اسڪولن جي منظوري واري ڪاميٽي ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Giannettino&quot;/&gt;
1999ع ۾ هو [[آمريڪن جوڊيڪيچر سوسائٽي]] جي قومي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;SFNM 1999&quot;/&gt;
2 مئي 2002ع تي باڪا اعلان ڪيو ته هو 31 جولاءِ 2002ع کان سپريم ڪورٽ مان رٽائر ٿيندو، ان وقت تائين سندس عدالتي خدمتون ٽيهه سالن کان وڌيڪ ٿي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/the-albuquerque-tribune-two-state-high-c/149034834/ Two state high court justices announce plans to retire soon]&quot;, ''The Albuquerque Tribune'' (May 3, 2002), p. A7.&lt;/ref&gt;

[[پال جي. ڪينيڊي]] کي عبوري طور سندس سيٽ تي مقرر ڪيو ويو جيستائين نئون جانشين چونڊيو وڃي.&lt;ref&gt;David Miles, &quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal/22367835/ Barber, Bosson Vie for Seat]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (October 27, 2002), p. B4.&lt;/ref&gt;
باڪا چيو ته هو ثالثي (ميڊيئيشن) ۽ مصالحتي فيصلي (آربيٽتيشن) جي شعبي ۾ ڪم جاري رکندو، جنهن لاءِ هن گذريل سال ڪيليفورنيا ۾ هڪ تربيتي پروگرام ۾ شرڪت ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Retirement&quot;/&gt;

==ذاتي زندگي==

28 جون 1969ع تي باڪا ڊوروٿي لي بَرو سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي ڌيئرون ۽ پنج پوٽا/پوٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;Deming&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ward&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Anniversary&quot;&gt;&quot;[https://www.newspapers.com/article/albuquerque-journal-anniversaries-baca/149035460/ Anniversaries: Baca]&quot;, ''Albuquerque Journal'' (June 19, 2019), p. B6.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ هن جوڙي پنهنجي شادي جي پنجاهين سالگرهه ملهائي.&lt;ref name=&quot;Anniversary&quot;/&gt;

==حوالا==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://nmshof.org/about-us/the-board/joseph-baca/ جوزف ايف. باڪا ـ نيو ميڪسيڪو اسپورٽس هال آف فيم]

{{s-start}}
{{s-off}}
{{succession box
|title=[[نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست|نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جو جسٽس]]
|before=[[ميري ڪوون والٽرز]]
|after=[[پال جي. ڪينيڊي]]
|years=1989–2002}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Baca, Joseph F.}}

[[Category:1936 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو جي البڪرڪي جا وڪيل]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[Category:جارج واشنگٽن يونيورسٽي لا اسڪول جا سابق شاگرد]]
[[Category:ورجينيا يونيورسٽي اسڪول آف لا جا سابق شاگرد]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو سپريم ڪورٽ جا جج]]
[[Category:نيو ميڪسيڪو جا ڊيموڪريٽ]]
[[زمرو:1936ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>lf66kt2cuplcgs5uqnqsegj0drgmwwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوچين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99270</id>
    <revision>
      <id>387521</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{For|چيڪ ريپبلڪ جي شهر لاءِ|Choceň}} {{Infobox settlement | name = خوچين | settlement_type = ڳوٺ | image_flag = | image_shield = | image_map = | image_skyline = Stary Mlyn - Chocen.jpg | image_caption = خوچين ۾ پراڻو چڪي گهر | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[پولينڊ جا وائيووڊشپ|وائيووڊشپ]] | subdivision_name1 = ڪويئويئن-پوميرينين وائ...</comment>
      <origin>387521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="r5pkkqok29fz55zxy7qf4k4i3owdlrw" xml:space="preserve">{{For|چيڪ ريپبلڪ جي شهر لاءِ|Choceň}}
{{Infobox settlement
| name = خوچين
| settlement_type = ڳوٺ
| image_flag =
| image_shield =
| image_map =
| image_skyline = Stary Mlyn - Chocen.jpg
| image_caption = خوچين ۾ پراڻو چڪي گهر
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{POL}}
| subdivision_type1 = [[پولينڊ جا وائيووڊشپ|وائيووڊشپ]]
| subdivision_name1 = [[ڪويئويئن-پوميرينين وائيووڊشپ|ڪويئويئن-پوميرينين]]
| subdivision_type2 = [[پوويات|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[ولوچلاويڪ ضلعو|ولوچلاويڪ]]
| subdivision_type3 = [[گمينا]]
| subdivision_name3 = [[گمينا خوچين|خوچين]]
| pushpin_map = Poland
| coordinates = {{coord|52|29|5|N|19|1|3|E|region:PL|display=title,inline}}
| population_total = 980
| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = 87-860
| area_code = +48 54
| registration_plate = CWL
| blank1_name_sec2 = [[وائيووڊشپ روڊ]]َ
| blank1_info_sec2 = [[File:DW269-PL.svg|32px]]
| website = http://www.chocen.pl/
}}

'''خوچين''' [Choceń] {{IPAc-pl|'|h|o|c|e|ń}} اتر-مرڪزي [[پولينڊ]] جي [[ڪويئويئن-پوميرينين وائيووڊشپ]]، [[ولوچلاويڪ ضلعو]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي.{{TERYT}} هي [[گمينا خوچين]] نالي [[گمينا]]، يعني انتظامي ضلعي، جو مرڪز آهي.

== آمدرفت ==

وائيووڊشپ روڊ 269 خوچين جي ڏکڻ طرفان گذري ٿو.

سڀ کان ويجهي ريلوي اسٽيشن چيرنيويتسه آهي.

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Gmina Choceń}}
{{Authority control}}

[[Category:ولوچلاويڪ ضلعي جا ڳوٺ]]

{{Włocławek-geo-stub}}</text>
      <sha1>r5pkkqok29fz55zxy7qf4k4i3owdlrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387522</id>
      <parentid>387521</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="542u4so8sl5gcdi4luwgmwyjaa1e6et" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name = خوچين
| settlement_type = ڳوٺ
| image_flag =
| image_shield =
| image_map =
| image_skyline = Stary Mlyn - Chocen.jpg
| image_caption = خوچين ۾ پراڻو چڪي گهر
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{POL}}
| subdivision_type1 = [[پولينڊ جا وائيووڊشپ|وائيووڊشپ]]
| subdivision_name1 = [[ڪويئويئن-پوميرينين وائيووڊشپ|ڪويئويئن-پوميرينين]]
| subdivision_type2 = [[پوويات|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[ولوچلاويڪ ضلعو|ولوچلاويڪ]]
| subdivision_type3 = [[گمينا]]
| subdivision_name3 = [[گمينا خوچين|خوچين]]
| pushpin_map = Poland
| coordinates = {{coord|52|29|5|N|19|1|3|E|region:PL|display=title,inline}}
| population_total = 980
| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = 87-860
| area_code = +48 54
| registration_plate = CWL
| blank1_name_sec2 = [[وائيووڊشپ روڊ]]َ
| blank1_info_sec2 = [[File:DW269-PL.svg|32px]]
| website = http://www.chocen.pl/
}}

'''خوچين''' [Choceń] {{IPAc-pl|'|h|o|c|e|ń}} اتر-مرڪزي [[پولينڊ]] جي [[ڪويئويئن-پوميرينين وائيووڊشپ]]، [[ولوچلاويڪ ضلعو]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي.{{TERYT}} هي [[گمينا خوچين]] نالي [[گمينا]]، يعني انتظامي ضلعي، جو مرڪز آهي.

== آمدرفت ==

وائيووڊشپ روڊ 269 خوچين جي ڏکڻ طرفان گذري ٿو.

سڀ کان ويجهي ريلوي اسٽيشن چيرنيويتسه آهي.

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Gmina Choceń}}
{{Authority control}}

[[Category:ولوچلاويڪ ضلعي جا ڳوٺ]]

{{Włocławek-geo-stub}}</text>
      <sha1>542u4so8sl5gcdi4luwgmwyjaa1e6et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انيني نوئي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99271</id>
    <revision>
      <id>387523</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox settlement  | official_name            = انيني نوئي  | native_name              =  | nickname                 =  | settlement_type          = شهر  | motto                    =  | image_skyline            = Church of St. Dumitru, Anenii Noi, Moldova.jpg  | imagesize                =  | image_caption            = سينٽ ڊوميترو جو گرجاگھر  | image_flag               = Flag of Anenii Noi.svg  | image_seal               = Stema Anenii...</comment>
      <origin>387523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5614" sha1="3p0wwee1b8z8le2smqgz2q5x34qbskj" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
 | official_name            = انيني نوئي
 | native_name              =
 | nickname                 =
 | settlement_type          = شهر
 | motto                    =
 | image_skyline            = Church of St. Dumitru, Anenii Noi, Moldova.jpg
 | imagesize                =
 | image_caption            = سينٽ ڊوميترو جو گرجاگھر
 | image_flag               = Flag of Anenii Noi.svg
 | image_seal               = Stema Anenii Noi.jpg
 | image_map                =
 | mapsize                  =
 | map_caption              =
 | pushpin_map              = Moldova Anenii Noi#Moldova
 | pushpin_label            = {{bg|#FFF|Anenii Noi}}
 | pushpin_mapsize          = 250
 | pushpin_map_caption      = [[انيني نوئي ضلعو]] اندر ڳوٺ جو مقام##[[مالدووا]] اندر ڳوٺ جو مقام
 | subdivision_type         = ملڪ
 | subdivision_name         = {{MDA}}
 | subdivision_type1        = ''[[مالدووا جون انتظامي ورهاستون#موجوده ورهاستون|رائيون]]'' (ضلعو)
 | subdivision_name1        = [[انيني نوئي ضلعو]]
 | subdivision_type2        =
 | subdivision_name2        =
 | leader_title             = ميئر
 | leader_name              = اليگزينڊر ماتزارين
 | established_title        =
 | established_date         =
 | area_total_km2           =
 | area_land_km2            =
 | area_water_km2           =
 | area_water_percent       =
 | population_as_of         = [[2014 مالدووا جي آدمشماري|2014ع]]
 | population_note          =
 | population_total         = 10872
 | population_density_km2   = auto
 | timezone                 = اوڀر يورپي وقت
 | utc_offset               = +2
 | timezone_DST             = اوڀر يورپي وقت
 | utc_offset_DST           = +3
 | coordinates              = {{coord|46|53|N|29|13|E|region:MD|display=inline,title}}
 | elevation_m              = 39
 | postal_code_type         = پوسٽ ڪوڊ
 | postal_code              = 6501
 | blank_name               = [[ڪوپن موسمي درجابندي|آبهوا]]
 | blank_info               = [[سامونڊي آبهوا|Cfb]]
 | website                  = {{URL|https://anenii-noi.com}}
 | footnotes                =
 | leader_party             = [[ايڪشن ۽ ساليڊيرٽي پارٽي|پي اي ايس]]
}}

'''انيني نوئي''' [Anenii Noi] ({{IPA|ro|aˈnenij ˈnoj}}) اوڀر-مرڪزي [[مالدووا]] جو هڪ شهر آهي ۽ [[انيني نوئي ضلعو]] جو مرڪز آهي. هي ملڪ جي گاديءَ واري شهر [[ڪشيناو]] کان ڏکڻ-اوڀر طرف {{convert|36|km|0|abbr=on}} جي مفاصلي تي واقع آهي۔

2004ع جي آدمشماري موجب، شهر جي انتظام هيٺ هڪ علائقو هو جنهن جي آبادي 11,463 هئي. هن علائقي ۾ خود شهر شامل هو، جنهن جي آبادي 8,358 هئي، ۽ پنج مضافاتي ڳوٺ شامل هئا: ''البينيتسا'' (370)، ''بيريوزڪي'' (647)، ''هيربوواتسول نو'' (484)، ''روسيني'' (1,090) ۽ ''سوڪوليني'' (514).
2014ع جي آدمشماري موجب 10,872 رهواسين مان 6,756 [[مالدووي]]، 1,894 [[يوڪريني]]، 1,427 [[روسي]]، 294 [[روماني ماڻهو|رومانوي]]، 81 [[گاگاوز ماڻهو|گاگاوز]]، 200 [[بيسارابيا بلغاري]] ۽ 33 [[روما ماڻهو|روما]] هئا.
1930ع جي آدمشماري وقت هتي ٻه آباديون هيون: ''انيني نوئي''، جنهن جي آبادي 661 هئي (558 [[بيسارابيا جرمن]]، 30 روسي، 19 رومانوي ۽ 4 پولش)، ۽ ''انيني ويچي''، جنهن جي آبادي 990 هئي (891 روسي، 74 رومانوي، 19 جرمن، 4 يهودي ۽ 2 بلغاري). اهي [[تيگينا ڪائونٽي]] جي ''پلاسا بلبوئاڪا'' ۾ واقع هيون.
انيني نوئي ۾ ٻه ريسٽورنٽ ۽ ڪجهه ڪارخانا موجود آهن. [[ڪشيناو]] کان هر اڌ ڪلاڪ بعد انيني نوئي لاءِ آمدرفت جي سهولت موجود آهي.

==بين الاقوامي لاڳاپا==

{{see also|مالدووا جي ڀائراڻن ۽ جڙيل شهرن جي فهرست}}

===جڙيل شهر===

انيني نوئي هيٺين شهرن سان ڀائراڻو تعلق رکي ٿو:

* {{flagicon|UKR}} [[ڪوروستن]]، يوڪرين
* {{flagicon|BLR}} [[بابروئسڪ]]، بيلاروس

==حوالا==
{{reflist|colwidth=30em}}

==تصويري گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Администрация Новых Анен - Донор.jpg|ضلعي ڪائونسل
File:Церковь в Новых Аненах - Донор.jpg|سينٽ ڊيميٽريئس گرجاگھر
File:MD.AN.AN - town hall (2) - nov 2012.JPG|ٽائون هال
File:MD.AN.AN - Ștefan cel mare monument (closer) - nov 2012.JPG|[[اسٽيفن اعظم]] جو يادگار
&lt;/gallery&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Anenii Noi}}
* [http://anenii-noi.com انيني نوئي جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [http://anenii-noi.md انيني نوئي ڪائونسل جي ويب سائيٽ]
* [http://anenii-noi.ucoz.com انيني نوئي جي غير سرڪاري ويب سائيٽ]

{{Anenii Noi District, Moldova}}
{{AdminCitiesMoldova}}
{{Authority control}}

[[Category:مالدووا جا شهر ۽ قصبا]]
[[Category:تيگينا ڪائونٽي (رومانيا)]]
[[Category:تسينوتول نسترو]]
[[Category:انيني نوئي ضلعو]]

{{AneniiNoi-geo-stub}}</text>
      <sha1>3p0wwee1b8z8le2smqgz2q5x34qbskj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وليم برڊ (ساليسيٽر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99272</id>
    <revision>
      <id>387524</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|برطانوي وڪيل ۽ قدامت پسند سياستدان}}  {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name             = سر وليم بروٽ مونٽفورٽ برڊ | honorific_suffix = | image            = Sir William Barrott Montfort Bird.jpg | caption          = سر وليم برڊ | office           = [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] &lt;br /&gt; براءِ چيچسٽر (ب...</comment>
      <origin>387524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="dqt1yjtjx5c2v48khv0jd904uxxie1x" xml:space="preserve">{{Short description|برطانوي وڪيل ۽ قدامت پسند سياستدان}}

{{Infobox officeholder
| honorific_prefix =
| name             = سر وليم بروٽ مونٽفورٽ برڊ
| honorific_suffix =
| image            = Sir William Barrott Montfort Bird.jpg
| caption          = سر وليم برڊ
| office           = [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] &lt;br /&gt; براءِ [[چيچسٽر (برطانوي پارلياماني تڪ)|چيچسٽر]]
| parliament3      =
| term_start3      = 23 اپريل 1921ع
| term_end3        = 16 نومبر 1923ع
| majority3        =
| predecessor3     = [[ايڊمنڊ فٽز ايلن-هاورڊ، پهريون وائسڪائونٽ فٽز ايلن آف ڊروينٿ|لارڊ ايڊمنڊ ٽالبوٽ]]
| successor3       = [[چارلس رڊڪن]]
| birth_date       = {{Birth date|1855|07|11|df=y}}
| birth_place      =
| death_date       = {{Death date and age|1950|11|13|1855|07|11|df=y}}
| death_place      =
| spouse           =
| party            = [[قدامت پسند پارٽي (برطانيه)|قدامت پسند]]
| relations        =
| children         =
| alma_mater       =
| occupation       =
| profession       = [[سياستدان]]
| signature        =
| website          =
| footnotes        =
}}

'''سر وليم بروٽ مونٽفورٽ برڊ''' (11 جولاءِ 1855ع – 13 نومبر 1950ع)&lt;ref name=&quot;rayment&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.leighrayment.com/commons/Ccommons4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024173617/http://www.leighrayment.com/commons/Ccommons4.htm|archive-date=24 October 2008|title=House of Commons constituencies beginning with &quot;C&quot; (part 4)|work=Leigh Rayment's House of Commons pages|url-status=usurped|accessdate=2009-04-23}}&lt;/ref&gt; هڪ برطانوي [[وڪيل]] ۽ مختصر عرصي لاءِ [[قدامت پسند پارٽي (برطانيه)|قدامت پسند]] سياستدان هو.
هو وليم فريڊرڪ وراٽسلاو برڊ جو پٽ هو، جيڪو [[ولمنگٽن، ڪينٽ|ولمنگٽن]]، [[ڪينٽ]] سان تعلق رکندو هو. هن تعليم [[بروس ڪاسل اسڪول]] ۾ حاصل ڪئي ۽ 1880ع ۾ [[وڪيل]] طور داخل ٿيو. هو [[وليمز ڊيڪنز بئنڪ]] ۽ ٻين ڪيترين ڪمپنين جو ڊائريڪٽر هو، ۽ [[ويسٽ سسڪس]] لاءِ [[امن جو جج]] پڻ رهيو.

1895ع ۾ هن مارگريٽ ايلزبيٿ سان شادي ڪئي، جيڪا هينري اسپينسر جي ڌيءَ ۽ جيمس ايڇ. مري جي بيوهه هئي.&lt;ref name=&quot;debrett&quot;&gt;{{cite web|url=https://archive.org/stream/debrettshouseo1922londuoft/debrettshouseo1922londuoft_djvu.txt|title=Debrett's House of Commons|year=1922|work=via Archive.org|accessdate=2009-04-23}}&lt;/ref&gt;
اپريل 1921ع ۾ ٿيندڙ ضمني چونڊ ۾ هو بنا مقابلي [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] چونڊيو ويو ۽ [[چيچسٽر (برطانوي پارلياماني تڪ)|چيچسٽر]] جي نمائندگي ڪرڻ لڳو. اها سيٽ اڳوڻي قدامت پسند ميمبر [[ايڊمنڊ فٽز ايلن-هاورڊ، پهريون وائسڪائونٽ فٽز ايلن آف ڊروينٿ|لارڊ ايڊمنڊ برنارڊ ٽالبوٽ]] جي استعيفيٰ کان پوءِ خالي ٿي هئي، جنهن کي [[آئرلينڊ جو لارڊ ليفٽيننٽ]] مقرر ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;craig1918-1949&quot;&gt;{{cite book
 |last=Craig
 |first=F. W. S.
 |authorlink= F. W. S. Craig
 |title=British parliamentary election results 1918–1949
 |orig-date=1969
 |edition=3rd
 |year=1983
 |publisher= Parliamentary Research Services
 |location=Chichester
 |isbn= 0-900178-06-X
 |page=484
}}&lt;/ref&gt;

[[1922ع برطانيا جي عام چونڊ]] ۾ برڊ پنهنجي واحد مخالف، جيڪو [[ليبر پارٽي (برطانيه)|ليبر پارٽي]] جو اميدوار هو، تي وڏي اڪثريت سان ٻيهر چونڊجي ويو. پر [[1923ع برطانيا جي عام چونڊ]] ۾ کيس پهريون ڀيرو [[لبرل پارٽي (برطانيه)|لبرل پارٽي]] جي اميدوار جو مقابلو ڪرڻو پيو ۽ هو پنهنجي سيٽ وڃائي ويٺو. ان کان پوءِ هن ٻيهر [[برطانيا جي پارليامينٽ]] لاءِ چونڊ نه وڙهي.&lt;ref name=&quot;craig1918-1949&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
*{{NPG name|name=Sir William Barrott Montfort Bird}}

{{s-start}}
{{s-par|uk}}
{{succession box
 | title  = [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] براءِ [[چيچسٽر (برطانوي پارلياماني تڪ)|چيچسٽر]]
 | years  = [[1921ع چيچسٽر ضمني چونڊ|1921ع]] – [[1923ع برطانيا جي عام چونڊ|1923ع]]
 | before = [[ايڊمنڊ فٽز ايلن-هاورڊ، پهريون وائسڪائونٽ فٽز ايلن آف ڊروينٿ|لارڊ ايڊمنڊ برنارڊ ٽالبوٽ]]
 | after  = [[چارلس رڊڪن]]
}}
{{s-end}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bird, William B}}
[[Category:1855 births]]
[[Category:1950 deaths]]
[[Category:انگلينڊ جي تڪن لاءِ قدامت پسند پارٽي جا برطانوي پارليامينٽ ميمبر]]
[[Category:بروس ڪاسل اسڪول جا تعليم يافته ماڻهو]]
[[Category:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 1918–1922]]
[[Category:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 1922–1923]]
[[Category:ولمنگٽن، ڪينٽ جا ماڻهو]]

{{England-Conservative-UK-MP-1850s-stub}}</text>
      <sha1>dqt1yjtjx5c2v48khv0jd904uxxie1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريڊرش ميڪس ڪرخائزن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99273</id>
    <revision>
      <id>387525</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|جرمن مؤرخ (1877–1933)}} [[File:Portrait Kircheisen.jpg|right|thumb|{{center|فريڊرش ميڪس ڪرخائزن}}]]  '''فريڊرش ميڪس ڪرخائزن''' (23 جون 1877ع – 12 فيبروري 1933ع) هڪ [[جرمن]] [[مؤرخ]] هو، جيڪو [[ڪيمنٽس]] ۾ ڄائو. هن [[ليپزگ يونيورسٽي|ليپزگ]] ۽ [[پيرس يونيورسٽي|پيرس]] جي يونيورسٽين ۾ تاريخ ۽ بين الاقوامي...</comment>
      <origin>387525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3306" sha1="avgosog5qy971glqjh685rsxp86qxbm" xml:space="preserve">{{Short description|جرمن مؤرخ (1877–1933)}}
[[File:Portrait Kircheisen.jpg|right|thumb|{{center|فريڊرش ميڪس ڪرخائزن}}]]

'''فريڊرش ميڪس ڪرخائزن''' (23 جون 1877ع – 12 فيبروري 1933ع) هڪ [[جرمن]] [[مؤرخ]] هو، جيڪو [[ڪيمنٽس]] ۾ ڄائو. هن [[ليپزگ يونيورسٽي|ليپزگ]] ۽ [[پيرس يونيورسٽي|پيرس]] جي يونيورسٽين ۾ تاريخ ۽ بين الاقوامي قانون جي تعليم حاصل ڪئي ۽ [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين دور]] ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي.

==تصنيفون==
* ''Bibliography of Napoleon'' (1902ع) – نيپولين بابت ڪتابن ۽ حوالن جو منظم ۽ تنقيدي چونڊيل مجموعو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1902}}&lt;/ref&gt;
* ''Die Schriften von und über Friedrich von Gentz'' (1906ع) – [[فريڊرش فون گينٽس]] جون ۽ سندس بابت لکڻيون.
* ''Napoleon: Auswahl aus Seinen Aussprüchen'' (1907ع) – نيپولين جي چوڻين مان چونڊ.
* ''Memoiren aus dem Spanischen Freiheitskampfe'' (1908ع) – اسپين جي آزاديءَ جي جدوجهد (1808ع–1811ع) جون يادگيريون.
* ''Auswahl aus J. J. Rousseau Briefen'' (1908ع) – [[ژان-ژاڪ روسو]] جي خطن مان چونڊ.
* ''Hat Napoleon Gelebt? Und andere kuriose Geschichten'' (1910ع) – ”ڇا نيپولين واقعي جيئرو هو؟“ ۽ ٻيون دلچسپ ڪهاڻيون.
* ''Gedichte'' (1913ع) – شاعري؛ [[ميڪس فون شينڪينڊورف]] جي ايڊيشن.
* ''Napoleon, Sein Leben und Seine Zeit'' (1914ع) – نيپولين، سندس زندگي ۽ سندس دور.
* ''Die Schlacht an der Marne'' (1915ع) – [[مارن جي پهرين جنگ]] بابت.&lt;ref&gt;[https://de.wikisource.org/wiki/Friedrich_Max_Kircheisen Friedrich Max Kircheisen] de.Wikisource&lt;/ref&gt;
* ''Napoleon im Lande der Pyramiden'' (1918ع) – اهرامن جي سرزمين ۾ نيپولين.
* ''Memoires Of Napoleon I'' (1927ع) – نيپولين اول جون يادگيريون، سندس پنهنجي لکڻين مان مرتب ڪيل.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1927}}&lt;/ref&gt;
* ''Napoleon'' (1932ع) – ''Napoleon I: ein Lebensbild'' جو ترجمو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1932}}&lt;/ref&gt;
* ''Jovial King: Napoleon's Youngest Brother'' (1932ع) – [[جيروم بوناپارٽ]] بابت، ترجمو [[هينري اسٽيننگ|ايڇ. جي. اسٽيننگ]] پاران.

==حوالا==
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1902 | title=Bibliography of Napoleon | url=https://archive.org/details/cu31924029639220 | access-date=31 March 2021}}
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1927 | title=Memoires Of Napoleon I | url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.66372 | access-date=31 March 2021}}
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1932 | title=Napoleon | url=https://archive.org/details/napoleon0000kirc | access-date=31 March 2021}}

==نوٽس==
{{reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Kircheisen, Friedrich Max}}
[[Category:جرمن سوانح نگار]]
[[Category:جرمن مرد سوانح نگار]]
[[Category:1877 births]]
[[Category:1933 deaths]]
[[Category:ڪيمنٽس جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>avgosog5qy971glqjh685rsxp86qxbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387600</id>
      <parentid>387525</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1877ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:1933ع جون فوتگيون]] جو اضافو</comment>
      <origin>387600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="91mlz41u0vofi38bst278v6x2m0miz2" xml:space="preserve">{{Short description|جرمن مؤرخ (1877–1933)}}
[[File:Portrait Kircheisen.jpg|right|thumb|{{center|فريڊرش ميڪس ڪرخائزن}}]]

'''فريڊرش ميڪس ڪرخائزن''' (23 جون 1877ع – 12 فيبروري 1933ع) هڪ [[جرمن]] [[مؤرخ]] هو، جيڪو [[ڪيمنٽس]] ۾ ڄائو. هن [[ليپزگ يونيورسٽي|ليپزگ]] ۽ [[پيرس يونيورسٽي|پيرس]] جي يونيورسٽين ۾ تاريخ ۽ بين الاقوامي قانون جي تعليم حاصل ڪئي ۽ [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين دور]] ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي.

==تصنيفون==
* ''Bibliography of Napoleon'' (1902ع) – نيپولين بابت ڪتابن ۽ حوالن جو منظم ۽ تنقيدي چونڊيل مجموعو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1902}}&lt;/ref&gt;
* ''Die Schriften von und über Friedrich von Gentz'' (1906ع) – [[فريڊرش فون گينٽس]] جون ۽ سندس بابت لکڻيون.
* ''Napoleon: Auswahl aus Seinen Aussprüchen'' (1907ع) – نيپولين جي چوڻين مان چونڊ.
* ''Memoiren aus dem Spanischen Freiheitskampfe'' (1908ع) – اسپين جي آزاديءَ جي جدوجهد (1808ع–1811ع) جون يادگيريون.
* ''Auswahl aus J. J. Rousseau Briefen'' (1908ع) – [[ژان-ژاڪ روسو]] جي خطن مان چونڊ.
* ''Hat Napoleon Gelebt? Und andere kuriose Geschichten'' (1910ع) – ”ڇا نيپولين واقعي جيئرو هو؟“ ۽ ٻيون دلچسپ ڪهاڻيون.
* ''Gedichte'' (1913ع) – شاعري؛ [[ميڪس فون شينڪينڊورف]] جي ايڊيشن.
* ''Napoleon, Sein Leben und Seine Zeit'' (1914ع) – نيپولين، سندس زندگي ۽ سندس دور.
* ''Die Schlacht an der Marne'' (1915ع) – [[مارن جي پهرين جنگ]] بابت.&lt;ref&gt;[https://de.wikisource.org/wiki/Friedrich_Max_Kircheisen Friedrich Max Kircheisen] de.Wikisource&lt;/ref&gt;
* ''Napoleon im Lande der Pyramiden'' (1918ع) – اهرامن جي سرزمين ۾ نيپولين.
* ''Memoires Of Napoleon I'' (1927ع) – نيپولين اول جون يادگيريون، سندس پنهنجي لکڻين مان مرتب ڪيل.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1927}}&lt;/ref&gt;
* ''Napoleon'' (1932ع) – ''Napoleon I: ein Lebensbild'' جو ترجمو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kircheisen|1932}}&lt;/ref&gt;
* ''Jovial King: Napoleon's Youngest Brother'' (1932ع) – [[جيروم بوناپارٽ]] بابت، ترجمو [[هينري اسٽيننگ|ايڇ. جي. اسٽيننگ]] پاران.

==حوالا==
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1902 | title=Bibliography of Napoleon | url=https://archive.org/details/cu31924029639220 | access-date=31 March 2021}}
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1927 | title=Memoires Of Napoleon I | url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.66372 | access-date=31 March 2021}}
* {{cite book | last=Kircheisen | first= F.M. | date=1932 | title=Napoleon | url=https://archive.org/details/napoleon0000kirc | access-date=31 March 2021}}

==نوٽس==
{{reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Kircheisen, Friedrich Max}}
[[Category:جرمن سوانح نگار]]
[[Category:جرمن مرد سوانح نگار]]
[[Category:1877 births]]
[[Category:1933 deaths]]
[[Category:ڪيمنٽس جا ماڻهو]]
[[زمرو:1877ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1933ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>91mlz41u0vofi38bst278v6x2m0miz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريڊ ٿيڊيئس آسٽن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99274</id>
    <revision>
      <id>387526</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{short description|آمريڪي فوجي جنرل}} {{Infobox military person | name           = فريڊ ٿيڊيئس آسٽن | image          = Fred T. Austin (US Army Major General).jpg | caption        = ''[[فيلڊ آرٽلري جرنل]]'' جي مارچ–اپريل 1928ع واري اشاعت جو سرورق | birth_date     = {{birth date|1866|12|28}} | birth_place    = [[هينڪاڪ، ورمونٽ]]، آمريڪا | death_date     = {{Death date and age|1938|0...</comment>
      <origin>387526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10627" sha1="9nitdfzvkkkfa93b4a8owcnpzjc463c" xml:space="preserve">{{short description|آمريڪي فوجي جنرل}}
{{Infobox military person
| name           = فريڊ ٿيڊيئس آسٽن
| image          = Fred T. Austin (US Army Major General).jpg
| caption        = ''[[فيلڊ آرٽلري جرنل]]'' جي مارچ–اپريل 1928ع واري اشاعت جو سرورق
| birth_date     = {{birth date|1866|12|28}}
| birth_place    = [[هينڪاڪ، ورمونٽ]]، آمريڪا
| death_date     = {{Death date and age|1938|02|26|1866|12|28}}
| death_place    = [[واشنگٽن، ڊي. سي.]]، آمريڪا
| burial_place   = [[آرلنگٽن قومي قبرستان]]
| allegiance     = آمريڪا
| branch         = [[آمريڪي فوج]]
| service_years  = 1898ع–1930ع
| rank           = [[ميجر جنرل]]
| service_number = 0-888
| unit           = [[آمريڪي فوج جي فيلڊ آرٽلري شاخ]]
| commands       = 346هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ&lt;br /&gt;350هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ&lt;br /&gt;156هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ&lt;br /&gt;167هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ&lt;br /&gt;فيلڊ آرٽلري [[ريپليسمنٽ ڊپو]]، [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، [[ڪينٽڪي]]&lt;br /&gt;[[آمريڪي فوج جو فيلڊ آرٽلري اسڪول]]&lt;br /&gt;[[فيلڊ آرٽلري جو سربراهه]]
| battles        = [[هسپانوي-آمريڪي جنگ]]&lt;br /&gt;[[پهرين عالمي جنگ]]
| awards         = [[آمريڪي فوج جو ممتاز خدمتي تمغو]]
| spouse         = لينور هيريسن (شادي 1909ع، وفات 1973ع)
| relations      =
}}

'''فريڊ ٿيڊيئس آسٽن''' (28 ڊسمبر 1866ع – 26 فيبروري 1938ع) هڪ آمريڪي فوجي آفيسر هو، جنهن [[ميجر جنرل]] جو عهدو حاصل ڪيو ۽ [[آمريڪي فوج]] ۾ ''فيلڊ آرٽلري جي سربراهه'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=Marquis&gt;Marquis Who's Who, Inc. ''Who Was Who in American History, the Military''. Chicago: Marquis Who's Who, 1975. p. 20 {{ISBN|0837932017}} {{OCLC|657162692}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

آسٽن [[هينڪاڪ، ورمونٽ]] ۾ ڄائو. هو جوليس ٽلڊن آسٽن ۽ منورا (ڪيٿ) آسٽن جو پٽ هو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} هن [[روچيسٽر، ورمونٽ]] جي هاءِ اسڪول مان تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[نورچ يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
هن 1888ع ۾ [[بيچلر آف سائنس]] جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ 1894ع ۾ [[ماسٽر آف سائنس]] جي ڊگري ورتي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} 1896ع ۾ هن سول انجنيئر طور پڻ اهليت حاصل ڪئي.&lt;ref name=Davis&gt;Davis, Henry Blaine Jr. ''Generals in Khaki''. Raleigh, NC: Pentland Press, 1998. P. 16 {{ISBN|1571970886}} {{OCLC|231779136}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي پيشاور زندگي ==

آسٽن 1888ع کان 1894ع تائين [[ورمونٽ نيشنل گارڊ]] جي پهرين رجيمينٽ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. موسيقي سان دلچسپي سبب هو سپاهي کان سارجنٽ ۽ پوءِ ڊرم ميجر تائين ترقي ڪندو رهيو، جنهن کان پوءِ هو [[ميساچوسٽس]] منتقل ٿي ويو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
1889ع کان 1898ع تائين هن [[بروڪٽن، ميساچوسٽس|بروڪٽن]] ۽ [[بوسٽن]] ۾ معمار (آرڪيٽيڪٽ) طور ڪم ڪيو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} 1894ع کان 1898ع تائين هو [[ميساچوسٽس نيشنل گارڊ]] جي پنجين رجيمينٽ ۾ رهيو، جتي پهرين ڊرم ميجر ۽ پوءِ رجيمينٽل سارجنٽ ميجر طور مقرر ٿيو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}

== هسپانوي-آمريڪي جنگ ==

[[هسپانوي-آمريڪي جنگ]] دوران هن رضاڪارانه طور [[آمريڪي فوج]] ۾ شموليت اختيار ڪئي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
جڏهن پنجين ميساچوسٽس رجيمينٽ کي وفاقي خدمت لاءِ طلب ڪيو ويو ته آسٽن کي فرسٽ ليفٽيننٽ مقرر ڪيو ويو ۽ رجيمينٽ جو ايڊجوٽنٽ بڻايو ويو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
جنگ کان پوءِ هو مستقل فوج ۾ شامل ٿيو. 17 آگسٽ 1899ع تي کيس 46هين آمريڪي رضاڪار پيادل فوج ۾ فرسٽ ليفٽيننٽ مقرر ڪيو ويو، ۽ 22 آگسٽ 1901ع تي آرٽلري ڪور ۾ منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Marquis&quot;/&gt; هن پنهنجي باقي سڄي فوجي زندگي آرٽلري ڪور ۾ گذاري.

== فوجي ڪيريئر ==

[[File:Fred T. Austin (US Army Major General, 1911).jpg|thumb|left|150px|1911ع ۾ ڪپتان جي حيثيت ۾ آسٽن]]

آسٽن گهڻو ڪري ٽين فيلڊ آرٽلري ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. هن 1909ع کان 1910ع تائين بيٽري ''سي'' ۽ 1910ع کان 1911ع تائين بيٽري ''اي'' جي ڪمان سنڀالي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}

== پهرين عالمي جنگ ==

[[File:111-SC-26782 - NARA - 55213057 (cropped) (cropped).jpg|thumb|right|برگيڊيئر جنرل فريڊ ٽي. آسٽن 5 ڊسمبر 1918ع تي ڪيمپ ٽيلر، ڪينٽڪي ۾ فوجين جو جائزو وٺندي.]]

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران آسٽن 346هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ، 350هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ، 156هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ، 167هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ ۽ [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، [[ڪينٽڪي]] ۾ فيلڊ آرٽلري [[ريپليسمنٽ ڊپو]] جو ڪمانڊر رهيو.
18 اپريل 1918ع تي کيس عارضي طور [[برگيڊيئر جنرل]] جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. سندس غيرمعمولي فوجي خدمتن جي اعتراف ۾ کيس [[آمريڪي فوج جو ممتاز خدمتي تمغو]] عطا ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Marquis&quot;/&gt;
تمغي جي سند ۾ لکيل هو:

{{Quote|آمريڪا جو صدر، 9 جولاءِ 1918ع واري ڪانگريس جي قانون تحت حاصل اختيار موجب، برگيڊيئر جنرل فريڊ ٽي. آسٽن کي آمريڪي حڪومت لاءِ غيرمعمولي ذميوارين جي ادائگي ۽ پهرين عالمي جنگ دوران شاندار خدمتن جي اعتراف ۾ آرمي ڊسٽنگوئشڊ سروس ميڊل پيش ڪري ٿو، خاص طور تي [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، ڪينٽڪي جي ڪمانڊ دوران، جڏهن اهو ڪيمپ انفلوئنزا جي شديد وبا هيٺ هو.}}

جنگ کان پوءِ آسٽن [[فورٽ سِل، اوڪلاهوما]] ۾ [[فيلڊ آرٽلري اسڪول]] جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو، جنهن کان پوءِ هن انسپيڪٽر جنرل واري شعبي ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.
1927ع ۾ هو [[ميجر جنرل]] بڻيو ۽ [[وليم جي. سنو]] جي جاءِ تي ''فيلڊ آرٽلري جو سربراهه'' مقرر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |first1=John E. |last2=Andrews |first2=Patricia |date=1962 |title=Preliminary Inventory of the Records of the Chiefs of Arms |url=https://books.google.com/books?id=WAJLCEg6MQ8C&amp;pg=PA3 |location=Westminster, MD |publisher=Heritage Books |pages=2–3 |isbn=9780788436499 |ref={{sfnRef|''Preliminary Inventory of the Records of the Chiefs of Arms''}}}}&lt;/ref&gt;
هن 20 ڊسمبر 1927ع کان 15 فيبروري 1930ع تائين هن عهدي تي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=Davis /&gt;

== وفات ۽ تدفين ==

آسٽن 26 فيبروري 1938ع تي [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=Marquis /&gt;
سندس تدفين [[آرلنگٽن قومي قبرستان]] ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;[https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgZhdXN0aW4SBGZyZWQaAXQ-/ Burial Detail: Austin, Fred T] – ANC Explorer&lt;/ref&gt;

== خانداني زندگي ==

1909ع ۾ آسٽن [[سان انتونيو]] جي لينور هيريسن سان شادي ڪئي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
هنن کي هڪ پٽ، '''گورڊن هيريسن آسٽن''' (1913ع–2010ع)، ڄائو، جيڪو [[آمريڪي هوائي فوج]] جو ڪيريئر آفيسر هو، [[ٻي عالمي جنگ]] جو اڳوڻو سپاهي رهيو ۽ آخرڪار [[ميجر جنرل]] جي عهدي تائين پهتو.&lt;ref&gt;{{cite news |date=August 27, 1943 |title=Back From Africa After Shooting Up Axis Lighthouses |url=https://www.newspapers.com/image/133125630/ |work=Wilkes-Barre Times Leader |location=Wilkes-Barre, PA |page=3 |url-access=subscription |via=[[Newspapers.com]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Smith |first=Timothy R. |date=January 3, 2011 |title=Obituary, Gordon H. Austin, Air Force General |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/03/AR2011010304830.html |newspaper=Washington Post |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ذريعا ==
{{Commons category|Fred Thaddeus Austin}}

* {{cite book |last=Ellis |first=William Arba |date=1911 |title=Norwich University, 1819–1911; Her History, Her Graduates, Her Roll of Honor |volume=3 |url=https://archive.org/stream/norwichuniversit03elli#page/228/mode/2up |location=Montpelier, VT |publisher=Capital City Press |page=229 |ref={{sfnRef|''Norwich University, 1819–1911''}}}}
* Davis, Henry Blaine Jr. ''Generals in Khaki''. Raleigh, NC: Pentland Press, 1998.
* Marquis Who's Who, Inc. ''Who Was Who in American History, the Military''. Chicago: Marquis Who's Who, 1975.

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Austin, Fred}}
[[زمرو:1866 جنم]]
[[زمرو:1938 موت]]
[[زمرو:هينڪاڪ، ورمونٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:نورچ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:آمريڪي فوج جا جنرل]]
[[زمرو:آمريڪي فوج جي ممتاز خدمتي تمغي جا وصول ڪندڙ]]
[[زمرو:آرلنگٽن قومي قبرستان ۾ مدفون شخصيتون]]
[[زمرو:پهرين عالمي جنگ جا آمريڪي فوجي جنرل]]
[[زمرو:ورمونٽ سان لاڳاپيل فوجي شخصيتون]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جا آمريڪي فوجي اهلڪار]]
[[زمرو:ورمونٽ نيشنل گارڊ جا اهلڪار]]</text>
      <sha1>9nitdfzvkkkfa93b4a8owcnpzjc463c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387542</id>
      <parentid>387526</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1866ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:1938ع جون فوتگيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10713" sha1="jj6qvruzkavcaos4r84cn7mzrjgmita" xml:space="preserve">{{short description|آمريڪي فوجي جنرل}}
{{Infobox military person
| name           = فريڊ ٿيڊيئس آسٽن
| image          = Fred T. Austin (US Army Major General).jpg
| caption        = ''[[فيلڊ آرٽلري جرنل]]'' جي مارچ–اپريل 1928ع واري اشاعت جو سرورق
| birth_date     = {{birth date|1866|12|28}}
| birth_place    = [[هينڪاڪ، ورمونٽ]]، آمريڪا
| death_date     = {{Death date and age|1938|02|26|1866|12|28}}
| death_place    = [[واشنگٽن، ڊي. سي.]]، آمريڪا
| burial_place   = [[آرلنگٽن قومي قبرستان]]
| allegiance     = آمريڪا
| branch         = [[آمريڪي فوج]]
| service_years  = 1898ع–1930ع
| rank           = [[ميجر جنرل]]
| service_number = 0-888
| unit           = [[آمريڪي فوج جي فيلڊ آرٽلري شاخ]]
| commands       = 346هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ&lt;br /&gt;350هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ&lt;br /&gt;156هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ&lt;br /&gt;167هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ&lt;br /&gt;فيلڊ آرٽلري [[ريپليسمنٽ ڊپو]]، [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، [[ڪينٽڪي]]&lt;br /&gt;[[آمريڪي فوج جو فيلڊ آرٽلري اسڪول]]&lt;br /&gt;[[فيلڊ آرٽلري جو سربراهه]]
| battles        = [[هسپانوي-آمريڪي جنگ]]&lt;br /&gt;[[پهرين عالمي جنگ]]
| awards         = [[آمريڪي فوج جو ممتاز خدمتي تمغو]]
| spouse         = لينور هيريسن (شادي 1909ع، وفات 1973ع)
| relations      =
}}

'''فريڊ ٿيڊيئس آسٽن''' (28 ڊسمبر 1866ع – 26 فيبروري 1938ع) هڪ آمريڪي فوجي آفيسر هو، جنهن [[ميجر جنرل]] جو عهدو حاصل ڪيو ۽ [[آمريڪي فوج]] ۾ ''فيلڊ آرٽلري جي سربراهه'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=Marquis&gt;Marquis Who's Who, Inc. ''Who Was Who in American History, the Military''. Chicago: Marquis Who's Who, 1975. p. 20 {{ISBN|0837932017}} {{OCLC|657162692}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

آسٽن [[هينڪاڪ، ورمونٽ]] ۾ ڄائو. هو جوليس ٽلڊن آسٽن ۽ منورا (ڪيٿ) آسٽن جو پٽ هو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} هن [[روچيسٽر، ورمونٽ]] جي هاءِ اسڪول مان تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[نورچ يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
هن 1888ع ۾ [[بيچلر آف سائنس]] جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ 1894ع ۾ [[ماسٽر آف سائنس]] جي ڊگري ورتي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} 1896ع ۾ هن سول انجنيئر طور پڻ اهليت حاصل ڪئي.&lt;ref name=Davis&gt;Davis, Henry Blaine Jr. ''Generals in Khaki''. Raleigh, NC: Pentland Press, 1998. P. 16 {{ISBN|1571970886}} {{OCLC|231779136}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي پيشاور زندگي ==

آسٽن 1888ع کان 1894ع تائين [[ورمونٽ نيشنل گارڊ]] جي پهرين رجيمينٽ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. موسيقي سان دلچسپي سبب هو سپاهي کان سارجنٽ ۽ پوءِ ڊرم ميجر تائين ترقي ڪندو رهيو، جنهن کان پوءِ هو [[ميساچوسٽس]] منتقل ٿي ويو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
1889ع کان 1898ع تائين هن [[بروڪٽن، ميساچوسٽس|بروڪٽن]] ۽ [[بوسٽن]] ۾ معمار (آرڪيٽيڪٽ) طور ڪم ڪيو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}} 1894ع کان 1898ع تائين هو [[ميساچوسٽس نيشنل گارڊ]] جي پنجين رجيمينٽ ۾ رهيو، جتي پهرين ڊرم ميجر ۽ پوءِ رجيمينٽل سارجنٽ ميجر طور مقرر ٿيو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}

== هسپانوي-آمريڪي جنگ ==

[[هسپانوي-آمريڪي جنگ]] دوران هن رضاڪارانه طور [[آمريڪي فوج]] ۾ شموليت اختيار ڪئي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
جڏهن پنجين ميساچوسٽس رجيمينٽ کي وفاقي خدمت لاءِ طلب ڪيو ويو ته آسٽن کي فرسٽ ليفٽيننٽ مقرر ڪيو ويو ۽ رجيمينٽ جو ايڊجوٽنٽ بڻايو ويو.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
جنگ کان پوءِ هو مستقل فوج ۾ شامل ٿيو. 17 آگسٽ 1899ع تي کيس 46هين آمريڪي رضاڪار پيادل فوج ۾ فرسٽ ليفٽيننٽ مقرر ڪيو ويو، ۽ 22 آگسٽ 1901ع تي آرٽلري ڪور ۾ منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Marquis&quot;/&gt; هن پنهنجي باقي سڄي فوجي زندگي آرٽلري ڪور ۾ گذاري.

== فوجي ڪيريئر ==

[[File:Fred T. Austin (US Army Major General, 1911).jpg|thumb|left|150px|1911ع ۾ ڪپتان جي حيثيت ۾ آسٽن]]

آسٽن گهڻو ڪري ٽين فيلڊ آرٽلري ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. هن 1909ع کان 1910ع تائين بيٽري ''سي'' ۽ 1910ع کان 1911ع تائين بيٽري ''اي'' جي ڪمان سنڀالي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}

== پهرين عالمي جنگ ==

[[File:111-SC-26782 - NARA - 55213057 (cropped) (cropped).jpg|thumb|right|برگيڊيئر جنرل فريڊ ٽي. آسٽن 5 ڊسمبر 1918ع تي ڪيمپ ٽيلر، ڪينٽڪي ۾ فوجين جو جائزو وٺندي.]]

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران آسٽن 346هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ، 350هين فيلڊ آرٽلري رجيمينٽ، 156هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ، 167هين فيلڊ آرٽلري بريگيڊ ۽ [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، [[ڪينٽڪي]] ۾ فيلڊ آرٽلري [[ريپليسمنٽ ڊپو]] جو ڪمانڊر رهيو.
18 اپريل 1918ع تي کيس عارضي طور [[برگيڊيئر جنرل]] جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. سندس غيرمعمولي فوجي خدمتن جي اعتراف ۾ کيس [[آمريڪي فوج جو ممتاز خدمتي تمغو]] عطا ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Marquis&quot;/&gt;
تمغي جي سند ۾ لکيل هو:

{{Quote|آمريڪا جو صدر، 9 جولاءِ 1918ع واري ڪانگريس جي قانون تحت حاصل اختيار موجب، برگيڊيئر جنرل فريڊ ٽي. آسٽن کي آمريڪي حڪومت لاءِ غيرمعمولي ذميوارين جي ادائگي ۽ پهرين عالمي جنگ دوران شاندار خدمتن جي اعتراف ۾ آرمي ڊسٽنگوئشڊ سروس ميڊل پيش ڪري ٿو، خاص طور تي [[ڪيمپ زڪري ٽيلر]]، ڪينٽڪي جي ڪمانڊ دوران، جڏهن اهو ڪيمپ انفلوئنزا جي شديد وبا هيٺ هو.}}

جنگ کان پوءِ آسٽن [[فورٽ سِل، اوڪلاهوما]] ۾ [[فيلڊ آرٽلري اسڪول]] جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو، جنهن کان پوءِ هن انسپيڪٽر جنرل واري شعبي ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.
1927ع ۾ هو [[ميجر جنرل]] بڻيو ۽ [[وليم جي. سنو]] جي جاءِ تي ''فيلڊ آرٽلري جو سربراهه'' مقرر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |first1=John E. |last2=Andrews |first2=Patricia |date=1962 |title=Preliminary Inventory of the Records of the Chiefs of Arms |url=https://books.google.com/books?id=WAJLCEg6MQ8C&amp;pg=PA3 |location=Westminster, MD |publisher=Heritage Books |pages=2–3 |isbn=9780788436499 |ref={{sfnRef|''Preliminary Inventory of the Records of the Chiefs of Arms''}}}}&lt;/ref&gt;
هن 20 ڊسمبر 1927ع کان 15 فيبروري 1930ع تائين هن عهدي تي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=Davis /&gt;

== وفات ۽ تدفين ==

آسٽن 26 فيبروري 1938ع تي [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=Marquis /&gt;
سندس تدفين [[آرلنگٽن قومي قبرستان]] ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;[https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgZhdXN0aW4SBGZyZWQaAXQ-/ Burial Detail: Austin, Fred T] – ANC Explorer&lt;/ref&gt;

== خانداني زندگي ==

1909ع ۾ آسٽن [[سان انتونيو]] جي لينور هيريسن سان شادي ڪئي.{{sfn|''Norwich University, 1819–1911''|page=229}}
هنن کي هڪ پٽ، '''گورڊن هيريسن آسٽن''' (1913ع–2010ع)، ڄائو، جيڪو [[آمريڪي هوائي فوج]] جو ڪيريئر آفيسر هو، [[ٻي عالمي جنگ]] جو اڳوڻو سپاهي رهيو ۽ آخرڪار [[ميجر جنرل]] جي عهدي تائين پهتو.&lt;ref&gt;{{cite news |date=August 27, 1943 |title=Back From Africa After Shooting Up Axis Lighthouses |url=https://www.newspapers.com/image/133125630/ |work=Wilkes-Barre Times Leader |location=Wilkes-Barre, PA |page=3 |url-access=subscription |via=[[Newspapers.com]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Smith |first=Timothy R. |date=January 3, 2011 |title=Obituary, Gordon H. Austin, Air Force General |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/03/AR2011010304830.html |newspaper=Washington Post |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ذريعا ==
{{Commons category|Fred Thaddeus Austin}}

* {{cite book |last=Ellis |first=William Arba |date=1911 |title=Norwich University, 1819–1911; Her History, Her Graduates, Her Roll of Honor |volume=3 |url=https://archive.org/stream/norwichuniversit03elli#page/228/mode/2up |location=Montpelier, VT |publisher=Capital City Press |page=229 |ref={{sfnRef|''Norwich University, 1819–1911''}}}}
* Davis, Henry Blaine Jr. ''Generals in Khaki''. Raleigh, NC: Pentland Press, 1998.
* Marquis Who's Who, Inc. ''Who Was Who in American History, the Military''. Chicago: Marquis Who's Who, 1975.

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Austin, Fred}}
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جا آمريڪي فوجي اهلڪار]]
[[زمرو:پهرين عالمي جنگ جا آمريڪي فوجي جنرل]]
[[زمرو:نورچ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:ورمونٽ سان لاڳاپيل فوجي شخصيتون]]
[[زمرو:ورمونٽ نيشنل گارڊ جا اهلڪار]]
[[زمرو:هينڪاڪ، ورمونٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:آرلنگٽن قومي قبرستان ۾ مدفون شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي فوج جا جنرل]]
[[زمرو:آمريڪي فوج جي ممتاز خدمتي تمغي جا وصول ڪندڙ]]
[[زمرو:1866ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1938ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1866 جنم]]
[[زمرو:1938 موت]]</text>
      <sha1>jj6qvruzkavcaos4r84cn7mzrjgmita</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميري رٽڪوسڪي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99275</id>
    <revision>
      <id>387527</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|آمريڪي ليکڪا}} {{Infobox writer | name             = ميري رُٽڪوسڪي | image            = | imagesize        = | caption          = تصوير: اسٽيفن اسڪاٽ گراس | birth_name       = ميري رُٽڪوسڪي | birth_date       = {{birth date and age|1977|03|05|mf=y}} | birth_place      = [[هنسڊيل، ايلينوئي]]، آمريڪا | education        = [[آئيوا يونيورسٽي]] (بيچلر آف آر...</comment>
      <origin>387527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6661" sha1="nq8xzlak8wd6jpmgxeqrredxil2s0zp" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي ليکڪا}}
{{Infobox writer
| name             = ميري رُٽڪوسڪي
| image            =
| imagesize        =
| caption          = تصوير: اسٽيفن اسڪاٽ گراس
| birth_name       = ميري رُٽڪوسڪي
| birth_date       = {{birth date and age|1977|03|05|mf=y}}
| birth_place      = [[هنسڊيل، ايلينوئي]]، آمريڪا
| education        = [[آئيوا يونيورسٽي]] ([[بيچلر آف آرٽس|بي اي]])&lt;br&gt;[[هارورڊ يونيورسٽي]] ([[ماسٽر آف آرٽس|ايم اي]]، [[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]])
| occupation       = ليکڪا، [[بروڪلن ڪاليج]] ۾ پروفيسر
| nationality      = آمريڪي
| genre            = نوجوانن جو ادب، ٻارن جا ڪتاب، سائنسي افساني ۽ تصوراتي ادب
| subject          =
| website          = {{URL|http://www.marierutkoski.com/}}
| notable_works    = [[دي ونرز ٽرلاجي]]
}}

'''ميري ڪي. رُٽڪوسڪي''' (پيدائش: 5 مارچ 1977ع)&lt;ref name=&quot;good&quot;&gt;{{cite web |title= Author profile Marie Rutkoski |location= www.goodreads.com |publisher= Goodreads Inc |url= http://www.goodreads.com/author/show/1238111.Marie_Rutkoski |access-date= April 4, 2011}}&lt;/ref&gt; [[هنسڊيل، ايلينوئي]] ۾ ڄائي. هوءَ هڪ آمريڪي [[ٻارن جي ليکڪا]] ۽ [[بروڪلن ڪاليج]] ۾ پروفيسر آهي.&lt;ref name=&quot;faculty&quot;&gt;{{cite web |title= Brooklyn College - Faculty Details |location= www.brooklyn.edu |publisher= Brooklyn College |url= http://www.brooklyn.edu/pub/Faculty_Details5.jsp?faculty=652 |access-date= April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

هن جا ٽي ننڍا ڀائر ڀينر آهن.&lt;ref name=&quot;good&quot;/&gt; هن 1999ع ۾ [[آئيوا يونيورسٽي]] مان انگريزي ادب ۾ [[بيچلر آف آرٽس]] جي ڊگري حاصل ڪئي، جنهن سان گڏ فرانسيسي ٻولي ۾ ضمني تعليم پڻ ورتائين. ان کان پوءِ هن [[هارورڊ يونيورسٽي]] مان 2003ع ۾ انگريزي ادب ۾ [[ماسٽر آف آرٽس]] ۽ 2006ع ۾ [[پي ايڇ ڊي]] جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;faculty&quot;/&gt;
هوءَ پنهنجي خاندان ۽ ٻن ٻلين، ''ڪلاوڊ'' ۽ ''فائر فلاءِ'' سان گڏ بروڪلن ۾ رهندي آهي.

== اعزاز ==

* 1999ع — [[آئيوا يونيورسٽي]] آنرز پروگرام ''ڪاليجيئيٽ اسڪالر ايوارڊ''&lt;ref&gt;{{cite web |title= UI Honors Program names Collegiate Scholar award winners |date= April 29, 1999 |author= Downs, Jessica |location= news-releases.uiowa.edu |publisher= University of Iowa News Services |url= http://www.news-releases.uiowa.edu/1999/april/0429honors.html |access-date= April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;
* 2003ع — ''ڊيڪسٽر ٽريولنگ فيلوشپ''&lt;ref name=&quot;faculty&quot;/&gt;
* 2005ع — ''فرينڪ ناڪس ميموريل فيلوشپ''&lt;ref name=&quot;faculty&quot;/&gt;
* 2008ع — [[آمريڪن بُڪ سيلرز ايسوسيئيشن]] جي ''انڊي نيڪسٽ لسٽ'' ۾ شموليت، سندس پهرئين ناول لاءِ (9 کان 12 سالن جي ٻارن واري درجي ۾)&lt;ref&gt;{{cite web |title= Fall 2008 Children's Indie Next List |date= August 11, 2008 |location= news.bookweb.org |publisher= American Booksellers Association |url= http://news.bookweb.org/news/fall-2008-childrens-indie-next-list|access-date= April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==

* &quot;ٻارن جي ذهنن کي هٿياربند بڻايو: ٽائيٽس اينڊرونيڪس (Titus Andronicus) ۾ ٻالڪپڻ جي تشريح&quot; — ''تنقيد (Criticism)''، جلد 48، شمارو 2، بهار 2006ع، ص 203–226
* &quot;مارلو جي ايڊورڊ ٻئين (Edward II) ۾ ڇوڪري کي ڇوڪريءَ کان ڇوڪر بڻائڻ&quot; — ''انگريزي ادب جا اڀياس 1500–1900 (Studies in English Literature 1500–1900)''، جلد 46، شمارو 2، بهار 2006ع، ص 281–304
* &quot;برف جو پل (Bridge of Snow)&quot; (2015ع)
* &quot;گرين مِل (Green Mill) ۾ جيڪس ۽ ڪوئينز (Jacks and Queens)&quot; (16 آڪٽوبر 2021ع)

=== دي ڪرونوس ڪرونيڪلز (The Kronos Chronicles) ===

* ''عجائبات جي الماري (The Cabinet of Wonders)'' (5 آگسٽ 2008ع)
* ''فلڪي گولو (The Celestial Globe)'' (13 اپريل 2010ع)
* ''ڪالڊيراش جو جواهر (The Jewel of the Kalderash)'' (15 آڪٽوبر 2011ع)

=== نوجوانن لاءِ ادب ===

* ''پاڇن جي سوسائٽي (The Shadow Society)'' (16 آڪٽوبر 2012ع)

* [[دي ونرز ٽرلاجي|ونر ٽرلاجي (The Winner's Trilogy)]]
** ''فاتح جي لعنت (The Winner's Curse)'' (4 مارچ 2014ع)
** ''[[دي ونرز ڪرائم|فاتح جو ڏوهه (The Winner's Crime)]]'' (3 مارچ 2015ع)
** ''فاتح جي چمي (The Winner's Kiss)'' (29 مارچ 2016ع)

* ''وساريل ديوتا (Forgotten Gods)''
** ''اڌ رات جو ڪوڙ (The Midnight Lie)'' (3 مارچ 2020ع)
** ''خالي دل (The Hollow Heart)'' (14 سيپٽمبر 2021ع)

=== بالغن لاءِ ادب ===

* ''بلڪل آسان (Real Easy)'' (18 جنوري 2022ع)

== جائزا ==

* ''عجائبات جي الماري (The Cabinet of Wonders)'' — ڊيوڊ هيبلٿوائيٽ، ''ايس ايف سائيٽ (SF Site)''
* ''فلڪي گولو (The Celestial Globe)'' — ''شارلوٽ جي لائبريري (Charlotte's Library)''
* ''ڪالڊيراش جو جواهر (The Jewel of the Kalderash)'' — ''ڪرڪس ريويوز (Kirkus Reviews)''
* ''بلڪل آسان (Real Easy)'' — ''ڪرڪس ريويوز (Kirkus Reviews)''

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* ''Fall Flying Starts: Marie Rutkoski'' — ''Publishers Weekly''
* ''Clever Books for Good Readers – an interview with Marie Rutkoski and Elise Broach''
* ''Author Marie Rutkoski joins Blog Talk Radio host Naomi Giroux on &quot;Coffee with an Author&quot;''
* [http://www.marierutkoski.com/ ليکڪا جي سرڪاري ويب سائيٽ]

{{Portal|ٻارن ۽ نوجوانن جو ادب}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Rutkoski, Marie}}

[[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي ناول نگار]]
[[زمرو:آمريڪي ٻاراڻا ليکڪ]]
[[زمرو:1977ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:بروڪلن ڪاليج جا استاد]]
[[زمرو:آئيوا يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:ايلي نواءِ جا ليکڪ]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]
[[زمرو:21هين صديءَ جون آمريڪي عورت ناول نگار]]</text>
      <sha1>nq8xzlak8wd6jpmgxeqrredxil2s0zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسٽيفن برچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99276</id>
    <revision>
      <id>387528</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|برطانوي صحتياتي سائنسدان}}   '''اسٽيفن برچ''' برطانيا جو هڪ [[صحتياتي معاشيات|صحتياتي معاشيات دان]] آهي. هن 2018ع ۾ [[يونيورسٽي آف ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۾ صحت جي ڪاروبار ۽ معاشيات مرڪز (Centre for Business and Economics of Health) جي ڊائريڪٽر ۽ چيئر طور شموليت اختيار...</comment>
      <origin>387528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="4cctde8qlfwt8z73zjckyplkwe0ac1l" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برطانوي صحتياتي سائنسدان}}


'''اسٽيفن برچ''' برطانيا جو هڪ [[صحتياتي معاشيات|صحتياتي معاشيات دان]] آهي. هن 2018ع ۾ [[يونيورسٽي آف ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۾ صحت جي ڪاروبار ۽ معاشيات مرڪز (Centre for Business and Economics of Health) جي ڊائريڪٽر ۽ چيئر طور شموليت اختيار ڪئي.

هو ان کان اڳ [[مئڪ ماسٽر يونيورسٽي]]، ڪينيڊا جي صحتي تحقيقاتي طريقن، ثبوت ۽ اثر (Department of Health Research Methods, Evidence, and Impact) واري شعبي ۾ پروفيسر رهيو. هو مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جي صحتياتي معاشيات ۽ پاليسي تجزيي مرڪز (Centre for Health Economics and Policy Analysis) جو پڻ رڪن آهي ۽ [[يونيورسٽي آف مانچسٽر]] ۾ [[صحتياتي معاشيات]] جو مهمان چيئر پڻ رهيو آهي. 2011ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] طرفان کيس پنهنجي ساٿي اميرام گافني سان گڏيل طور ڪينيڊا جو سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل صحتياتي معاشيات جو محقق قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thespec.com/news-story/2222129-you-re-the-tops-world-bank-says-of-mac-researchers/ |title=You're the tops, World Bank says of Mac researchers |last=Buist |first=Steve |date=13 November 2011 |newspaper=The Hamilton Spectator |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chepa.org/who-we-are/faculty/details/stephen-birch |title=Stephen Birch |website=chepa.org |language=en |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;

برچ تعليم [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] مان معاشيات ۾ بي اي (B.A.)، [[يونيورسٽي آف باتھ]] مان مالياتي اڀياس (Fiscal Studies) ۾ ايم ايس سي (MSc)، ۽ [[يونيورسٽي آف يارڪ]] مان معاشيات ۾ ڊي.فل (D.Phil.) حاصل ڪئي، جيڪي سڀ انگلينڊ ۾ واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/first-nations-inuit-health/non-insured-health-benefits/health-provider-information/dental-information/non-insured-health-benefits-oral-health-advisory-committee.html |title=Non-Insured Health Benefits Oral Health Advisory Committee |last=Canada |first=Health |website=canada.ca |language=en |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{Reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://fhs.mcmaster.ca/ceb/faculty_member_birch.htm فيڪلٽي صفحو]
* {{Google Scholar id|v-hFwLgAAAAJ}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Birch, Stephen}}

[[زمرو:يونيورسٽي آف مانچسٽر جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جا علمي عملو]]
[[زمرو:ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي جا علمي عملو]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي سڊني جا علمي عملو]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف باتھ جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:برطانوي معاشيات دان]]
[[زمرو:صحتياتي معاشيات دان]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]
[[زمرو:پيدائش جو سال نامعلوم (زنده ماڻهو)]]

{{UK-economist-stub}}</text>
      <sha1>4cctde8qlfwt8z73zjckyplkwe0ac1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387529</id>
      <parentid>387528</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="trxhmbqsz48lbug6whfzw7kr3ged10p" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برطانوي صحتياتي سائنسدان}}


'''اسٽيفن برچ''' برطانيا جو هڪ [[صحتياتي معاشيات|صحتياتي معاشيات دان]] آهي. هن 2018ع ۾ [[يونيورسٽي آف ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۾ صحت جي ڪاروبار ۽ معاشيات مرڪز (سينٽر فار بزنس اينڊ اڪانامڪس آف ھيلٿ) جي ڊائريڪٽر ۽ چيئر طور شموليت اختيار ڪئي.

هو ان کان اڳ [[مئڪ ماسٽر يونيورسٽي]]، ڪينيڊا جي صحتي تحقيقاتي طريقن، ثبوت ۽ اثر (ڊپارٽمينٽ آف ھيلٿ ريسرچ ميٿڊس, ايويڊنس, اينڊ امپيڪٽ) واري شعبي ۾ پروفيسر رهيو. هو مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جي صحتياتي معاشيات ۽ پاليسي تجزيي مرڪز (سينٽر فار ھيلٿ ايڪانامڪس اينڊ پاليسي اينالائسس) جو پڻ رڪن آهي ۽ [[يونيورسٽي آف مانچسٽر]] ۾ [[صحتياتي معاشيات]] جو مهمان چيئر پڻ رهيو آهي. 2011ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] طرفان کيس پنهنجي ساٿي اميرام گافني سان گڏيل طور ڪينيڊا جو سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل صحتياتي معاشيات جو محقق قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thespec.com/news-story/2222129-you-re-the-tops-world-bank-says-of-mac-researchers/ |title=You're the tops, World Bank says of Mac researchers |last=Buist |first=Steve |date=13 November 2011 |newspaper=The Hamilton Spectator |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chepa.org/who-we-are/faculty/details/stephen-birch |title=Stephen Birch |website=chepa.org |language=en |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;

برچ تعليم [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] مان معاشيات ۾ بي اي (B.A.)، [[يونيورسٽي آف باتھ]] مان مالياتي اڀياس (فسڪل اسٽڊيز) ۾ ايم ايس سي (MSc)، ۽ [[يونيورسٽي آف يارڪ]] مان معاشيات ۾ ڊي.فل (D.Phil.) حاصل ڪئي، جيڪي سڀ انگلينڊ ۾ واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/first-nations-inuit-health/non-insured-health-benefits/health-provider-information/dental-information/non-insured-health-benefits-oral-health-advisory-committee.html |title=Non-Insured Health Benefits Oral Health Advisory Committee |last=Canada |first=Health |website=canada.ca |language=en |access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{Reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://fhs.mcmaster.ca/ceb/faculty_member_birch.htm فيڪلٽي صفحو]
* {{Google Scholar id|v-hFwLgAAAAJ}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Birch, Stephen}}

[[زمرو:يونيورسٽي آف مانچسٽر جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا علمي ڪارڪن]]
[[زمرو:مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جا علمي عملو]]
[[زمرو:ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي جا علمي عملو]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي سڊني جا علمي عملو]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف باتھ جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:برطانوي معاشيات دان]]
[[زمرو:صحتياتي معاشيات دان]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]
[[زمرو:پيدائش جو سال نامعلوم (زنده ماڻهو)]]

{{UK-economist-stub}}</text>
      <sha1>trxhmbqsz48lbug6whfzw7kr3ged10p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميتيج بيل يونيورسٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99277</id>
    <revision>
      <id>387530</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}} {{Infobox university | name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي | native_name           = Univerzita Mateja Bela | native_name_lang      = sk | image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png | image_upright         = 1.2 | caption               = | motto                 = ''Eruditio mores futurum'' | motto_eng             = | established           = 1992 | type                  = سر...</comment>
      <origin>387530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11532" sha1="i2xv4z8xvller1pl14ro3nqydityqbj" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=Ľubomír Dobrík
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}

[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>i2xv4z8xvller1pl14ro3nqydityqbj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387534</id>
      <parentid>387530</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11538" sha1="kg90u8es9690ai409tfiyj8fkgiis8b" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}

[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>kg90u8es9690ai409tfiyj8fkgiis8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387728</id>
      <parentid>387534</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>387728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11593" sha1="jp3m1rjiclbtsdu30t7bgr0k2csloyg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]</text>
      <sha1>jp3m1rjiclbtsdu30t7bgr0k2csloyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387761</id>
      <parentid>387728</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سلوواڪيا ۾ تعليم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11637" sha1="mozwtrkcnyyzf4i3ooe821kh9ftmfwc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]]</text>
      <sha1>mozwtrkcnyyzf4i3ooe821kh9ftmfwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387762</id>
      <parentid>387761</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11689" sha1="n3dm4blvhj0cjscqj50f8rr9pcetofb" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]]
[[زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز]]</text>
      <sha1>n3dm4blvhj0cjscqj50f8rr9pcetofb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387763</id>
      <parentid>387762</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11745" sha1="ev1pm03ecyxzh6xhimwdmq26a6sw32s" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|سلوواڪيا}}

* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{Colleges and universities in Slovakia}}

{{authority control}}
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون يونيورسٽيون]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]]
[[زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز]]
[[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>ev1pm03ecyxzh6xhimwdmq26a6sw32s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387764</id>
      <parentid>387763</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="7ecpf92s9p99t5omcar5a1zn5vc1r1q" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سلوواڪ يونيورسٽي}}
{{Infobox university
| name                  = ميتيج بيل يونيورسٽي
| native_name           = Univerzita Mateja Bela
| native_name_lang      = sk
| image                 = CmsSiteBoxPhoto 12860-7620.png
| image_upright         = 1.2
| caption               =
| motto                 = ''Eruditio mores futurum''
| motto_eng             =
| established           = 1992
| type                  = [[سرڪاري يونيورسٽي]]
| endowment             =
| rector                = ولاديمير هيادلوفسڪي
| provost               =
| students              = 6,269 (خزانو 2022ع)&lt;ref name=VS&gt;{{cite web |url=https://www.umb.sk/univerzita/univerzita/o-univerzite/vyrocne-spravy-umb.html |publisher=Matej Bel University |title=Vyrocna sprava 2019 |access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
| undergrad             = 4,313 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| postgrad              = 2,399 (خزانو 2019ع)&lt;ref name=VS/&gt;
| faculty               = 422
| city                  = [[بانسڪا بيسٽريتسا]]
| country               = سلوواڪيا
| coordinates           = {{Coord|48.7331|N|19.1455|E|display=inline,title}}
| campus                = شهري
| sporting_affiliations = [[EUHL]]
| colors                = ڀورو ۽ سرمائي
| academic_affiliations = [[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن]]
| website               = {{URL|umb.sk/en}}
}}

'''ميتيج بيل يونيورسٽي''' ({{langx|sk|Univerzita Mateja Bela}}) يا مختصر طور '''UMB'''، سلوواڪيا جي وچئين حصي ۾ واقع [[بانسڪا بيسٽريتسا]] شهر ۾ هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. يونيورسٽي 1992ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جو نالو ارڙهين صديءَ جي هنگري-سلوواڪ لوٿرن عالم [[ماتياس بيل]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

UMB ڇهن [[فئڪلٽي]]ن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي تاريخ ۽ نوعيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ مالي ۽ اداري معاملن ۾ ڪافي خودمختياري رکن ٿيون. يونيورسٽي [[انسانيات]]، [[سماجي سائنس]]ن ۽ [[قدرتي سائنس]]ن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم فراهم ڪري ٿي.
پنهنجي قيام کان وٺي، هن يونيورسٽي جي شاگردن، استادن ۽ عملي ۾ سلوواڪيا جو هڪ صدر ۽ هڪ وزيراعظم، [[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جا چار جج (جن مان ٻه هن وقت به خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن)، ڪيترائي [[فلبرائيٽ اسڪالر]]، ۽ يورپي يونين ۽ سلوواڪيا جا ڪيترائي اعليٰ عملدار شامل رهيا آهن. ان کان علاوه شاگردن ۽ سابق شاگردن مجموعي طور 4 [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا (جن مان 2 سونا) حاصل ڪيا آهن.

== تاريخ ==

[[File:Matej Bel Painting.jpg|thumb|150px|right|[[ماتياس بيل]]، لوٿرن پادري ۽ گهڻ رخو عالم]]

[[بانسڪا بيسٽريتسا]] (1920ع کان اڳ: Besztercebánya) ۾ تعليم ۽ ثقافت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. تيرهين صديءَ ۾ هتي هڪ [[پيرش اسڪول]] قائم هو، جيڪو بعد ۾ شهري اسڪول بڻيو. سترهين صديءَ ۾ هتي جيسوئيٽ اسڪول ۽ انجيليڪل گرامر اسڪول قائم ٿيا. [[ماتياس بيل]]، جنهن جي نالي تي يونيورسٽي رکيل آهي، انهن مان هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي ريڪٽر طور به ڪم ڪيو.

[[File:Fakulta.jpg|thumb|right|يونيورسٽي جو مجموعي منظر]]

1850ع ۽ 1860ع وارن ڏهاڪن ۾، سلوواڪ ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ گرامر اسڪول [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. تعليمي سال 1856–57ع دوران بيسٽريتسا ۾ استادن جي تياريءَ لاءِ پهريون ادارو قائم ٿيو، جتي بشپ [[شٽيفان موئيسيس]] جي ڪوششن سان جرمن ۽ لاطيني ٻولين سان گڏ سلوواڪ ٻولي پڻ پڙهائي ويندي هئي.
1949–50ع جي تعليمي سال ۾ [[براتسلاوا جي ڪومينيوس يونيورسٽي|سلوواڪ يونيورسٽي آف براتسلاوا]] جي تعليم واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ قائم ڪئي وئي. شهر ۾ پهريون اعليٰ تعليمي ادارو 1954ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي &quot;هائر اسڪول آف پيڊاگوجي&quot; سڏيو ويو. 1 سيپٽمبر 1964ع تي تعليم واري فئڪلٽي قائم ڪئي وئي.
1973ع ۾ [[براتسلاوا جي معاشيات يونيورسٽي]] جي واپار واري فئڪلٽي جي هڪ شاخ قائم ٿي، جيڪا 1977ع ۾ &quot;فئڪلٽي آف اڪنامڪس آف سروسز اينڊ ٽورزم&quot; ۾ تبديل ٿي وئي. 1 جولاءِ 1992ع تي تعليم واري فئڪلٽي ۽ معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي انضمام سان ميتيج بيل يونيورسٽي جو قيام عمل ۾ آيو.

== انتظام ۽ فئڪلٽيون ==

[[File:Courtyard of FPVMV.jpg|thumb|right|[[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز]] جو صحن]]

ميتيج بيل يونيورسٽي روايتي طور هڪ غيرمرڪزي ادارو رهي آهي، جتي انتظامي اختيار مختلف علمي فئڪلٽين ۾ ورهايل آهن. گورننگ ڪائونسل هڪ ايوان تي مشتمل قانون ساز ادارو آهي، جيڪو علمي، مالي ۽ اداري معاملن جي نگراني ڪري ٿو. ريڪٽر کي ڪائونسل يونيورسٽي جي اعليٰ انتظامي سربراهه طور مقرر ڪري ٿي.
هن وقت يونيورسٽي ۾ هيٺيون ڇهه فئڪلٽيون آهن:

{{columns-list|colwidth=22em|
* معاشيات جي فئڪلٽي
* آرٽس جي فئڪلٽي
* [[ميتيج بيل يونيورسٽي جي فئڪلٽي آف پوليٽيڪل سائنس اينڊ انٽرنيشنل رليشنز|سياسي سائنس ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي فئڪلٽي]]
* قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي
* قانون جي فئڪلٽي
* تعليم جي فئڪلٽي
}}

=== لائبريري ۽ مجموعا ===

ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام، ڪتابن جي تعداد جي لحاظ کان، سلوواڪيا جي سڀ کان وڏن يونيورسٽي-علمي لائبريري نظامن مان هڪ آهي. هن لائبريري جي شروعات 1954ع ۾ بانسڪا بيسٽريتسا ۾ هائر ڪاليج آف ايجوڪيشن جي قيام سان لاڳاپيل آهي.

1964ع ۾ تعليم واري فئڪلٽي جي قيام کان پوءِ اها ان فئڪلٽي جي مرڪزي لائبريري بڻجي وئي. 1 جنوري 1993ع کان اها &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري&quot; جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. ساڳئي سال معاشياتِ خدمتون ۽ سياحت واري فئڪلٽي جي لائبريري به ان ۾ ضم ڪئي وئي.
1996ع ۾ لائبريري نظام کي غيرمرڪزي بڻايو ويو ۽ يونيورسٽي جي علمي سينيٽ جي فيصلي موجب مرڪزي لائبريري نظام ختم ڪري چار نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون، جيڪي سڌو سنئون فئڪلٽين جي نگرانيءَ هيٺ هيون.
هي انتظام 1 جنوري 2000ع تي تبديل ٿيو، جڏهن ريڪٽر جي لائبريري ايڪٽ 2000ع نافذ ٿيو ۽ مختلف فئڪلٽين جون لائبريريون ٻيهر گڏ ڪري &quot;ميتيج بيل يونيورسٽي لائبريري نظام&quot; قائم ڪيو ويو.

=== بين الاقوامي ڀائيواري ===

يونيورسٽي جا ٻين تعليمي ادارن ۽ تنظيمن سان وسيع لاڳاپا آهن. انهن ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] (اٽلي)، [[واسيدا يونيورسٽي]] (جاپان)، [[سوگانگ يونيورسٽي]] (ڏکڻ ڪوريا) ۽ [[انڊيانا يونيورسٽي]] (آمريڪا) شامل آهن.
هن وقت ميتيج بيل يونيورسٽي جا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ 35 رسمي ڀائيواري معاهدا آهن. ان کان علاوه مختلف فئڪلٽين ۽ شعبن پنهنجي ضرورتن مطابق وڌيڪ معاهدا به ڪيا آهن، جنهن سبب ڀائيوارين جو مجموعي انگ 80 کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو.

== نمايان شخصيتون ==

{{AlumniStart}}
{{Alum
|name=[[ڊانڪا بارتيڪووا]]
|nota=اولمپڪ تمغا يافته رانديگر ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جي ميمبر
|ref=}}

{{Alum
|name=[[ياروسلاو ناڊ]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو دفاع وارو وزير
|ref=}}

{{Alum
|name=[[پاول هورائٽ]]
|nota=[[باٿلون]] رانديگر؛ [[2010 سرمائي اولمپڪس]] ۾ برونز تمغو
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |title=Univerzita Mateja Bela - Ocenen? Absolventi |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028160627/http://www.umb.sk/umb/umbbb.nsf/page/Oceneni_absolventi |archivedate=2012-10-28 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[ايلينا ڪاليسڪا]]
|nota=[[سليلم ڪينوئسٽ]]؛ اولمپڪ چيمپيئن
|ref=}}

{{Alum
|name=لوبومر ڊوبرڪ
|nota=[[سلوواڪيا جي آئيني عدالت]] جو جج
|ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |title=?ubom?r Dobr?k |accessdate=2012-06-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509094459/http://osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&amp;ID=1055 |archivedate=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[يان رختر]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪيا جو وزيرِ محنت، سماجي معاملن ۽ خاندان
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://komentare.sme.sk/c/6359500/fiktivny-bakalar.html|title = Fiktívny bakalár (?)}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[مونيڪا فلاشيڪووَا-بيڻووَا]]
|nota=[[سياستدان]] – [[يورپي پارليامينٽ]] جي ميمبر
|ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monikaflasikovabenova.sk/sk/obsah/o-mne|title = Monika Beňová}}&lt;/ref&gt;}}

{{Alum
|name=[[پيٽر پيليگريني]]
|nota=[[سياستدان]] – سلوواڪ جمهوريه جو وزيراعظم
|ref=}}
{{AlumniEnd}}

== حوالا ==
{{reflist|colwidth=30em}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Portal|سلوواڪيا}}
* [https://www.umb.sk/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|sk|en}}

{{authority control}}

[[زمرو:ميتيج بيل يونيورسٽي]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]]
[[زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز]]
[[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:1992ع ۾ چيڪوسلوواڪيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>7ecpf92s9p99t5omcar5a1zn5vc1r1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Alum</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99278</id>
    <revision>
      <id>387531</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;|- style=&quot;vertical-align:top;&quot; class=&quot;vcard&quot; | class=&quot;fn&quot; | {{{name|}}} | style=&quot;text-align:center;&quot; | {{{year|}}} {{#if:{{{Option1|}}}|{{!}} {{{Option1|&amp;nbsp;}}}}} |  class=&quot;note&quot; | {{{nota|}}} {{#if:{{{Option2|}}}|{{!}} {{{Option2|&amp;nbsp;}}}}} | style=&quot;text-align:center;&quot; | {{{ref|}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>387531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="8fcb8zeq3hbase1akscjsn7jun6ugz0" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;|- style=&quot;vertical-align:top;&quot; class=&quot;vcard&quot;
| class=&quot;fn&quot; | {{{name|}}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | {{{year|}}}
{{#if:{{{Option1|}}}|{{!}} {{{Option1|&amp;nbsp;}}}}}
|  class=&quot;note&quot; | {{{nota|}}}
{{#if:{{{Option2|}}}|{{!}} {{{Option2|&amp;nbsp;}}}}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | {{{ref|}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8fcb8zeq3hbase1akscjsn7jun6ugz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:AlumniStart</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99279</id>
    <revision>
      <id>387532</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{| class=&quot;wikitable {{#if:{{{sortable|}}}|sortable|}}&quot; style=&quot;width:{{if empty|{{{width|}}}|100%}}&quot; ! style=&quot;width:20%&quot; | Name ! style=&quot;width:15%&quot; | Class year {{#if:{{{Option1|}}}|! style=&quot;width:{{{Option1Size|20%}}}&quot; {{!}} {{{Option1}}}|}} ! style=&quot;width:{{{width|*}}}&quot; | Notability {{#if:{{{Option2|}}}|! style=&quot;width:{{{Option2Size|20%}}}&quot; {{!}} {{{Option2}}}|}} ! style=&quot;width:10%&quot; class=&quot;unsortable nowrap&quot; | Reference(s)&lt;noinclude&gt; &lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude...</comment>
      <origin>387532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="524" sha1="fvs2fgj4hjk5kf3vgy4ovvs79i0y2go" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;wikitable {{#if:{{{sortable|}}}|sortable|}}&quot; style=&quot;width:{{if empty|{{{width|}}}|100%}}&quot;
! style=&quot;width:20%&quot; | Name
! style=&quot;width:15%&quot; | Class year
{{#if:{{{Option1|}}}|! style=&quot;width:{{{Option1Size|20%}}}&quot; {{!}} {{{Option1}}}|}}
! style=&quot;width:{{{width|*}}}&quot; | Notability
{{#if:{{{Option2|}}}|! style=&quot;width:{{{Option2Size|20%}}}&quot; {{!}} {{{Option2}}}|}}
! style=&quot;width:10%&quot; class=&quot;unsortable nowrap&quot; | Reference(s)&lt;noinclude&gt;
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation|Template:Alum/doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fvs2fgj4hjk5kf3vgy4ovvs79i0y2go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:AlumniEnd</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99280</id>
    <revision>
      <id>387533</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: |}&lt;noinclude&gt;{{documentation|content= ==استعمال== This template is the end of a table of alumni. Example code:  &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt; {{AlumniStart}} {{Alum|name=[[George P. Burdell]]|year=1934|notability=mythical student|reference=?}} {{AlumniEnd}} &lt;/syntaxhighlight&gt;  ==پڻ ڏسو== *{{tl|AlumniStart}} *{{tl|Alum}}}}  [[Category:Templates with partial table wikitext]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>387533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="en6fsi9hqsix7m812ef453838k28bam" xml:space="preserve">|}&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
==استعمال==
This template is the end of a table of alumni. Example code:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{AlumniStart}}
{{Alum|name=[[George P. Burdell]]|year=1934|notability=mythical student|reference=?}}
{{AlumniEnd}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==پڻ ڏسو==
*{{tl|AlumniStart}}
*{{tl|Alum}}}}

[[Category:Templates with partial table wikitext]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>en6fsi9hqsix7m812ef453838k28bam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريڊبرگ جي لڙائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99281</id>
    <revision>
      <id>387536</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|پهرين اتحاد جي جنگ جي هڪ لڙائي}}   {{Infobox military conflict | conflict    = فريڊبرگ جي لڙائي | partof      = [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] | image       = | caption     = | date        = 24 آگسٽ 1796ع | place       = [[فريڊبرگ، باويريا]]، [[جرمني]] | result      = فرانسيسي فتح | combatant1  = {{flagicon|France}} فرانس جو پهريون جمهوري...</comment>
      <origin>387536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6156" sha1="hu6fzweo365f6elnqh7bgr93vwz3khl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پهرين اتحاد جي جنگ جي هڪ لڙائي}}


{{Infobox military conflict
| conflict    = فريڊبرگ جي لڙائي
| partof      = [[فرانسيسي انقلابي جنگون]]
| image       =
| caption     =
| date        = 24 آگسٽ 1796ع
| place       = [[فريڊبرگ، باويريا]]، [[جرمني]]
| result      = فرانسيسي فتح
| combatant1  = {{flagicon|France}} [[فرانس جو پهريون جمهوريه|فرانس]]
| combatant2  = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} [[هيبسبرگ آسٽريا]]
| commander1  = {{flagicon|France}} [[ژان وڪتور ماري مورو|ژان مورو]]
| commander2  = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} [[ميڪسيميليان انتون ڪارل، ڪائونٽ بيليٽ ڊي لاٽور|ڪائونٽ لاٽور]]&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} [[لوئي جوزف، پرنس آف ڪونڊي|پرنس آف ڪونڊي]]
| strength1   = {{flagicon|France}} 59,000
| strength2   = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} 30,288&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} 5,000–6,000
| casualties1 = 400
| casualties2 = 1,800، 17 توپون
| units1      = {{flagicon|France}} ''[[آرمي آف رائن-اي-موزيل]]''
| units2      = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} ''اپر رائن جي فوج''&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} ''[[آرمي آف ڪونڊي]]''
}}

{{Campaignbox Rhine Campaign of 1796}}
{{Campaignbox First Coalition}}

'''فريڊبرگ جي لڙائي''' 24 آگسٽ 1796ع تي [[فرانس جو پهريون جمهوريه|فرانسيسي جمهوريه]] جي فوج، جنهن جي اڳواڻي [[ژان وڪتور ماري مورو|ژان مورو]] ڪري رهيو هو، ۽ [[هيبسبرگ آسٽريا]] جي فوج، جنهن جي اڳواڻي [[ميڪسيميليان انتون ڪارل، ڪائونٽ بيليٽ ڊي لاٽور|ڪائونٽ لاٽور]] ڪري رهيو هو، جي وچ ۾ وڙهي وئي. فرانسيسي فوج، جيڪا [[ڊينيوب]] جي ڏکڻ پاسي کان اوڀر طرف وڌي رهي هئي، هڪ الڳ ٿيل آسٽريائي پيادل رجيمينٽ کي پڪڙڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ آسٽريائي فوج کي سخت شڪست ملي ۽ ان جا دستا تقريباً تباهه ٿي ويا.

فريڊبرگ [[باويريا]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[ليخ درياهه]] جي ڪناري تي [[آگسبرگ]] جي ويجهو واقع آهي. هي ڪارروائي [[پهرين اتحاد جي جنگ]] دوران ٿي.

ٻن فرانسيسي فوجن [[رائن درياهه]] پار ڪري جرمني ۾ اوڀر طرف پيشقدمي ڪئي، جيڪا [[1796ع جي رائن مهم]] جو حصو هئي. [[ژان-باپتسٽ جورڊان]] جي [[سامبر-اي-موز فوج]] وڌيڪ اترئين رستي سان اڳتي وڌي، جڏهن ته مورو جي [[رائن-اي-موزيل فوج]] وڌيڪ ڏاکڻي رستي اختيار ڪيو. انهن جي سامهون [[ولهيلم فون وارٽنسليبن]] جي لوئر رائن فوج ۽ لاٽور جي اپر رائن فوج موجود هيون، جيڪي مجموعي طور [[آرڪ ڊيوڪ چارلس، ڊيوڪ آف ٽيشن]] جي ڪمان هيٺ هيون.

مورو 9 جولاءِ تي [[ايٽلنگن جي لڙائي]] ۽ 11 آگسٽ تي [[نيرسهايم جي لڙائي]] ۾ چارلس کي شڪست ڏني.

جڏهن آسٽريائي فوجون، جيڪي انگ ۾ گهٽ هيون، پوئتي هٽڻ لڳيون ته چارلس اهڙو موقعو ڳولڻ لڳو، جتي هو فرانسيسي فوجن مان ڪنهن هڪ تي وڌيڪ طاقت سان حملو ڪري سگهي. اهو موقعو آگسٽ جي آخر ۾ مليو، جڏهن گهوڙيسوار بريگيڊيئر [[فريڊرش جوزف، ڪائونٽ آف ناوينڊورف]] هڪ ڪمزور جاءِ جي نشاندهي ڪئي.

لاٽور جي فوج کي تمام گهڻو ڪمزور ڇڏي، آرڪ ڊيوڪ چارلس 27,000 سپاهين سان تيزيءَ سان اتر طرف وڌيو ته جيئن وارٽنسليبن سان گڏجي جورڊان کي [[امبرگ جي لڙائي]] ۾ 24 آگسٽ تي شڪست ڏئي سگهي.

چارلس جي هن حرڪت کان بي خبر مورو اڳتي وڌندو رهيو ۽ فريڊبرگ وٽ الڳ ٿيل ''شروڊر'' انفنٽري رجيمينٽ نمبر 7 کي تباهه ڪري ڇڏيو.

پر مورو لاءِ بدقسمتي اها رهي ته امبرگ ۾ جورڊان جي شڪست ۽ پوءِ [[ورزبرگ جي لڙائي]] ۾ ٻي ناڪامي فرانسيسي حملي کي مڪمل طور ناڪام بڻائي ڇڏيو. سيپٽمبر جي شروعات تائين مورو، جيڪو وڌندڙ طور اڪيلو ٿي ويو هو، مجبور ٿي ويو ته فرانس ڏانهن واپسي جو رستو اختيار ڪري.

== حوالا ==
*{{cite book|author=Dodge, Theodore Ayrault|author-link=Theodore Ayrault Dodge|year=2011 |title=Warfare in the Age of Napoleon: The Revolutionary Wars Against the First Coalition in Northern Europe and the Italian Campaign, 1789-1797 |location=USA |publisher=Leonaur Ltd |isbn=978-0-85706-598-8 }}
*{{cite book|author=Phipps, Ramsay Weston|author-link=Ramsay Weston Phipps|year=2011 |title=The Armies of the First French Republic: Volume II The Armées du Moselle, du Rhin, de Sambre-et-Meuse, de Rhin-et-Moselle |publisher=Pickle Partners Publishing |location=USA |isbn=978-1-908692-25-2 }}
*{{cite book|last=Smith, Digby |author-link=Digby Smith |year=1998 |title=The Napoleonic Wars Data Book |location=London |publisher=Greenhill |isbn=1-85367-276-9}}

{{Coord|48.3549|N|10.9797|E|source:wikidata|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Friedberg 1796}}

[[زمرو:آسٽريا سان لاڳاپيل پهرين اتحاد جي جنگ جون لڙايون]]
[[زمرو:آئخاخ-فريڊبرگ]]
[[زمرو:باويريا ۾ ارڙهين صدي]]
[[زمرو:1796ع جا تڪرار]]
[[زمرو:1796ع ۾ پاڪ رومي سلطنت]]
[[زمرو:باويريا جي فوجي تاريخ]]
[[زمرو:آرڪ ڊي ٽرائومف تي درج لڙايون]]</text>
      <sha1>hu6fzweo365f6elnqh7bgr93vwz3khl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387537</id>
      <parentid>387536</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[فريڊ برگ جي لڙائي]] کي [[فريڊبرگ جي لڙائي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6156" sha1="hu6fzweo365f6elnqh7bgr93vwz3khl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پهرين اتحاد جي جنگ جي هڪ لڙائي}}


{{Infobox military conflict
| conflict    = فريڊبرگ جي لڙائي
| partof      = [[فرانسيسي انقلابي جنگون]]
| image       =
| caption     =
| date        = 24 آگسٽ 1796ع
| place       = [[فريڊبرگ، باويريا]]، [[جرمني]]
| result      = فرانسيسي فتح
| combatant1  = {{flagicon|France}} [[فرانس جو پهريون جمهوريه|فرانس]]
| combatant2  = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} [[هيبسبرگ آسٽريا]]
| commander1  = {{flagicon|France}} [[ژان وڪتور ماري مورو|ژان مورو]]
| commander2  = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} [[ميڪسيميليان انتون ڪارل، ڪائونٽ بيليٽ ڊي لاٽور|ڪائونٽ لاٽور]]&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} [[لوئي جوزف، پرنس آف ڪونڊي|پرنس آف ڪونڊي]]
| strength1   = {{flagicon|France}} 59,000
| strength2   = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} 30,288&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} 5,000–6,000
| casualties1 = 400
| casualties2 = 1,800، 17 توپون
| units1      = {{flagicon|France}} ''[[آرمي آف رائن-اي-موزيل]]''
| units2      = {{flagicon|Habsburg Monarchy}} ''اپر رائن جي فوج''&lt;br&gt;{{flagicon|Kingdom of France}} ''[[آرمي آف ڪونڊي]]''
}}

{{Campaignbox Rhine Campaign of 1796}}
{{Campaignbox First Coalition}}

'''فريڊبرگ جي لڙائي''' 24 آگسٽ 1796ع تي [[فرانس جو پهريون جمهوريه|فرانسيسي جمهوريه]] جي فوج، جنهن جي اڳواڻي [[ژان وڪتور ماري مورو|ژان مورو]] ڪري رهيو هو، ۽ [[هيبسبرگ آسٽريا]] جي فوج، جنهن جي اڳواڻي [[ميڪسيميليان انتون ڪارل، ڪائونٽ بيليٽ ڊي لاٽور|ڪائونٽ لاٽور]] ڪري رهيو هو، جي وچ ۾ وڙهي وئي. فرانسيسي فوج، جيڪا [[ڊينيوب]] جي ڏکڻ پاسي کان اوڀر طرف وڌي رهي هئي، هڪ الڳ ٿيل آسٽريائي پيادل رجيمينٽ کي پڪڙڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ آسٽريائي فوج کي سخت شڪست ملي ۽ ان جا دستا تقريباً تباهه ٿي ويا.

فريڊبرگ [[باويريا]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[ليخ درياهه]] جي ڪناري تي [[آگسبرگ]] جي ويجهو واقع آهي. هي ڪارروائي [[پهرين اتحاد جي جنگ]] دوران ٿي.

ٻن فرانسيسي فوجن [[رائن درياهه]] پار ڪري جرمني ۾ اوڀر طرف پيشقدمي ڪئي، جيڪا [[1796ع جي رائن مهم]] جو حصو هئي. [[ژان-باپتسٽ جورڊان]] جي [[سامبر-اي-موز فوج]] وڌيڪ اترئين رستي سان اڳتي وڌي، جڏهن ته مورو جي [[رائن-اي-موزيل فوج]] وڌيڪ ڏاکڻي رستي اختيار ڪيو. انهن جي سامهون [[ولهيلم فون وارٽنسليبن]] جي لوئر رائن فوج ۽ لاٽور جي اپر رائن فوج موجود هيون، جيڪي مجموعي طور [[آرڪ ڊيوڪ چارلس، ڊيوڪ آف ٽيشن]] جي ڪمان هيٺ هيون.

مورو 9 جولاءِ تي [[ايٽلنگن جي لڙائي]] ۽ 11 آگسٽ تي [[نيرسهايم جي لڙائي]] ۾ چارلس کي شڪست ڏني.

جڏهن آسٽريائي فوجون، جيڪي انگ ۾ گهٽ هيون، پوئتي هٽڻ لڳيون ته چارلس اهڙو موقعو ڳولڻ لڳو، جتي هو فرانسيسي فوجن مان ڪنهن هڪ تي وڌيڪ طاقت سان حملو ڪري سگهي. اهو موقعو آگسٽ جي آخر ۾ مليو، جڏهن گهوڙيسوار بريگيڊيئر [[فريڊرش جوزف، ڪائونٽ آف ناوينڊورف]] هڪ ڪمزور جاءِ جي نشاندهي ڪئي.

لاٽور جي فوج کي تمام گهڻو ڪمزور ڇڏي، آرڪ ڊيوڪ چارلس 27,000 سپاهين سان تيزيءَ سان اتر طرف وڌيو ته جيئن وارٽنسليبن سان گڏجي جورڊان کي [[امبرگ جي لڙائي]] ۾ 24 آگسٽ تي شڪست ڏئي سگهي.

چارلس جي هن حرڪت کان بي خبر مورو اڳتي وڌندو رهيو ۽ فريڊبرگ وٽ الڳ ٿيل ''شروڊر'' انفنٽري رجيمينٽ نمبر 7 کي تباهه ڪري ڇڏيو.

پر مورو لاءِ بدقسمتي اها رهي ته امبرگ ۾ جورڊان جي شڪست ۽ پوءِ [[ورزبرگ جي لڙائي]] ۾ ٻي ناڪامي فرانسيسي حملي کي مڪمل طور ناڪام بڻائي ڇڏيو. سيپٽمبر جي شروعات تائين مورو، جيڪو وڌندڙ طور اڪيلو ٿي ويو هو، مجبور ٿي ويو ته فرانس ڏانهن واپسي جو رستو اختيار ڪري.

== حوالا ==
*{{cite book|author=Dodge, Theodore Ayrault|author-link=Theodore Ayrault Dodge|year=2011 |title=Warfare in the Age of Napoleon: The Revolutionary Wars Against the First Coalition in Northern Europe and the Italian Campaign, 1789-1797 |location=USA |publisher=Leonaur Ltd |isbn=978-0-85706-598-8 }}
*{{cite book|author=Phipps, Ramsay Weston|author-link=Ramsay Weston Phipps|year=2011 |title=The Armies of the First French Republic: Volume II The Armées du Moselle, du Rhin, de Sambre-et-Meuse, de Rhin-et-Moselle |publisher=Pickle Partners Publishing |location=USA |isbn=978-1-908692-25-2 }}
*{{cite book|last=Smith, Digby |author-link=Digby Smith |year=1998 |title=The Napoleonic Wars Data Book |location=London |publisher=Greenhill |isbn=1-85367-276-9}}

{{Coord|48.3549|N|10.9797|E|source:wikidata|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Friedberg 1796}}

[[زمرو:آسٽريا سان لاڳاپيل پهرين اتحاد جي جنگ جون لڙايون]]
[[زمرو:آئخاخ-فريڊبرگ]]
[[زمرو:باويريا ۾ ارڙهين صدي]]
[[زمرو:1796ع جا تڪرار]]
[[زمرو:1796ع ۾ پاڪ رومي سلطنت]]
[[زمرو:باويريا جي فوجي تاريخ]]
[[زمرو:آرڪ ڊي ٽرائومف تي درج لڙايون]]</text>
      <sha1>hu6fzweo365f6elnqh7bgr93vwz3khl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريڊ برگ جي لڙائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99282</id>
    <redirect title="فريڊبرگ جي لڙائي" />
    <revision>
      <id>387538</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[فريڊ برگ جي لڙائي]] کي [[فريڊبرگ جي لڙائي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="951o4j3m53asobtnltg8uztsuk7ke5v" xml:space="preserve">#چوريو [[فريڊبرگ جي لڙائي]]</text>
      <sha1>951o4j3m53asobtnltg8uztsuk7ke5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Campaignbox Rhine Campaign of 1796</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99283</id>
    <revision>
      <id>387539</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Campaignbox |name=Campaignbox Rhine Campaign of 1796 |title=[[1796ع جي رائن مهم|{{allow wrap|1796ع جي رائن مهم}}]] |listclass = hlist |battles= * [[آلٽنڪيرخن جي لڙائي|آلٽنڪيرخن]] * [[ماوداخ جي لڙائي|ماوداخ]] * [[ويٽسلار جي لڙائي|ويٽسلار]] * [[ڪيهل جي لڙائي (1796)|پهريئن ڪيهل]] * [[راشٽاٽ جي لڙائي (1796)|راشٽاٽ]] * ايٽلنگن جي لڙائي|...</comment>
      <origin>387539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1337" sha1="9w4bxuzsjxr3ohewuuccdq7l01wa8wf" xml:space="preserve">{{Campaignbox
|name=Campaignbox Rhine Campaign of 1796
|title=[[1796ع جي رائن مهم|{{allow wrap|1796ع جي رائن مهم}}]]
|listclass = hlist
|battles=
* [[آلٽنڪيرخن جي لڙائي|آلٽنڪيرخن]]
* [[ماوداخ جي لڙائي|ماوداخ]]
* [[ويٽسلار جي لڙائي|ويٽسلار]]
* [[ڪيهل جي لڙائي (1796)|پهريئن ڪيهل]]
* [[راشٽاٽ جي لڙائي (1796)|راشٽاٽ]]
* [[ايٽلنگن جي لڙائي|ايٽلنگن]]
* [[نيرسهايم جي لڙائي|نيرسهايم]]
* [[ٿائيننگن جي لڙائي|ٿائيننگن]]
* [[امبرگ جي لڙائي|امبرگ]]
* [[فريڊبرگ جي لڙائي (باويريا)|فريڊبرگ (باويريا)]]
* [[ورزبرگ جي لڙائي|ورزبرگ]]
* [[ليمبرگ جي لڙائي (1796)|ليمبرگ]]
* [[ڪيهل جي ٻي لڙائي (1796)|ٻيو ڪيهل]]
* [[بيبيراخ جي لڙائي (1796)|بيبيراخ]]
* [[ايمينڊنگن جي لڙائي|ايمينڊنگن]]
* [[شلينگن جي لڙائي|شلينگن]]
* [[ڪيهل جو گهيرو (1796–1797)|ٽيون ڪيهل]]
* [[هيوننگن جو گهيرو (1796–1797)|هيوننگن]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:فرانسيسي انقلاب جي جنگن جا نيويگيشن سانچا|1796ع جي رائن مهم]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9w4bxuzsjxr3ohewuuccdq7l01wa8wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Campaignbox First Coalition</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99284</id>
    <revision>
      <id>387540</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Campaignbox |name = Campaignbox First Coalition |title = [[پهرين اتحاد جي جنگ]] |listclass = hlist |state = collapsed |border = {{{border|}}} |battles = * [[پورانٽروئي تي قبضو|پورانٽروئي]] * [[ڪيوورين جي لڙائي (1792)|ڪيوورين]] * [[مارڪين جي لڙائي|مارڪين]] * [[ورڊون جي لڙائي (1792)|ورڊون]] * [[ٿيونويل جو گهيرو (1792)|ٿيونويل]] * والمي جي لڙا...</comment>
      <origin>387540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3622" sha1="49mlhi1vfu2hs0s5rave57oldw41cu9" xml:space="preserve">{{Campaignbox
|name = Campaignbox First Coalition
|title = [[پهرين اتحاد جي جنگ]]
|listclass = hlist
|state = collapsed
|border = {{{border|}}}
|battles =
* [[پورانٽروئي تي قبضو|پورانٽروئي]]
* [[ڪيوورين جي لڙائي (1792)|ڪيوورين]]
* [[مارڪين جي لڙائي|مارڪين]]
* [[ورڊون جي لڙائي (1792)|ورڊون]]
* [[ٿيونويل جو گهيرو (1792)|ٿيونويل]]
* [[والمي جي لڙائي|والمي]]
* [[ليل جو گهيرو (1792)|ليل]]
* [[مينتس جو گهيرو (1792)|مينتس]]
* [[جيماپس جي لڙائي|جيماپس]]
* [[سارڊينيا ڏانهن فرانسيسي مهم|سارڊينيا]]
* [[فونتني-لي-ڪومت جي لڙائي|فونتني-لي-ڪومت]]
* [[نانتس جي لڙائي|نانتس]]
* [[ٽولون جو گهيرو (1793)|ٽولون]]
* [[ميريبيل جي لڙائي|ميريبيل]]
* [[شولي جي ٻي لڙائي|شولي]]
* [[مارٽينيڪ جي لڙائي (1794)|مارٽينيڪ]]
* [[گواڊيلوپ تي چڙهائي (1794)|گواڊيلوپ]]
* [[ڪاري جبل جي لڙائي|ڪارو جبل]]
* [[ڊين هيلڊر وٽ ڊچ ٻيڙي بيڙي تي قبضو|ڊين هيلڊر]]
* [[فرانس تي چڙهائي (1795)|ڪيبيرون]]
* [[13 وينديميئر]]
* [[مونتينوٽ مهم|مونتينوٽ]]
* [[لودي جي لڙائي|لودي]]
* [[زيگبرگ جي لڙائي|زيگبرگ]]
* [[آلٽنڪيرخن جي لڙائي|آلٽنڪيرخن]]
* [[مانتوا جو گهيرو (1796–1797)|مانتوا]]
* [[ويٽسلار جي لڙائي|ويٽسلار]]
* [[ڪيرشائيب جي لڙائي|ڪيرشائيب]]
* [[ڪيهل جي لڙائي (1796)|پهريون ڪيهل]]
* [[ايٽلنگن جي لڙائي|مالش]]
* [[ڪاستيليوني جي لڙائي|ڪاستيليوني]]
* [[نيرسهايم جي لڙائي|نيرسهايم]]
* [[امبرگ جي لڙائي|امبرگ]]
* [[نيوفائونڊلينڊ مهم|نيوفائونڊلينڊ]]
* [[ورزبرگ جي لڙائي|ورزبرگ]]
* [[باسانو جي لڙائي|باسانو]]
* [[ليمبرگ جي لڙائي (1796)|ليمبرگ]]
* [[ڪيهل جي ٻي لڙائي (1796)|ٻيو ڪيهل]]
* [[بيبيراخ جي لڙائي (1796)|بيبيراخ]]
* [[آرڪول جي لڙائي|آرڪول]]
* [[آئرلينڊ ڏانهن فرانسيسي مهم (1796)|آئرلينڊ]]
* [[ريوولي جي لڙائي|ريوولي]]
* [[فينزا جي لڙائي|فينزا]]
* [[فشگارڊ جي لڙائي|فشگارڊ]]
* [[تارويس جي لڙائي (1797)|تارويس]]
* [[نوويڊ جي لڙائي (1797)|نوويڊ]]
* [[ڊيئرسهايم جي لڙائي (1797)|ڊيئرسهايم]]
* [[وينس جي جمهوريه جو زوال|وينس]]
----
* [[پهرين اتحاد جي جنگ جو لو ڪنٽريز محاذ|فلينڊرز مهم]]
* [[شوانري]]
* [[1793–1796ع جي بحيره روم مهم|بحيره روم مهم]]
* [[ويندي جي جنگ]]
* [[پيرينيز جي جنگ]]
* [[فرانسيسي انقلابي جنگين جو ايسٽ انڊيز محاذ|ايسٽ انڊيز محاذ]]
* [[سانچو:1793–94ع جي رائن مهم|1793–94ع جي رائن مهم]]
* [[مئي 1794ع جي ائٽلانٽڪ مهم|ائٽلانٽڪ مهم]]
* [[1795ع جي رائن مهم]]
* [[1796ع جي رائن مهم]]
* [[1796–1797ع جي اطالوي مهم]]
* [[انگلو-هسپانوي جنگ (1796–1808)]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:فرانسيسي انقلاب جي جنگن جا نيويگيشن سانچا|پهريون اتحاد]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>49mlhi1vfu2hs0s5rave57oldw41cu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country data Habsburg Monarchy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99285</id>
    <revision>
      <id>387541</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = هيبسبرگ بادشاهت | flag alias = Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg | flag alias-civil = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; | var1 = civil &lt;/noinclude&gt; }}</comment>
      <origin>387541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="g2wci0tq6kfkmjsr73mmil6wc8u9nnc" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = هيبسبرگ بادشاهت
| flag alias = Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg
| flag alias-civil = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = civil
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>g2wci0tq6kfkmjsr73mmil6wc8u9nnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيڪ لوپريستي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99286</id>
    <revision>
      <id>387544</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|برطانوي سياستدان (پيدائش 1969ع)}}  {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name             = جيڪ لوپريستي | honorific_suffix = | image            = Official portrait of Jack Lopresti crop 2.jpg | caption          = سرڪاري تصوير، 2017ع | office           = [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] &lt;br /&gt; براءِ فلٽن ۽ بريڊلي...</comment>
      <origin>387544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="sy2bdvv3tsd8w0oxamwwd7u2dwea621" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برطانوي سياستدان (پيدائش 1969ع)}}

{{Infobox officeholder
| honorific_prefix =
| name             = جيڪ لوپريستي
| honorific_suffix =
| image            = Official portrait of Jack Lopresti crop 2.jpg
| caption          = سرڪاري تصوير، 2017ع
| office           = [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ جو ميمبر]] &lt;br /&gt; براءِ [[فلٽن ۽ بريڊلي اسٽوڪ]]
| term_start       = 6 مئي 2010ع
| term_end         = 30 مئي 2024ع
| predecessor      = ''تڪ قائم ڪئي وئي''
| successor        = [[ڪلئير هيزلگروو]]
| birth_name       = جياڪومو لوپريستي
| birth_date       = {{birth date and age|1969|8|23|df=y}}
| birth_place      = [[سائوٿ ميڊ]]، [[برسٽول]]، انگلينڊ
| party            = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيه)|ڪنزرويٽو]]
| spouse           = {{ubl|{{marriage|لوسي ڪوپ|1993|2016|reason=div}}|{{marriage|[[اينڊريا جينڪنز]]|22 ڊسمبر 2017|2023|reason=div}}}}
| children         = 4
| allegiance       = {{flag|United Kingdom}}
{{flag|Ukraine}}
| branch           = [[برطانوي فوجي رزرو]]، [[يوڪريني زميني فوج]]
| service_years    = 2007ع–هاڻوڪو&lt;br&gt;2024ع–هاڻوڪو
| rank             = [[ڪارپورل]]
| battles          = [[افغانستان جي جنگ (2001–2021)]]، [[2022ع روسي يوڪرين تي حملي]]
}}

'''جياڪومو &quot;جيڪ&quot; لوپريستي''' (پيدائش: 23 آگسٽ 1969ع) برطانوي [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيه)|ڪنزرويٽو]] سياستدان آهي، جيڪو [[فلٽن ۽ بريڊلي اسٽوڪ]] جو [[برطانيه جي پارليامينٽ جو ميمبر|پارليامينٽ ميمبر]] 2010ع کان 2024ع تائين رهيو. فيبروري 2023ع ۾ کيس ڪنزرويٽو پارٽي جو نائب چيئرمين مقرر ڪيو ويو.

== شروعاتي زندگي ۽ پيشو ==

لوپريستي 23 آگسٽ 1969ع تي [[سائوٿ ميڊ]]، [[برسٽول]] ۾ پيدا ٿيو. اسڪول ڇڏڻ کان پوءِ هن پنهنجي والد جي آئس ڪريم جي ڪاروبار ۾ ڏهن سالن کان وڌيڪ ڪم ڪيو. اڳوڻو [[جائداد ايجنٽ]] ۽ [[رهائشي قرض جو دلال]] هئڻ سان گڏ هن ڪنزرويٽو پارٽي ۾ علائقائي ترقياتي آفيسر ۽ پارٽي جي خزانچي واري شعبي ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.
لوپريستي 2007ع کان [[ٽيريٽوريل آرمي (برطانيه)|ٽيريٽوريل آرمي]] ۾ [[گلوچيسٽرشائر وولنٽيئر آرٽلري]] جي 266 ڪمانڊو بيٽري سان گنر طور شامل ٿيو. بعد ۾ هو [[29هين ڪمانڊو رائل آرٽلري]] سان متحرڪ رزرو سپاهي طور خدمتون انجام ڏيندو رهيو ۽ [[هيلمند صوبو|هيلمند]]، [[افغانستان]] ۾ [[آپريشن هيرڪ 9]] تحت مقرر ٿيو. افغانستان ۾ رهندي هن 2009ع جي نئين سال جي ڏينهن تي [[ڪيمپ باسٽين]] هاف ميراٿون ڊوڙي [[هيلپ فار هيروز]] لاءِ چندو گڏ ڪيو.
2011ع کان 2013ع تائين هو [[رائل ويسڪس يومينري]] ۾ ٽروپر طور پڻ خدمتون انجام ڏيندو رهيو.

== سياسي زندگي ==

لوپريستي 1995ع ۾ [[برسٽول سٽي ڪائونسل]] جي بيڊمنسٽر وارڊ مان ڪنزرويٽو اميدوار طور چونڊ وڙهي، پر ڪامياب نه ٿيو. 1997ع ۾ هارٽڪلف وارڊ ۽ 1998ع ۾ ريڊلينڊ وارڊ مان پڻ ناڪام رهيو. 1999ع ۾ هو [[اسٽاڪ ووڊ]] وارڊ مان چونڊجي ڪائونسلر بڻيو ۽ مئي 2007ع تائين انهيءَ عهدي تي رهيو.
هن 2001ع جي عام چونڊن ۾ [[برسٽول ايسٽ]] مان ۽ 2004ع جي يورپي پارليامينٽ چونڊن ۾ [[ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] مان ڪنزرويٽو اميدوار طور مقابلو ڪيو، پر ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو.

لوپريستي 2006ع ۾ ڪنزرويٽو پارٽي جي [[اي-لسٽ (ڪنزرويٽو)]] جو ميمبر هو.
[[2010ع برطانيه جي عام چونڊ]] ۾ هو پهريون ڀيرو [[فلٽن ۽ بريڊلي اسٽوڪ]] مان پارليامينٽ جو ميمبر چونڊيو ويو. اها تڪ حدبندين ۾ تبديلين کان پوءِ نئين قائم ڪئي وئي هئي.
2011ع ۾ هو [[مسلح فوجون ايڪٽ 2011]] بابت قائم ڪيل خاص چونڊ ڪميٽي جو ميمبر رهيو. ان کان علاوه هن [[اتر آئرلينڊ معاملن بابت ڪميٽي]] ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.
2015ع تائين هو [[ڪنزرويٽو فرينڊز آف اسرائيل]] گروپ سان لاڳاپيل رهيو ۽ ان جي وفدن سان گڏ اسرائيل جا دورا ڪندو رهيو. 2014ع ۾ هن اسرائيلي فوج کان [[آئرن ڊوم]] فضائي دفاعي نظام بابت بريفنگ پڻ ورتي.
[[2015ع برطانيه جي عام چونڊ]] ۾ هن پنهنجي تڪ وڏي اڪثريت سان برقرار رکي.
لوپريستي [[برڪسٽ]] جي حمايت ڪئي ۽ [[2016ع يورپي يونين ريفرنڊم]] ۾ يورپي يونين ڇڏڻ جي حق ۾ مهم هلائي.
[[2017ع برطانيه جي عام چونڊ]] کان اڳ سندس ذاتي زندگي بابت خبرن کان پوءِ مقامي پارٽي جي ڪجهه ميمبرن کيس اميدوار طور هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ٻيهر چونڊيو ويو ۽ عام چونڊ ۾ به ڪامياب رهيو، جيتوڻيڪ سندس اڪثريت گهٽجي وئي.
پارليامينٽ ۾ هن دفاعي ڪميٽي، اتر آئرلينڊ معاملن واري ڪميٽي ۽ مسلح فوجن بابت ڪميٽي ۾ خدمتون انجام ڏنيون.
ڊسمبر 2017ع ۾ سندس اڳوڻي آفيس مئنيجر پاران روين بابت شڪايت داخل ڪئي وئي، جنهن تي ڪنزرويٽو پارٽي اندر جاچ ٿي. 2019ع ۾ بي بي سي ٻڌايو ته شڪايت ڪندڙ کي لوپريستي طرفان معافي نامو موڪليو ويو، جڏهن ته لوپريستي الزام رد ڪندو رهيو.
[[2019ع برطانيه جي عام چونڊ]] ۾ هو ٻيهر چونڊيو ويو.
8 اپريل 2020ع تي [[برطانيه ۾ ڪووڊ-19 وبا]] دوران هن ڪابينا جي وزير [[رابرٽ جينرڪ]] کي خط لکي ايسٽر جي موقعي تي گرجا گهر کولڻ جي اپيل ڪئي.
2023ع ۾ کيس ڪنزرويٽو پارٽي جو نائب چيئرمين مقرر ڪيو ويو.
4 جولاءِ 2024ع جي عام چونڊ ۾ هو پنهنجي تڪ هارائي ويٺو، جتي [[ڪلئير هيزلگروو]] کيس شڪست ڏني.

== پارليامينٽ کان پوءِ ==

نومبر 2024ع ۾ لوپريستي [[يوڪرين جي بين الاقوامي ليجن]] ۾ شامل ٿيو. هو [[ڪييڦ]] ۾ مقرر رهيو جتي هو پرڏيهي لاڳاپن، سفارتي معاملن، هٿيارن جي فراهمي ۽ خيراتي ادارن سان رابطا سنڀاليندو رهيو.
فيبروري 2026ع ۾ هن اعلان ڪيو ته هو [[ازوف بريگيڊ]] ۾ شامل ٿي چڪو آهي.

== ذاتي زندگي ==

لوپريستي سسلي نسل سان تعلق رکي ٿو. سندس پهرين زال لوسي ڪوپ هئي، جيڪا [[لارڊ ڪوپ آف برڪلي]] جي ڌيءَ آهي. انهن کي ٽي ٻار آهن.
22 ڊسمبر 2017ع تي هن [[اينڊريا جينڪنز]] سان [[پيلس آف ويسٽ منسٽر]] جي [[سينٽ ميري انڊرڪرافٽ]] چرچ ۾ شادي ڪئي. سندن هڪ پٽ ڪلفورڊ جارج آهي، جيڪو 29 مارچ 2017ع تي ڄائو. 2023ع ۾ ٻنهي ۾ طلاق ٿي وئي.
2013ع ۾ لوپريستي کي [[آنڊي جو ڪينسر]] تشخيص ٿيو. هن [[برسٽول رائل انفارمري]] ۾ علاج ڪرايو.

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{commons category}}
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070905191553/http://www.jacklopresti.com/ سرڪاري ويب سائيٽ]}}
* [https://web.archive.org/web/20140120005237/http://www.conservatives.com/People/Members_of_Parliament/Duncan_Smith_Iain.aspx پروفائيل] ڪنزرويٽو پارٽي تي

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lopresti, Jack}}

[[زمرو:زنده ماڻهو]]
[[زمرو:1969ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 2010–2015]]
[[زمرو:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 2015–2017]]
[[زمرو:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 2017–2019]]
[[زمرو:برطانيه جا پارليامينٽ ميمبر 2019–2024]]
[[زمرو:انگريزي تڪن مان ڪنزرويٽو پارٽي جا پارليامينٽ ميمبر]]
[[زمرو:برسٽول جا سياستدان]]
[[زمرو:برسٽول جا ڪائونسلر]]
[[زمرو:رائل آرٽلري جا سپاهي]]
[[زمرو:افغانستان جنگ جا برطانوي فوجي]]
[[زمرو:اطالوي نسل جا انگريز ماڻهو]]
[[زمرو:برطانوي يوروسڪيپٽڪ]]
[[زمرو:يوڪرين جي بين الاقوامي ليجن جا اهلڪار]]
[[زمرو:ڪنزرويٽو پارٽي جا ڪائونسلر]]</text>
      <sha1>sy2bdvv3tsd8w0oxamwwd7u2dwea621</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھوتوڪي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99287</id>
    <revision>
      <id>387545</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|جاپاني ٻُڌ مت سان لاڳاپيل اصطلاح}}  جاپاني اسم {{nihongo|'''هوتوڪي'''|仏}} ٻُڌ متي اصل جو لفظ آهي، جنهن جي [[اشتقاقيات]] (لفظي بڻ بنياد) يقيني طور معلوم ناهي.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt; هن لفظ جون ڪيتريون معنائون آهن، جن مان اڪثر سڌيءَ طرح [[جاپان ۾ ٻڌ مت]] سان لاڳاپيل آهن. هي لفظ هيٺ...</comment>
      <origin>387545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="p9jhdndl8fhrdt02cf5z47xznquoxhu" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|جاپاني ٻُڌ مت سان لاڳاپيل اصطلاح}}

جاپاني اسم {{nihongo|'''هوتوڪي'''|仏}} ٻُڌ متي اصل جو لفظ آهي، جنهن جي [[اشتقاقيات]] (لفظي بڻ بنياد) يقيني طور معلوم ناهي.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt; هن لفظ جون ڪيتريون معنائون آهن، جن مان اڪثر سڌيءَ طرح [[جاپان ۾ ٻڌ مت]] سان لاڳاپيل آهن. هي لفظ هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي:

* اهڙو شخص جنهن ''[[ساتوري]]'' (روشن ضميري يا روحاني بيداريءَ جي حالت) حاصل ڪري ورتي هجي ۽ انهيءَ ڪري ”ٻُڌ“ بڻجي ويو هجي.&lt;ref name=&quot;ik&quot;&gt;Iwanami {{nihongo|[[ڪوجيئن]]|広辞苑}} Japanese dictionary, 6th Edition (2008), DVD version&lt;/ref&gt; (ٻُڌ مت ۾ ننڍن اکرن سان لکيل اصطلاح ”ٻُڌ“ اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو روشن ضمير يا حقيقت کان آگاهه ٿي چڪو هجي.)&lt;ref&gt;New Oxford American Dictionary 2nd edition, 2005, Oxford University Press, Inc.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;هي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن سڄي [[ٻڌ مت]] جي نمائندگي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. مثال طور {{nihongo|&quot;''ڪامي'' ۽ ''هوتوڪي''&quot;|神と仏}} واري اظهار ۾ جاپاني ''[[ڪامي]]'' ۽ ٻاهرين ملڪ مان آيل ٻڌ مت جي روشن ضمير هستين ۾ فرق ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;/ref&gt;

* تاريخي [[گوتم ٻڌ]] پاڻ.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* ڪنهن ٻُڌ جي مورتي يا سندس نالو.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* ٻڌ مت جا قانون يا اصول.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* مجازي طور ٻڌ مت جي يادگيري يا تعزيتي رسم ادا ڪرڻ. مثال طور ''[[ايگا مونوگاتاري]]'' ۾ هڪ جملو موجود آهي، جنهن ۾ هي اصطلاح انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* عام ڳالهه ٻولهه ۾ فوت ٿيل شخص يا ڪنهن جي روح.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* مجازي طور نهايت مهربان، نيڪ دل يا دل کي ويجهو شخص.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt;

* ''هوتوڪي'' ڪنهن شخص جو نالو يا لقب به ٿي سگهي ٿو. مثال طور اهو ''[[هيڪي مونوگاتاري]]'' جي هڪ [[شيرابيوشي#Gi.C5.8D_and_Hotoke|عورت ڪردار]] جو نالو آهي.&lt;ref name=&quot;ik&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح [[دائيميو]] [[ڪوريڪي ڪيوناگا]] جو لقب پڻ هوتوڪي هو.

== نوٽس ==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

[[زمرو:ٻڌ مت جا فلسفياتي تصور]]
[[زمرو:جاپان ۾ ٻڌ مت]]
[[زمرو:جاپاني مذهبي اصطلاحات]]

[[ja:仏]]</text>
      <sha1>p9jhdndl8fhrdt02cf5z47xznquoxhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريڪوئنسي ردعمل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99288</id>
    <revision>
      <id>387546</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|داخلا فريڪوئنسي جي تابع طور اوٽ پُٽ}}  {{about|هڪ [[برقي سرڪٽ]] جي اوٽ پُٽ ۽ داخلا جي وچ ۾ لاڳاپو|[[برقي گرڊ]] ۾ فريڪوئنسي جي تبديلي|فريڪوئنسي ردعمل (برقي گرڊ)}}  '''فريڪوئنسي ردِعمل''' (Frequency response) [[سگنل پروسيسنگ]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ '''فريڪوئنسي ردِعمل''' (فريڪوئنسي...</comment>
      <origin>387546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11729" sha1="fb7hte722opbfw2tvcpj7wlqt2edozy" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|داخلا فريڪوئنسي جي تابع طور اوٽ پُٽ}}

{{about|هڪ [[برقي سرڪٽ]] جي اوٽ پُٽ ۽ داخلا جي وچ ۾ لاڳاپو|[[برقي گرڊ]] ۾ فريڪوئنسي جي تبديلي|فريڪوئنسي ردعمل (برقي گرڊ)}}

'''فريڪوئنسي ردِعمل''' (Frequency response)
[[سگنل پروسيسنگ]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ '''فريڪوئنسي ردِعمل''' (فريڪوئنسي ريسپانس) ڪنهن نظام جي اوٽ پُٽ جي مقدار (ميگنيٽيوڊ) ۽ [[مرحلو (لهرون)|مرحلي]] (فيز) جو داخلا فريڪوئنسي جي تابع طور مقداري ماپ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Steven W. |title=The Scientist and Engineer's Guide to Digital Signal Processing |publisher=California Technical Pub |year=1997 |isbn=978-0966017632 |pages=177–180}}&lt;/ref&gt; فريڪوئنسي ردِعمل نظامن جي جوڙجڪ ۽ تجزيي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[آڊيو سامان]] ۽ [[ڪنٽرول نظام]]، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو رياضيائي تجزيو آسان بڻائيندو آهي ۽ حڪمراني ڪندڙ [[تفريقي مساواتون]] کي [[الجبرائي مساواتون]] ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي.

آڊيو نظام ۾، ان جو استعمال ٻڌڻ ۾ ايندڙ [[تحريف]] (ڊسٽارشن) کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جنهن لاءِ جزن جهڙوڪ [[مائڪروفون]]، [[آڊيو پاور ايمپلي فائر]] ۽ [[لائوڊ اسپيڪر]] کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويندو آهي جو سڄي نظام جو ردِعمل ان جي [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]] ۾ جيترو ٿي سگهي اوترو هموار (فليٽ) رهي.

ڪنٽرول نظامن، جهڙوڪ گاڏي جي [[ڪروز ڪنٽرول]] ۾، فريڪوئنسي ردِعمل نظام جي [[استحڪام جو نظريو|استحڪام]] جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري [[بوڊي پلاٽ]] جي مدد سان. مخصوص فريڪوئنسي ردِعمل رکندڙ نظام [[اينالاگ فلٽر]] ۽ [[ڊجيٽل فلٽر]] ذريعي تيار ڪري سگهجن ٿا.

فريڪوئنسي ردِعمل نظام کي [[فريڪوئنسي ڊومين]] ۾ بيان ڪري ٿو، جيئن [[امپلس ردِعمل]] نظام کي [[وقت ڊومين]] ۾ بيان ڪري ٿو. [[لڪيري نظام]] ۾ (يا حقيقي نظام جي ويجهڙائي طور)، ٻنهي مان ڪو به ردِعمل نظام جي مڪمل وضاحت ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري ٻنهي جي وچ ۾ هڪ-به-هڪ تعلق موجود هوندو آهي: فريڪوئنسي ردِعمل، امپلس ردِعمل جو [[فوريئر تبديلي]] (Fourier Transform) هوندو آهي.

فريڪوئنسي ردِعمل گڏيل مرحلن وارن نظامن جهڙوڪ [[گهڻ-مرحلي ايمپلي فائر]] جي تجزيي کي آسان بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مجموعي نظام جو ردِعمل انفرادي مرحلن جي فريڪوئنسي ردِعملن جي ضرب سان حاصل ڪري سگهجي ٿو، جڏهن⁠تہ وقت ڊومين ۾ امپلس ردِعملن جي [[ڪنوليشن]] ڪرڻي پوي ٿي.

فريڪوئنسي ردِعمل لڪيري نظامن ۾ [[منتقلي فنڪشن]] سان ويجهو تعلق رکي ٿو، جيڪو امپلس ردِعمل جو [[ليپلاس تبديلي]] هوندو آهي. جڏهن منتقلي فنڪشن جي پيچيده متغير &lt;math&gt;s = \sigma + j\omega&lt;/math&gt; ۾ حقيقي حصو &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; صفر هجي، تڏهن ٻئي برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Feucht1990&quot;&gt;{{cite book|author=Dennis L. Feucht|title=Handbook of Analog Circuit Design|year=1990|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4832-5938-3|page=192}}&lt;/ref&gt;

== ماپ ۽ خاڪا ==

[[Image:Butterworth response.svg|thumb|300px|گھٽ-گذر فلٽر جو مقدار ردِعمل، 6 ڊي بي في آڪٽيو يا 20 ڊي بي في ڏهاڪي [[رول آف]] سان]]

فريڪوئنسي ردِعمل جي ماپ عام طور تي نظام کي داخلا سگنل ڏيڻ ۽ ان جي اوٽ پُٽ سگنل کي ماپڻ سان ڪئي ويندي آهي. ان کان پوءِ ٻنهي سگنلن جا [[فريڪوئنسي اسپيڪٽرم]] (مثال طور [[فاسٽ فوريئر تبديلي]] ذريعي) حاصل ڪري انهن جو مقابلو ڪيو ويندو آهي ته جيئن نظام جو اثر الڳ ڪري سگهجي.

لڪيري نظامن ۾ داخلا سگنل جي فريڪوئنسي حد کي دلچسپي واري فريڪوئنسي حد کي ڍڪڻ گهرجي.

فريڪوئنسي ردِعمل ماپڻ لاءِ مختلف داخلا سگنلن تي ٻڌل ڪيترائي طريقا استعمال ٿين ٿا:

* مستقل مقدار وارا سائنوسي سگنل مختلف فريڪوئنسين تي لاڳو ڪري اوٽ پُٽ جي مقدار ۽ مرحلي جي تبديلي جو مقابلو ڪرڻ.
* [[ڊيراڪ ڊيلٽا فنڪشن]] (Impulse) لاڳو ڪري نظام جي [[امپلس ردِعمل]] جو فوريئر تبديلي وٺڻ.
* ڊگهي عرصي تائين [[وائيٽ نوائز]] سگنل لاڳو ڪري نظام جي ردِعمل جو فوريئر تبديلي حاصل ڪرڻ. جيڪڏهن مرحلي جي معلومات به گهربل هجي ته [[ڪراس اسپيڪٽرل ڊينسٽي]] استعمال ڪئي ويندي آهي.

فريڪوئنسي ردِعمل کي ٻن حصن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

* '''مقدار''' (ميگنيٽيوڊ)، جيڪا عام طور [[ڊي سيبل]] (dB) يا عام ايمپليٽيوڊ ۾ ماپي ويندي آهي.
* '''[[مرحلو (لهرون)|مرحلو]]''' (فيز)، جيڪو [[ريڊين]] يا درجن ۾ ماپيو ويندو آهي.

فريڪوئنسي جي ماپ [[هرٽز]] (Hz)، [[ريڊين في سيڪنڊ]] يا [[نمونيداري فريڪوئنسي]] جي حصي طور ٿي سگهي ٿي.

فريڪوئنسي ردِعمل ڏيکارڻ جا ٽي عام طريقا آهن:

* [[بوڊي پلاٽ]] — مقدار ۽ مرحلي کي الڳ مستطيلي خاڪن تي فريڪوئنسي جي مقابلي ۾ ڏيکاريندو آهي.
* [[نائڪوسٽ پلاٽ]] — مقدار ۽ مرحلي کي قطبي صورت ۾ ڏيکاريندو آهي.
* [[نيڪولس پلاٽ]] — مقدار ۽ مرحلي کي مستطيلي صورت ۾ ڏيکاريندو آهي.

ڪنٽرول نظامن جي ڊزائن ۾ انهن مان ڪو به طريقو کليل-حلقو فريڪوئنسي ردِعمل مان بند-حلقو استحڪام ۽ استحڪامي حدون معلوم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.

ڊجيٽل نظامن (جهڙوڪ [[ڊجيٽل فلٽر]]) ۾ فريڪوئنسي ردِعمل اڪثر هڪ مکيه لوب (مين لوب) ۽ ڪيترن ئي دوري پاسي وارن لوبن (سلائيڊ لوبس) تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو [[اسپيڪٽرل ليڪيج]] جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;L. R. Rabiner and B. Gold. Theory and Application of Digital Signal Processing. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1975. – 720 pp&lt;/ref&gt;

== استعمال ==

ٻڌڻ جي حد اندر، فريڪوئنسي ردِعمل جو ذڪر عام طور [[اليڪٽرانڪ ايمپلي فائر]]، [[مائڪروفون]] ۽ [[لائوڊ اسپيڪر]] جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي.

ريڊيو فريڪوئنسي جي دنيا ۾ اهو [[ڪوئڪسيل ڪيبل]]، [[ڪيٽيگري 6 ڪيبل]]، [[وڊيو سوئچنگ]] سامان، [[وائرليس]] رابطي جي اوزارن ۽ اينٽينا نظامن جي ماپن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

گهٽ فريڪوئنسي وارن ماپن ۾ [[زلزلا]] ۽ [[اليڪٽروئنسي فالوگرافي]] (دماغي لهرون) شامل آهن.
فريڪوئنسي ردِعمل جا وکر اڪثر اليڪٽرانڪ جزن يا نظامن جي درستگي ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=Stark51&gt;Stark, 2002, p. 51.&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪو نظام يا جزو سڀني گهربل داخلا سگنلن کي ڪنهن خاص فريڪوئنسي پٽي کي وڌائڻ يا گهٽائڻ کان سواءِ ٻيهر پيدا ڪري، ته ان کي ''فليٽ فريڪوئنسي ردِعمل'' وارو چيو ويندو آهي.&lt;ref name=Stark51/&gt;
اعليٰ معيار جي [[هاءِ فڊيلٽي]] آڊيو ۾ ايمپلي فائر لاءِ عام طور 20–20,000 Hz جي فليٽ فريڪوئنسي ردِعمل گهربل هوندي آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽيليفوني]] ۾ 400–4,000 Hz جي حد به ڳالهه ٻولهه جي سمجهه لاءِ ڪافي هوندي آهي.&lt;ref name=Luther141&gt;Luther, 1999, p. 141.&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن ڪنهن نظام جو فريڪوئنسي ردِعمل ماپيو وڃي، ۽ نظام [[ايل ٽي آء سسٽم ٿيوري|لڪيري ۽ وقت-غيرمتبدل]] هجي، ته ان جي خاصيتن کي هڪ [[ڊجيٽل فلٽر]] ذريعي تمام گهڻي درستگي سان ويجهو آڻي سگهجي ٿو. ساڳي طرح جيڪڏهن ڪنهن نظام جو فريڪوئنسي ردِعمل خراب هجي ته ان جي تلافي لاءِ [[ڊجيٽل فلٽر]] يا [[اينالاگ فلٽر]] استعمال ڪري سگهجن ٿا.
فريڪوئنسي ردِعمل وکر جي شڪل [[ريڊار جامنگ ۽ فريب]]، رابطن ۽ ٻين نظامن ۾ تمام اهم هوندي آهي.
فريڪوئنسي ردِعمل جو تجزيو حياتياتي شعبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ ورجائيندڙ روين ۾ هارميسس جي سڃاڻپ يا دوا جي علاج جي منصوبن جي بهتري لاءِ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Henry |first1=N. |last2=Pedersen |first2=M. |last3=Williams |first3=M. |last4=Donkin |first4=L. |date=2023-07-03 |title=Behavioral Posology: A Novel Paradigm for Modeling the Healthy Limits of Behaviors |journal=Advanced Theory and Simulations |volume=6 |issue=9 |doi=10.1002/adts.202300214}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Schulthess |first1=Pascal |last2=Post |first2=Teun M. |last3=Yates |first3=James |last4=van der Graaf |first4=Piet H. |date=February 2018 |title=Frequency-Domain Response Analysis for Quantitative Systems Pharmacology Models |journal=CPT: Pharmacometrics &amp; Systems Pharmacology |volume=7 |issue=2 |pages=111–123 |doi=10.1002/psp4.12266}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

{{col div|colwidth=35em}}
* [[آڊيو نظام جون ماپون]]
* [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)]]
* [[بوڊي پلاٽ]]
* [[امپلس ردِعمل]]
* [[اسپيڪٽرل حساسيت]]
* [[مستحڪم حالت (اليڪٽرانڪس)]]
* [[عارضي ردِعمل]]
* [[عالمي ڊائليڪٽرڪ ردِعمل]]
{{colend}}

== حوالا ==
;نوٽس
{{Reflist}}

;ڪتابيات
* Luther, Arch C.; Inglis, Andrew F. ''Video Engineering''
* Stark, Scott Hunter. ''Live Sound Reinforcement''
* L. R. Rabiner and B. Gold. ''Theory and Application of Digital Signal Processing''

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [[مشيگن يونيورسٽي]]: Frequency Response Analysis and Design Tutorial
* Smith, Julius O. III: Introduction to Digital Filters with Audio Applications

{{Control theory}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سگنل پروسيسنگ]]
[[زمرو:ڪنٽرول نظريو]]
[[زمرو:آڊيو ايمپلي فائر جون وضاحتون]]</text>
      <sha1>fb7hte722opbfw2tvcpj7wlqt2edozy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سينٽ ڪيٿرائن جو گرجا گھر (سينٽ پيٽرز برگ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99289</id>
    <revision>
      <id>387547</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|روس جي سينٽ پيٽرسبرگ ۾ گرجا گهر}} {{confused|سينٽ ڪيٿرين آرمينيائي گرجا گهر}}  {{Infobox church | full_name          = سينٽ ڪيٿرين آف اليگزينڊريا جو ڪيٿولڪ گرجا گهر&lt;br/&gt;({{langx|ru|Католическая церковь Святой Екатерины}}) | image              = Spb 06-2012 Nevsky various 03.jpg | image_size         = 300px | caption...</comment>
      <origin>387547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9811" sha1="rswa9k3tsjj2jlnt13yjyruv69vomo4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|روس جي سينٽ پيٽرسبرگ ۾ گرجا گهر}}
{{confused|سينٽ ڪيٿرين آرمينيائي گرجا گهر}}

{{Infobox church
| full_name          = سينٽ ڪيٿرين آف اليگزينڊريا جو ڪيٿولڪ گرجا گهر&lt;br/&gt;({{langx|ru|Католическая церковь Святой Екатерины}})
| image              = Spb 06-2012 Nevsky various 03.jpg
| image_size         = 300px
| caption            = [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] کان ڏٺل سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجا گهر
| location           = 32–34 [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]]
| country            = [[روسي وفاق]]
| coordinates        = {{coord|59.9357|N|30.329|E|region:RU-SPE_type:landmark|display=inline,title}}
| denomination       = [[ڪيٿولڪ]]
| website            = [http://catherine.spb.ru]
| founded            = 1716
| consecrated        = 1783
| status             = [[ننڍي بيسيليڪا]]
| functional_status  = فعال
| architect          = [[ژان-بپتست والين ڊي لا موٿ]]&lt;br/&gt;[[انتونيو رينالدي]]
| groundbreaking     = 1763
| completed          = 7 آڪٽوبر 1783ع
| capacity           = 2,000
| length             = 44m
| width              = 25m
| height             = 42m
| diocese            = [[ماسڪو جو آرچڊائيوسز]]
| archbishop         = [[پائولو پيزي]]
}}

[[File:Spb Nevsky StCatherine Church asv2019-09.jpg|thumb|300px|سينٽ ڪيٿرين گرجا گهر جو اندريون منظر]]

'''سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجا گهر''' (Catholic Church of St Catherine) [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۾ واقع روسي وفاق جو سڀ کان پراڻو ڪيٿولڪ گرجا گهر آهي ۽ اهو ملڪ جو واحد گرجا گهر آهي جنهن کي [[بيسيليڪا]] جو لقب حاصل آهي (هي درجو 23 جولاءِ 2013ع تي ڏنو ويو). اهو [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] تي واقع آهي ۽ [[ماسڪو جو آرچڊائيوسز|ماسڪو آرچڊائيوسز]] جو حصو آهي، جنهن جي سربراهي [[پائولو پيزي]] ڪري ٿو.

== تاريخ ==

=== تعمير ===

12 ڊسمبر 1705ع تي [[پيٽر اعظم]] هڪ فرمان تي صحيون ڪيون جنهن روس ۾ ڪيٿولڪ گرجا گهرن جي تعمير جي اجازت ڏني. گرجا گهر پاڻ 1710ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ موجوده عمارت بعد ۾ تعمير ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book | title = The Catholic Church and Russia | isbn = 0-7546-3610-0 | author = Dennis J. Dunn | year = 2004 | publisher = Ashgate Publishing | page = 30 }}&lt;/ref&gt;

1738ع ۾ ملڪا [[اينا آف رشيا|اينا]] [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] تي گرجا گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني. شروعاتي منصوبا [[ڊومينيڪو ٽريزيني]] تي ٻڌل هئا، پر 1751ع ۾ انهن کي رد ڪيو ويو. 1760ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي معمار [[ژان-بپتست والين ڊي لا موٿ]] نوان نقشا تيار ڪيا، پر سندس فرانس واپسي کان پوءِ تعمير جو ڪم اطالوي معمار [[انتونيو رينالدي]] مڪمل ڪيو. گرجا گهر 7 آڪٽوبر 1783ع تي مڪمل ٿيو.

ان وقت روس جي حڪمران [[ڪيٿرين ٻئين]] (ڪيٿرين اعظم) هئي، تنهنڪري گرجا گهر جو نالو [[ڪيٿرين آف اليگزينڊريا]] جي نالي تي رکيو ويو.&lt;ref name=Parish&gt;&quot;History of St. Catherine's Roman Catholic Parish&quot;, Catholic Church of St. Catherine.&lt;/ref&gt;

=== روسي سلطنت جي دور ۾ ===

[[File:FR Petersburg, kosc Katarzyny, katolicki, 2015.09.22, fot I Nowicka (3) CORR.jpg|thumb|270px|پولينڊ-لٿوينيا دولت مشترڪه جي آخري بادشاهه [[اسٽينسواف آگسٽ پونياتووسڪي]] جي اصل قبر]]

هي گرجا گهر روسي سلطنت ۽ ٻين ملڪن جي ڪيترين اهم شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي.

1798ع ۾ [[اسٽينسواف ٻيون آگسٽ]]، جيڪو [[پولينڊ جو بادشاهه]] هو، هتي دفن ڪيو ويو. بعد ۾ 1938ع ۾ سندس باقيات پولينڊ منتقل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Parish&quot;/&gt;

1813ع ۾ فرانسيسي جنرل [[ژان وڪٽر ماري مورو]] کي پڻ هتي دفن ڪيو ويو.

گرجا گهر جي جماعت ۾ [[اوگسٽ ڊي مونٽفيران]] به شامل هو، جنهن بعد ۾ [[سينٽ آئزڪ ڪيٿيڊرل]] تعمير ڪيو. هن پنهنجي شادي به هتي ڪئي ۽ وفات کان پوءِ سندس جنازي جون رسمون به هتي ادا ڪيون ويون.

[[File:Bulla-Ferdinant.jpg|thumb|270px|1914ع ۾ [[آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊينينڊ]] لاءِ رڪويم ماس]]

گرجا گهر جي انتظام مختلف مذهبي جماعتن وٽ رهيو:

* [[فرانسسڪن]] (شروعاتي دور)
* [[جيسوئيٽ]]
* [[ڊومينيڪن آرڊر]]
* 1892ع کان ڊائيوسز جي پادرين جي نگراني

1917ع واري [[روسي انقلاب]] کان اڳ جماعت جي ميمبرن جو تعداد 30,000 کان وڌيڪ هو.

=== سوويت جبر ===

[[File:OltarzBoczny-Koscila-swKatrzyny-w-Peteresburgu.jpg|thumb|left|بحالي کان پوءِ ساڄي پاسي وارو قربانگاهه پنهنجي تباهه ٿيل حالت ۾ يادگار طور محفوظ رکيو ويو]]

سوويت دور ۾ گرجا گهر جي سرگرمين کي سختي سان دٻايو ويو.

هڪ مشهور عدالتي ڪارروائي کان پوءِ، جنهن جي اڳواڻي [[نڪولائي ڪرائلينڪو]] ڪئي، گرجا گهر جي ريڪٽر [[مونسينيور]] [[ڪونسٽانتي بودڪيوچ]] کي سوويت مخالف سرگرمين جو ڏوهي قرار ڏنو ويو. هن کي 1923ع جي [[ايسٽر آچر]] تي [[او جي پي يو]] پاران [[لوبيانڪا جيل]] ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

سندس لاش [[سوڪولنيڪي ضلعي]] جي ٻيلن ۾ هڪ اجتماعي قبر ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;MacCullagh (1924), pages 280–281.&lt;/ref&gt;

7 اپريل 1923ع تي سندس ياد ۾ گرجا گهر ۾ هڪ رڪويم ماس ادا ڪئي وئي، جنهن ۾ ڪيترائي پرڏيهي سفارتڪار به شريڪ ٿيا.&lt;ref&gt;Francis Maccullagh (1924)&lt;/ref&gt;

گرجا گهر 1938ع تائين کليل رهيو، پر پوءِ بند ڪري ڦريو ويو. ان جي لائبريري جا ڪتاب، مذهبي تصويرون ۽ ٻيا نوادرات گهٽين ۾ اڇلايا ويا. 1947ع ۾ باهه لڳڻ سبب اندروني سينگار ۽ [[آرگن (موسيقي)|آرگن]] به تباهه ٿي ويو.&lt;ref name=Parish/&gt;

اڳين 30 سالن تائين عمارت کي صرف گودام طور استعمال ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي آرگن هال بڻائڻ جو منصوبو به پيش ٿيو، پر ٻيهر باهه لڳڻ سبب اهو منصوبو ناڪام ٿيو.

=== بحالي ===

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ روس ۾ ڪيٿولڪ چرچ ٻيهر سرگرم ٿيو.

فيبروري 1992ع ۾ شهر جي انتظاميا عمارت ڪيٿولڪ چرچ حوالي ڪئي. ساڳئي سال بحالي جو ڪم شروع ٿيو.

آڪٽوبر 1992ع ۾ عارضي قربانگاهه تي عبادت شروع ٿي. 1998ع ۾ [[اعلان (مسيحيت)|اعلان]] واري چپل کوليو ويو. 2000ع ۾ مکيه قربانگاهه مڪمل ٿيو ۽ ان جي تقديس ڪئي وئي.

2003ع تائين بحالي جو وڏو حصو مڪمل ٿي چڪو هو ۽ مرڪزي دروازا کوليا ويا. اندروني بحالي جو ڪم اڃا به جاري آهي.&lt;ref&gt;The official ceremony of the opening of the main nave of the church after many years of restoration was held in the morning of November 29, 2008.&lt;/ref&gt;

== تعميراتي بناوت ==

گرجا گهر روايتي [[لاطيني صليب]] جي شڪل ۾ ٺهيل آهي.

ان جو [[ٽرانسپٽ]] هڪ وڏي [[گنبذ]] سان ڍڪيل آهي.

* ڊيگهه: 44 ميٽر
* ويڪر: 25 ميٽر
* اوچائي: 42 ميٽر
* گنجائش: لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو

مکيه مهاڙي تي هڪ وڏو محرابي دروازو آهي جيڪو آزاد بيٺل ستونن تي قائم آهي. مهاڙي جي مٿان چار [[انجيل نويس]]ن ۽ فرشتن جا مجسما نصب آهن.

مکيه دروازي جي مٿان [[انجيل متي]] مان لاطيني عبارت لکيل آهي:

''&quot;منهنجو گهر دعا جو گهر سڏبو.&quot;'' (متي 21:13)

== پڻ ڏسو ==

* [[جيسوئيٽ ماڳن جي فهرست]]
* [[چرچ آف آور ليڊي آف مائونٽ ڪارمل، گاچينا]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Church of St. Catherine (Saint Petersburg)}}

* سينٽ ڪيٿرين گرجا گهر جي سرڪاري ويب سائيٽ

[[زمرو:1783ع ۾ مڪمل ٿيل رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:روس ۾ 18هين صدي جا رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ جا رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:نيفسڪي پروسپيڪٽ]]
[[زمرو:ڊومينيڪن گرجا گهر جون عمارتون]]
[[زمرو:ڊومينيڪو ٽريزيني جون عمارتون]]
[[زمرو:گنبذن وارا گرجا گهر]]
[[زمرو:روس ۾ 18هين صدي جا گرجا گهر]]
[[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ جا وفاقي اهميت وارا ثقافتي ورثا]]</text>
      <sha1>rswa9k3tsjj2jlnt13yjyruv69vomo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387548</id>
      <parentid>387547</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9742" sha1="hnmavdbmit5dl5uiee876zcyfuxtofv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|روس جي سينٽ پيٽرسبرگ ۾ گرجا گهر}}


{{Infobox church
| full_name          = سينٽ ڪيٿرين آف اليگزينڊريا جو ڪيٿولڪ گرجا گهر&lt;br/&gt;({{langx|ru|Католическая церковь Святой Екатерины}})
| image              = Spb 06-2012 Nevsky various 03.jpg
| image_size         = 300px
| caption            = [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] کان ڏٺل سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجا گهر
| location           = 32–34 [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]]
| country            = [[روسي وفاق]]
| coordinates        = {{coord|59.9357|N|30.329|E|region:RU-SPE_type:landmark|display=inline,title}}
| denomination       = [[ڪيٿولڪ]]
| website            = [http://catherine.spb.ru]
| founded            = 1716
| consecrated        = 1783
| status             = [[ننڍي بيسيليڪا]]
| functional_status  = فعال
| architect          = [[ژان-بپتست والين ڊي لا موٿ]]&lt;br/&gt;[[انتونيو رينالدي]]
| groundbreaking     = 1763
| completed          = 7 آڪٽوبر 1783ع
| capacity           = 2,000
| length             = 44m
| width              = 25m
| height             = 42m
| diocese            = [[ماسڪو جو آرچڊائيوسز]]
| archbishop         = [[پائولو پيزي]]
}}

[[File:Spb Nevsky StCatherine Church asv2019-09.jpg|thumb|300px|سينٽ ڪيٿرين گرجا گهر جو اندريون منظر]]

'''سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجا گهر''' (Catholic Church of St Catherine) [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۾ واقع روسي وفاق جو سڀ کان پراڻو ڪيٿولڪ گرجا گهر آهي ۽ اهو ملڪ جو واحد گرجا گهر آهي جنهن کي [[بيسيليڪا]] جو لقب حاصل آهي (هي درجو 23 جولاءِ 2013ع تي ڏنو ويو). اهو [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] تي واقع آهي ۽ [[ماسڪو جو آرچڊائيوسز|ماسڪو آرچڊائيوسز]] جو حصو آهي، جنهن جي سربراهي [[پائولو پيزي]] ڪري ٿو.

== تاريخ ==

=== تعمير ===

12 ڊسمبر 1705ع تي [[پيٽر اعظم]] هڪ فرمان تي صحيون ڪيون جنهن روس ۾ ڪيٿولڪ گرجا گهرن جي تعمير جي اجازت ڏني. گرجا گهر پاڻ 1710ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ موجوده عمارت بعد ۾ تعمير ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book | title = The Catholic Church and Russia | isbn = 0-7546-3610-0 | author = Dennis J. Dunn | year = 2004 | publisher = Ashgate Publishing | page = 30 }}&lt;/ref&gt;

1738ع ۾ ملڪا [[اينا آف رشيا|اينا]] [[نيفسڪي پروسپيڪٽ]] تي گرجا گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني. شروعاتي منصوبا [[ڊومينيڪو ٽريزيني]] تي ٻڌل هئا، پر 1751ع ۾ انهن کي رد ڪيو ويو. 1760ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي معمار [[ژان-بپتست والين ڊي لا موٿ]] نوان نقشا تيار ڪيا، پر سندس فرانس واپسي کان پوءِ تعمير جو ڪم اطالوي معمار [[انتونيو رينالدي]] مڪمل ڪيو. گرجا گهر 7 آڪٽوبر 1783ع تي مڪمل ٿيو.

ان وقت روس جي حڪمران [[ڪيٿرين ٻئين]] (ڪيٿرين اعظم) هئي، تنهنڪري گرجا گهر جو نالو [[ڪيٿرين آف اليگزينڊريا]] جي نالي تي رکيو ويو.&lt;ref name=Parish&gt;&quot;History of St. Catherine's Roman Catholic Parish&quot;, Catholic Church of St. Catherine.&lt;/ref&gt;

=== روسي سلطنت جي دور ۾ ===

[[File:FR Petersburg, kosc Katarzyny, katolicki, 2015.09.22, fot I Nowicka (3) CORR.jpg|thumb|270px|پولينڊ-لٿوينيا دولت مشترڪه جي آخري بادشاهه [[اسٽينسواف آگسٽ پونياتووسڪي]] جي اصل قبر]]

هي گرجا گهر روسي سلطنت ۽ ٻين ملڪن جي ڪيترين اهم شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي.

1798ع ۾ [[اسٽينسواف ٻيون آگسٽ]]، جيڪو [[پولينڊ جو بادشاهه]] هو، هتي دفن ڪيو ويو. بعد ۾ 1938ع ۾ سندس باقيات پولينڊ منتقل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Parish&quot;/&gt;

1813ع ۾ فرانسيسي جنرل [[ژان وڪٽر ماري مورو]] کي پڻ هتي دفن ڪيو ويو.

گرجا گهر جي جماعت ۾ [[اوگسٽ ڊي مونٽفيران]] به شامل هو، جنهن بعد ۾ [[سينٽ آئزڪ ڪيٿيڊرل]] تعمير ڪيو. هن پنهنجي شادي به هتي ڪئي ۽ وفات کان پوءِ سندس جنازي جون رسمون به هتي ادا ڪيون ويون.

[[File:Bulla-Ferdinant.jpg|thumb|270px|1914ع ۾ [[آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊينينڊ]] لاءِ رڪويم ماس]]

گرجا گهر جي انتظام مختلف مذهبي جماعتن وٽ رهيو:

* [[فرانسسڪن]] (شروعاتي دور)
* [[جيسوئيٽ]]
* [[ڊومينيڪن آرڊر]]
* 1892ع کان ڊائيوسز جي پادرين جي نگراني

1917ع واري [[روسي انقلاب]] کان اڳ جماعت جي ميمبرن جو تعداد 30,000 کان وڌيڪ هو.

=== سوويت جبر ===

[[File:OltarzBoczny-Koscila-swKatrzyny-w-Peteresburgu.jpg|thumb|left|بحالي کان پوءِ ساڄي پاسي وارو قربانگاهه پنهنجي تباهه ٿيل حالت ۾ يادگار طور محفوظ رکيو ويو]]

سوويت دور ۾ گرجا گهر جي سرگرمين کي سختي سان دٻايو ويو.

هڪ مشهور عدالتي ڪارروائي کان پوءِ، جنهن جي اڳواڻي [[نڪولائي ڪرائلينڪو]] ڪئي، گرجا گهر جي ريڪٽر [[مونسينيور]] [[ڪونسٽانتي بودڪيوچ]] کي سوويت مخالف سرگرمين جو ڏوهي قرار ڏنو ويو. هن کي 1923ع جي [[ايسٽر آچر]] تي [[او جي پي يو]] پاران [[لوبيانڪا جيل]] ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

سندس لاش [[سوڪولنيڪي ضلعي]] جي ٻيلن ۾ هڪ اجتماعي قبر ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;MacCullagh (1924), pages 280–281.&lt;/ref&gt;

7 اپريل 1923ع تي سندس ياد ۾ گرجا گهر ۾ هڪ رڪويم ماس ادا ڪئي وئي، جنهن ۾ ڪيترائي پرڏيهي سفارتڪار به شريڪ ٿيا.&lt;ref&gt;Francis Maccullagh (1924)&lt;/ref&gt;

گرجا گهر 1938ع تائين کليل رهيو، پر پوءِ بند ڪري ڦريو ويو. ان جي لائبريري جا ڪتاب، مذهبي تصويرون ۽ ٻيا نوادرات گهٽين ۾ اڇلايا ويا. 1947ع ۾ باهه لڳڻ سبب اندروني سينگار ۽ [[آرگن (موسيقي)|آرگن]] به تباهه ٿي ويو.&lt;ref name=Parish/&gt;

اڳين 30 سالن تائين عمارت کي صرف گودام طور استعمال ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي آرگن هال بڻائڻ جو منصوبو به پيش ٿيو، پر ٻيهر باهه لڳڻ سبب اهو منصوبو ناڪام ٿيو.

=== بحالي ===

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ روس ۾ ڪيٿولڪ چرچ ٻيهر سرگرم ٿيو.

فيبروري 1992ع ۾ شهر جي انتظاميا عمارت ڪيٿولڪ چرچ حوالي ڪئي. ساڳئي سال بحالي جو ڪم شروع ٿيو.

آڪٽوبر 1992ع ۾ عارضي قربانگاهه تي عبادت شروع ٿي. 1998ع ۾ [[اعلان (مسيحيت)|اعلان]] واري چپل کوليو ويو. 2000ع ۾ مکيه قربانگاهه مڪمل ٿيو ۽ ان جي تقديس ڪئي وئي.

2003ع تائين بحالي جو وڏو حصو مڪمل ٿي چڪو هو ۽ مرڪزي دروازا کوليا ويا. اندروني بحالي جو ڪم اڃا به جاري آهي.&lt;ref&gt;The official ceremony of the opening of the main nave of the church after many years of restoration was held in the morning of November 29, 2008.&lt;/ref&gt;

== تعميراتي بناوت ==

گرجا گهر روايتي [[لاطيني صليب]] جي شڪل ۾ ٺهيل آهي.

ان جو [[ٽرانسپٽ]] هڪ وڏي [[گنبذ]] سان ڍڪيل آهي.

* ڊيگهه: 44 ميٽر
* ويڪر: 25 ميٽر
* اوچائي: 42 ميٽر
* گنجائش: لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو

مکيه مهاڙي تي هڪ وڏو محرابي دروازو آهي جيڪو آزاد بيٺل ستونن تي قائم آهي. مهاڙي جي مٿان چار [[انجيل نويس]]ن ۽ فرشتن جا مجسما نصب آهن.

مکيه دروازي جي مٿان [[انجيل متي]] مان لاطيني عبارت لکيل آهي:

''&quot;منهنجو گهر دعا جو گهر سڏبو.&quot;'' (متي 21:13)

== پڻ ڏسو ==

* [[جيسوئيٽ ماڳن جي فهرست]]
* [[چرچ آف آور ليڊي آف مائونٽ ڪارمل، گاچينا]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Church of St. Catherine (Saint Petersburg)}}

* سينٽ ڪيٿرين گرجا گهر جي سرڪاري ويب سائيٽ

[[زمرو:1783ع ۾ مڪمل ٿيل رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:روس ۾ 18هين صدي جا رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ جا رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر]]
[[زمرو:نيفسڪي پروسپيڪٽ]]
[[زمرو:ڊومينيڪن گرجا گهر جون عمارتون]]
[[زمرو:ڊومينيڪو ٽريزيني جون عمارتون]]
[[زمرو:گنبذن وارا گرجا گهر]]
[[زمرو:روس ۾ 18هين صدي جا گرجا گهر]]
[[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ جا وفاقي اهميت وارا ثقافتي ورثا]]</text>
      <sha1>hnmavdbmit5dl5uiee876zcyfuxtofv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ليڪينورا مُرالِس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99290</id>
    <revision>
      <id>387549</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}  {{Speciesbox | image = Lecanora muralis 289533.jpg | image_caption = | taxon = Lecanora muralis | authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845) | synonyms = *''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt; }}  '''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک وار...</comment>
      <origin>387549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7894" sha1="5dqvrw6vgkiu8dtiphaiy180n73hy2j" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي مختلف قسمن جي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾:

* [[بيسالٽ]]
* [[پومس]]
* [[رائيولائيٽ]]
* [[گرينائيٽ]]
* [[سينڊ اسٽون]]
* [[چوني پٿر]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪڏهن ڪڏهن وڻن جي ڇل تي به وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي بنياد سان سختي سان يا نسبتاً ڍرو ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾:

* يورپ
* ايشيا
* اتر آمريڪا
* ڏکڻ آمريڪا
* آفريڪا
* [[ميڪارونيشيا]]
* [[اوشيانا]]
* [[آسٽراليشيا]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[سونوران ريگستان]] ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان [[باجا ڪيليفورنيا]] ۽ [[اريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} اوچائيءَ تائين وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' جي ٿيلس جي ڪناري وارا لوب]]

هن جو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) عام طور تي 1.5 کان 3.5 سينٽي ميٽر يا ان کان وڌيڪ ويڪرو هوندو آهي.
ٿيلس جا حصا دراڙن سان جدا ٿيل هوندا آهن ([[ايريوليٽ]]) ۽ انهن جا ڪنارا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ([[اسڪويمولوز]]). هي اڪثر گول [[روزيٽ]] جي شڪل ۾ مرڪز کان ٻاهر پکڙيل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري جو رنگ هلڪو ڀورو-سائي کان پيلو-سائي هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جا ڇيڙا وڌيڪ پيلن رنگ جا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري چمڪدار يا مومي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

لوب:

* 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها
* 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

انهن جا ڪنارا ڪڏهن سادا، ڪڏهن ڪٽيل ([[Incised]]) يا ڏند جهڙا ([[Crenate]]) ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ٻاهرين ڪنارا اڪثر ڳاڙها يا نيرا-سائا کان ڪارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>5dqvrw6vgkiu8dtiphaiy180n73hy2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387555</id>
      <parentid>387549</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7892" sha1="ewydwnlvxmpf86f44ggy0lw8gamjf4g" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي مختلف قسمن جي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾:

* [[بيسالٽ]]
* [[پومس]]
* [[رائيولائيٽ]]
* [[گرينائيٽ]]
* [[سينڊ اسٽون]]
* [[چوني پٿر]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪڏهن ڪڏهن وڻن جي ڇل تي به وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي بنياد سان سختي سان يا نسبتاً ڍرو ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾:

* يورپ
* ايشيا
* اتر آمريڪا
* ڏکڻ آمريڪا
* آفريڪا
* [[ميڪارونيشيا]]
* [[اوشيانا]]
* [[آسٽراليشيا]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[سونوران ريگستان]] ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان [[باجا ڪيليفورنيا]] ۽ [[اريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} اوچائيءَ تائين وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' جي ٿيلس جي ڪناري وارا لوب]]

هن جو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) عام طور تي 1.5 کان 3.5 سينٽي ميٽر يا ان کان وڌيڪ ويڪرو هوندو آهي.
ٿيلس جا حصا دراڙن سان جدا ٿيل هوندا آهن ([[ايريوليٽ]]) ۽ انهن جا ڪنارا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ([[اسڪويمولوز]]). هي اڪثر گول [[روزيٽ]] جي شڪل ۾ مرڪز کان ٻاهر پکڙيل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري جو رنگ هلڪو ڀورو-سائي کان پيلو-سائي هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جا ڇيڙا وڌيڪ پيلن رنگ جا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري چمڪدار يا مومي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

لوب:

* 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها
* 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

انهن جا ڪنارا ڪڏهن سادا، ڪڏهن ڪٽيل ([[Incised]]) يا ڏند جهڙا ([[Crenate]]) ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ٻاهرين ڪنارا اڪثر ڳاڙها يا نيرا-سائا کان ڪارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>ewydwnlvxmpf86f44ggy0lw8gamjf4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387556</id>
      <parentid>387555</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7891" sha1="khbx02fda18xjgcwfrat9ri7rf3x1ru" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي مختلف قسمن جي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾:

* [[بيسالٽ]]
* [[پومس]]
* [[رائيولائيٽ]]
* [[گرينائيٽ]]
* [[سينڊ اسٽون]]
* [[چوني پٿر]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪڏهن ڪڏهن وڻن جي ڇل تي به وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي بنياد سان سختي سان يا نسبتاً ڍرو ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾:

* يورپ
* ايشيا
* اتر آمريڪا
* ڏکڻ آمريڪا
* آفريڪا
* [[ميڪارونيشيا]]
* [[اوشيانا]]
* [[آسٽراليشيا]]

شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[سونوران ريگستان]] ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان [[باجا ڪيليفورنيا]] ۽ [[اريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} اوچائيءَ تائين وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' جي ٿيلس جي ڪناري وارا لوب]]

هن جو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) عام طور تي 1.5 کان 3.5 سينٽي ميٽر يا ان کان وڌيڪ ويڪرو هوندو آهي.
ٿيلس جا حصا دراڙن سان جدا ٿيل هوندا آهن ([[ايريوليٽ]]) ۽ انهن جا ڪنارا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ([[اسڪويمولوز]]). هي اڪثر گول [[روزيٽ]] جي شڪل ۾ مرڪز کان ٻاهر پکڙيل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري جو رنگ هلڪو ڀورو-سائي کان پيلو-سائي هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جا ڇيڙا وڌيڪ پيلن رنگ جا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري چمڪدار يا مومي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

لوب:

* 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها
* 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

انهن جا ڪنارا ڪڏهن سادا، ڪڏهن ڪٽيل ([[Incised]]) يا ڏند جهڙا ([[Crenate]]) ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ٻاهرين ڪنارا اڪثر ڳاڙها يا نيرا-سائا کان ڪارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>khbx02fda18xjgcwfrat9ri7rf3x1ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387557</id>
      <parentid>387556</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بنياد ۽ ورڇ */</comment>
      <origin>387557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8300" sha1="39melm1y2uwafkuh7vkm5xseuuwb5p7" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' جي ٿيلس جي ڪناري وارا لوب]]

هن جو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) عام طور تي 1.5 کان 3.5 سينٽي ميٽر يا ان کان وڌيڪ ويڪرو هوندو آهي.
ٿيلس جا حصا دراڙن سان جدا ٿيل هوندا آهن ([[ايريوليٽ]]) ۽ انهن جا ڪنارا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ([[اسڪويمولوز]]). هي اڪثر گول [[روزيٽ]] جي شڪل ۾ مرڪز کان ٻاهر پکڙيل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري جو رنگ هلڪو ڀورو-سائي کان پيلو-سائي هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جا ڇيڙا وڌيڪ پيلن رنگ جا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري چمڪدار يا مومي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

لوب:

* 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها
* 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

انهن جا ڪنارا ڪڏهن سادا، ڪڏهن ڪٽيل ([[Incised]]) يا ڏند جهڙا ([[Crenate]]) ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ٻاهرين ڪنارا اڪثر ڳاڙها يا نيرا-سائا کان ڪارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>39melm1y2uwafkuh7vkm5xseuuwb5p7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387560</id>
      <parentid>387557</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14284" sha1="ba6b3s7c2937ai2sxabrekmwpiwx7z1" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;


[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' جي ٿيلس جي ڪناري وارا لوب]]

هن جو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) عام طور تي 1.5 کان 3.5 سينٽي ميٽر يا ان کان وڌيڪ ويڪرو هوندو آهي.
ٿيلس جا حصا دراڙن سان جدا ٿيل هوندا آهن ([[ايريوليٽ]]) ۽ انهن جا ڪنارا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ([[اسڪويمولوز]]). هي اڪثر گول [[روزيٽ]] جي شڪل ۾ مرڪز کان ٻاهر پکڙيل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري جو رنگ هلڪو ڀورو-سائي کان پيلو-سائي هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جا ڇيڙا وڌيڪ پيلن رنگ جا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿاڇري چمڪدار يا مومي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

لوب:

* 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها
* 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

انهن جا ڪنارا ڪڏهن سادا، ڪڏهن ڪٽيل ([[Incised]]) يا ڏند جهڙا ([[Crenate]]) ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ٻاهرين ڪنارا اڪثر ڳاڙها يا نيرا-سائا کان ڪارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>ba6b3s7c2937ai2sxabrekmwpiwx7z1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387561</id>
      <parentid>387560</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13025" sha1="mhpumb648nhqnwupskd44z5smxwf9vx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== عرضي ڪٽ (Cross section) ==

مٿيون ڪورٽيڪس [[ڪون ڪورٽيڪس]] قسم جو هوندو آهي ۽ ان ۾ مرده الجائي سيل نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ان جي ٿولهه عام طور تي 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

اندر موجود زرد داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

فنگسي جا ڌاڳا ([[هائيفا]]) 3–5 مائڪرو ميٽر قطر وارا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[ميڊولا]] ڍري، نرم ۽ روئي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>mhpumb648nhqnwupskd44z5smxwf9vx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387562</id>
      <parentid>387561</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12374" sha1="c5qcq92statoh98xziezi0w4pc8jbmt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== پروٿيلس ===

[[پروٿيلس]] يا ته غير موجود هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ايريولا عام طور تي 0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

سامونڊي علائقن ۾ موجود نمونا وڌيڪ هلڪا پيلو-سائي هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>c5qcq92statoh98xziezi0w4pc8jbmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387563</id>
      <parentid>387562</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11972" sha1="haql7rn2cft35sql1pbq63z4t6wjpc5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

=== اپوٿيشيا ===

اپوٿيشيا ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

انهن جو ڪنارو ٿيلس جهڙي زردي مائل بافتو سان گهيريل هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

مرڪزي ڊسڪ جو رنگ:

* نارنگي
* ڳاڙهو-ناسي
* ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو

ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>haql7rn2cft35sql1pbq63z4t6wjpc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387564</id>
      <parentid>387563</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11543" sha1="0d7l7jndbd3e5saw8c194ye5chiiiew" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

== اسپاٽ ٽيسٽ ۽ ثانوي ڪيميائي مرڪب ==

[[سونوران ريگستان]] جي آباديءَ ۾ ٿيلس جا [[لائڪن اسپاٽ ٽيسٽ]] عام طور:

* K−
* C−
* KC−
* P−

هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ڪورٽيڪس عام طور KC+ پيلو يا سونهري نتيجو ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ميڊولا KC− هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

ثانوي ڪيميائي مرڪبن ۾ شامل آهن:

* [[يوسنڪ ايسڊ]]
* [[آئيسو يوسنڪ ايسڊ]] (ڪڏهن ڪڏهن)
* [[زيورن]]
* [[ليوڪوٽائلن]]
* مختلف [[ٽرائي ٽرپين]]
* [[فيٽي ايسڊ]]

&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>0d7l7jndbd3e5saw8c194ye5chiiiew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387565</id>
      <parentid>387564</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12025" sha1="exmg7bhgbjyzlwqccxqc7stqjzsa68f" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

==داغ جاچون ۽ ثانوي ميٽابولائٽ==

[[لائڪن داغ ٽيسٽ]] (Lichen spot test) جيڪي سونوران ريگستان جي آباديءَ ۾ ٿيلس ('''[[ٿيلس]] (Thalus)''') تي ڪيون وينديون آهن، عام طور تي K−، C−، KC− ۽ P− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪورٽيڪس ('''[[ڪورٽيڪس]] (Cortex)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC+ زرد کان سونهري رنگ ڏيکارينديون آهن. ميڊيولا ('''[[ميڊيولا]] (Medulla)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ثانوي ميٽابولائٽ]] (Secondary metabolites) ۾ ڪورٽيڪس اندر [[يوسنڪ تيزاب]] شامل هوندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن [[آئيسو يوسنڪ تيزاب]] (Isousnic acid) سان گڏ.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ميڊيولا ۾ [[زيورن]] (Zeorin) موجود هوندو آهي، ۽ عام طور تي [[ليوڪوٽائلن]] (Leucotylin) سميت ٻيا [[ٽرائي ٽرپينز]] (Triterpenes) ۽ [[چرٻي وارا تيزاب]]  پڻ موجود هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>exmg7bhgbjyzlwqccxqc7stqjzsa68f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387566</id>
      <parentid>387565</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12027" sha1="9uzuthc1aglo0aefwqhudkc5ih5b905" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

== حياتياتي لاڳاپا ==

''Lecanora muralis''، [[لائڪنيڪولس فنگس]] ''[[Muellerella pygmaea]]'' var. ''pygmaea'' جي ميزبان طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref Name=&quot;HH&amp;GGE2004&quot;/&gt;

==داغ ٽيسٽون ۽ ثانوي ميٽابولائٽ==

[[لائڪن داغ ٽيسٽ]] (Lichen spot test) جيڪي سونوران ريگستان جي آباديءَ ۾ ٿيلس ('''[[ٿيلس]] (Thalus)''') تي ڪيون وينديون آهن، عام طور تي K−، C−، KC− ۽ P− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪورٽيڪس ('''[[ڪورٽيڪس]] (Cortex)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC+ زرد کان سونهري رنگ ڏيکارينديون آهن. ميڊيولا ('''[[ميڊيولا]] (Medulla)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ثانوي ميٽابولائٽ]] (Secondary metabolites) ۾ ڪورٽيڪس اندر [[يوسنڪ تيزاب]] شامل هوندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن [[آئيسو يوسنڪ تيزاب]] (Isousnic acid) سان گڏ.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ميڊيولا ۾ [[زيورن]] (Zeorin) موجود هوندو آهي، ۽ عام طور تي [[ليوڪوٽائلن]] (Leucotylin) سميت ٻيا [[ٽرائي ٽرپينز]] (Triterpenes) ۽ [[چرٻي وارا تيزاب]]  پڻ موجود هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>9uzuthc1aglo0aefwqhudkc5ih5b905</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387567</id>
      <parentid>387566</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11814" sha1="m5drojc7vwzbbjg1tkzl4k8fv2eystu" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لائڪن جي هڪ جنس}}

{{Speciesbox
| image = Lecanora muralis 289533.jpg
| image_caption =
| taxon = Lecanora muralis
| authority = ([[شريبر]]) [[رابينهورسٽ]] (1845)
| synonyms =
*''Lichen muralis'' &lt;small&gt;شريبر (1771)&lt;/small&gt;
}}

'''ليڪينورا مُرالِس''' ('''''Lecanora muralis''''') '''پروٽوپارميلياوپسس مُرالِس''' (''Protoparmeliopsis muralis'') هڪ مومي جهڙي ڏيک واري، هلڪي پيلي-سائي [[قشري لائڪن]] (Crustose lichen) آهي، جيڪا عام طور تي گلابي ترتيب ([[روزيٽ]]) ۾ وڌندي آهي ۽ مرڪز مان شعاعن وانگر پکڙجندي آهي ([[پليڪوڊيوئيڊ]]). ان جي وچ ۾ زردي مائل ناسي رنگ جا ٿال نما ميويدار حصا ([[اپوٿيشيا]]) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=SSFGCL&gt;Field Guide to California Lichens, Stephen Sharnoff, Yale University Press, 2014, {{ISBN|978-0-300-19500-2}}, page 279&lt;/ref&gt;

هي لائڪن دنيا جي تقريباً سڀني حصن ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LFGSDR&quot;&gt;Lichen Flora of the Greater Sonoran Desert Region. Vol 2, Nash, T.H., Ryan, B.D., Gries, C., Bugartz, F., (eds.) 2001.&lt;/ref&gt; هن جنس ۾ تمام گهڻي تبديلي پذيري ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته هي حقيقت ۾ ڪيترين ويجهن جنسن جو مجموعو هجي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ان جا ميويدار حصا اهڙي ڪناري سان گهيريل هوندا آهن، جيڪو غير ميويدار جسم ([[ٿيلس]]) جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن کي [[ليڪينورائن]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ليڪينورا ميليا]] (Lecanora mellea)'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]] (Lecanora sierrae)&gt;'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
هي ''[[ ليڪينورا ميليا]]'' کان وڌيڪ هلڪي ۽ سائي مائل، ۽ ''[[ليڪينورا سيريئي]]'' کان وڌيڪ زرد هوندي آهي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;
[[ڪيليفورنيا]] ۾ پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]]'' جنس جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

== بنياد ۽ ورڇ ==

هي پٿرن تي وڌي ٿي، جن ۾ [[بيسالٽ]] (Basalt), [[پومس]] (Pumice), [[رائيولائيٽ]] (Rhyolite), [[گرينائيٽ]] (Granite), [[سينڊ اسٽون]] (Sandstone) ۽ [[چوني جو پٿر]] (Limestone) شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن ڪڏهن اها وڻن جي ڇوڏن تي به وڌندي ڏٺي ويندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اها [[حياتياتي بنياد (حياتيات))|بنياد]] (Substrate) سان مضبوطيءَ سان يا ڍري نموني ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

هي دنيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿي، جن ۾ يورپ، ايشيا، اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آفريڪا، [[ميڪارونيشيا]], [[اوشيانا]] ۽ [[آسٽريليشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; [[ڪيليفورنيا]] ۾ هي پٿرن تي وڌندڙ ''[[ليڪينورا]] (Lecanora)'' جنس (Genus) جي سڀ کان عام قسمن مان هڪ ٿي سگهي ٿي ([[ساڪسيڪولس]]  (Saxicolous))۔&lt;ref name=SSFGCL/&gt;

[[سونوران ريگستان]] (Sonoran Desert) ۾ هي ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] کان اتر ۽ ڏکڻ [[باجا ڪيليفورنيا]] تائين، ۽ [[ايريزونا]] کان [[سونورا، ميڪسيڪو]] تائين ملي ٿي، جتي اها {{convert|20|to|2800|m|ft}} جي اوچائيءَ تي وڌندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== وضاحت ==

[[File:Lecanora muralis-1.jpg|thumb|''L. muralis'' ۾ ٿيلس جي ڪناري تي لوب]]

عام طور تي 1.5–3.5 سينٽي ميٽر (يا ان کان وڌيڪ) ويڪرو غير توليدي جسم ([[ٿيلس]] (Thallus)) اهڙن حصن مان ٺهيل هوندو آهي جيڪي دراڙن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا هوندا آهن ([[ايريوليٽ]] (Areolate)) ۽ جن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل هوندا آهن ([[اسڪويمولوز]] (Squamulose))۔ اهو عام طور مرڪز کان ٻاهر پکڙجندڙ هڪ منظم [[روزيٽ (زولاجي)]] (Rosette) جي شڪل ۾ وڌندو آهي، جنهن ۾ [[پليڪوڊيوئيڊ]] (Placodioid) [[لوب (ايناٽامي))|لوب]] (Lobe) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿيون حصو هلڪي ڀوري-سائي کان پيلو-سائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته لوبن جي ڇيڙن ڏانهن رنگ وڌيڪ پيلو ٿيندو وڃي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مٿاڇري لڳاتار يا [[ريموز (Rimose)]] ٿي سگهي ٿي ۽ چمڪدار يا مومي جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوب هڪ ٻئي سان لڳل يا گهڻو پري پري ٿي سگهن ٿا ۽ ٻاهرين طرف پکڙجن ٿا، پر انهن جي ترتيب بي ترتيب به ٿي سگهي ٿي. لوب تقريباً 1.5–4.5 ملي ميٽر ڊگها ۽ 0.5–0.6 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪڏهن اهي ننڍا ۽ اسڪويمولن جهڙا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي اندر ڏانهن جهڪيل، ٻاهر اڀريل يا [[لهردار]] (Undulate) ٿي سگهن ٿا. انهن جا ڪنارا [[سينس]] (Sinus) سان گڏ وريل هوندا آهن، پر ڪڏهن به گهڻن وڪڙن وارا گھنجدار نه هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ايريولن وانگر لوبن جا ڪنارا هموار يا مٿي اڀريل ٿي سگهن ٿا ۽ ڇيڙن ڏانهن ٿلها ٿيندا وڃن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; لوبن جا پڇاڙا سادا يا تکا ۽ ڏندن جھڙا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جا آخري حصا 0.3–1 ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; انهن جا ٻاهريان ڪنارا وڌيڪ اوندها هوندا آهن ۽ ڪڏهن نيرا-سائا کان ڪارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; مرڪزي حصو 0.5–2 ملي ميٽر (يا وڌيڪ) ٿلهو هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

[[پروٿيلس]] (Prothallus) يا ته موجود نه هوندو آهي يا تمام گهٽ ترقي يافته هوندو آهي. ايريولا ڪڏهن هڪ ٻئي سان لڳل ۽ ڪڏهن پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
0.5–1 ملي ميٽر ويڪرا ايريولا بي قاعده يا گول ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪنارا ڪڏهن مٿي اڀريل ([[اسڪويمولوز]]) ۽ ٿلها هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; سامونڊي علائقن جا نمونا ڀوري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هلڪا پيلو-سائا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي هن تي بارڪ اٽي جهڙن ذرڙن جي تهه ([[پروئينوز]] (Pruinose)) موجود نه هوندي آهي،&lt;ref name=SSFGCL/&gt; پر ڪڏهن ڪڏهن خاص طور ڪنارن تي، ۽ خاص طور جتي سينس وريل هجن، ائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
عام طور تي ان ۾ واڌ ويجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ الجائي ۽ فنگسي جي ننڍڙن ذرڙن ([[سوريڊيا]] (Soredia)) جي گهڻي موجودگي نه هوندي آهي، ۽ اهو سفيد چاڪ جهڙي مادي سان ڍڪيل ([[البوپلويرولينٽا]] (Albopulverulenta)) به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن سوريڊيا مڪمل طور غير موجود ([[ايسوريڊيئيٽ]] (Esorediate)) هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[اپوٿيشيا]] (Apothecia) ٿيلس جي مرڪز ۾ ٿورا يا تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. اهي ايريولن جي ڪنارن تي يا انهن جي ويجهو به پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اپوٿيشيا جي ڊسڪ جو ڪنارو اهڙي زردي مائل بافتي سان گهيريل هوندو آهي جيڪو ٿيلس سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; اپوٿيشيا جو مرڪز نارنگي کان ڳاڙهو-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته ڪنارن وٽ ڪڏهن سائي مائل ڀورو يا ڪارو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

===عرضي ڪٽ (ڪراس سيڪشن)===

مٿيون ڪورٽيڪس قسم جو هوندو آهي، جنهن ۾ مرده الجائي خلين جي غير موجودگي هوندي آهي. ان جي ٿولهه عام طور 50–75 [[مائڪرو ميٽر]] يا وڌيڪ هوندي آهي ۽ ان ۾ زردي مائل داڻا پکڙيل هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
اهي داڻا [[پوٽاشيم]] (K) ۾ حل ٿيندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
مٿئين ڪورٽيڪس جا فنگسي ڌاڳا ([[هائيفا]] (Hyphae)) بي ترتيب يا [[اينٽي ڪلائنل]] (Anticlinal) ترتيب وارا هوندا آهن ۽ انهن جو قطر 3–5 مائڪرو ميٽر هوندو آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[لومينا (اناٽامي)]] (Lumen) تقريباً 2 مائڪرو ميٽر ويڪرا هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ميڊولا (وار)]] (Medulla) ڍري، نرم ۽ ڪپهه جهڙي هوندي آهي.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
الجائي پرت ٿلهي هوندي آهي ۽ ان جو هيٺيون حصو اڇي يا هلڪي زرد کان گهري زرد يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
لوبن جي ڇيڙن تي هڪ هلڪو پر غير واضح ۽ ڪم ترقي يافته هيٺيون ڪورٽيڪس به موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== نالي جي اصليت ==

لاطيني مخصوص نالو ''muralis'' لاطيني لفظ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي:

'''&quot;ڀت تي وڌندڙ&quot;'''.&lt;ref&gt;Archibald William Smith&lt;/ref&gt;

==داغ ٽيسٽون ۽ ثانوي ميٽابولائٽ==

[[لائڪن داغ ٽيسٽ]] (Lichen spot test) جيڪي سونوران ريگستان جي آباديءَ ۾ ٿيلس ('''[[ٿيلس]] (Thalus)''') تي ڪيون وينديون آهن، عام طور تي K−، C−، KC− ۽ P− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt; ڪورٽيڪس ('''[[ڪورٽيڪس]] (Cortex)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC+ زرد کان سونهري رنگ ڏيکارينديون آهن. ميڊيولا ('''[[ميڊيولا]] (Medulla)''') جون داغ جاچون عام طور تي KC− هونديون آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
[[ثانوي ميٽابولائٽ]] (Secondary metabolites) ۾ ڪورٽيڪس اندر [[يوسنڪ تيزاب]] شامل هوندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن [[آئيسو يوسنڪ تيزاب]] (Isousnic acid) سان گڏ.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;
ميڊيولا ۾ [[زيورن]] (Zeorin) موجود هوندو آهي، ۽ عام طور تي [[ليوڪوٽائلن]] (Leucotylin) سميت ٻيا [[ٽرائي ٽرپينز]] (Triterpenes) ۽ [[چرٻي وارا تيزاب]]  پڻ موجود هوندا آهن.&lt;ref name=LFGSDR/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[Lecanora جي جنسن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q1811239}}

[[زمرو:Lecanora|muralis]]
[[زمرو:لائڪن جون جنسون]]
[[زمرو:1771ع ۾ بيان ڪيل لائڪن]]
[[زمرو:آفريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ايشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يورپ جا لائڪن]]
[[زمرو:اوشيانا جا لائڪن]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا لائڪن]]
[[زمرو:ميڪارونيشيا جا لائڪن]]
[[زمرو:يوهان ڪرسچن ڊينيئل فان شريبر جي نالي سان منسوب حياتياتي درجا]]</text>
      <sha1>m5drojc7vwzbbjg1tkzl4k8fv2eystu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Taxonomy/Lecanora</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99291</id>
    <revision>
      <id>387550</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Lecanora |parent=Lecanoraceae |refs=http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree/id/01885810f956759a95c904401fe288ca }}</comment>
      <origin>387550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="0c81eo280o534ix8gvu9yp34jc8u7xf" xml:space="preserve">{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank=genus
|link=Lecanora
|parent=Lecanoraceae
|refs=http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree/id/01885810f956759a95c904401fe288ca
}}</text>
      <sha1>0c81eo280o534ix8gvu9yp34jc8u7xf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Taxonomy/Lecanoraceae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99292</id>
    <revision>
      <id>387551</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Lecanoraceae |parent=Lecanorales |refs={{cite web |url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/BTX |title=Lecanoraceae |publisher=[[Catalogue of Life]] |access-date=21 October 2023}} }}</comment>
      <origin>387551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="c8romdkc0bgqmbv06s7ricb3orwpwn2" xml:space="preserve">{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank=familia
|link=Lecanoraceae
|parent=Lecanorales
|refs={{cite web |url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/BTX |title=Lecanoraceae |publisher=[[Catalogue of Life]] |access-date=21 October 2023}}
}}</text>
      <sha1>c8romdkc0bgqmbv06s7ricb3orwpwn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Taxonomy/Lecanorales</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99293</id>
    <revision>
      <id>387553</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=ordo |link=Lecanorales |parent=Lecanoromycetidae |refs={{cite journal |display-authors=6 |last1=Wijayawardene |first1=N.N. |last2=Hyde |first2=K.D. |last3=Dai |first3=D.Q. |last4=Sánchez-García |first4=M. |last5=Goto |first5=B.T. |last6=Saxena |first6=R.K. |last7=Erdoğdu |first7=M. |last8=Selçuk |first8=F. |last9=Rajeshkumar |first9=K.C. |last10=Aptroot |first10=A. |last11=Błaszkowski |first11=J. |last12=Boonyuen |firs...</comment>
      <origin>387553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="gtncmkv0yb1qmhbfc1rnsb272k0gldg" xml:space="preserve">{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank=ordo
|link=Lecanorales
|parent=Lecanoromycetidae
|refs={{cite journal |display-authors=6 |last1=Wijayawardene |first1=N.N. |last2=Hyde |first2=K.D. |last3=Dai |first3=D.Q. |last4=Sánchez-García |first4=M. |last5=Goto |first5=B.T. |last6=Saxena |first6=R.K. |last7=Erdoğdu |first7=M. |last8=Selçuk |first8=F. |last9=Rajeshkumar |first9=K.C. |last10=Aptroot |first10=A. |last11=Błaszkowski |first11=J. |last12=Boonyuen |first12=N. |last13=da Silva |first13=G. |last14=de Souza |first14=F.A. |last15=Dong |first15=W. |last16=Ertz |first16=D. |last17=Haelewaters |first17=D. |last18=Jones |first18=E.B. |last19=Karunarathna |first19=S.C. |last20=Kirk |first20=P.M. |last21=Kukwa |first21=M. |last22=Kumla |first22=J. |last23=Leontyev |first23=D.V. |last24=Lumbsch |first24=H.T. |last25=Maharachchikumbura |first25=S.S.N. |last26=Marguno |first26=F. |last27=Martínez-Rodríguez |first27=P. |last28=Mešić |first28=A. |last29=Monteiro |first29=J.S. |last30=Oehl |first30=F. |last31=Pawłowska |first31=J. |last32=Pem |first32=D. |last33=Pfliegler |first33=W.P. |last34=Phillips |first34=A.J.L. |last35=Pošta |first35=A. |last36=He |first36=M.Q. |last37=Li |first37=J.X. |last38=Raza |first38=M. |last39=Sruthi |first39=O.P. |last40=Suetrong |first40=S. |last41=Suwannarach |first41=N. |last42=Tedersoo |first42=L. |last43=Thiyagaraja |first43=V. |last44=Tibpromma |first44=S. |last45=Tkalčec |first45=Z. |last46=Tokarev |first46=Y.S. |last47=Wanasinghe |first47=D.N. |last48=Wijesundara |first48=D.S.A. |last49=Wimalaseana |first49=S.D.M.K. |last50=Madrid |first50=H. |last51=Zhang |first51=G.Q. |last52=Gao |first52=Y. |last53=Sánchez-Castro |first53=I. |last54=Tang |first54=L.Z. |last55=Stadler |first55=M. |last56=Yurkov |first56=A. |last57=Thines |first57=M. |year=2022 |title=Outline of Fungi and fungus-like taxa – 2021 |journal=Mycosphere |volume=13 |issue=1 |pages=53–453 |doi=10.5943/mycosphere/13/1/2 |s2cid=249054641 |url=https://www.researchgate.net/publication/358798332}}
}}</text>
      <sha1>gtncmkv0yb1qmhbfc1rnsb272k0gldg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Taxonomy/Lecanoromycetidae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99294</id>
    <revision>
      <id>387554</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;noinclude&gt;{{High-use}} &lt;/noinclude&gt;{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subclassis |link=Lecanoromycetidae |parent=Lecanoromycetes |refs={{cite web|author1=&lt;!-- not stated --&gt;|title=Lecanoromycetidae|url=http://www.mycobank.org/Biolomics.aspx?Table=Mycobank&amp;MycoBankNr_=501290|website=MycoBank|access-date=29 June 2018}} }}</comment>
      <origin>387554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="00cnbb2nzqtwynl8718zrnsylbb5aax" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{High-use}}
&lt;/noinclude&gt;{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank=subclassis
|link=Lecanoromycetidae
|parent=Lecanoromycetes
|refs={{cite web|author1=&lt;!-- not stated --&gt;|title=Lecanoromycetidae|url=http://www.mycobank.org/Biolomics.aspx?Table=Mycobank&amp;MycoBankNr_=501290|website=MycoBank|access-date=29 June 2018}}
}}</text>
      <sha1>00cnbb2nzqtwynl8718zrnsylbb5aax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واسن بلف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99295</id>
    <revision>
      <id>387568</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}} {{Infobox protected area | name            = واسن بلف | iucn_category   =  | iucn_ref        =  | image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg | image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا | map...</comment>
      <origin>387568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5274" sha1="ancrsao5caoslmsg25z6nyvzvvr1y64" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (Plate tectonics) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (Sandstone) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] (Magma) کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](Volcanism) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;</text>
      <sha1>ancrsao5caoslmsg25z6nyvzvvr1y64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387569</id>
      <parentid>387568</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5275" sha1="f7st970luzvcuffgw8ivi06won3h6wp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (Plate tectonics) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (Sandstone) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] (Magma) کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](Volcanism) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;</text>
      <sha1>f7st970luzvcuffgw8ivi06won3h6wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387570</id>
      <parentid>387569</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5294" sha1="n0oyfwf0sbbi88va755thri21jmtiwj" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;</text>
      <sha1>n0oyfwf0sbbi88va755thri21jmtiwj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387572</id>
      <parentid>387570</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9956" sha1="nfvjyo11dvye43gb12ti4otik1c7rpp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج][ (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===امير فوسل بسترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن (Paul E. Olsen)|پال اولسن]] ۽ [[نيل شوبن (Neil Shubin)|نيل شوبن]] اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون

&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;</text>
      <sha1>nfvjyo11dvye43gb12ti4otik1c7rpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387573</id>
      <parentid>387572</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10884" sha1="hdy75hnn515nnt0oet0h5o70lpgb1pd" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج][ (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===امير فوسل بسترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن (Paul E. Olsen)|پال اولسن]] ۽ [[نيل شوبن (Neil Shubin)|نيل شوبن]] اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون

&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>hdy75hnn515nnt0oet0h5o70lpgb1pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387574</id>
      <parentid>387573</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11191" sha1="saagtzcvt8c5t4uyvxrc0yk2lzy16se" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج][ (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===امير فوسل بسترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن (Paul E. Olsen)|پال اولسن]] ۽ [[نيل شوبن (Neil Shubin)|نيل شوبن]] اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون

&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>saagtzcvt8c5t4uyvxrc0yk2lzy16se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387575</id>
      <parentid>387574</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11411" sha1="445sns6ejtxfx7opdena32zzsm9rpw5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج][ (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>445sns6ejtxfx7opdena32zzsm9rpw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387576</id>
      <parentid>387575</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11411" sha1="kms4bxlspocmwro98sp3nizfgkp79n1" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tidal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج]] (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>kms4bxlspocmwro98sp3nizfgkp79n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387577</id>
      <parentid>387576</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11392" sha1="lau5lh7fitxlowesahp8gur1b795z24" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Olsen&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج]] (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>lau5lh7fitxlowesahp8gur1b795z24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387578</id>
      <parentid>387577</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11371" sha1="ryz1krwmlw6bnkavgjpjv6gpn0n2ucm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج]] (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>ryz1krwmlw6bnkavgjpjv6gpn0n2ucm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387579</id>
      <parentid>387578</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ارضيات */</comment>
      <origin>387579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11350" sha1="m6r2bnajkny2genxy9zatm83a0oxhqc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Roland&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج]] (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>m6r2bnajkny2genxy9zatm83a0oxhqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387580</id>
      <parentid>387579</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11329" sha1="t9zu4tshk6dmog7jm3ug406rtgamcu2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ هڪ ٽڪر}}
{{Infobox protected area
| name            = واسن بلف
| iucn_category   = 
| iucn_ref        = 
| image           = Wasson Bluff, Nova Scotia.jpg
| image_caption   = واسن بلف جي اوڀرئين ڪناري واري ٽڪر، جنهن ۾ ڳاڙهسرو [[ريت پٿر (Sandstone)|ريت پٿر]] ۽ سرمائي [[بازلٽ (Basalt)|بازلٽ]] ڏسي سگهجن ٿا
| map             = Nova Scotia
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_caption     = نووا اسڪوٽيا، ڪينيڊا ۾ مقام
| relief          = 
| location        = ڪينيڊا
| nearest_city    = 
| nearest_town    = 
| coordinates     = {{Coord|45|23|30|N|64|14|32|W|region:CA|display=inline,title}}
| coords_ref      = 
| website         = 
| module          = 
}}

'''واسن بلف''' ('''Wasson Bluff''')، جنهن کي ''واسنز بلف'' پڻ چيو ويندو آهي، [[ميناس بيسن]] (Minas Basin) جي اترئين ڪناري تي واقع وڏين ٽڪرين جي هڪ سلسلي جو نالو آهي، جيڪو [[پارسبورو]] (Parrsboro)، [[نووا اسڪوٽيا]] (Nova Scotia) کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|miles|}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot;&gt;[[هيري ٿرسٽن]] (Harry Thurston) (1994) ''Dawning of the Dinosaurs: The Story of Canada's Oldest Dinosaurs''.&lt;/ref&gt;

هي ٽڪريون، جيڪي اوڀر ۾ واسن بروڪ کان اولهه ۾ سوان ڪريڪ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|1|mile||spell=in}} پکڙيل آهن، 20 ڪروڙ سال پراڻن پٿرن تي مشتمل آهن، جن مان وڏي تعداد ۾ [[فوسل]] مليا آهن، جن ۾ ڪينيڊا جي قديم ترين سڃاتل [[ڊائناسور]]ن جون هڪ لک کان وڌيڪ هڏيون ۽ دنيا جا سڀ کان ننڍا [[ڊائناسور پيرن جا نشان|ڊائناسور ٽريڪس]]  شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lessem&quot;&gt;Lessem, Don (1992) ''Kings of Creation: How a New Breed of Scientists is Revolutionizing Our Understanding of Dinosaurs''. New York: Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;Atlantic Geoscience Society (2001)''The Last Billion Years: A Geological History of the Maritime Provinces of Canada''. Halifax: Nimbus Publishing.&lt;/ref&gt;
اهي فوسل زندگيءَ جي ارتقا جي هڪ انتهائي اهم دور سان تعلق رکن ٿا، جيڪو [[ٽرائيسڪ دور]] (Triassic) ۽ [[جوراسڪ دور]]  جي سرحدي زماني سان واسطو رکي ٿو، جڏهن وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[ٽرائيسڪ-جوراسڪ معدومي وارو واقعو |نسلي تباهين]] سبب نه رڳو ڊائناسورن جو غلبو قائم ٿيو، پر [[ڪرنگھيدار جانور|ڪرنگھيدار جانورن]] جي ڪيترن ئي گروهن، جهڙوڪ مڇين، [[واڳون|واڳن]]، [[ڏيڏر|ڏيڏرن]] ۽ [[ميمل|ميملن]] جي ارتقا پڻ ٿي، جن جا نسل اڄ به موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
مد ۽ جزر جي انتهائي تيز عمل، جنهن کي دنيا جو بلند ترين سامونڊي مد ۽ جزر تصور ڪيو وڃي ٿو، مسلسل ٽڪرين جي ڀتين، سامونڊي ڪنارن ۽ سمنڊ جي تري مان نوان فوسل ظاهر ڪندو رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
1990ع ۾ [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen)، جيڪو هتي وڏي پيماني تي کوٽائي ڪندڙ [[قديم حياتيات دان (پينيئانٽالاجسٽ)|قديم حياتيات دانن]] مان هڪ هو، لکيو:

{{quote|جڏهن به مان انهن ٽڪرين جي سامهون بيهندو آهيان، مون کي وقت جي عظمت آڏو پاڻ تمام ننڍڙو محسوس ٿيندو آهي.}}

==ارضيات==

واسن بلف جون ٽڪريون قديم [[فنڊي بيسن]] (Fundy Basin) جي ڪناري تي واقع آهن، جيڪو هڪ قديم [[رفٽ وادي]]  هئي. اها تقريباً 22.5 ڪروڙ سال اڳ وجود ۾ آئي، جڏهن عظيم بر اعظم [[پينجيا]] (Pangaea) ٽٽڻ شروع ٿيو. جيئن [[براعظمي پليٽون]] (پليٽ ٽيڪٽونڪس) هڪ ٻئي کان پري ٿيڻ لڳيون، تيئن زمين ۾ ڏار پيا ۽ پٿرن جا وڏا حصا فالٽ لائينن سان گڏ هيٺ ويهي ويا يا مٿي اڀري آيا، جنهن سبب مختلف رخن ۾ جهڪيل ۽ پيچيده پٿريلا تهه ٺهيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;
ٽڪرين ۾ نظر ايندڙ نارنگي ۽ ڳاڙها [[ريت پٿر]] (سينڊ اسٽون) انهن دريائن جي وهڪرن مان ٺهيا، جيڪي شديد برساتن سبب ويجهن جبلن مان تلڇٽ کڻي فنڊي بيسن تائين پهچائيندا هئا. ٻيون تلڇٽون هوائن سان اڏامندڙ وارياسي ٽِبن ۽ اتان جي قديم ڍنڍن جي تري مان آيون.
جڏهن پينجيا ٽٽي رهي هئي، تڏهن زمين جي اندر موجود [[ميگما]] کوکرن مان مٿي اچي [[لاوا]] جي صورت ۾ وهڻ لڳو. انهيءَ زبردست [[آتش فشاني سرگرمي ]](وولڪينزم) جي نتيجي ۾ سائي-سرمائي رنگ جا [[بازلٽ]] (Basalt) جا ٿنڀا ۽ ڪارا پٿر وجود ۾ آيا، جيڪي اڄ به ٽڪرين جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Billion&quot; /&gt;

==فوسلن جون دريافتون==

===ننڍڙا ڊائناسوري پيرن جا نشان===

[[File:World's smallest dinosaur tracks found at Wasson Bluff, Nova Scotia, Canada in 1984.jpg|thumb|320px|دنيا جا سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان]]

10 اپريل 1984ع تي تجربيڪار فوسل ڳولائو ۽ شوقيه [[ارضيات دان]] (جيولاجسٽ) [[ايلڊن جارج]] (Eldon George) هڪ اهڙي دريافت ڪئي، جنهن واسن بلف کي عالمي شهرت بخشي.
هو سامونڊي ڪناري سان پنهنجي [[آل ٽيرين گاڏي]] (All-terrain vehicle) تي سفر ڪري رهيو هو. جڏهن هو هوا کان بچڻ لاءِ هڪ پٿريلي اوٽ وٽ بيٺو ۽ پنهنجي هٿن کي گرم ڪرڻ لاءِ گاڏي تي جهڪيو ته هن جي نظر انتهائي ننڍڙن پيرن جي نشانن تي پئي.
هن چاقو جي مدد سان احتياط سان هڪ {{Convert|16x14|in|cm}} واري ريت پٿر جي تختي مان پنج فوسل ٿيل ٽريڪ ويون ظاهر ڪيون. اهي ٽي آڱرين وارا ننڍڙا نشان هڪ اهڙي [[ٿيروپوڊ]] (Theropod) ڊائناسور جا هئا، جيڪو جسامت ۾ هڪ چِڙي (Robin) جيترو هو. اهي دنيا ۾ مليل سڀ کان ننڍا ڊائناسوري پيرن جا نشان ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
ايلڊن جارج جي هيءَ سڀ کان مشهور دريافت هئي، پر هن 1940ع کان 2018ع تائين ڪيترن ئي ٻين فوسلن جون به دريافتون ڪيون. انهن ۾ قديم [[ٻه-زندگي وارا جانور (Amphibian)|ٻه-زندگي وارا جانور]] ۽ ڊائناسورن جا ڪيترائي پيرن جا نشان شامل هئا.

===ڪثرت وارا فوسل ترا===

جنوري 1986ع ۾ آمريڪي قديم حياتيات دان [[پال اي. اولسن]] (Paul E. Olsen) ۽ [[نيل شوبن]] (Neil Shubin) اعلان ڪيو ته واسن بلف مان لکين هڏين جا فوسل هٿ آيا آهن، جيڪي اتر آمريڪا جي ان دور جي سڀ کان وڏي فوسل دريافت هئي، جنهن جو تعلق لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي ٽرائيسڪ-جوراسڪ سرحد سان هو.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;
اهو زمانو هو جڏهن پينجيا جي ٽٽڻ دوران زمين جي دراڙن مان لاوا جا وڏا ڍنڍ نما وهڪرا نڪتا هئا. ڪيترن سائنسدانن جو خيال آهي ته انهن آتش فشاني ڦاٽن ۽ زهريلي گيسن جي اخراج سبب وڏي پيماني تي حياتياتي تباهي آئي، جنهن ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ جيوت ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/science/atlantic-canadian-mega-volcanoes-blamed-in-mass-extinction-1.1360527|title=Atlantic Canadian mega-volcanoes blamed in mass extinction}}&lt;/ref&gt;
1984ع ۾ نيل شوبن هڪ اهڙي ريڙهه واري جانور جو هيٺيون ڏند وارو حصو دريافت ڪيو، جنهن کي [[ٽرائٿيليڊونٽ]] (Tritheledontidae) چيو وڃي ٿو. اهو اتر آمريڪا ۾ ان قسم جو پهريون فوسل هو.
ايندڙ سال شوبن، پال اولسن، [[هانس ڊيٽر سوس]] (Hans-Dieter Sues) ۽ ٻين محققن گڏجي ٽرائٿيليڊونٽن جون 12 مڪمل کوپڙيون هٿ ڪيون. انهن دريافتن سائنسدانن کي ماميلن جي ارتقا بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪئي.
انهن کان علاوه هيٺيان فوسل پڻ هٿ آيا:

* ننڍن [[پکي-چنبا ڊائناسور]] (Ornithischia) جا ڏند
* [[سفينوڊونٽ]] (Sphenodontid) جهڙن ڇپڪلي نما جاندارن جون کوپڙيون
* قديم مگرمڇن جون هڏيون ۽ کوپڙيون
* فوسل ٿيل مڇين ۽ شارڪن جون هڏيون&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/09/30/science/before-dinosaurs-another-catastrophe.html?scp=2&amp;sq=Paul%20Olsen%20Triassic&amp;st=cse|author=Sullivan, Walter|title=Before dinosaurs, another catastrophe|publisher=New York Times, September 30, 1986|accessdate=September 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

==فوسل گڏ ڪرڻ تي پابنديون==

واسن بلف واري علائقي مان فوسل گڏ ڪرڻ يا پٿر ٽوڙڻ لاءِ خاص اجازت نامي جي ضرورت هوندي آهي. هي علائقو نووا اسڪوٽيا جي [[اسپيشل پليسز پروٽيڪشن ايڪٽ]] يا خاص جڳهن جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ قرار ڏنل آهي.
هن قانون جو مقصد انهن هنڌن کي محفوظ رکڻ آهي، جيڪي ثقافتي، تاريخي، ماحولياتي ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Thurston&quot; /&gt;

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://nsminerals.atspace.com/Wassons.html نووا اسڪوٽيا جي معدنيات (The Mineralogy of Nova Scotia)]
* [http://www.thefossilforum.com/index.php?/topic/32892-wasson-bluff-parrsboro/ فوسل فورم (The Fossil Forum)]
* [http://lrnphotographic.ca/2/ced96/2b26791/a=1&amp;navlist=2b265a0,2b33246#/gallery/guided-walks-wasson-bluff/3952-53-the-dinosaur-of-wassons-bluff/ واسن بلف جو فوٽوگرافي دورو (Photographic tour of Wasson Bluff)]

&lt;!--- زمرا ---&gt;
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نووا اسڪوٽيا جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جي ارضيات]]
[[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون زميني بناوتون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ٽڪريون]]</text>
      <sha1>t9zu4tshk6dmog7jm3ug406rtgamcu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99296</id>
    <revision>
      <id>387587</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}} {{Speciesbox | image = Dolomedes okefinokensis.jpg | taxon = Dolomedes okefinokensis | authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924 | synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt; }}   '''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''': ('''''Dolomedes okefinokensis''''') , ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي][ (Dolomedidae) سان ت...</comment>
      <origin>387587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2964" sha1="7vzmnnoaiw2gnznb5ij5y39dk5qtdwm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}


'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''':
('''''Dolomedes okefinokensis''''') , ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي][ (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي.&lt;ref name=itis/&gt;&lt;ref name=gbif/&gt;&lt;ref name=spidercat/&gt;&lt;ref name=buglink/&gt; هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]</text>
      <sha1>7vzmnnoaiw2gnznb5ij5y39dk5qtdwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387592</id>
      <parentid>387587</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3433" sha1="gzdzj1g7cha99ldlto6wy6b94ccptgo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}


'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''':
('''''Dolomedes okefinokensis''''') , ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي][ (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]</text>
      <sha1>gzdzj1g7cha99ldlto6wy6b94ccptgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387606</id>
      <parentid>387592</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="pby4cwpfsh4irkez1sfj3ciblvr1tc5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}
'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''' (Dolomedes okefinokensis) ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي]] (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي.&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt; هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]</text>
      <sha1>pby4cwpfsh4irkez1sfj3ciblvr1tc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387607</id>
      <parentid>387606</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="m3taykjietombrjvnipc3pre88z01ds" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}
'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''' (Dolomedes okefinokensis) ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي]] (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي.&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt; هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:جيت]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا جيت]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]
[[زمرو:1924ع]]
[[زمرو:حياتيات]]</text>
      <sha1>m3taykjietombrjvnipc3pre88z01ds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387608</id>
      <parentid>387607</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>387608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="g3d6uttss6wwfnyghhcq4d87i2adqsy" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}
'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''' (Dolomedes okefinokensis) ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي]] (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي.&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt; هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو]]
[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:جيت]] 
[[زمرو:ڪوريئڙو]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا جيت]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]
[[زمرو:1924ع]]
[[زمرو:جيت]] 
[[زمرو:ڪوريئڙو]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي حياتيات]]
[[زمرو:حياتيات]]</text>
      <sha1>g3d6uttss6wwfnyghhcq4d87i2adqsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387618</id>
      <parentid>387608</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>387618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="izs4c6hsqonms4vkun8tbg1u8ad7qb5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڪڙيءَ جي هڪ قسم}}
{{Speciesbox
| image = Dolomedes okefinokensis.jpg
| taxon = Dolomedes okefinokensis
| authority = [[شرمين سي. بشپ (Sherman C. Bishop)|بشپ]]، 1924
| synonyms = ''Dolomedes okefenokensis'' –&lt;small&gt;ڪيريڪو ۽ هولٽ، 1964&lt;/small&gt;
}}
'''اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو''' (Dolomedes okefinokensis) ڪوريئڙي جي خاندان [[ڊولوميڊيڊي]] (Dolomedidae) سان تعلق رکندڙ هڪ قسم آهي.&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt; هن جو سائنسي نالو ''okefinokensis'' [[اوڪيفينوڪي دلدل]] (Okefenokee Swamp) ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو آمريڪي رياستن فلوريڊا ۽ جارجيا جي گپ وارن علائقن م واقع آھي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==علائقو ۽ رهائش==
'''ڊولوميڊيز اوڪيفينوڪينسس''' ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ مقامي محدود پکيڙ واري جاء ۾ ملندڙ قسم آهي، جيڪا [[جارجيا]] ۽ [[فلوريڊا (Florida)|فلوريڊا]] ۾ ملي ٿي، ۽ ممڪن آهي ته [[الاباما]] ۽ [[لوزيانا]] ۾ پڻ موجود هجي. هيءَ عام طور دلدلي علائقن سان لاڳاپيل آهي ۽ بنيادي طور آبي حشرات تي گذارو ڪري ٿي، پر ننڍن ڪرنگھيدار جانورن کي به شڪار بڻائي ٿي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==بيان==
مادي ڪوريئڙي جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|30|mm}} هوندي آهي، جڏهن ته نر جي ڊيگهه تقريباً {{cvt|8|mm}} هوندي آهي. ان کي ٿوري ننڍي قسم ''[[ڊولوميڊيز ٽينيبروسس]] (Dolomedes tenebrosus)'' کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=buglink/&gt;

==حوالا==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=itis&gt;{{ITIS | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=878526 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gbif&gt;{{GBIF | title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | id=2150907 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=spidercat&gt;{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' Bishop, 1924 | url=https://wsc.nmbe.ch/species/27324 |work=World Spider Catalog. Version 26 |publisher=Natural History Museum Bern |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=buglink&gt;
{{Cite web| title=''Dolomedes okefinokensis'' species Information
| url=https://bugguide.net/node/view/40024
| website=BugGuide.net
| access-date=24 October 2025
}}&lt;/ref&gt;
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons category-inline|Dolomedes okefinokensis}}
{{refend}}

{{Taxonbar|from=Q2306990}}

[[زمرو:اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو]]
[[زمرو:ڊولوميڊيز]]
[[زمرو:جيت]] 
[[زمرو:ڪوريئڙو]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا جيت]]
[[زمرو:آمريڪا جون مقامي مکڙيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر آمريڪا جي مقامي حياتيات]]
[[زمرو:1924ع ۾ بيان ڪيل مکڙيون]]
[[زمرو:Qbugbot پاران تيار ڪيل مضمون]]</text>
      <sha1>izs4c6hsqonms4vkun8tbg1u8ad7qb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1850</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99297</id>
    <revision>
      <id>387588</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>387588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Taxonomy/Dolomedes</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99298</id>
    <revision>
      <id>387593</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Dolomedes |parent=Dolomedidae |refs={{citation |title=Gen. ''Dolomedes'' Latreille, 1804 |work=World Spider Catalog |publisher=Natural History Museum Bern |url=http://www.wsc.nmbe.ch/genus/2400/Dolomedes |accessdate=2025-01-08 }} }}</comment>
      <origin>387593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="g50qh5jysk7gvt0wrq8cd9psb2687ac" xml:space="preserve">{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank=genus
|link=Dolomedes
|parent=Dolomedidae
|refs={{citation |title=Gen. ''Dolomedes'' Latreille, 1804 |work=World Spider Catalog |publisher=Natural History Museum Bern |url=http://www.wsc.nmbe.ch/genus/2400/Dolomedes |accessdate=2025-01-08 }}
}}</text>
      <sha1>g50qh5jysk7gvt0wrq8cd9psb2687ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا جا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99299</id>
    <revision>
      <id>387594</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]</comment>
      <origin>387594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="5bxpabqa9vfzcmhymwiwdamvr0giydx" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>5bxpabqa9vfzcmhymwiwdamvr0giydx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387595</id>
      <parentid>387594</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="eqj0rkr5mxc1x7z3j8r669zn73s8jd1" xml:space="preserve">[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>eqj0rkr5mxc1x7z3j8r669zn73s8jd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387596</id>
      <parentid>387595</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="16berktpyqqc47bu2bq0bjk9ff20yp5" xml:space="preserve">[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]</text>
      <sha1>16berktpyqqc47bu2bq0bjk9ff20yp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387597</id>
      <parentid>387596</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="5y2s54fe2ngd1buxmjj7jmcte0hem8o" xml:space="preserve">
[[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]</text>
      <sha1>5y2s54fe2ngd1buxmjj7jmcte0hem8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387602</id>
      <parentid>387597</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="g1mmin2ff25ql3oqhk6qy52jq0d0zlw" xml:space="preserve">
[[زمرو:گڏيل رياستن جا ادارا]]</text>
      <sha1>g1mmin2ff25ql3oqhk6qy52jq0d0zlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا جا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99300</id>
    <revision>
      <id>387598</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ادارا]]</comment>
      <origin>387598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="h60jpphthw6w7sv4nfz2pffb9c6ybmd" xml:space="preserve">[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:ادارا]]</text>
      <sha1>h60jpphthw6w7sv4nfz2pffb9c6ybmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387599</id>
      <parentid>387598</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="0qqlgkctwt0ns1rbcl8jcefelx62xfd" xml:space="preserve">[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا]]</text>
      <sha1>0qqlgkctwt0ns1rbcl8jcefelx62xfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387601</id>
      <parentid>387599</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="ouxi3bgufelox7sl4p3bfcwm2conbvo" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا]]
[[زمرو:ادارا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>ouxi3bgufelox7sl4p3bfcwm2conbvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھيسپيرين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99301</id>
    <revision>
      <id>387609</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}} {{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}} {{Infobox geologic timespan | name                         = هيسپيرين | manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0) | top_bar                      = mars | time_start                   = 3700 | time_start_prefix            = | time_start_uncertainty...</comment>
      <origin>387609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8716" sha1="2g1ac0ilmrlg8kc77xnzffeg16ul29b" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔&lt;ref name=GreeleySpudis81 /&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Bibring06 /&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;</text>
      <sha1>2g1ac0ilmrlg8kc77xnzffeg16ul29b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387682</id>
      <parentid>387609</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18221" sha1="gh9z7fp7i05ax4v3qmrdft1ycxtimtm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔&lt;ref name=GreeleySpudis81 /&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Bibring06 /&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;</text>
      <sha1>gh9z7fp7i05ax4v3qmrdft1ycxtimtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387683</id>
      <parentid>387682</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25872" sha1="1zvmks0uk8jdhamojmaabnkrksgiymf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔&lt;ref name=GreeleySpudis81 /&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Bibring06 /&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1zvmks0uk8jdhamojmaabnkrksgiymf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387686</id>
      <parentid>387683</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30148" sha1="7u8diu29qacsp96mvau5qx3n5co1cer" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔&lt;ref name=GreeleySpudis81 /&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Bibring06 /&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}</text>
      <sha1>7u8diu29qacsp96mvau5qx3n5co1cer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387688</id>
      <parentid>387686</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32346" sha1="nkk5pf0wz0mohqckbhrepmxy0wkdfyv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔&lt;ref name=GreeleySpudis81 /&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Bibring06 /&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>nkk5pf0wz0mohqckbhrepmxy0wkdfyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387695</id>
      <parentid>387688</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33687" sha1="90w2mijl3e8m0ej68c5a4wyayocqvmc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>90w2mijl3e8m0ej68c5a4wyayocqvmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387696</id>
      <parentid>387695</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33948" sha1="4onfrziaf1f06mmo1kwgemg9t6ob4ri" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔&lt;ref name=Tanaka86&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،&lt;ref name=Hartmann05 /&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>4onfrziaf1f06mmo1kwgemg9t6ob4ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387700</id>
      <parentid>387696</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34203" sha1="gzff07i294qzh6bg67785785aqeu1oh" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي،ref&gt; name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>gzff07i294qzh6bg67785785aqeu1oh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387702</id>
      <parentid>387700</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34202" sha1="b80e2bt9co5kjki1pw3nz17bbamk6d5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي,&lt;ref name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.

(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.

ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.

مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.

تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;

دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.

مريخ تي مريخي شهبن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.

ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>b80e2bt9co5kjki1pw3nz17bbamk6d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387704</id>
      <parentid>387702</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34196" sha1="iygwgzkequ983keyb9o3jhc0kpbjnil" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي,&lt;ref name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.
(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.
ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.
مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.
تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;
دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.
مريخ تي مريخي شهابن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.
ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;

اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;

[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.

عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.

مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;

هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.

هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:

توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.

پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.

زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.

وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;

(متبادل نظام جي مثال طور هيٺ ڏنل معدنياتي وقتي خاڪو ڏسو.)

مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>iygwgzkequ983keyb9o3jhc0kpbjnil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387706</id>
      <parentid>387704</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34079" sha1="kprci650nmc76aa9us27qoprbq42rbp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي,&lt;ref name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.
(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.
ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.
مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.
تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;
دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.
مريخ تي مريخي شهابن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.
ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]
هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;
اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;
هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;
[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.
عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;
هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.
مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;
هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.
هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:
توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.
پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.
زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.
وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;
مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>kprci650nmc76aa9us27qoprbq42rbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387707</id>
      <parentid>387706</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35058" sha1="rhbp5jt4wfushg43p6fkaadqmsr1z8f" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي,&lt;ref name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt; The number-density of large impact craters is moderate, with about 125–200 craters greater than 5&amp;nbsp;km in diameter per million km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Strom, R.G.; Croft, S.K.; Barlow, N.G. (1992) The Martian Impact Cratering Record in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 383–423.&lt;/ref&gt; Hesperian-aged ridged plains cover roughly 30% of the Martian surface;&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; they are most prominent in Hesperia Planum, [[Syrtis Major Planum]], Lunae Planum, Malea Planum, and the Syria-Solis-Sinai Plana in southern [[Tharsis]].&lt;ref&gt;Scott, D.H.; Tanaka, K.L. (1986). Geologic Map of the Western Equatorial Region of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I–1802–A.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GreeleyGuest87&gt;Greeley, R.; Guest, J.E. (1987). Geologic Map of the Eastern Equatorial Region of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I–1802–B.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.
(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.
ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.
مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.
تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;
دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.
مريخ تي مريخي شهابن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.
ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]
هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;
اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;
هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;
[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.
عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;
هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.
مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;
هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.
هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:
توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.
پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.
زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.
وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;
مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>rhbp5jt4wfushg43p6fkaadqmsr1z8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387711</id>
      <parentid>387707</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وضاحت ۽ نالي جو بنياد */</comment>
      <origin>387711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34471" sha1="n86t8s7vkkqh04s5fyey5w9drv4ckqg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مريخ جي ارضياتي تاريخ جو دور}}
{{About|مريخ جي ارضياتي سرشتي ۽ وقتي دور بابت|ٻين معنائن لاءِ|هيسپيريا}}
{{Infobox geologic timespan
| name                         = هيسپيرين
| manual_color                 = rgb(255.0, 51.0, 51.0)
| top_bar                      = mars
| time_start                   = 3700
| time_start_prefix            =
| time_start_uncertainty       =
| time_end                     = 3000
| time_end_prefix              =
| time_end_uncertainty         =
| earliest                     =
| latest                       = 2000
| top_bar_ref                  =
| top_bar_prefix               =
| top_bar_ps                   = (مٿيون حد غير يقيني – لڳ ڀڳ 3200 ۽ 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾)
| image_map                    =
| caption_map                  =
| image_outcrop                = Hesperia Planum.jpg
| caption_outcrop              = [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر (Mars Orbital Laser Altimeter)|مولا (MOLA)]] جي رنگيل اوچائي نقشي ۾ [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)|هيسپيريا پلانم]]، جيڪو هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو (type locality)|نمونائي علائقو]] آهي، ڏيکاريل آهي۔ نوٽ ڪريو ته هيسپيريا پلانم ۾ ڀرپاسي واري [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي]] زمين جي ڀيٽ ۾ وڏا ٽڪرائتي کڏا گهٽ آهن، جيڪو ان جي نسبتاً نئين عمر کي ظاهر ڪري ٿو۔ رنگ اوچائي ظاهر ڪن ٿا: ڳاڙهو سڀ کان اوچو، پيلو وچولو، ۽ سائو/نيرو سڀ کان هيٺاهون۔
| image_art                    =
| caption_art                  =
| subdivisions                 = ابتدائي هيسپيرين&lt;br/&gt;
ديرين هيسپيرين
| celestial_body               = mars
| timescales_used              = مريخي ارضياتي وقتي پيمانو
| chrono_unit                  = دور
| strat_unit                   = سرشتو
| type_section                 = [[هيسپيريا پلانم (Hesperia Planum)]]
}}

'''هيسپيرين''' (Hesperian) سياري [[مريخ (Mars)|مريخ]] تي هڪ [[ارضياتي سرشتو (system)|ارضياتي سرشتو]] ۽ [[ارضياتي وقتي پيمانو (geologic timescale)|وقتي دور]] آهي، جيڪو وسيع [[مريخ جي آتش فشانيت (Volcanology of Mars)|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن مريخ جي مٿاڇري تي وڏا [[اخراجي وهڪرا (outflow channels)|اخراجي وهڪرا]] تراشيا۔ هيسپيرين مريخ جي تاريخ جو هڪ وچولو ۽ عبوري دور هو۔ هن دور دوران مريخ [[نواڪي دور (مريخ) (Noachian)|نواڪي دور]] جي نسبتاً وڌيڪ نمي واري ۽ شايد وڌيڪ گرم دنيا مان تبديل ٿي اڄ ڏسجندڙ خشڪ، سرد ۽ مٽيءَ سان ڍڪيل سيارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Hartmann, 2003, pp. 33–34.&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي صحيح [[مطلق عمر (absolute age)|مطلق عمر]] اڃا غير يقيني آهي۔ هن دور جي شروعات [[ديرين شديد بمباري]] (Late Heavy Bombardment) جي خاتمي کان پوءِ ٿي&lt;ref name=CarrHead10&gt;{{cite journal |last1=Carr |first1=M. H. |last2=Head |first2=J. W. |title=Geologic history of Mars |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=2010 |volume=294 |issue=3–4 |pages=185–203 |doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|bibcode=2010E&amp;PSL.294..185C |url=https://zenodo.org/record/1258929 }}&lt;/ref&gt;  ۽ غالباً چنڊ جي [[ديرين امبرين دور]] (Late Imbrian) جي شروعات سان مطابقت رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 3700 ملين سال اڳ ([[ميا]] (Myr) هئي۔
&lt;ref name=Tanaka86&gt;
{{cite journal |last1=Tanaka |first1=K. L. |title=The stratigraphy of Mars |journal=Journal of Geophysical Research |date=1986 |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139|bibcode=1986LPSC...17..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HartmannNeukum&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |last2=Neukum |first2=G. |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |journal=Space Science Reviews |date=2001 |volume=96 |pages=165–194 |doi=10.1023/A:1011945222010|bibcode=2001SSRv...96..165H |s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين دور جي پڄاڻي وڌيڪ غير يقيني آهي ۽ 3200 کان 2000 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ڪٿي به ٿي سگهي ٿي,&lt;ref name=Hartmann05&gt;{{cite journal |last1=Hartmann |first1=W. K. |title=Martian cratering 8: Isochron refinement and the chronology of Mars |journal=Icarus |date=2005 |volume=174 |issue=2 |pages=294–320 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.023|bibcode=2005Icar..174..294H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 3000 ملين سال اڳ جو انگ گهڻو حوالو ڏنو ويندو آهي۔ هيسپيرين دور تقريباً زمين جي ابتدائي [[آرڪين مھاتمام]] (Archean Eon) سان همعصر هو.&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;
نواڪي دور جي آخر ۾ وڏين ٽڪرن جي گهٽجڻ سان [[آتش فشانيت]] (volcanism) مريخ تي بنيادي ارضياتي عمل بڻجي وئي، جنهن وسيع [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) جا ميدان ۽ وڏا آتش فشاني ڍانچا ([[مريخ جا بلند زميني پيٽيرا]] (highland paterae) پيدا ڪيا۔.&lt;ref name=GreeleySpudis81&gt;{{cite journal |last1=Greeley |first1=R. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=Volcanism on Mars |journal=Reviews of Geophysics |date=1981 |volume=19 |issue=1 |pages=13–41 |doi=10.1029/RG019i001p00013|bibcode=1981RvGSP..19...13G }}&lt;/ref&gt;
هيسپيرين دور تائين مريخ جا سڀ وڏا [[ڍال نما آتش فشان]] (shield volcano)، جن ۾ [[اولمپس مونس]] (Olympus Mons) پڻ شامل آهي، ٺهڻ شروع ٿي چڪا هئا۔&lt;ref name=Werner09 /&gt;

آتش فشاني گيسن جي اخراج سان فضا ۾ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] (sulfur dioxide) (SO₂) ۽ [[هائيڊروجن سلفائيڊ]] (hydrogen sulfide) (H₂S) جون وڏيون مقدارون شامل ٿيون، جنهن سبب [[موسمي تبديليءَ جي عمل]] (weathering) جو انداز بنيادي طور [[فائلوسيلڪيٽ]] (phyllosilicate) (مٽيءَ) واري معدنيات کان [[سلفيٽ]] (sulfate) معدنيات ڏانهن منتقل ٿي ويو۔&lt;ref name=Werner09&gt;{{cite journal |last1=Werner |first1=S. C. |title=The global martian volcanic evolutionary history |journal=Icarus |date=2009 |volume=201 |issue=1 |pages=44–68 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.019|bibcode=2009Icar..201...44W |author1-link=Stephanie C. Werner}}&lt;/ref&gt;
مايع پاڻي جي ورڇ وڌيڪ محدود ٿي وئي ۽ SO₂ ۽ H₂S سان تعامل ڪري [[سلفيوريڪ تيزاب]] (sulfuric acid) ٺاهڻ سبب وڌيڪ تيزابي بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;Head, J.W.; Wilson, L. (2011).&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Barlow10&gt;{{cite journal |last1=Barlow |first1=N. G. |title=What we know about Mars from its impact craters |journal=Geological Society of America Bulletin |date=2010 |volume=122 |issue=5–6 |pages=644–657 |doi=10.1130/B30182.1|bibcode=2010GSAB..122..644B }}&lt;/ref&gt;
ديرين هيسپيرين جي شروعات تائين فضا غالباً پنهنجي موجوده ڪثافت جي ويجهو پهچي چڪي هئي۔&lt;ref name=Barlow10 /&gt;
سياري جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿئين پرت ([[ريگولٿ]] (regolith)) ۾ موجود [[زميني پاڻي]] (گرائونڊ واٽر) منجمد ٿيڻ لڳو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٿلهي [[ڪريوسفير]] (cryosphere) ٺهي وئي، جيڪا وڌيڪ اونهي مايع پاڻيءَ واري علائقي جي مٿان هئي۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clifford |first1=S. M. |title=A model for the hydrologic and climatic behavior of water on Mars }}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ آتش فشاني يا ٽيڪٽونڪ سرگرمين ڪڏهن ڪڏهن هن ڪريوسفير کي ٽوڙي ڇڏيو، جنهن سبب اونهي زميني پاڻيءَ جون وڏيون مقدارون سطح تي نڪري آيون ۽ وڏا [[اخراجي وهڪرا]] (outflow channels) تراشيا۔ هن پاڻيءَ جو وڏو حصو اترئين اڌ گولي ڏانهن وهيو، جتي غالباً اهو عارضي وڏين ڍنڍن يا برف سان ڍڪيل سمنڊ جي صورت ۾ گڏ ٿيو۔

==وضاحت ۽ نالي جو بنياد==

'''هيسپيرين''' سرشتي ۽ دور جو نالو [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum) تان ورتل آهي، جيڪو [[هيلاس پلينيشيا (Hellas Planitia) کوٽائيءَ جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ وچولي درجي جو ٽڪرن سان ڀريل بلند زميني علائقو آهي۔
هيسپيرين سرشتي جو [[نمونائي علائقو]] (ٽائيپ لوڪلٽي) [[ماري ٽيرينم چوڪور]] (Mare Tyrrhenum quadrangle) (MC-22) ۾ {{Coord|20|S|245|W|globe:Mars}} جي ڀرسان موجود آهي۔

هي علائقو لهردار، [[هوائي پٽيون|ھوائي پٽين]] (wind streaks) وارن ميدانن تي مشتمل آهي، جن ۾ وڏي تعداد ۾ [[گھنجدار پهاڙيون]] موجود آهن، جيڪي چنڊ جي [[قمري ماريا]] (lunar maria) جهڙيون نظر اچن ٿيون۔
انهن &quot; گھنجدار ميدانن&quot; کي عام طور تي دراڙن مان نڪتل [[سيلابي بيسالٽ]] (flood basalt) لاوا وهڪرن طور سمجهيو وڃي ٿو۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
وڏن ٽڪرائتي کڏن جي ڪثافت وچولي آهي، جتي هر ڏهه لک چورس ڪلوميٽر ۾ 5 ڪلوميٽر کان وڏا لڳ ڀڳ 125–200 کڏا موجود آهن۔&lt;ref name=&quot;Tanaka86&quot; /&gt;
هيسپيرين عمر وارا شڪن دار ميدان مريخ جي سطح جو لڳ ڀڳ 30٪ حصو ڍڪين ٿا،&lt;ref name=CarrHead10 /&gt; ۽ اهي خاص طور تي [[هيسپيريا پلانم]] (Hesperia Planum)، [[سرٽس ميجر پلانم]] (Syrtis Major Planum)، [[لوني پلانم]] (Lunae Planum)، [[ماليئا پلانم]] (Malea Planum) ۽ ڏاکڻي [[ٿارسس]] (Tharsis) جي سوريا-سولس-سينايي پلينا ۾ نمايان آهن۔&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;
&lt;ref name=CarrHead10 /&gt;&lt;ref&gt;Scott, D.H.; Tanaka, K.L. (1986). Geologic Map of the Western Equatorial Region of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I–1802–A.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GreeleyGuest87&gt;Greeley, R.; Guest, J.E. (1987). Geologic Map of the Eastern Equatorial Region of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I–1802–B.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين زمان بندي ۽ طبقائي ارضيات==

[[File:Mars Cross Section.tif|right|thumb|340px|کاٻي پاسي واري تصوير جو خاڪا نما عمودي ڪٽ. مٿاڇري جا يونٽ تہن (''اسٽريٽا'') جي هڪ سلسلي طور سمجهيا وڃن ٿا، جتي [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] موجب سڀ کان نئون يونٽ مٿان ۽ سڀ کان پراڻو هيٺ هوندو آهي.]]
[[File:Lava flow and crater ejecta.JPG|left|thumb|240px|[[هاءِ رائز]] جي تصوير جيڪا [[تہن جي مٿانئيت جو قانون]] (Superposition) کي ظاهر ڪري ٿي. هي اصول زمينيات دانن کي مٿاڇري وارن يونٽن جون نسبتي عمرون طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اونداهي رنگ وارو لاوا وهڪرو ساڄي پاسي موجود هلڪي رنگ ۽ وڌيڪ کڏن واري زمين جي مٿان آهي، تنهنڪري اهو ان کان وڌيڪ نئون آهي. وچ واري کڏي مان نڪتل مواد ٻنهي يونٽن جي مٿان آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها کڏي تصوير ۾ سڀ کان نئين خاصيت آهي. (ساڄي مٿان ڏنل عمودي ڪٽ ڏسو.)]]

مريخي وقت جا دور مٿاڇري جي يونٽن جي [[ارضياتي نقشو سازي]] تي ٻڌل آهن، جيڪي خلائي جهازن جي تصويرن مان تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=ScottCarr78&gt;Scott, D.H.; Carr, M.H. (1978). Geologic Map of Mars. U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series Map I-1083.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McCord, T.M. ''et al.'' (1980). Definition and Characterization of Mars Global Surface Units: Preliminary Unit Maps. 11th Lunar and Planetary Science Conference: Houston: TX, abstract #1249, pp. 697–699. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1980/pdf/1249.pdf.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ اهڙو علائقو هوندو آهي جنهن جي بناوت، رنگ، [[انعڪاسيت]] (Albedo)، [[حرارتي تحت الحمراء طيفياتي تجزيو|طيفياتي خاصيتن]] يا زميني شڪلن جو مجموعو ان کي ٻين يونٽن کان الڳ ڪري ٿو، ۽ اهو ايترو وڏو هوندو آهي جو نقشي تي ڏيکاري سگهجي.&lt;ref&gt;Greeley, R. (1994) ''Planetary Landscapes,'' 2nd ed.; Chapman &amp; Hall: New York, p. 8 and Fig. 1.6.&lt;/ref&gt;

نقشو ٺاهيندڙ [[طبقائي ارضيات]] (Stratigraphy) وارو طريقو استعمال ڪندا آهن، جيڪو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[چنڊ جي ارضيات]] جي فوٽو-ارضياتي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;See Mutch, T.A. (1970). ''Geology of the Moon: A Stratigraphic View;'' Princeton University Press: Princeton, NJ, 324 pp. and Wilhelms, D.E. (1987). ''The Geologic History of the Moon,'' USGS Professional Paper 1348; http://ser.sese.asu.edu/GHM/ for reviews of this topic.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مٿاڇري جي خاصيتن تي ٻڌل هوندو آهي، پر مٿاڇري جو يونٽ پاڻ مٿاڇري يا زميني شڪلن جو مجموعو نه هوندو آهي. اهو هڪ ''استنباط ڪيل'' [[ارضياتي يونٽ]] (مثال طور [[تشڪيل (طبقائي ارضيات)|تشڪيل]]) هوندو آهي، جيڪو اهڙي پٿريلي جسم جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو مٿاڇري جي هيٺان موجود هجي ۽ چادر نما، پچر نما يا تختي نما شڪل رکي.&lt;ref&gt;Wilhelms, D.E. (1990). Geologic Mapping in ''Planetary Mapping,'' R. Greeley, R.M. Batson, Eds.; Cambridge University Press: Cambridge UK, p. 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tanaka92&gt;Tanaka, K.L.; Scott, D.H.; Greeley, R. (1992). Global Stratigraphy in ''Mars,'' H.H. Kieffer ''et al.,'' Eds.; University of Arizona Press: Tucson, AZ, pp. 345–382.&lt;/ref&gt;

مٿاڇري جو يونٽ کڏي مان نڪتل مواد، لاوا وهڪرو يا اهڙي ڪنهن به مٿاڇري جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ٽن-رخن واري جدا [[تہ]] طور ظاهر ڪري سگهجي ۽ جيڪا مٿان يا هيٺان پاڙيسري يونٽن سان حدبندي ٿيل هجي.

[[تہن جي مٿانئيت جو قانون]]، [[ڪٽيندڙ لاڳاپا]] (Cross-cutting relationships)، ۽ [[مريخ جي ارضياتي تاريخ]] ۾ کڏن جي گهڻائي ۽ عمر جي لاڳاپي جهڙن اصولن جي مدد سان، زمينيات دان يونٽن کي پراڻن کان نون تائين نسبتي عمر جي ترتيب ۾ رکندا آهن.

ساڳئي عمر وارن يونٽن کي عالمي سطح تي وڏن وقت-طبقائي ([[ڪرونواسٽريٽيگرافي]]) يونٽن ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي، جن کي [[سسٽم (طبقائي ارضيات)|سسٽم]] چيو ويندو آهي.

مريخ لاءِ چار سسٽم مقرر ڪيا ويا آهن:

* پري-نوڪيئن
* [[نوڪيئن (مريخ)|نوڪيئن]]
* هيسپيرين
* ايميزونين

نوڪيئن کان به پراڻن ارضياتي يونٽن کي غيررسمي طور ''پري-نوڪيئن'' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=NimmoTanaka05&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Tanaka |first2=K. |title=Early Crustal Evolution of Mars |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2005 |volume=33 |issue=1 |pages=133–161 |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|bibcode=2005AREPS..33..133N }}&lt;/ref&gt;

هيسپيرين سسٽم جو وقتي ([[ارضي-زمانياتي]]) هم منصب هيسپيرين دور (Period) آهي. هيسپيرين سسٽم جا پٿر يا مٿاڇري وارا يونٽ هيسپيرين دور دوران ٺهيا يا جمع ٿيا.

===سسٽم ۽ دور (Period)===

{{Stratigraphy-Mars}}

رسمي طبقائي ارضياتي اصطلاحن ۾ ''سسٽم'' ۽ ''دور'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن، جيتوڻيڪ عام ادب ۾ انهن کي اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سسٽم هڪ مثالي [[ارضياتي رڪارڊ]] جي عمودي قطار هوندي آهي، جيڪا ڪنهن [[نمونياتي مقام (ارضيات)|نمونياتي مقام]] (Type Section) جي پٿريلي رڪارڊ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ پوءِ دنيا جي ٻين علائقن جي پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80&gt;Eicher, D.L.; McAlester, A.L. (1980). ''History of the Earth;'' Prentice-Hall: Englewood Cliffs, NJ, pp 143–146, {{ISBN|0-13-390047-9}}.&lt;/ref&gt;

سسٽم جي مٿين ۽ هيٺين حدون اهڙين تہن سان مقرر ٿينديون آهن، جن جون خاصيتون نمايان طور مختلف هجن. زمين تي اهي فرق گهڻو ڪري [[اشاري فوسل]]ن ذريعي سڃاتا ويندا آهن، جيڪي جاندارن يا ماحولياتي حالتن ۾ اوچتي ۽ وڏي تبديلي ظاهر ڪن ٿا.
(مثال طور [[ڪريٽيشيس–پيلوجين حد]] ڏسو.)

ڪنهن به هنڌ تي ڪنهن سسٽم جي پٿريلي طبقي ۾ خال ([[عدم مطابقت]]) ٿي سگهن ٿا، جيڪي ڪتاب جي گم ٿيل صفحن وانگر هوندا آهن.
ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ان سسٽم جا پٿر مڪمل طور غير موجود هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يا ته اهي جمع ئي نه ٿيا هوندا آهن يا بعد ۾ ڪٽجي ختم ٿي ويا هوندا آهن.
مثال طور، [[ڪريٽيشيس]] سسٽم جا پٿر آمريڪا جي اوڀر-مرڪزي علائقي جي گهڻي حصي ۾ غير موجود آهن، پر ان باوجود ڪريٽيشيس دور اتي گذريو ضرور هو.
تنهنڪري ارضياتي ''دور'' ان وقتي وقفي جي نمائندگي ڪري ٿو جنهن دوران ڪنهن سسٽم جون تہون جمع ٿيون، جنهن ۾ عدم مطابقتن ۾ لڪل نامعلوم وقت به شامل هوندو آهي.&lt;ref name=EicherMcAlester80 /&gt;
دورن کي سالن ۾ ماپيو ويندو آهي، جيڪي [[تابڪاري تاريخ نگاري]] ذريعي طئي ڪيا ويندا آهن.
مريخ تي مريخي شهابن (Martian Meteorites) کان سواءِ تابڪاري عمرون موجود ناهن، ۽ انهن شهبن جي اصلي جڳهه ۽ طبقائي حيثيت به معلوم ناهي.
ان ڪري مريخ تي [[مطلق عمر]]ون کڏن جي گهڻائي جي بنياد تي طئي ڪيون وينديون آهن، جيڪا پاڻ وقت سان گڏ کڏن جي ٺهڻ بابت سائنسي نمونن تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Masson|first1= P.|last2= Carr|first2= M.H.|last3= Costard|first3= F.|last4= Greeley|first4= R.|last5= Hauber|first5= E.|last6= Jaumann|first6= R. |chapter= Geomorphologic Evidence for Liquid Water|date=2001|title= Chronology and Evolution of Mars|journal=Space Science Reviews|series= Space Sciences Series of ISSI|volume=96|pages=333–364|doi=10.1007/978-94-017-1035-0_12|isbn= 978-90-481-5725-9}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ سبب هيسپيرين دور جي شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون غير يقيني آهن، خاص طور تي هيسپيرين/ايميزونين حد، جنهن ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا تائين غلطي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt;&lt;ref name=NimmoTanaka05 /&gt;

===حدون ۽ ذيلي ورهاستون===

[[File:Ridged Plains Overlying Noachian.jpg|left|thumb|250px|نوڪيئن ۽ هيسپيرين سسٽمن جو ارضياتي رابطو. هيسپيرين جا ريج وارا ميدان (Hr) پراڻن نوڪيئن کڏن وارن پليٽو مواد (Npl) جي مٿان پکڙيل آهن. اهي ميدان ڪيترين پراڻين نوڪيئن عمر وارين کڏن کي جزوي طور ڍڪي ڇڏين ٿا.]]
[[File:Hesperian Amazonian contact.jpg|right|thumb|250px|[[البا مونس]] (H&lt;sub&gt;al&lt;/sub&gt;) جي مٿئين هيسپيرين لاوا چادر ۽ هيٺئين ايميزونين ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل (A&lt;sub&gt;vb&lt;/sub&gt;) جي لڳ ڀڳ ارضياتي حد. تصوير [[مارس آربيٽل ليزر آلٽيميٽر]] جي اوچائي واري نقشي تان ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ivanov |first1=M. A. |last2=Head |first2=J. W. |title=Alba Patera, Mars: Topography, structure, and evolution of a unique late Hesperian–early Amazonian shield volcano |journal=Journal of Geophysical Research |date=2006 |volume=111 |issue=E9 |page=E09003 |doi=10.1029/2005JE002469|bibcode=2006JGRE..111.9003I |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;]]
هيسپيرين سسٽم جي هيٺين حد ريج وارن ميدانن جي بنياد سان مقرر ڪئي وئي آهي، جن جو نمونياتي علائقو هيسپيريا پلينم آهي ۽ جيڪي مريخ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي کي ڍڪين ٿا.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;
اوڀر هيسپيريا پلينم ۾ اهي ريج وارا ميدان شروعاتي ۽ وچولي نوڪيئن عمر جي کڏن واري پليٽو مواد جي مٿان موجود آهن.&lt;ref name=GreeleyGuest87 /&gt;

هيسپيرين جي مٿئين حد وڌيڪ پيچيده آهي ۽ وڌيڪ تفصيلي ارضياتي نقشا سازي سان گڏ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر مقرر ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=ScottCarr78 /&gt;&lt;ref name=Tanakaetal05&gt;Tanaka, K.L.; Skinner, J.A.; Hare, T.M. (2005). Geologic Map of the Northern Plains of Mars. Scientific Investigations Map 2888, Pamphlet; U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;
هن وقت هيسپيرين ۽ ان کان نئين ايميزونين سسٽم جي طبقائي حد ''ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل'' جي بنياد سان طئي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;The Vastitas Borealis Formation is used here to include the Lower Amazonian Scandia, Vastitas Borealis interior, and Vastitas Borealis marginal units of Tanaka ''et al.'' (2005).&lt;/ref&gt;
[[ويسٽيٽاس بوريالس]] هڪ تمام وسيع ۽ هيٺاهون ميدان آهي جيڪو مريخ جي اتر اڌ گولي جو وڏو حصو ڍڪي ٿو.
عام طور تي ان کي اهڙن ٻيهر ترتيب ڏنل تلڇٽن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي آخري هيسپيرين دور جي وڏي پاڻي وارن نالن مان آيا هئا، ۽ شايد اهو ڪنهن اهڙي سمنڊ جو بچيل حصو هجي جيڪو اترين هيٺاهين وادين کي ڍڪي ويٺو هو.

هڪ ٻيو خيال اهو آهي ته ويسٽيٽاس بوريالس تشڪيل اصل ۾ لاوا وهڪرن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;Catling, D.C.; Leovy, C.B.; Wood, S.E.; Day, M.D. (2011). A Lava Sea in the Northern Plains of Mars: Circumpolar Hesperian Oceans Reconsidered. 42nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #2529. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2011/pdf/2529.pdf.&lt;/ref&gt;
هيسپيرين سسٽم کي ٻن [[سلسلو (طبقائي ارضيات)|سلسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | طبقائي سلسلو
! style=&quot;background:#b7d7ff;&quot; | زمانياتي هم منصب
|-
| هيٺيون هيسپيرين
| شروعاتي هيسپيرين دورانيه
|-
| مٿيون هيسپيرين
| آخري هيسپيرين دورانيه
|}

اهي سلسلا اهڙن ''نمونياتي علائقن'' تي ٻڌل آهن جتي مٿاڇري جا يونٽ ڪنهن مخصوص ارضياتي واقعي جي نشاندهي ڪن ٿا، جنهن کي کڏن جي عمر ۽ طبقائي جڳهه جي بنياد تي وقت ۾ سڃاڻي سگهجي.
مثال طور هيسپيريا پلينم، هيٺئين هيسپيرين سلسلي جو نمونياتي علائقو آهي.&lt;ref name=Tanaka86 /&gt;&lt;ref name=Masson90&gt;{{cite journal |last1=Masson |first1=P. L. |title=The Martian stratigraphy — Short review and perspectives |journal=Space Science Reviews |date=1991 |volume=56 |issue=1–2 |pages=9–12 |doi=10.1007/BF00178385|bibcode=1991SSRv...56....9M |s2cid=121719547 }}&lt;/ref&gt;

هيٺئين هيسپيرين ۽ مٿئين هيسپيرين جي وچ واري حد جي عمر غير يقيني آهي، جيڪا کڏن جي ڳڻپ جي بنياد تي تقريباً 3600 کان 3200 ملين سال اڳ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;
هيٺ ڏنل وقتي خاڪو ان حد جي اوسط قدر ڏيکاري ٿو:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early

Period = from:-3700 till:-3000
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-3700
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-3700

Colors=
 id:Ehespericol value:rgb(1,0.4,0.4)
 id:Lhespericol value:rgb(1,0.6,0.6)

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:آخري_هيسپيرين from:-3400 till:-3000 color:Lhespericol
 text:شروعاتي_هيسپيرين from:start till:-3400 color:Ehespericol

&lt;/timeline&gt;

{{center|&lt;small&gt;هيسپيرين دورانيه (ملين سال اڳ)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hartmann05 /&gt;}}

طبقائي ارضيات جا اصطلاح اڪثر زمينيات دانن ۽ عام ماڻهن ٻنهي لاءِ الجهن جو سبب بڻجن ٿا.
هن فرق کي سمجهڻ لاءِ هڪ مثال ڏسو:
توهان آساني سان [[سنسناٽي، اوهايو]] وڃي سگهو ٿا ۽ آرڊوويسين سسٽم جي مٿئين [[آرڊوويسين]] سلسلي جي ڪنهن پٿريلي نروار کي ڏسي سگهو ٿا. اتي توهان هڪ [[ٽرائيلوبائٽ]] جو فوسل به گڏ ڪري سگهو ٿا.
پر توهان ''آخري آرڊوويسين دورانيي'' ۾ واپس وڃي حقيقي ٽرائيلوبائٽ گڏ نٿا ڪري سگهو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو وقت جو حصو آهي، پٿر جو نه.
زمين تي استعمال ٿيندڙ سخت طبقائي ارضياتي نالي بندي جو نظام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مريخ تي ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي، پر ان ۾ ڪيترائي نقص به موجود آهن.
وڌيڪ ۽ بهتر انگ اکر دستياب ٿيڻ سان هن نظام کي يقيناً وڌيڪ بهتر يا مڪمل طور تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;Tanaka, K.L. (2001). The Stratigraphy of Mars: What We Know, Don't Know, and Need to Do. 32nd Lunar and Planetary Science Conference, Abstract #1695. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf.&lt;/ref&gt;
مريخ جي زمان بندي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ اهڙن مٿاڇري وارن يونٽن مان نمونا حاصل ڪري انهن جي تابڪاري عمر معلوم ڪرڻ نهايت ضروري آهي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 41.&lt;/ref&gt;

==هيسپيرين دور ۾ مريخ==

[[File:Hesperian Surface 130S09.jpg|left|thumb|250px|[[وائڪنگ پروگرام|وائڪنگ مدارگرد]] مان [[ٽيرا ميريدياني]] ۾ هيسپيرين عمر واري مٿاڇري جو منظر. ننڍيون ٽڪرائتي کڏون هيسپيرين دور سان واسطو رکن ٿيون ۽ پنهنجي وڏي عمر باوجود صاف ۽ تيز ڪنارن واريون نظر اچن ٿيون. هي تصوير ظاهر ڪري ٿي ته [[نوڪيئن]] جي پڄاڻي کان پوءِ مريخ تي ڪٽاءُ تمام سست رهيو آهي. تصوير 17 ڪلوميٽر ويڪري آهي ۽ Carr، 1996، ص. 134، شڪل 6-8 تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=Carr96&gt;Carr, M.H. (1996). ''Water on Mars;'' Oxford University Press: Oxford, UK, 229 pp, {{ISBN|0-19-509938-9}}.&lt;/ref&gt;]]

هيسپيرين اهڙو زمانو هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح گهٽجي رهي هئي، آتش فشاني سرگرمي سخت ۽ وڏي پيماني تي جاري هئي، ۽ تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون. مريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون [[تختياتي حرڪتون|تختياتي]] خاصيتون به انهيءَ زماني ۾ ٺهيون. وڏي [[ٿارسس|ٿارسس اڀار]] جي وزن مريخ جي قشر تي دٻاءُ وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ اولهه اڌ گولي ۾ ڇڪجڻ واريون دراڙون ([[فوسا (ارضيات)|فوسا]]) ۽ دٻاءَ سبب پيدا ٿيندڙ بگاڙ واريون خاصيتون ([[گهنجيل ريج]]) وڏي ڄار جي صورت ۾ ٺهيون.

خط استوا ڀرسان موجود وڏو کاهي نظام، [[واليس ميرينيرس]]، انهن ئي دٻائن جي نتيجي ۾ هيسپيرين دوران ٺهيو. مٿاڇري تي گندرفي تيزابي موسمي اثرن سبب سلفيٽ معدنيات جي گهڻائي پيدا ٿي، جيڪي [[بخاري ذخيرا|بخاري ماحولن]] ۾ تري گڏ ٿيا. اهي ماحول ان وقت وڏي پيماني تي پکڙيا، جڏهن سيارو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندو ويو.

هيسپيرين دور اهو زمانو به هو جڏهن مريخ جي ارضياتي رڪارڊ ۾ برفاني سرگرمي ۽ برف سان لاڳاپيل عملن جا سڀ کان شروعاتي ثبوت ظاهر ٿين ٿا.

===ٽڪرائتي کڏون===

اصل تصور موجب، هيسپيرين سسٽم مريخ جي انهن پراڻين مٿاڇرين لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي [[آخري شديد بمباري]] جي پڄاڻي کان پوءِ ٺهيون.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 15.&lt;/ref&gt; تنهنڪري هيسپيرين اهڙو دور هو جنهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جي ٺهڻ جي شرح تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي.

بهرحال، هن گهٽتائي جو صحيح وقت ۽ شرح غير يقيني آهي. چنڊ جي کڏن وارو رڪارڊ اشارو ڪري ٿو ته [[نظام شمسي]] جي اندروني حصي ۾ [[نوڪيئن]] دوران، يعني 4000 ملين سال اڳ، ٽڪرائتن واقعن جي شرح اڄ جي ڀيٽ ۾ 500 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Carr, 2006, p. 23.&lt;/ref&gt;

سياروي سائنسدان اڃا تائين بحث ڪن ٿا ته ڇا اهي وڏيون شرحون [[سياروي واڌ]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪن ٿيون، يا ڪنهن نسبتاً خاموش دور کان پوءِ آيل آخري تباهه ڪندڙ ٽڪرائتي لهر کي ظاهر ڪن ٿيون.

تنهن هوندي به، هيسپيرين جي شروعات تائين ٽڪرائتي واقعن جي شرح غالباً هاڻوڪي شرح کان لڳ ڀڳ 80 ڀيرا وڌيڪ رهجي وئي هئي،&lt;ref name=HartmannNeukum /&gt; ۽ هيسپيرين جي پڄاڻي تائين، لڳ ڀڳ 700 ملين سال پوءِ، اها شرح اڄ ڏسجندڙ شرح جهڙي ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=FassettHead11&gt;{{cite journal |last1=Fassett |first1=C. I. |last2=Head |first2=J. W. |title=Sequence and timing of conditions on early Mars |journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=1204–1214 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.014|bibcode=2011Icar..211.1204F }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==حوالا ۽ نوٽس==
{{Reflist|30em}}

==ڪتابيات ۽ تجويز ڪيل مطالعو==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; background:#f8fbff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | سال
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ناشر
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | اشاعت جو هنڌ
|-
| جوزف ايم. بوائس
| ''مريخ بابت سمٿسونين ڪتاب''
| 2008
| Konecky &amp; Konecky
| اولڊ سيبروڪ، ڪنيڪٽيڪٽ
|-
| مائيڪل ايڇ. ڪار
| ''مريخ جي مٿاڇري''
| 2006
| ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
| ڪيمبرج، برطانيه
|-
| وليم ڪي. هارٽمين
| ''مريخ جو مسافر رهنما: ڳاڙهي سياري جا پراسرار منظر''
| 2003
| ورڪمين
| نيو يارڪ
|-
| اوليور مورٽن
| ''مريخ جي نقشا سازي: سائنس، تخيل ۽ هڪ دنيا جي جنم ڪهاڻي''
| 2003
| پيڪاڊور
| نيو يارڪ
|}

* {{cite book |last= Boyce |first= Joseph M. |date= 2008 |title= The Smithsonian Book of Mars |publisher= Konecky &amp; Konecky |location= Old Saybrook, CT |isbn= 978-1-58834-074-0 |url= https://archive.org/details/smithsonianbooko00boyc }}
* {{cite book |last= Carr |first= Michael H. |date= 2006 |title= The Surface of Mars |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge, UK |isbn= 978-0-521-87201-0 }}
* {{cite book |last= Hartmann |first= William K. |date= 2003 |title= A Traveler's Guide to Mars: The Mysterious Landscapes of the Red Planet |publisher= Workman |location= New York |isbn= 0-7611-2606-6 |url= https://archive.org/details/travelersguideto00will }}
* {{cite book |last= Morton |first= Oliver |date= 2003 |title= Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World |url= https://archive.org/details/mappingmars00oliv |url-access= registration |publisher= Picador |location= New York |isbn= 0-312-42261-X }}

{{Mars}}
{{Portal bar|شمسي نظام}}

[[زمرو:مريخ جي ارضياتي وقت پيماني]]
[[زمرو:ارضياتي يونٽ]]
[[زمرو:گرافيائي وقتي خاڪن وارا مضمون]]</text>
      <sha1>n86t8s7vkkqh04s5fyey5w9drv4ckqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox geologic timespan</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99302</id>
    <revision>
      <id>387610</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate | autoheaders = y | bodystyle = width:{{{width|23em}}}; | labelstyle = width:10em; | abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit; | above = {{#if:{{{name|}}}| {{#switch: {{lc:{{{name}}}}} | {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{n...</comment>
      <origin>387610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="4gxe4j6i46lmzonv1a75t8c8c99r7hs" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}

| header1 = وقتيات
| label4 = حصو
| label5 = اڳيون
| label6 = پوءِ وارو
| label7 = ذيلي ورهاستون

| header15 = نالي جو بنياد
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت
| label19 = نالي جي منظوري
| label20 = متبادل هِجي
| label21 = مترادف نالا
| label22 = عرفيتون
| label23 = پراڻا نالا
| label24 = تجويز ڪيل نالا

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| label28 = علائقائي استعمال
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| label33 = استعمال ڪندڙ
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| label35 = استعمال نه ڪندڙ

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| label40 = طبقائي اِڪائي
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| label42 = وقتي رسمي حيثيت
| label43 = نمونائي مقطع
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| label53 = مٿين حد جي وصف

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي آڪسيجن مقدار
| label63 = سراسري فضائي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ مقدار
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| label65 = سمنڊ جي سطح
}}</text>
      <sha1>4gxe4j6i46lmzonv1a75t8c8c99r7hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387614</id>
      <parentid>387610</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4210" sha1="agb8pi2t427j1tgbkxh4essagjdi0qo" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}

| header1 = وقتيات
| label4 = حصو
| label5 = اڳيون
| label6 = پوءِ وارو
| label7 = ذيلي ورهاستون

| header15 = نالي جو بنياد
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت
| label19 = نالي جي منظوري
| label20 = متبادل هِجي
| label21 = مترادف نالا
| label22 = عرفيتون
| label23 = پراڻا نالا
| label24 = تجويز ڪيل نالا

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| label28 = علائقائي استعمال
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| label33 = استعمال ڪندڙ
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| label35 = استعمال نه ڪندڙ

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| label40 = طبقائي اِڪائي
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| label42 = وقتي رسمي حيثيت
| label43 = نمونائي مقطع
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| label53 = مٿين حد جي وصف

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي آڪسيجن مقدار
| label63 = سراسري فضائي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ مقدار
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| label65 = سمنڊ جي سطح
}}
{{Documentation}}</text>
      <sha1>agb8pi2t427j1tgbkxh4essagjdi0qo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387617</id>
      <parentid>387614</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="mtltc149h4e1nv8aimr6fkmjxzgse7m" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}

| header1 = وقتيات
| label4 = حصو
| label5 = اڳيون
| label6 = پوءِ وارو
| label7 = ذيلي ورهاستون

| header15 = نالي جو بنياد
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت
| label19 = نالي جي منظوري
| label20 = متبادل هِجي
| label21 = مترادف نالا
| label22 = عرفيتون
| label23 = پراڻا نالا
| label24 = تجويز ڪيل نالا

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| label28 = علائقائي استعمال
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| label33 = استعمال ڪندڙ
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| label35 = استعمال نه ڪندڙ

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| label40 = طبقائي اِڪائي
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| label42 = وقتي رسمي حيثيت
| label43 = نمونائي مقطع
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| label53 = مٿين حد جي وصف

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي آڪسيجن مقدار
| label63 = سراسري فضائي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ مقدار
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| label65 = سمنڊ جي سطح
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtltc149h4e1nv8aimr6fkmjxzgse7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387641</id>
      <parentid>387617</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="p1anppoguh9cdo86ta3r3vd5hwsmded" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}}; color:inherit;
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;

| above = {{#if:{{{name|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality|}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}
 | {{#switch:{{lc:{{{top_bar|}}}}}
   | mercurial
   | mercury = {{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
   | lunar
   | moon = {{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
   | martian
   | mars = {{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
   | long fossil
   | long
   | all time = {{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
   | #default = {{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
   }}
 }}

| header1 = وقتيات
| label4 = حصو
| data4 = {{{part_of|}}}
| label5 = اڳيون
| data5 = {{{previous|}}}
| label6 = پوءِ وارو
| data6 = {{{next|}}}
| label7 = ذيلي ورهاستون
| data7 = {{{subdivisions|}}}

| header15 = نالي جو بنياد
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| data16 = {{{chronostratigraphic_name|}}}
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| data17 = {{{geochronologic_name|}}}
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت
| data18 = {{{name_formality|}}}
| label19 = نالي جي منظوري
| data19 = {{{name_ratified|}}}
| label20 = متبادل هِجي
| data20 = {{{alternate_spellings|}}}
| label21 = مترادف نالا
| data21 = {{{synonyms|}}}
| label22 = عرفيتون
| data22 = {{{nicknames|}}}
| label23 = پراڻا نالا
| data23 = {{{former_names|}}}
| label24 = تجويز ڪيل نالا
| data24 = {{{proposed_names|}}}

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| data27 = {{{celestial_body|}}}
| label28 = علائقائي استعمال
| data28 = {{{regional_usage|}}}
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| data29 = {{{timescales_used|}}}
| label33 = استعمال ڪندڙ
| data33 = {{{used_by|}}}
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| data34 = {{{formerly_used_by|}}}
| label35 = استعمال نه ڪندڙ
| data35 = {{{not_used_by|}}}

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| data39 = {{{time_unit|}}}
| label40 = طبقائي اِڪائي
| data40 = {{{stratigraphic_unit|}}}
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| data41 = {{{first_proposed_by|}}}
| label42 = وقتي رسمي حيثيت
| data42 = {{{time_formality|}}}
| label43 = نمونائي مقطع
| data43 = {{{type_section|}}}
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| data45 = {{{lower_boundary_def|}}}
| label53 = مٿين حد جي وصف
| data53 = {{{upper_boundary_def|}}}

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي آڪسيجن مقدار
| data62 = {{{o2|}}}
| label63 = سراسري فضائي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ مقدار
| data63 = {{{co2|}}}
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| data64 = {{{temp|}}}
| label65 = سمنڊ جي سطح
| data65 = {{{sea_level|}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p1anppoguh9cdo86ta3r3vd5hwsmded</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387653</id>
      <parentid>387641</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="4gxe4j6i46lmzonv1a75t8c8c99r7hs" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}

| header1 = وقتيات
| label4 = حصو
| label5 = اڳيون
| label6 = پوءِ وارو
| label7 = ذيلي ورهاستون

| header15 = نالي جو بنياد
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت
| label19 = نالي جي منظوري
| label20 = متبادل هِجي
| label21 = مترادف نالا
| label22 = عرفيتون
| label23 = پراڻا نالا
| label24 = تجويز ڪيل نالا

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| label28 = علائقائي استعمال
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| label33 = استعمال ڪندڙ
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| label35 = استعمال نه ڪندڙ

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| label40 = طبقائي اِڪائي
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| label42 = وقتي رسمي حيثيت
| label43 = نمونائي مقطع
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| label53 = مٿين حد جي وصف

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي آڪسيجن مقدار
| label63 = سراسري فضائي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ مقدار
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| label65 = سمنڊ جي سطح
}}</text>
      <sha1>4gxe4j6i46lmzonv1a75t8c8c99r7hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387677</id>
      <parentid>387653</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15310" sha1="9yxiqab88dogi7fz2qletiouiv4cygf" xml:space="preserve">{{#invoke:infobox|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[Year#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[Year#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[Year#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[Year#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[Year#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}
| headerstyle = background:#ededed;color:inherit;
| image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|alt={{{alt_map|}}}|size=250px}}
| caption1 = {{{caption_map|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_outcrop|}}}|alt={{{alt_outcrop|}}}|size=250px}}
| caption2 = {{{caption_outcrop|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_art|}}}|alt={{{alt_art|}}}|size=250px}}
| caption3 = {{{caption_art|}}}

| header1 = Chronology
| data3 = {{#if:{{{timeline|}}}|&lt;div style=&quot;font-size:14px&quot;&gt;{{{{{timeline}}} graphical timeline|embedded=yes|titlecolour={{#if:{{{color|}}}|{{{color}}}|lightgrey}}|timespan_name={{{name|}}}|chrono_unit={{{chrono_unit|}}}}}&lt;/div&gt;}}
| label4 = Part of
| data4 = {{{part_of|}}}
| label5 = Preceded by
| data5 = {{if empty|{{Linked|{{{before|}}}}}|&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{timeline|}}}||{{Link if exists|{{#invoke:Geological time|before|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}
| label6 = Followed by
| data6 = {{if empty|{{Linked|{{{after|}}}}}|&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{timeline|}}}||{{Link if exists|{{#invoke:Geological time|after|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}
| label7 = Subdivisions
| data7 = {{{subdivisions|}}}
| label8 = Proposed redefinition(s)
| data8 = {{#if:{{{proposed_boundaries1|}}}|
'''{{{proposed_boundaries1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries1_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries1_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries2|}}}|
'''{{{proposed_boundaries2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries2_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries2_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries3|}}}|
'''{{{proposed_boundaries3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries3_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries3_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries4|}}}|
'''{{{proposed_boundaries4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries4_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries4_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries5|}}}|
'''{{{proposed_boundaries5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries5_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries5_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label9 = Proposed subdivisions
| data9 = {{#if:{{{proposed_subdivision1|}}}|
'''{{{proposed_subdivision1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision1_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision1_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision2|}}}|
'''{{{proposed_subdivision2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision2_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision2_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision3|}}}|
'''{{{proposed_subdivision3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision3_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision3_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision4|}}}|
'''{{{proposed_subdivision4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision4_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision4_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision5|}}}|
'''{{{proposed_subdivision5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision5_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision5_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label10 = Proposed container
| data10 = {{#if:{{{proposed_part1|}}}|
'''{{{proposed_part1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part1_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part1_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part2|}}}|
'''{{{proposed_part2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part2_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part2_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part3|}}}|
'''{{{proposed_part3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part3_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part3_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part4|}}}|
'''{{{proposed_part4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part4_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part4_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part5|}}}|
'''{{{proposed_part5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part5_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part5_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label11 = Former subdivisions
| data11 = {{{former_subdivisions|}}}
| label12 = Formerly part of
| data12 = {{{formerly_part_of|}}}
| label13 = Partially contained in
| data13 = {{{partially_contained_in|}}}
| label14 = Partially contains
| data14 = {{{partially_contains|}}}

| header15 = Etymology
| label17 = Geochronological name
| data17 = {{{chrono_name|}}}
| label16 = Chronostratigraphic name
| data16 = {{{strat_name|}}}
| label18 = Name formality &lt;!--used mainly for ICS time subdivisons, though it can on others if applicable--&gt;
| data18 = {{{name_formality|}}}
| label19 = Name ratified &lt;!--used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage--&gt;
| data19 = {{{name_accept_date|}}}
| label20 = Alternate spelling(s)
| data20 = {{{alternate_spellings|}}}
| label21 = Synonym(s)
| data21 = {{#if:{{{synonym1|}}}|
'''{{{synonym1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym1_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym1_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym2|}}}|
'''{{{synonym2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym2_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym2_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym3|}}}|
'''{{{synonym3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym3_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym3_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym4|}}}|
'''{{{synonym4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym4_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym4_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym5|}}}|
'''{{{synonym5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym5_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym5_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label22 = Nickname(s)
| data22 = {{{nicknames|}}}
| label23 = Former name(s)
| data23 = {{{former_names|}}}
| label24 = Proposed name(s)
| data24 = {{{proposed_names|}}}

| header25 = Usage information
| label27 = Celestial body
| data27 = {{#if:{{{celestial_body|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{celestial_body}}}}}
| mercury = [[Geology of Mercury#Mercury's geological history|Mercury]]
| venus = [[Geology of Venus|Venus]]
| earth = [[Geological history of Earth|Earth]]
| moon = [[Lunar geologic timescale|Earth's Moon]]
| mars = [[Geological history of Mars|Mars]]
| {{{celestial_body}}}
}}}}
| label28 = Regional usage
| data28 = {{{usage|}}}
| label29 = Time scale(s) used
| data29 = {{{timescales_used|}}}
| label33 = Used by
| data33 = {{{used_by|}}}
| label34 = Formerly used by
| data34 = {{{formerly_used_by|}}}
| label35 = Not used by
| data35 = {{{not_used_by|}}}

| header37 = Definition
| label39 = Chronological unit
| data39 = {{#if:{{{chrono_unit|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{chrono_unit}}}}}
|supereon = [[Geologic Time Scale#Terminology|Supereon]]
|eon = [[Geologic Time Scale#Terminology|Eon]]
|era = [[Era (geology)|Era]]
|period = [[Geological period|Period]]
|subperiod=[[Geological period|Subperiod]]
|epoch=[[Epoch (geology)|Epoch]]
|age=[[Age (geology)|Age]]
|chron=[[Magnetostratigraphy#Chron|Chron]]
| {{{chrono_unit}}}
}}}}
| label40 = Stratigraphic unit
| data40 = {{#if:{{{strat_unit|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{strat_unit}}}}}
|supereonothem = [[Geologic Time Scale#Terminology|Supereonthem]]
|eonothem = [[Eonothem]]
|erathem = [[Erathem]]
|system = [[System (stratigraphy)|System]]
|series = [[Series (stratigraphy)|Series]]
|stage = [[Stage (stratigraphy)|Stage]]
|chronozone = [[Chronozone]]
| {{{strat_unit}}}
}}}}
| label41 = First proposed by
| data41 = {{{proposed_by|}}}
| label42 = Time span formality
| data42 = {{{timespan_formality|}}}
| label43 = Type section
| data43 = {{{type_section|}}}
| label45 = Lower boundary definition
| data45 = {{{lower_boundary_def|}}}
| label46 = Lower boundary definition candidates
| data46 = {{{lower_def_candidates|}}}
| label47 = Lower boundary GSSP candidate section(s)
| data47 = {{{lower_gssp_candidates|}}}
| label48 = Lower boundary GSSP
| data48 = {{{lower_gssp_location|}}}{{#if:{{{lower_gssp_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{lower_gssp_coords}}}|}}
| label49 = Lower GSSP ratified
| data49 = {{{lower_gssp_accept_date|}}}
| label50 = Lower boundary GSSA
| data50 = {{{lower_gssa_location|}}}{{#if:{{{lower_gssa_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{lower_gssa_coords}}}|}}
| label51 = Lower GSSA ratified
| data51 = {{{lower_gssa_accept_date|}}}
| label52 = Lower boundary stratotype&lt;!--Use this parameter only on non-ICS timescale pages--&gt;
| data52 = {{{lower_stratotype_location|}}}
| label53 = Upper boundary definition
| data53 = {{{upper_boundary_def|}}}
| label54 = Upper boundary definition candidates
| data54 = {{{upper_def_candidates|}}}
| label55 = Upper boundary GSSP candidate section(s)
| data55 = {{{upper_gssp_candidates|}}}
| label56 = Upper boundary GSSP
| data56 = {{{upper_gssp_location|}}}{{#if:{{{upper_gssp_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{upper_gssp_coords}}}|}}
| label57 = Upper GSSP ratified
| data57 = {{{upper_gssp_accept_date|}}}
| label58 = Upper boundary GSSA
| data58 = {{{upper_gssa_location|}}}{{#if:{{{upper_gssa_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{upper_gssa_coords}}}|}}
| label59 = Upper GSSA ratified
| data59 = {{{upper_gssa_accept_date|}}}
| label60 = Upper boundary stratotype&lt;!--Use this parameter only on non-ICS timescale pages--&gt;
| data60 = {{{upper_stratotype_location|}}}

| header61 = Atmospheric and climatic data
| label62 = Mean atmospheric {{O2}} content
| data62 = {{#if:{{{o2|}}}|c. {{{o2}}} vol %&lt;br&gt;({{#expr:(2*{{{o2}}}/.21 round -1)/2}}% of modern){{{o2_ref|}}}|}}
| label63 = Mean atmospheric {{CO2|link=yes}} content
| data63 = {{#if:{{{co2|}}}|c. {{{co2}}} [[Parts per million|ppm]]&lt;br &gt;({{#expr:{{{co2}}}/280 round {{#ifexpr:{{{co2}}}&lt;=560|1|0}}}} times pre-industrial){{{co2_ref|}}}|}}
| label64 = Mean surface temperature
| data64 = {{#if:{{{temp|}}}|c. {{{temp}}}&amp;nbsp;°C&lt;br &gt;({{#expr:(abs({{{temp}}}-13.5)*2 round 0)/2}}&amp;nbsp;°C {{#ifexpr:{{{temp}}}&gt;=13.5|above|below}} pre-industrial)}}
| label65 = Sea level {{#if:{{{sea_level_m|}}}|{{#ifexpr:{{{sea_level_m}}}&gt;=0|above|below}}|above}} present day
| data65 = {{if empty|{{{sea_level|}}}|{{#if:{{{sea_level_m|}}}|{{convert|{{#expr:abs({{{sea_level_m}}})}}|m|ft|abbr=on}}}}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox geologic timespan with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox geologic timespan]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| after | alt_art | alt_map | alt_outcrop | alternate_spellings | before | caption_art | caption_map | caption_outcrop | celestial_body | chrono_name | chrono_unit | co2 | co2_ref | color | earliest | formerly_part_of | formerly_used_by | former_names | former_subdivisions | image_art | image_map | image_outcrop | latest | lower_boundary_def | lower_def_candidates  | lower_gssp_accept_date | lower_gssa_accept_date | lower_gssp_candidates | lower_gssa_coords | lower_gssa_location | lower_gssp_coords | lower_gssp_location | lower_stratotype_location | manual_color | name | name_accept_date | name_formality | nicknames | not_used_by | o2 | o2_ref | partially_contained_in | partially_contains | part_of | proposed_boundaries1 | proposed_boundaries1_ref | proposed_boundaries2 | proposed_boundaries2_ref | proposed_boundaries3 | proposed_boundaries3_ref | proposed_boundaries4 | proposed_boundaries4_ref | proposed_boundaries5 | proposed_boundaries5_ref | proposed_by | proposed_names | proposed_part1 | proposed_part1_ref | proposed_part2 | proposed_part2_ref | proposed_part3 | proposed_part3_ref | proposed_part4 | proposed_part4_ref | proposed_part5 | proposed_part5_ref | proposed_subdivision1 | proposed_subdivision1_coined | proposed_subdivision2 | proposed_subdivision2_coined | proposed_subdivision3 | proposed_subdivision3_coined | proposed_subdivision4 | proposed_subdivision4_coined | proposed_subdivision5 | proposed_subdivision5_coined | sea_level | sea_level_m | strat_name | strat_unit | subdivisions | synonym1 | synonym1_coined | synonym2 | synonym2_coined | synonym3 | synonym3_coined | synonym4 | synonym4_coined | synonym5 | synonym5_coined | temp | time_end | time_end_prefix | time_end_uncertainty | timeline | timescales_used | timespan_formality | time_start | time_start_prefix | time_start_uncertainty | top_bar | top_bar_prefix | top_bar_ps | top_bar_ref | type_section | upper_boundary_def | upper_def_candidates | upper_gssp_accept_date | upper_gssa_accept_date | upper_gssp_candidates | upper_gssa_coords | upper_gssa_location | upper_gssp_coords | upper_gssp_location | upper_stratotype_location | usage | used_by | width
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9yxiqab88dogi7fz2qletiouiv4cygf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387680</id>
      <parentid>387677</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16460" sha1="994uiam6h1wvhrikx5unp1towep9svi" xml:space="preserve">{{#invoke:معلوماتي خانو|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:{{#if:{{{manual_color|}}}|{{{manual_color}}}|{{#if:{{{color|}}}|{{Period color|{{{color}}}}}|lightgrey}}}};color:inherit;
| above = {{#if:{{{name|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{name}}}}}
| {{#ifeq:{{lc:{{{timespan_formality}}}}}|informal|''{{{name}}}''|{{{name}}}}}
}}}}
| subheader = {{#if:{{{time_start|}}}|{{#switch:{{lc:{{{top_bar}}}}}
|mercurial|mercury={{Mercurial range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|lunar|moon={{Lunar range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|martian|mars={{Martian range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|long fossil|long|all time={{Long fossil range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
|{{Geological range|{{{time_start|}}}|{{{time_end|}}}|earliest={{{earliest|}}}|latest={{{latest|}}}|{{{time_start_prefix|}}}{{{time_start|}}} {{#if:{{{time_start_uncertainty|}}}|± {{{time_start_uncertainty}}}|}} – {{{time_end_prefix|}}}{{{time_end|}}} {{#if:{{{time_end_uncertainty|}}}|± {{{time_end_uncertainty}}}|}} [[سال#SI_prefix_multipliers|Ma]]|ref={{{top_bar_ref|}}}|prefix={{{top_bar_prefix|}}}|PS={{{top_bar_ps|}}}}}
}}}}
| headerstyle = background:#ededed;color:inherit;
| image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|alt={{{alt_map|}}}|size=250px}}
| caption1 = {{{caption_map|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_outcrop|}}}|alt={{{alt_outcrop|}}}|size=250px}}
| caption2 = {{{caption_outcrop|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_art|}}}|alt={{{alt_art|}}}|size=250px}}
| caption3 = {{{caption_art|}}}

| header1 = وقتيات
| data3 = {{#if:{{{timeline|}}}|&lt;div style=&quot;font-size:14px&quot;&gt;{{{{{timeline}}} graphical timeline|embedded=yes|titlecolour={{#if:{{{color|}}}|{{{color}}}|lightgrey}}|timespan_name={{{name|}}}|chrono_unit={{{chrono_unit|}}}}}&lt;/div&gt;}}
| label4 = حصو
| data4 = {{{part_of|}}}
| label5 = اڳيون
| data5 = {{if empty|{{Linked|{{{before|}}}}}|&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{timeline|}}}||{{Link if exists|{{#invoke:Geological time|before|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}
| label6 = پوءِ وارو
| data6 = {{if empty|{{Linked|{{{after|}}}}}|&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{timeline|}}}||{{Link if exists|{{#invoke:Geological time|after|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}
| label7 = ذيلي ورهاستون
| data7 = {{{subdivisions|}}}
| label8 = تجويز ڪيل ٻيهر وصفون
| data8 = {{#if:{{{proposed_boundaries1|}}}|
'''{{{proposed_boundaries1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries1_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries1_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries2|}}}|
'''{{{proposed_boundaries2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries2_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries2_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries3|}}}|
'''{{{proposed_boundaries3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries3_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries3_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries4|}}}|
'''{{{proposed_boundaries4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries4_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries4_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries5|}}}|
'''{{{proposed_boundaries5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_boundaries5_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_boundaries5_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label9 = تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون
| data9 = {{#if:{{{proposed_subdivision1|}}}|
'''{{{proposed_subdivision1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision1_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision1_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision2|}}}|
'''{{{proposed_subdivision2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision2_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision2_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision3|}}}|
'''{{{proposed_subdivision3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision3_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision3_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision4|}}}|
'''{{{proposed_subdivision4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision4_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision4_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision5|}}}|
'''{{{proposed_subdivision5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_subdivision5_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_subdivision5_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label10 = تجويز ڪيل وڏو ظرف
| data10 = {{#if:{{{proposed_part1|}}}|
'''{{{proposed_part1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part1_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part1_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part2|}}}|
'''{{{proposed_part2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part2_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part2_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part3|}}}|
'''{{{proposed_part3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part3_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part3_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part4|}}}|
'''{{{proposed_part4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part4_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part4_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part5|}}}|
'''{{{proposed_part5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{proposed_part5_ref|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{proposed_part5_ref}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label11 = اڳوڻيون ذيلي ورهاستون
| data11 = {{{former_subdivisions|}}}
| label12 = اڳ ۾ هن جو حصو
| data12 = {{{formerly_part_of|}}}
| label13 = جزوي طور شامل هن ۾
| data13 = {{{partially_contained_in|}}}
| label14 = جزوي طور شامل رکي ٿو
| data14 = {{{partially_contains|}}}

| header15 = نالي جو بنياد
| label17 = جيوڪرونالاجيڪل نالو
| data17 = {{{chrono_name|}}}
| label16 = ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو
| data16 = {{{strat_name|}}}
| label18 = نالي جي رسمي حيثيت &lt;!--used mainly for ICS time subdivisons, though it can on others if applicable--&gt;
| data18 = {{{name_formality|}}}
| label19 = نالي جي منظوري &lt;!--used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage--&gt;
| data19 = {{{name_accept_date|}}}
| label20 = متبادل هجيون
| data20 = {{{alternate_spellings|}}}
| label21 = مترادف نالا
| data21 = {{#if:{{{synonym1|}}}|
'''{{{synonym1}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym1_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym1_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym2|}}}|
'''{{{synonym2}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym2_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym2_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym3|}}}|
'''{{{synonym3}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym3_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym3_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym4|}}}|
'''{{{synonym4}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym4_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym4_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym5|}}}|
'''{{{synonym5}}}'''&lt;br&gt;|}}
{{#if:{{{synonym5_coined|}}}|&lt;span style = &quot;float:right;&quot;&gt;{{{synonym5_coined}}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;|}}
| label22 = عرفيتون
| data22 = {{{nicknames|}}}
| label23 = اڳوڻا نالا
| data23 = {{{former_names|}}}
| label24 = تجويز ڪيل نالا
| data24 = {{{proposed_names|}}}

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| label27 = فلڪي جسم
| data27 = {{#if:{{{celestial_body|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{celestial_body}}}}}
| mercury = [[عطارد جي ارضيات#عطارد جي ارضياتي تاريخ|عطارد]]
| venus = [[زهره جي ارضيات|زهره]]
| earth = [[زمين جي ارضياتي تاريخ|زمين]]
| moon = [[قمري ارضياتي وقتي پيمانو|زمين جو چنڊ]]
| mars = [[مريخ جي ارضياتي تاريخ|مريخ]]
| {{{celestial_body}}}
}}}}
| label28 = علائقائي استعمال
| data28 = {{{usage|}}}
| label29 = استعمال ٿيندڙ وقتي پيمانا
| data29 = {{{timescales_used|}}}
| label33 = استعمال ڪندڙ
| data33 = {{{used_by|}}}
| label34 = اڳ استعمال ڪندڙ
| data34 = {{{formerly_used_by|}}}
| label35 = استعمال نه ڪندڙ
| data35 = {{{not_used_by|}}}

| header37 = وصف
| label39 = وقتي اِڪائي
| data39 = {{#if:{{{chrono_unit|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{chrono_unit}}}}}
|supereon = [[ارضياتي وقتي پيمانو#اصطلاحات|سپر مهاتمام]]
|eon = [[ارضياتي وقتي پيمانو#اصطلاحات|مهاتمام]]
|era = [[دور (ارضيات)|دور]]
|period = [[ارضياتي دور|دور]]
|subperiod=[[ارضياتي دور|ذيلي دور]]
|epoch=[[عهد (ارضيات)|عهد]]
|age=[[زمانو (ارضيات)|زمانو]]
|chron=[[مقناطيسي طبقاتيات#ڪرون|ڪرون]]
| {{{chrono_unit}}}
}}}}
| label40 = طبقائي اِڪائي
| data40 = {{#if:{{{strat_unit|}}}|
{{#switch: {{lc:{{{strat_unit}}}}}
|supereonothem = [[ارضياتي وقتي پيمانو#اصطلاحات|سپر ايونوٿيم]]
|eonothem = [[ايونوٿيم]]
|erathem = [[ايراٿيم]]
|system = [[سرشتو (طبقاتيات)|سرشتو]]
|series = [[سلسلو (طبقاتيات)|سلسلو]]
|stage = [[مرحلو (طبقاتيات)|مرحلو]]
|chronozone = [[ڪرونوزون]]
| {{{strat_unit}}}
}}}}
| label41 = پهريون ڀيرو تجويز ڪندڙ
| data41 = {{{proposed_by|}}}
| label42 = وقتي عرصي جي رسمي حيثيت
| data42 = {{{timespan_formality|}}}
| label43 = نمونائي مقطع
| data43 = {{{type_section|}}}
| label45 = هيٺين حد جي وصف
| data45 = {{{lower_boundary_def|}}}
| label46 = هيٺين حد جي وصف جا امڪاني معيار
| data46 = {{{lower_def_candidates|}}}
| label47 = هيٺين حد جي GSSP امڪاني مقطعون
| data47 = {{{lower_gssp_candidates|}}}
| label48 = هيٺين حد جو GSSP
| data48 = {{{lower_gssp_location|}}}{{#if:{{{lower_gssp_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{lower_gssp_coords}}}|}}
| label49 = هيٺين GSSP جي منظوري
| data49 = {{{lower_gssp_accept_date|}}}
| label50 = هيٺين حد جو GSSA
| data50 = {{{lower_gssa_location|}}}{{#if:{{{lower_gssa_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{lower_gssa_coords}}}|}}
| label51 = هيٺين GSSA جي منظوري
| data51 = {{{lower_gssa_accept_date|}}}
| label52 = هيٺين حد جو اسٽريٽوٽائپ&lt;!--Use this parameter only on non-ICS timescale pages--&gt;
| data52 = {{{lower_stratotype_location|}}}
| label53 = مٿين حد جي وصف
| data53 = {{{upper_boundary_def|}}}
| label54 = مٿين حد جي وصف جا امڪاني معيار
| data54 = {{{upper_def_candidates|}}}
| label55 = مٿين حد جي GSSP امڪاني مقطعون
| data55 = {{{upper_gssp_candidates|}}}
| label56 = مٿين حد جو GSSP
| data56 = {{{upper_gssp_location|}}}{{#if:{{{upper_gssp_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{upper_gssp_coords}}}|}}
| label57 = مٿين GSSP جي منظوري
| data57 = {{{upper_gssp_accept_date|}}}
| label58 = مٿين حد جو GSSA
| data58 = {{{upper_gssa_location|}}}{{#if:{{{upper_gssa_coords|}}}|&lt;br&gt;{{{upper_gssa_coords}}}|}}
| label59 = مٿين GSSA جي منظوري
| data59 = {{{upper_gssa_accept_date|}}}
| label60 = مٿين حد جو اسٽريٽوٽائپ&lt;!--Use this parameter only on non-ICS timescale pages--&gt;
| data60 = {{{upper_stratotype_location|}}}

| header61 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| label62 = سراسري فضائي {{O2}} مقدار
| data62 = {{#if:{{{o2|}}}|c. {{{o2}}} vol %&lt;br&gt;({{#expr:(2*{{{o2}}}/.21 round -1)/2}}% جديد سطح جو){{{o2_ref|}}}|}}
| label63 = سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار
| data63 = {{#if:{{{co2|}}}|c. {{{co2}}} [[پارٽس پر ملين|ppm]]&lt;br &gt;({{#expr:{{{co2}}}/280 round {{#ifexpr:{{{co2}}}&lt;=560|1|0}}}} ڀيرا قبل-صنعتي){{{co2_ref|}}}|}}
| label64 = سراسري سطحي گرمي پد
| data64 = {{#if:{{{temp|}}}|c. {{{temp}}}&amp;nbsp;°C&lt;br &gt;({{#expr:(abs({{{temp}}}-13.5)*2 round 0)/2}}&amp;nbsp;°C {{#ifexpr:{{{temp}}}&gt;=13.5|مٿي|هيٺ}} قبل-صنعتي)}}
| label65 = سمنڊ جي سطح اڄوڪي دور کان {{#if:{{{sea_level_m|}}}|{{#ifexpr:{{{sea_level_m}}}&gt;=0|مٿي|هيٺ}}|مٿي}}
| data65 = {{if empty|{{{sea_level|}}}|{{#if:{{{sea_level_m|}}}|{{convert|{{#expr:abs({{{sea_level_m}}})}}|m|ft|abbr=on}}}}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو ارضياتي وقتي عرصو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[سانچو:Infobox geologic timespan]] اڻڄاتل پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; سان استعمال ڪري رهيو آهي|ignoreblank=y
| after | alt_art | alt_map | alt_outcrop | alternate_spellings | before | caption_art | caption_map | caption_outcrop | celestial_body | chrono_name | chrono_unit | co2 | co2_ref | color | earliest | formerly_part_of | formerly_used_by | former_names | former_subdivisions | image_art | image_map | image_outcrop | latest | lower_boundary_def | lower_def_candidates  | lower_gssp_accept_date | lower_gssa_accept_date | lower_gssp_candidates | lower_gssa_coords | lower_gssa_location | lower_gssp_coords | lower_gssp_location | lower_stratotype_location | manual_color | name | name_accept_date | name_formality | nicknames | not_used_by | o2 | o2_ref | partially_contained_in | partially_contains | part_of | proposed_boundaries1 | proposed_boundaries1_ref | proposed_boundaries2 | proposed_boundaries2_ref | proposed_boundaries3 | proposed_boundaries3_ref | proposed_boundaries4 | proposed_boundaries4_ref | proposed_boundaries5 | proposed_boundaries5_ref | proposed_by | proposed_names | proposed_part1 | proposed_part1_ref | proposed_part2 | proposed_part2_ref | proposed_part3 | proposed_part3_ref | proposed_part4 | proposed_part4_ref | proposed_part5 | proposed_part5_ref | proposed_subdivision1 | proposed_subdivision1_coined | proposed_subdivision2 | proposed_subdivision2_coined | proposed_subdivision3 | proposed_subdivision3_coined | proposed_subdivision4 | proposed_subdivision4_coined | proposed_subdivision5 | proposed_subdivision5_coined | sea_level | sea_level_m | strat_name | strat_unit | subdivisions | synonym1 | synonym1_coined | synonym2 | synonym2_coined | synonym3 | synonym3_coined | synonym4 | synonym4_coined | synonym5 | synonym5_coined | temp | time_end | time_end_prefix | time_end_uncertainty | timeline | timescales_used | timespan_formality | time_start | time_start_prefix | time_start_uncertainty | top_bar | top_bar_prefix | top_bar_ps | top_bar_ref | type_section | upper_boundary_def | upper_def_candidates | upper_gssp_accept_date | upper_gssa_accept_date | upper_gssp_candidates | upper_gssa_coords | upper_gssa_location | upper_gssp_coords | upper_gssp_location | upper_stratotype_location | usage | used_by | width
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>994uiam6h1wvhrikx5unp1towep9svi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوڪي فينوڪي ڪوريئڙو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99303</id>
    <revision>
      <id>387611</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪوريئڙو]] [[زمرو:گڏيل رياستن جا جيت]]</comment>
      <origin>387611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="1fn1iw1ucx7tg9y2zf61sn6agkyibai" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪوريئڙو]]
[[زمرو:گڏيل رياستن جا جيت]]</text>
      <sha1>1fn1iw1ucx7tg9y2zf61sn6agkyibai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪوريئڙو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99304</id>
    <revision>
      <id>387612</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جيت]]</comment>
      <origin>387612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="kh1rm5ikzxln9ya6t4ip49ygyqbb974" xml:space="preserve">[[زمرو:جيت]]</text>
      <sha1>kh1rm5ikzxln9ya6t4ip49ygyqbb974</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل رياستن جا جيت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99305</id>
    <revision>
      <id>387613</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جيت]]  [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي حياتيات]]</comment>
      <origin>387613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="7i218hphv9xbso100l6qipuzbqkeg4m" xml:space="preserve">[[زمرو:جيت]] 
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي حياتيات]]</text>
      <sha1>7i218hphv9xbso100l6qipuzbqkeg4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox geologic timespan/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99306</id>
    <revision>
      <id>387615</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Geological time}} &lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt; {{Infobox | autoheaders = y | bodystyle = width:{{{width|23em}}}; | labelstyle = width:10em; | abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:lightgrey;color:inherit; | above = سِرو ۽ عنوان | headerstyle = background:#ededed;color:inherit; | subhead...</comment>
      <origin>387615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26934" sha1="6msd0sakllmsvl93tyfgjpzxb7g5era" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:lightgrey;color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed;color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}&lt;/div&gt;

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
| name                         = ''نالو''
| color                        = Cenozoic
| top_bar                      = Phanerozoic
| time_start                   = 654
| time_start_prefix            = 
| time_start_uncertainty       = 
| time_end                     = 321
| time_end_prefix              = 
| time_end_uncertainty         = 
| image_map                    = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map                  = ''image_map''
| alt_map                      = 
| image_outcrop                = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop              = ''image_outcrop''
| alt_outcrop                  = 
| image_art                    = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art                  = ''image_art''
| alt_art                      = 

;[محدود ڪندڙ پيرا ميٽر (مٿي)]
: ''color = Cenozoic''
: ''top_bar = all time''
: ''time_start = 654''
: ''time_end = 321''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|name
|سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
|color
|[[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ manual_set_color ڏسو.
|-
|manual_color
|RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
|top_bar
|عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br/&gt;
- mercury/mercurial (عطاردي ارضياتي وقتي پٽي)&lt;br/&gt;
- moon/lunar (قمري ارضياتي وقتي پٽي)&lt;br/&gt;
- mars/martian (مريخي ارضياتي وقتي پٽي)&lt;br/&gt;
- long fossil/long/all time (زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي)&lt;br/&gt;
('''''نوٽ:''''' انهن قدرن لاءِ وڏا/ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.)
|-
|earliest
|افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br/&gt; 
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي ({{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|latest
|افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br/&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي ({{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ref
|وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
|time_start
|ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
|time_start_prefix
|ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ ~ شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
|time_start_uncertainty
|وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
|time_end
|ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
|time_end_prefix
|ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ ~ شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
|time_end_uncertainty
|وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
|top_bar_prefix
|افقي وقتي پٽي مٿان &quot;xxx Ma&quot; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي ({{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ps
|افقي وقتي پٽي مٿان &quot;xxx Ma&quot; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي ({{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|image_map
|ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
|caption_map
|مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
|alt_map
|مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
|image_outcrop
|اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
|caption_outcrop
|مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
|alt_outcrop
|مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
|image_art
|ان وقتي عرصي دوران منظرنامي/ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
|caption_art
|مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
|alt_art
|مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>6msd0sakllmsvl93tyfgjpzxb7g5era</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387622</id>
      <parentid>387615</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27497" sha1="2v3hbontrtqsrb8jw03h64k73qnhp8h" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:lightgrey; color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>2v3hbontrtqsrb8jw03h64k73qnhp8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387627</id>
      <parentid>387622</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46608" sha1="6s9yp5fhb9gssqtchv5l4i9iq65lc33" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle =  padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;background:lightgrey;color:inherit;
| above = Header and Title
| headerstyle = background:#ededed;color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}&lt;/div&gt;

| header1 = Chronology
| data3 = ...

| header15 = Etymology
| data17 = ...

| header25 = Usage information
| data27 = ...

| header37 = Definition
| data39 = ...

| header57 = Atmospheric and climatic data
| data58 = ...
| data59 = ''See below for details''
}}
== Usage ==
This infobox template is used to generate an infobox on the right-hand side of articles pertaining to:
* specific spans of geologic time accepted for general use (i.e. [[Cambrian]])
* regionally used subdivisions of geologic time (i.e. [[Arenig]])
* proposed subdivisions of geologic time (i.e. [[Chaotian (geology)|Chaotian]])
* subdivisions of extraterrestrial geologic time (i.e. [[Nectarian]])

== Parameters ==

=== Header and title parameters ===
{{Infobox geologic timespan
| name                         = ''name''
| color                        = Cenozoic
| top_bar                      = Phanerozoic
| time_start                   = 654
| time_start_prefix            = 
| time_start_uncertainty       = 
| time_end                     = 321
| time_end_prefix              = 
| time_end_uncertainty         = 
| image_map                    = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map                  = ''image_map''
| alt_map                      = 
| image_outcrop                = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop              = ''image_outcrop''
| alt_outcrop                  = 
| image_art                    = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art                  = ''image_art''
| alt_art                      = 

;[Restrictive parameters (above)]
: ''color = Cenozoic''
: ''top_bar = all time''
: ''time_start = 654''
: ''time_end = 321''
}}
The following parameters control the images, horizontal timeline bar, and title text at the top of the infobox template.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Header and title parameters
!Parameter
!Function
|-
|name
|The text at the top of the template.
|-
|color
|Determines the color behind the title using [[Template:Period color]]. A valid period name string is required for this to work. For custom RGB values, see manual_set_color.
|-
|manual_color
|Sets the color behind the title with RGB values.
|-
|top_bar
|Determines the variety of horizontal timeline bar below the title text. Defaults to a horizontal [[Phanerozoic]] timeline when not invoked. Current accepted values are:&lt;br/&gt;
- mercury/mercurial (Mercurial geologic timeline)&lt;br/&gt;
- moon/lunar (Lunar geologic timeline)&lt;br/&gt;
- mars/martian (Martian geologic timeline)&lt;br/&gt;
- long fossil/long/all time (complete timeline of earth's history)&lt;br/&gt;
('''''NOTE:''''' Upper/lower case does not matter for these values.)
|-
|earliest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the earliest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt; 
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|latest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the latest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt;
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ref
|Inserts a reference into the text above the timeline bar.
|-
|time_start
|The time when the geologic time span starts, in millions of years.
|-
|time_start_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical start time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_start_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span start time.
|-
|time_end
|The time when the geologic time span ends, in millions of years.
|-
|time_end_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical end time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_end_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span end time.
|-
|top_bar_prefix
|Adds text before the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ps
|Adds text after the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|image_map
|Reconstruction of the Earth as it appeared during the geologic time span.
|-
|caption_map
|Caption for the above image.
|-
|alt_map
|Alt-text for the above image.
|-
|image_outcrop
|Picture of a rock outcrop with rocks dating to the geologic time span.
|-
|caption_outcrop
|Caption for the above image.
|-
|alt_outcrop
|Alt-text for the above image.
|-
|image_art
|Reconstruction of a landscape/ecosystem as it may have appeared during the time span.
|-
|caption_art
|Caption for the above image.
|-
|alt_art
|Alt-text for the above image.
|-
|}

===Chronology parameters===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Chronology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;proposed_subdivision1&quot; and &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (proposed_subdivision2 and proposed_subdivision2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Chronology parameters
!Parameter
!Function
|-
|timeline
|Places a pre-made vertical timeline in the infobox.
|-
|part_of
|Use to list all subdivisions of geologic time that the time span is a part of. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|before
|Use to list the time span that comes before the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|after
|Use to list the time span that comes after the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|proposed_boundaries1
|Use to list a possible redefinition of the timespan's borders (see [[Siderian]] for and example)
|-
|proposed_boundaries1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the possible redefinition.
|-
|proposed_subdivision1
|Use to list a proposed subdivision of the time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|Use to list the group/individual who proposed the subdivision.
|-
|proposed_part1
|Use to list a subdivision of time that the time span has been proposed to become part of. (See [[Siderian]] for example usage)
|-
|proposed_part1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the change.
|-
|proposed_subdivision1
|A subdivision that was proposed for the individual time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|The original proposer(s) of the subdivision
|-
|former_subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span that are no longer used with the time span.
|-
|formerly_part_of
|Use to list all geologic time spans that the article's topic was originally part of.
|-
|partially_contained_in
|Use to list all geologic time spans that the article topic's bounds cross (See Example)
|-
|partially_contains
|Use to list all geologic time span subdivisions that the article topic's bounds cross
|-
|}

=== Etymology parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Etymology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;synonym1&quot; and &quot;synonym1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (synonym2 and synonym2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Naming parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_name
|Geochronological name for the time span in question.
|-
|strat_name
|Chronostratigraphic Name
|-
|name_formality
|Whether the name given to the timespan is a placeholder (informal) or is a final name (formal). (mainly used for ICS time spans)
|-
|name_accept_date
|Name ratification date. Used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage.
|-
|alternate_spellings
|Alternate Spellings for the geologic time span.
|-
|synonym1
|A synonym for the time span's accepted name.
|-
|synonym1coined
|The original proposer(s) of the synonym
|-
|nicknames
|Use to list nicknames for the time span. (Example: the Mesozoic has often been deemed in popular culture as the &quot;Age of Dinosaurs&quot;)
|-
|former_names
|Formerly used names for the geologic time span.
|-
|proposed_names
|Proposed names for the geologic time span.
|-
|}

=== Usage information parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Usage Information&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Usage information parameters
!Parameter
!Function
|-
|celestial_body
|The celestial body to which the time span applies. Some celestial objects will automatically link to their respective articles when entered (upper/lower case ignored). These are:&lt;br/&gt;
- Mercury&lt;br/&gt;
- Venus&lt;br/&gt;
- Earth&lt;br/&gt;
- Moon&lt;br/&gt;
- Mars
|-
|usage
|How the time span in question is used (it applies only regionally, globally, is only a proposed subdivision, etc.)
|-
|timescales_used
|What timescales the time span is used in. (i.e North American, ICS)
|-
|used_by
|Specific countries/entities that use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities use the time span officially! Any officially ratified ICS time interval should '''NOT''' use this parameter.)
|-
|formerly_used_by
|Use only if the time span was once used in an official capacity by one country/entity, but has fallen out of favor.
|-
|not_used_by
|Specific countries/entities that do not use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities don't use the time span officially! Unlike the above &quot;used_by&quot; parameter, this can be used with officially ratified ICS time intervals, but only if applicable).
|}

=== Definition parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Definition&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Definition parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_unit
|The chronostratigraphic classification of the time span (i.e era, period, epoch, etc.)
|-
|strat_unit
|The stratigraphic classification of the time span (i.e erathem, system, series, etc.)
|-
|proposed_by
|First proposer of the time span.
|-
|timespan_formality
|Whether the timespan ''as a whole'' is considered a formal or informal division of time. For name formality, see Etymology.
|-
|type_section
|The section of rock originally used to describe the time span in question. See [[Type locality (geology)]] for a more detailed explanation.
|-
|lower_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the start of the time span.
|-
|lower_gssp_location
|The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point|GSSP]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_location
| The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_stratotype_location
|The location of the stratotype for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|upper_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the end of the time span. 
|-
|upper_gssp_location
|The location of the GSSP for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_location
| The location of the GSSA for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_stratotype_location
|The location of the stratotype for the upper boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|}

=== Atmospheric and climatic data parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Atmospheric and climatic data&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Atmospheric and climatic data parameters
!Parameter
!Function
|-
|o2
|Mean atmospheric {{O2}} content over the time span's duration as a percentage of modern level.
|-
|o2_ref
|The reference information for the level of oxygen.
|-
|co2
|Mean atmospheric {{CO2|link=yes}} content over the time span's duration in parts per million (ppm).
|-
|co2_ref
|The reference information for the level of carbon dioxide.
|-
|temp
|Mean surface temperature over time span duration in °C.
|-
|sea_level
|Sea level above present day, can use {{tl|convert}} if desired
|-
|sea_level_m
|Numeric quantity of sea level above or below present day, in meters.
|}
{{reflist}}

== Blank syntax (ICS time span)==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>6s9yp5fhb9gssqtchv5l4i9iq65lc33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387642</id>
      <parentid>387627</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54023" sha1="nsyrrrt8l6kr79tj5hdat1e151ou1wk" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:lightgrey; color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

== Usage ==
This infobox template is used to generate an infobox on the right-hand side of articles pertaining to:
* specific spans of geologic time accepted for general use (i.e. [[Cambrian]])
* regionally used subdivisions of geologic time (i.e. [[Arenig]])
* proposed subdivisions of geologic time (i.e. [[Chaotian (geology)|Chaotian]])
* subdivisions of extraterrestrial geologic time (i.e. [[Nectarian]])

== Parameters ==

=== Header and title parameters ===
{{Infobox geologic timespan
| name                         = ''name''
| color                        = Cenozoic
| top_bar                      = Phanerozoic
| time_start                   = 654
| time_start_prefix            = 
| time_start_uncertainty       = 
| time_end                     = 321
| time_end_prefix              = 
| time_end_uncertainty         = 
| image_map                    = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map                  = ''image_map''
| alt_map                      = 
| image_outcrop                = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop              = ''image_outcrop''
| alt_outcrop                  = 
| image_art                    = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art                  = ''image_art''
| alt_art                      = 

;[Restrictive parameters (above)]
: ''color = Cenozoic''
: ''top_bar = all time''
: ''time_start = 654''
: ''time_end = 321''
}}
The following parameters control the images, horizontal timeline bar, and title text at the top of the infobox template.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Header and title parameters
!Parameter
!Function
|-
|name
|The text at the top of the template.
|-
|color
|Determines the color behind the title using [[Template:Period color]]. A valid period name string is required for this to work. For custom RGB values, see manual_set_color.
|-
|manual_color
|Sets the color behind the title with RGB values.
|-
|top_bar
|Determines the variety of horizontal timeline bar below the title text. Defaults to a horizontal [[Phanerozoic]] timeline when not invoked. Current accepted values are:&lt;br/&gt;
- mercury/mercurial (Mercurial geologic timeline)&lt;br/&gt;
- moon/lunar (Lunar geologic timeline)&lt;br/&gt;
- mars/martian (Martian geologic timeline)&lt;br/&gt;
- long fossil/long/all time (complete timeline of earth's history)&lt;br/&gt;
('''''NOTE:''''' Upper/lower case does not matter for these values.)
|-
|earliest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the earliest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt; 
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|latest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the latest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt;
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ref
|Inserts a reference into the text above the timeline bar.
|-
|time_start
|The time when the geologic time span starts, in millions of years.
|-
|time_start_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical start time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_start_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span start time.
|-
|time_end
|The time when the geologic time span ends, in millions of years.
|-
|time_end_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical end time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_end_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span end time.
|-
|top_bar_prefix
|Adds text before the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ps
|Adds text after the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|image_map
|Reconstruction of the Earth as it appeared during the geologic time span.
|-
|caption_map
|Caption for the above image.
|-
|alt_map
|Alt-text for the above image.
|-
|image_outcrop
|Picture of a rock outcrop with rocks dating to the geologic time span.
|-
|caption_outcrop
|Caption for the above image.
|-
|alt_outcrop
|Alt-text for the above image.
|-
|image_art
|Reconstruction of a landscape/ecosystem as it may have appeared during the time span.
|-
|caption_art
|Caption for the above image.
|-
|alt_art
|Alt-text for the above image.
|-
|}

===Chronology parameters===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Chronology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;proposed_subdivision1&quot; and &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (proposed_subdivision2 and proposed_subdivision2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Chronology parameters
!Parameter
!Function
|-
|timeline
|Places a pre-made vertical timeline in the infobox.
|-
|part_of
|Use to list all subdivisions of geologic time that the time span is a part of. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|before
|Use to list the time span that comes before the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|after
|Use to list the time span that comes after the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|proposed_boundaries1
|Use to list a possible redefinition of the timespan's borders (see [[Siderian]] for and example)
|-
|proposed_boundaries1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the possible redefinition.
|-
|proposed_subdivision1
|Use to list a proposed subdivision of the time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|Use to list the group/individual who proposed the subdivision.
|-
|proposed_part1
|Use to list a subdivision of time that the time span has been proposed to become part of. (See [[Siderian]] for example usage)
|-
|proposed_part1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the change.
|-
|proposed_subdivision1
|A subdivision that was proposed for the individual time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|The original proposer(s) of the subdivision
|-
|former_subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span that are no longer used with the time span.
|-
|formerly_part_of
|Use to list all geologic time spans that the article's topic was originally part of.
|-
|partially_contained_in
|Use to list all geologic time spans that the article topic's bounds cross (See Example)
|-
|partially_contains
|Use to list all geologic time span subdivisions that the article topic's bounds cross
|-
|}

=== Etymology parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Etymology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;synonym1&quot; and &quot;synonym1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (synonym2 and synonym2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Naming parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_name
|Geochronological name for the time span in question.
|-
|strat_name
|Chronostratigraphic Name
|-
|name_formality
|Whether the name given to the timespan is a placeholder (informal) or is a final name (formal). (mainly used for ICS time spans)
|-
|name_accept_date
|Name ratification date. Used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage.
|-
|alternate_spellings
|Alternate Spellings for the geologic time span.
|-
|synonym1
|A synonym for the time span's accepted name.
|-
|synonym1coined
|The original proposer(s) of the synonym
|-
|nicknames
|Use to list nicknames for the time span. (Example: the Mesozoic has often been deemed in popular culture as the &quot;Age of Dinosaurs&quot;)
|-
|former_names
|Formerly used names for the geologic time span.
|-
|proposed_names
|Proposed names for the geologic time span.
|-
|}

=== Usage information parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Usage Information&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Usage information parameters
!Parameter
!Function
|-
|celestial_body
|The celestial body to which the time span applies. Some celestial objects will automatically link to their respective articles when entered (upper/lower case ignored). These are:&lt;br/&gt;
- Mercury&lt;br/&gt;
- Venus&lt;br/&gt;
- Earth&lt;br/&gt;
- Moon&lt;br/&gt;
- Mars
|-
|usage
|How the time span in question is used (it applies only regionally, globally, is only a proposed subdivision, etc.)
|-
|timescales_used
|What timescales the time span is used in. (i.e North American, ICS)
|-
|used_by
|Specific countries/entities that use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities use the time span officially! Any officially ratified ICS time interval should '''NOT''' use this parameter.)
|-
|formerly_used_by
|Use only if the time span was once used in an official capacity by one country/entity, but has fallen out of favor.
|-
|not_used_by
|Specific countries/entities that do not use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities don't use the time span officially! Unlike the above &quot;used_by&quot; parameter, this can be used with officially ratified ICS time intervals, but only if applicable).
|}

=== Definition parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Definition&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Definition parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_unit
|The chronostratigraphic classification of the time span (i.e era, period, epoch, etc.)
|-
|strat_unit
|The stratigraphic classification of the time span (i.e erathem, system, series, etc.)
|-
|proposed_by
|First proposer of the time span.
|-
|timespan_formality
|Whether the timespan ''as a whole'' is considered a formal or informal division of time. For name formality, see Etymology.
|-
|type_section
|The section of rock originally used to describe the time span in question. See [[Type locality (geology)]] for a more detailed explanation.
|-
|lower_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the start of the time span.
|-
|lower_gssp_location
|The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point|GSSP]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_location
| The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_stratotype_location
|The location of the stratotype for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|upper_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the end of the time span. 
|-
|upper_gssp_location
|The location of the GSSP for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_location
| The location of the GSSA for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_stratotype_location
|The location of the stratotype for the upper boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|}

=== Atmospheric and climatic data parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Atmospheric and climatic data&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Atmospheric and climatic data parameters
!Parameter
!Function
|-
|o2
|Mean atmospheric {{O2}} content over the time span's duration as a percentage of modern level.
|-
|o2_ref
|The reference information for the level of oxygen.
|-
|co2
|Mean atmospheric {{CO2|link=yes}} content over the time span's duration in parts per million (ppm).
|-
|co2_ref
|The reference information for the level of carbon dioxide.
|-
|temp
|Mean surface temperature over time span duration in °C.
|-
|sea_level
|Sea level above present day, can use {{tl|convert}} if desired
|-
|sea_level_m
|Numeric quantity of sea level above or below present day, in meters.
|}
{{reflist}}

== Blank syntax (ICS time span)==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>nsyrrrt8l6kr79tj5hdat1e151ou1wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387643</id>
      <parentid>387642</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53612" sha1="2x0a1amy9nr4kbjh8l7ub4h93iiq1mp" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:lightgrey; color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

== Parameters ==

=== Header and title parameters ===
{{Infobox geologic timespan
| name                         = ''name''
| color                        = Cenozoic
| top_bar                      = Phanerozoic
| time_start                   = 654
| time_start_prefix            = 
| time_start_uncertainty       = 
| time_end                     = 321
| time_end_prefix              = 
| time_end_uncertainty         = 
| image_map                    = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map                  = ''image_map''
| alt_map                      = 
| image_outcrop                = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop              = ''image_outcrop''
| alt_outcrop                  = 
| image_art                    = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art                  = ''image_art''
| alt_art                      = 

;[Restrictive parameters (above)]
: ''color = Cenozoic''
: ''top_bar = all time''
: ''time_start = 654''
: ''time_end = 321''
}}
The following parameters control the images, horizontal timeline bar, and title text at the top of the infobox template.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Header and title parameters
!Parameter
!Function
|-
|name
|The text at the top of the template.
|-
|color
|Determines the color behind the title using [[Template:Period color]]. A valid period name string is required for this to work. For custom RGB values, see manual_set_color.
|-
|manual_color
|Sets the color behind the title with RGB values.
|-
|top_bar
|Determines the variety of horizontal timeline bar below the title text. Defaults to a horizontal [[Phanerozoic]] timeline when not invoked. Current accepted values are:&lt;br/&gt;
- mercury/mercurial (Mercurial geologic timeline)&lt;br/&gt;
- moon/lunar (Lunar geologic timeline)&lt;br/&gt;
- mars/martian (Martian geologic timeline)&lt;br/&gt;
- long fossil/long/all time (complete timeline of earth's history)&lt;br/&gt;
('''''NOTE:''''' Upper/lower case does not matter for these values.)
|-
|earliest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the earliest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt; 
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|latest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the latest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt;
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ref
|Inserts a reference into the text above the timeline bar.
|-
|time_start
|The time when the geologic time span starts, in millions of years.
|-
|time_start_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical start time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_start_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span start time.
|-
|time_end
|The time when the geologic time span ends, in millions of years.
|-
|time_end_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical end time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_end_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span end time.
|-
|top_bar_prefix
|Adds text before the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ps
|Adds text after the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|image_map
|Reconstruction of the Earth as it appeared during the geologic time span.
|-
|caption_map
|Caption for the above image.
|-
|alt_map
|Alt-text for the above image.
|-
|image_outcrop
|Picture of a rock outcrop with rocks dating to the geologic time span.
|-
|caption_outcrop
|Caption for the above image.
|-
|alt_outcrop
|Alt-text for the above image.
|-
|image_art
|Reconstruction of a landscape/ecosystem as it may have appeared during the time span.
|-
|caption_art
|Caption for the above image.
|-
|alt_art
|Alt-text for the above image.
|-
|}

===Chronology parameters===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Chronology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;proposed_subdivision1&quot; and &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (proposed_subdivision2 and proposed_subdivision2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Chronology parameters
!Parameter
!Function
|-
|timeline
|Places a pre-made vertical timeline in the infobox.
|-
|part_of
|Use to list all subdivisions of geologic time that the time span is a part of. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|before
|Use to list the time span that comes before the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|after
|Use to list the time span that comes after the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|proposed_boundaries1
|Use to list a possible redefinition of the timespan's borders (see [[Siderian]] for and example)
|-
|proposed_boundaries1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the possible redefinition.
|-
|proposed_subdivision1
|Use to list a proposed subdivision of the time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|Use to list the group/individual who proposed the subdivision.
|-
|proposed_part1
|Use to list a subdivision of time that the time span has been proposed to become part of. (See [[Siderian]] for example usage)
|-
|proposed_part1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the change.
|-
|proposed_subdivision1
|A subdivision that was proposed for the individual time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|The original proposer(s) of the subdivision
|-
|former_subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span that are no longer used with the time span.
|-
|formerly_part_of
|Use to list all geologic time spans that the article's topic was originally part of.
|-
|partially_contained_in
|Use to list all geologic time spans that the article topic's bounds cross (See Example)
|-
|partially_contains
|Use to list all geologic time span subdivisions that the article topic's bounds cross
|-
|}

=== Etymology parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Etymology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;synonym1&quot; and &quot;synonym1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (synonym2 and synonym2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Naming parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_name
|Geochronological name for the time span in question.
|-
|strat_name
|Chronostratigraphic Name
|-
|name_formality
|Whether the name given to the timespan is a placeholder (informal) or is a final name (formal). (mainly used for ICS time spans)
|-
|name_accept_date
|Name ratification date. Used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage.
|-
|alternate_spellings
|Alternate Spellings for the geologic time span.
|-
|synonym1
|A synonym for the time span's accepted name.
|-
|synonym1coined
|The original proposer(s) of the synonym
|-
|nicknames
|Use to list nicknames for the time span. (Example: the Mesozoic has often been deemed in popular culture as the &quot;Age of Dinosaurs&quot;)
|-
|former_names
|Formerly used names for the geologic time span.
|-
|proposed_names
|Proposed names for the geologic time span.
|-
|}

=== Usage information parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Usage Information&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Usage information parameters
!Parameter
!Function
|-
|celestial_body
|The celestial body to which the time span applies. Some celestial objects will automatically link to their respective articles when entered (upper/lower case ignored). These are:&lt;br/&gt;
- Mercury&lt;br/&gt;
- Venus&lt;br/&gt;
- Earth&lt;br/&gt;
- Moon&lt;br/&gt;
- Mars
|-
|usage
|How the time span in question is used (it applies only regionally, globally, is only a proposed subdivision, etc.)
|-
|timescales_used
|What timescales the time span is used in. (i.e North American, ICS)
|-
|used_by
|Specific countries/entities that use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities use the time span officially! Any officially ratified ICS time interval should '''NOT''' use this parameter.)
|-
|formerly_used_by
|Use only if the time span was once used in an official capacity by one country/entity, but has fallen out of favor.
|-
|not_used_by
|Specific countries/entities that do not use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities don't use the time span officially! Unlike the above &quot;used_by&quot; parameter, this can be used with officially ratified ICS time intervals, but only if applicable).
|}

=== Definition parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Definition&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Definition parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_unit
|The chronostratigraphic classification of the time span (i.e era, period, epoch, etc.)
|-
|strat_unit
|The stratigraphic classification of the time span (i.e erathem, system, series, etc.)
|-
|proposed_by
|First proposer of the time span.
|-
|timespan_formality
|Whether the timespan ''as a whole'' is considered a formal or informal division of time. For name formality, see Etymology.
|-
|type_section
|The section of rock originally used to describe the time span in question. See [[Type locality (geology)]] for a more detailed explanation.
|-
|lower_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the start of the time span.
|-
|lower_gssp_location
|The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point|GSSP]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_location
| The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_stratotype_location
|The location of the stratotype for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|upper_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the end of the time span. 
|-
|upper_gssp_location
|The location of the GSSP for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_location
| The location of the GSSA for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_stratotype_location
|The location of the stratotype for the upper boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|}

=== Atmospheric and climatic data parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Atmospheric and climatic data&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Atmospheric and climatic data parameters
!Parameter
!Function
|-
|o2
|Mean atmospheric {{O2}} content over the time span's duration as a percentage of modern level.
|-
|o2_ref
|The reference information for the level of oxygen.
|-
|co2
|Mean atmospheric {{CO2|link=yes}} content over the time span's duration in parts per million (ppm).
|-
|co2_ref
|The reference information for the level of carbon dioxide.
|-
|temp
|Mean surface temperature over time span duration in °C.
|-
|sea_level
|Sea level above present day, can use {{tl|convert}} if desired
|-
|sea_level_m
|Numeric quantity of sea level above or below present day, in meters.
|}
{{reflist}}

== Blank syntax (ICS time span)==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>2x0a1amy9nr4kbjh8l7ub4h93iiq1mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387644</id>
      <parentid>387643</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52424" sha1="tren89it21ddi0nhr1ahbxuo2g5kofr" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:lightgrey; color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

== Parameters ==

=== Header and title parameters ===
{{Infobox geologic timespan
| name                         = ''name''
| color                        = Cenozoic
| top_bar                      = Phanerozoic
| time_start                   = 654
| time_start_prefix            = 
| time_start_uncertainty       = 
| time_end                     = 321
| time_end_prefix              = 
| time_end_uncertainty         = 
| image_map                    = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map                  = ''image_map''
| alt_map                      = 
| image_outcrop                = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop              = ''image_outcrop''
| alt_outcrop                  = 
| image_art                    = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art                  = ''image_art''
| alt_art                      = 

;[Restrictive parameters (above)]
: ''color = Cenozoic''
: ''top_bar = all time''
: ''time_start = 654''
: ''time_end = 321''
}}
The following parameters control the images, horizontal timeline bar, and title text at the top of the infobox template.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Header and title parameters
!Parameter
!Function
|-
|name
|The text at the top of the template.
|-
|color
|Determines the color behind the title using [[Template:Period color]]. A valid period name string is required for this to work. For custom RGB values, see manual_set_color.
|-
|manual_color
|Sets the color behind the title with RGB values.
|-
|top_bar
|Determines the variety of horizontal timeline bar below the title text. Defaults to a horizontal [[Phanerozoic]] timeline when not invoked. Current accepted values are:&lt;br/&gt;
- mercury/mercurial (Mercurial geologic timeline)&lt;br/&gt;
- moon/lunar (Lunar geologic timeline)&lt;br/&gt;
- mars/martian (Martian geologic timeline)&lt;br/&gt;
- long fossil/long/all time (complete timeline of earth's history)&lt;br/&gt;
('''''NOTE:''''' Upper/lower case does not matter for these values.)
|-
|earliest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the earliest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt; 
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|latest
|Adds a translucent green bar to the solid green bar of the horizontal timeline, extending to the latest possible timeframe the time span could be considered as occupying.&lt;br/&gt;
It is recommended not to use this parameter unless there is ongoing dispute involving the time span's boundaries ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ref
|Inserts a reference into the text above the timeline bar.
|-
|time_start
|The time when the geologic time span starts, in millions of years.
|-
|time_start_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical start time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_start_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span start time.
|-
|time_end
|The time when the geologic time span ends, in millions of years.
|-
|time_end_prefix
|Used to add a ~ in front of the displayed numerical end time. Should not be used for other purposes.
|-
|time_end_uncertainty
|The level of uncertainty on the measurement of time span end time.
|-
|top_bar_prefix
|Adds text before the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|top_bar_ps
|Adds text after the &quot;xxx Ma&quot; text above the horizontal timeline. It is recommended not to use this parameter unless absolutely necessary ({{hatnote inline|further information: [[Template:Geological range]]}}).
|-
|image_map
|Reconstruction of the Earth as it appeared during the geologic time span.
|-
|caption_map
|Caption for the above image.
|-
|alt_map
|Alt-text for the above image.
|-
|image_outcrop
|Picture of a rock outcrop with rocks dating to the geologic time span.
|-
|caption_outcrop
|Caption for the above image.
|-
|alt_outcrop
|Alt-text for the above image.
|-
|image_art
|Reconstruction of a landscape/ecosystem as it may have appeared during the time span.
|-
|caption_art
|Caption for the above image.
|-
|alt_art
|Alt-text for the above image.
|-
|}

===Chronology parameters===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Chronology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;proposed_subdivision1&quot; and &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (proposed_subdivision2 and proposed_subdivision2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Chronology parameters
!Parameter
!Function
|-
|timeline
|Places a pre-made vertical timeline in the infobox.
|-
|part_of
|Use to list all subdivisions of geologic time that the time span is a part of. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|before
|Use to list the time span that comes before the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|after
|Use to list the time span that comes after the time span in question. (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span (NOTE: Only use when a timeline is currently not available)
|-
|proposed_boundaries1
|Use to list a possible redefinition of the timespan's borders (see [[Siderian]] for and example)
|-
|proposed_boundaries1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the possible redefinition.
|-
|proposed_subdivision1
|Use to list a proposed subdivision of the time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|Use to list the group/individual who proposed the subdivision.
|-
|proposed_part1
|Use to list a subdivision of time that the time span has been proposed to become part of. (See [[Siderian]] for example usage)
|-
|proposed_part1_ref
|Use to list the group/individual who proposed the change.
|-
|proposed_subdivision1
|A subdivision that was proposed for the individual time span.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|The original proposer(s) of the subdivision
|-
|former_subdivisions
|Use to list all subdivisions of the geologic time span that are no longer used with the time span.
|-
|formerly_part_of
|Use to list all geologic time spans that the article's topic was originally part of.
|-
|partially_contained_in
|Use to list all geologic time spans that the article topic's bounds cross (See Example)
|-
|partially_contains
|Use to list all geologic time span subdivisions that the article topic's bounds cross
|-
|}

=== Etymology parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Etymology&quot; section of the infobox. (Note that &quot;synonym1&quot; and &quot;synonym1_coined&quot; are the first in a series of parameters that goes sequentially in name (synonym2 and synonym2_coined, etc). They are not listed to avoid redundancy.)
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Naming parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_name
|Geochronological name for the time span in question.
|-
|strat_name
|Chronostratigraphic Name
|-
|name_formality
|Whether the name given to the timespan is a placeholder (informal) or is a final name (formal). (mainly used for ICS time spans)
|-
|name_accept_date
|Name ratification date. Used mainly for ICS time subdivisons, though it can be used if there is a regional organization that accepted its usage.
|-
|alternate_spellings
|Alternate Spellings for the geologic time span.
|-
|synonym1
|A synonym for the time span's accepted name.
|-
|synonym1coined
|The original proposer(s) of the synonym
|-
|nicknames
|Use to list nicknames for the time span. (Example: the Mesozoic has often been deemed in popular culture as the &quot;Age of Dinosaurs&quot;)
|-
|former_names
|Formerly used names for the geologic time span.
|-
|proposed_names
|Proposed names for the geologic time span.
|-
|}

=== Usage information parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Usage Information&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Usage information parameters
!Parameter
!Function
|-
|celestial_body
|The celestial body to which the time span applies. Some celestial objects will automatically link to their respective articles when entered (upper/lower case ignored). These are:&lt;br/&gt;
- Mercury&lt;br/&gt;
- Venus&lt;br/&gt;
- Earth&lt;br/&gt;
- Moon&lt;br/&gt;
- Mars
|-
|usage
|How the time span in question is used (it applies only regionally, globally, is only a proposed subdivision, etc.)
|-
|timescales_used
|What timescales the time span is used in. (i.e North American, ICS)
|-
|used_by
|Specific countries/entities that use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities use the time span officially! Any officially ratified ICS time interval should '''NOT''' use this parameter.)
|-
|formerly_used_by
|Use only if the time span was once used in an official capacity by one country/entity, but has fallen out of favor.
|-
|not_used_by
|Specific countries/entities that do not use the time span officially. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' Only use if a minority of countries/entities don't use the time span officially! Unlike the above &quot;used_by&quot; parameter, this can be used with officially ratified ICS time intervals, but only if applicable).
|}

=== Definition parameters ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
The following parameters produce results that display in the &quot;Definition&quot; section of the infobox.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Definition parameters
!Parameter
!Function
|-
|chrono_unit
|The chronostratigraphic classification of the time span (i.e era, period, epoch, etc.)
|-
|strat_unit
|The stratigraphic classification of the time span (i.e erathem, system, series, etc.)
|-
|proposed_by
|First proposer of the time span.
|-
|timespan_formality
|Whether the timespan ''as a whole'' is considered a formal or informal division of time. For name formality, see Etymology.
|-
|type_section
|The section of rock originally used to describe the time span in question. See [[Type locality (geology)]] for a more detailed explanation.
|-
|lower_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the start of the time span.
|-
|lower_gssp_location
|The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point|GSSP]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_location
| The location of the [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| lower_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the lower boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the lower boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|lower_stratotype_location
|The location of the stratotype for the lower boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|upper_boundary_def
|The critical event (biological, geological, etc.) that marks the end of the time span. 
|-
|upper_gssp_location
|The location of the GSSP for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_coords
|The coordinates of the GSSP of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|The date the GSSP for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_location
| The location of the GSSA for the upper boundary of the time span.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
| upper_gssa_coords
| The coordinates of the GSSA of the upper boundary of the time span. Use [[Template:Coord]] to fill this value.&lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|The date the GSSA for the upper boundary of the time span was accepted. &lt;br/&gt;('''NOTE:''' This should be used on ICS time span articles only. Non-ICS time spans '''''should not''''' use this parameter.)
|-
|upper_stratotype_location
|The location of the stratotype for the upper boundary of the time span. &lt;br/&gt;('''''NOTE:''''' use this parameter only on non-ICS time span articles.)
|-
|}

== Blank syntax (ICS time span)==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>tren89it21ddi0nhr1ahbxuo2g5kofr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387645</id>
      <parentid>387644</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34908" sha1="1ss5tpwc2bjb8q4mxo3seg3mxbn3zj7" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Geological time}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox
| autoheaders = y
| bodystyle = width:{{{width|23em}}};
| labelstyle = width:10em;
| abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em; line-height:1.2em; font-size:1.25em; background:lightgrey; color:inherit;
| above = سِرو ۽ عنوان
| headerstyle = background:#ededed; color:inherit;
| subheader = {{Phanerozoic 220px}}

| header1 = وقتيات
| data3 = ...

| header15 = نالي جو بنياد
| data17 = ...

| header25 = استعمال بابت ڄاڻ
| data27 = ...

| header37 = وصف
| data39 = ...

| header57 = فضائي ۽ موسمي انگ اکر
| data58 = ...
| data59 = ''تفصيل لاءِ هيٺ ڏسو''
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

== Blank syntax (ICS time span)==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name

== استعمال ==
هي معلوماتي خانو سانچو انهن مضمونن جي ساڄي پاسي معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي هيٺين موضوعن سان لاڳاپيل هجن:
* عام استعمال لاءِ قبول ڪيل ارضياتي وقت جا خاص عرصا، مثال طور [[ڪيمبرين]]
* ارضياتي وقت جون علائقائي طور استعمال ٿيندڙ ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ايرينگ]]
* ارضياتي وقت جون تجويز ڪيل ذيلي ورهاستون، مثال طور [[ڪائوٽين (ارضيات)|ڪائوٽين]]
* زمين کان ٻاهر ارضياتي وقت جون ذيلي ورهاستون، مثال طور [[نيڪٽيرين]]

== پيرا ميٽر ==

=== سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox geologic timespan
| name                   = نالو
| color                  = Cenozoic
| top_bar                = Phanerozoic
| time_start             = 654
| time_start_prefix      = 
| time_start_uncertainty = 
| time_end               = 321
| time_end_prefix        = 
| time_end_uncertainty   = 
| image_map              = [[File:Pangea in the triassic.tif|220px]]
| caption_map            = image_map
| alt_map                = 
| image_outcrop          = [[File:The rocky outcrop of the Upper Cretaceous.JPG|220px]]
| caption_outcrop        = image_outcrop
| alt_outcrop            = 
| image_art              = [[File:Dinosaurs Park.jpg|220px]]
| caption_art            = image_art
| alt_art                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

; محدود ڪندڙ پيرا ميٽر
: &lt;code&gt;color = Cenozoic&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;top_bar = all time&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_start = 654&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;time_end = 321&lt;/code&gt;

هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو سانچي جي مٿئين حصي ۾ تصويرن، افقي وقتي پٽي ۽ عنوان واري متن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ سِرو ۽ عنوان جا پيرا ميٽر
! پيرا ميٽر
! ڪم
|-
| &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;
| سانچي جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريل متن.
|-
| &lt;code&gt;color&lt;/code&gt;
| [[Template:Period color]] استعمال ڪري عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو. هن لاءِ صحيح دور جو نالو گهربل آهي. پنهنجي مرضيءَ جا RGB قدر استعمال ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt; ڏسو.
|-
| &lt;code&gt;manual_color&lt;/code&gt;
| RGB قدرن سان عنوان جي پٺيان رنگ مقرر ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;top_bar&lt;/code&gt;
| عنوان واري متن هيٺ افقي وقتي پٽي جو قسم مقرر ڪري ٿو. جيڪڏهن استعمال نه ڪيو وڃي ته ڊفالٽ طور افقي [[فينيروزوئڪ]] وقتي پٽي ڏيکاري ويندي. هن وقت قبول ٿيل قدر هي آهن:&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mercury&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mercurial&lt;/code&gt; — عطاردي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;moon&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;lunar&lt;/code&gt; — قمري ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;mars&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;martian&lt;/code&gt; — مريخي ارضياتي وقتي پٽي&lt;br /&gt;
&lt;code&gt;long fossil&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;long&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;all time&lt;/code&gt; — زمين جي مڪمل تاريخ واري وقتي پٽي&lt;br /&gt;
''نوٽ:'' انهن قدرن لاءِ وڏا ۽ ننڍا اکر فرق نٿا ڪن.
|-
| &lt;code&gt;earliest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ابتدائي ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;latest&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي جي پڪي سائي پٽي سان گڏ هڪ نيم شفاف سائي پٽي شامل ڪري ٿو، جيڪا ان سڀ کان ديرين ممڪن وقت تائين وڌندي آهي جنهن ۾ اهو وقتي عرصو شامل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;br /&gt;
هي پيرا ميٽر استعمال نه ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، جيستائين وقتي عرصي جي حدن بابت جاري اختلاف موجود نه هجي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ref&lt;/code&gt;
| وقتي پٽي مٿان موجود متن ۾ حوالو داخل ڪري ٿو.
|-
| &lt;code&gt;time_start&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي شروعات جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_start_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي شروعاتي وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_start_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي شروعاتي وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;time_end&lt;/code&gt;
| ارضياتي وقتي عرصي جي پڄاڻي جو وقت، ملين سالن ۾.
|-
| &lt;code&gt;time_end_prefix&lt;/code&gt;
| ڏيکاريل عددي پڄاڻي واري وقت کان اڳ &lt;code&gt;~&lt;/code&gt; شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻين مقصدن لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.
|-
| &lt;code&gt;time_end_uncertainty&lt;/code&gt;
| وقتي عرصي جي پڄاڻي واري وقت جي ماپ ۾ غير يقيني جي سطح.
|-
| &lt;code&gt;top_bar_prefix&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان اڳ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;top_bar_ps&lt;/code&gt;
| افقي وقتي پٽي مٿان &lt;code&gt;xxx Ma&lt;/code&gt; متن کان پوءِ متن شامل ڪري ٿو. هي پيرا ميٽر صرف انتهائي ضرورت هئڻ تي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. {{hatnote inline|وڌيڪ ڄاڻ: [[Template:Geological range]]}}
|-
| &lt;code&gt;image_map&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران زمين جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_map&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_outcrop&lt;/code&gt;
| اهڙي پٿريلي نڪرندڙ حصي جي تصوير جنهن جا پٿر انهيءَ ارضياتي وقتي عرصي سان تعلق رکن.
|-
| &lt;code&gt;caption_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_outcrop&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|-
| &lt;code&gt;image_art&lt;/code&gt;
| ان وقتي عرصي دوران منظرنامي يا ماحولياتي نظام جي ممڪن صورت جي ٻيهر جوڙجڪ.
|-
| &lt;code&gt;caption_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير جو ڪيپشن.
|-
| &lt;code&gt;alt_art&lt;/code&gt;
| مٿي ڏنل تصوير لاءِ متبادل متن.
|}

=== وقتيات جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Chronology--&gt;  
| timeline                     = &lt;nowiki&gt;TIMELINE&lt;/nowiki&gt;
| part_of                      = ''part_of''
| before                       = ''before''
| after                        = ''after''
| subdivisions                 = ''subdivisions''
| proposed_boundaries1         = ''proposed_boundaries1''
| proposed_boundaries1_ref     = ''proposed_boundaries1_ref''
| proposed_boundaries2         = ''proposed_boundaries2''
| proposed_boundaries2_ref     = ''proposed_boundaries2_ref''
| proposed_boundaries3         = ''proposed_boundaries3''
| proposed_boundaries3_ref     = ''proposed_boundaries3_ref''
| proposed_subdivision1        = ''proposed_subdivision1''
| proposed_subdivision1_coined = ''proposed_subdivision1_coined''
| proposed_subdivision2        = ''proposed_subdivision2''
| proposed_subdivision2_coined = ''proposed_subdivision2_coined''
| proposed_subdivision3        = ''proposed_subdivision3''
| proposed_subdivision3_coined = ''proposed_subdivision3_coined''
| former_subdivisions          = ''former_subdivisions''
| formerly_part_of             = ''formerly_part_of''
| partially_contained_in       = ''partially_contained_in''
| partially_contains           = ''partially_contains''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وقتيات&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;proposed_subdivision1&quot; ۽ &quot;proposed_subdivision1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ proposed_subdivision2 ۽ proposed_subdivision2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وقتيات جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|timeline
|معلوماتي خانو ۾ اڳواٽ ٺهيل عمودي وقتي پٽي رکي ٿو.
|-
|part_of
|ارضياتي وقت جي انهن سڀني ذيلي ورهاستن کي درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو اهو وقتي عرصو حصو آهي. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|before
|ان وقتي عرصي کان اڳ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|after
|ان وقتي عرصي کان پوءِ ايندڙ وقتي عرصو درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. (نوٽ: صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي پٽي موجود نه هجي)
|-
|proposed_boundaries1
|وقتي عرصي جي حدن جي ممڪن ٻيهر وصف درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو؛ مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو.
|-
|proposed_boundaries1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ممڪن ٻيهر وصف تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|وقتي عرصي جي تجويز ڪيل ذيلي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن ذيلي ورهاست تجويز ڪئي.
|-
|proposed_part1
|اهڙي وقتي ورهاست درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن جو حصو بڻجڻ لاءِ هن وقتي عرصي کي تجويز ڪيو ويو هجي. (مثال لاءِ [[سڊيرين]] ڏسو)
|-
|proposed_part1_ref
|اهو گروهه/فرد درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جنهن تبديلي تجويز ڪئي.
|-
|proposed_subdivision1
|اهڙي ذيلي ورهاست جيڪا ان مخصوص وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪئي وئي هجي.
|-
|proposed_subdivision1_coined
|ذيلي ورهاست جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|former_subdivisions
|ارضياتي وقتي عرصي جون اهي سڀ ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جيڪي هاڻي هن وقتي عرصي سان استعمال نٿيون ڪيون وڃن.
|-
|formerly_part_of
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جو مضمون جو موضوع اڳ ۾ حصو هو.
|-
|partially_contained_in
|اهي سڀ ارضياتي وقتي عرصا درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو. مثال ڏسو.
|-
|partially_contains
|اهي سڀ ارضياتي وقتي ذيلي ورهاستون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو، جن جي حدن کي مضمون جو موضوع پار ڪري ٿو.
|-
|}

=== نالي جي بنياد جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Etymology--&gt;
| chrono_name                  = ''chrono_name''
| strat_name                   = ''strat_name''
| name_formality               = ''name_formality''
| name_accept_date             = ''name_accept_date''
| alternate_spellings          = ''alternate_spellings''
| synonym1                     = ''synonym1''
| synonym1_coined              = ''synonym1_coined''
| synonym2                     = ''synonym2''
| synonym2_coined              = ''synonym2_coined''
| synonym3                     = ''synonym3''
| synonym3_coined              = ''synonym3_coined''
| nicknames                    = ''nicknames''
| former_names                 = ''former_names''
| proposed_names               = ''proposed_names''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;نالي جو بنياد&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا. نوٽ ڪريو ته &quot;synonym1&quot; ۽ &quot;synonym1_coined&quot; اهڙن پيرا ميٽرن جي سلسلي ۾ پهريان آهن، جيڪي نالي ۾ ترتيبوار اڳتي وڌن ٿا، جهڙوڪ synonym2 ۽ synonym2_coined وغيره. ورجاءُ کان بچڻ لاءِ اهي سڀ هتي جدا جدا درج نه ڪيا ويا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+نالي وارا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_name
|لاڳاپيل وقتي عرصي لاءِ جيوڪرونالاجيڪل نالو.
|-
|strat_name
|ڪرونواسٽريٽيگرافڪ نالو.
|-
|name_formality
|ڇا وقتي عرصي کي ڏنل نالو عارضي نالو آهي (غير رسمي) يا آخري نالو آهي (رسمي). هي گهڻو ڪري ICS وقتي عرصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
|-
|name_accept_date
|نالي جي منظوري جي تاريخ. گهڻو ڪري ICS وقتي ذيلي ورهاستن لاءِ استعمال ٿيندي آهي، پر علائقائي تنظيم طرفان قبول ڪيل استعمال جي صورت ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
|-
|alternate_spellings
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ متبادل هِجيون.
|-
|synonym1
|وقتي عرصي جي قبول ٿيل نالي جو مترادف.
|-
|synonym1coined
|مترادف جا اصل تجويز ڪندڙ.
|-
|nicknames
|وقتي عرصي جون عرفيتون درج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو. مثال: ميسوزوئڪ کي عام ثقافت ۾ اڪثر &quot;ڊائناسورن جو زمانو&quot; چيو ويو آهي.
|-
|former_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ اڳ استعمال ٿيندڙ نالا.
|-
|proposed_names
|ارضياتي وقتي عرصي لاءِ تجويز ڪيل نالا.
|-
|}

=== استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Usage Information--&gt; 
| celestial_body               = ''celestial_body''
| usage                        = ''usage''
| timescales_used              = ''timescales_used''
| formerly_used_by             = ''formerly_used_by''
| not_used_by                  = ''not_used_by''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;استعمال بابت ڄاڻ&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+استعمال بابت ڄاڻ جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|celestial_body
|اهو فلڪي جسم جنهن تي وقتي عرصو لاڳو ٿئي ٿو. ڪجهه فلڪي جسم داخل ڪرڻ سان پاڻمرادو پنهنجن لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍبا آهن (وڏا/ننڍا اکر نظرانداز ٿيندا). اهي هي آهن:&lt;br/&gt;
- عطارد&lt;br/&gt;
- زهره&lt;br/&gt;
- زمين&lt;br/&gt;
- چنڊ&lt;br/&gt;
- مريخ
|-
|usage
|لاڳاپيل وقتي عرصو ڪيئن استعمال ٿئي ٿو: ڇا اهو صرف علائقائي طور لاڳو ٿئي ٿو، عالمي طور، صرف تجويز ڪيل ذيلي ورهاست آهي وغيره.
|-
|timescales_used
|ڪهڙن وقتي پيمانن ۾ اهو وقتي عرصو استعمال ٿئي ٿو. مثال: اتر آمريڪي، ICS.
|-
|used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصي کي سرڪاري طور استعمال ڪن ٿا. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال ڪن! ICS طرفان سرڪاري طور منظور ٿيل ڪنهن به وقتي وقفي لاءِ هي پيرا ميٽر استعمال '''نه''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|formerly_used_by
|صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن وقتي عرصو اڳ ڪنهن ملڪ/اداري طرفان سرڪاري حيثيت ۾ استعمال ٿيندو هو، پر هاڻي پسند کان ٻاهر ٿي ويو هجي.
|-
|not_used_by
|اهي خاص ملڪ/ادارا جيڪي وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' صرف تڏهن استعمال ڪريو جڏهن ٿورا ملڪ/ادارا اهو وقتي عرصو سرڪاري طور استعمال نٿا ڪن! مٿي ڏنل &quot;used_by&quot; پيرا ميٽر جي ابتڙ، هي سرڪاري طور منظور ٿيل ICS وقتي وقفن سان به استعمال ٿي سگهي ٿو، پر صرف لاڳو ٿيڻ جي صورت ۾.)
|}

=== وصف جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Definition--&gt;
| chrono_unit                  = ''chrono_unit''
| strat_unit                   = ''strat_unit''
| proposed_by                  = ''proposed_by''
| type_section                 = ''type_section''
| timespan_formality           = ''timespan_formality''
| lower_boundary_def           = ''lower_boundary_def''
| lower_def_candidates         = ''lower_def_candidates''
| lower_gssp_candidates        = ''lower_gssp_candidates''
| lower_gssp_location          = ''lower_gssp_location''
| lower_gssp_coords            = ''lower_gssp_coords''
| lower_gssp_accept_date       = ''lower_gssp_accept_date''
| lower_gssa_coords            = ''lower_gssa_coords''
| lower_gssa_location          = ''lower_gssa_location''
| lower_gssa_accept_date       = ''lower_gssa_accept_date''
| upper_boundary_def           = ''upper_boundary_def''
| upper_def_candidates         = ''upper_def_candidates''
| upper_gssp_candidates        = ''upper_gssp_candidates''
| upper_gssp_location          = ''upper_gssp_location''
| upper_gssp_coords            = ''upper_gssp_coords''
| upper_gssp_accept_date       = ''upper_gssp_accept_date''
| upper_gssa_coords            = ''upper_gssa_coords''
| upper_gssa_location          = ''upper_gssa_location''
| upper_gssa_accept_date       = ''upper_gssa_accept_date''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;وصف&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وصف جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|chrono_unit
|وقتي عرصي جي ڪرونواسٽريٽيگرافڪ درجابندي، مثال: مهاتمام، دور، عهد وغيره.
|-
|strat_unit
|وقتي عرصي جي طبقاتي درجابندي، مثال: ايرٿيم، سرشتو، سلسلو وغيره.
|-
|proposed_by
|وقتي عرصي جو پهريون تجويز ڪندڙ.
|-
|timespan_formality
|ڇا وقتي عرصو ''مجموعي طور'' وقت جي رسمي يا غير رسمي ورهاست سمجهيو وڃي ٿو. نالي جي رسميت لاءِ نالي جو بنياد ڏسو.
|-
|type_section
|پٿر جو اهو مقطع جيڪو لاڳاپيل وقتي عرصي کي بيان ڪرڻ لاءِ اصل ۾ استعمال ٿيو. وڌيڪ تفصيلي وضاحت لاءِ [[نمونائي علائقو (ارضيات)]] ڏسو.
|-
|lower_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي شروعات ظاهر ڪري ٿو.
|-
|lower_gssp_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[عالمي حد اسٽريٽوٽائپ مقطع ۽ نقطو|GSSP]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_coords
|وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_location
| وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ [[Global Boundary Stratotype Section and Point#Global Standard Stratigraphic Ages|GSSA]] جو مقام. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| lower_gssa_coords
| وقتي عرصي جي هيٺين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|lower_stratotype_location
|وقتي عرصي جي هيٺين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|upper_boundary_def
|اهم واقعو، حياتياتي، ارضياتي وغيره، جيڪو وقتي عرصي جي پڄاڻي ظاهر ڪري ٿو.
|-
|upper_gssp_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_coords
|وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSP جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssp_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSP جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_location
| وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جو مقام.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
| upper_gssa_coords
| وقتي عرصي جي مٿين حد جي GSSA جا هم مختصات. هن قدر کي ڀرڻ لاءِ [[Template:Coord]] استعمال ڪريو.&lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_gssa_accept_date
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ GSSA جي قبوليت جي تاريخ. &lt;br/&gt;('''نوٽ:''' هي صرف ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي. غير ICS وقتي عرصن ۾ هي پيرا ميٽر استعمال '''''نه''''' ڪرڻ گهرجي.)
|-
|upper_stratotype_location
|وقتي عرصي جي مٿين حد لاءِ اسٽريٽوٽائپ جو مقام. &lt;br/&gt;('''''نوٽ:''''' هي پيرا ميٽر صرف غير ICS وقتي عرصن وارن مضمونن ۾ استعمال ڪريو.)
|-
|}

=== فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر ===
{{Infobox geologic timespan
&lt;!--Atmospheric and climatic data--&gt;
| o2                           = 42
| o2_ref                       = &lt;ref&gt;''o2_ref''&lt;/ref&gt;
| co2                          = 43
| co2_ref                      = &lt;ref&gt;''co2_ref''&lt;/ref&gt;
| temp                         = 44
| sea_level                    = ''sea_level''
}}
هيٺيان پيرا ميٽر معلوماتي خانو جي &quot;فضائي ۽ موسمي انگ اکر&quot; حصي ۾ نتيجا ڏيکارين ٿا.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+فضائي ۽ موسمي انگ اکر جا پيرا ميٽر
!پيرا ميٽر
!ڪم
|-
|o2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{O2}} مقدار، جديد سطح جي سيڪڙو طور.
|-
|o2_ref
|آڪسيجن جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|co2
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري فضائي {{CO2|link=yes}} مقدار، پارٽس پر ملين (ppm) ۾.
|-
|co2_ref
|ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح بابت حوالو ڄاڻ.
|-
|temp
|وقتي عرصي جي مدت دوران سراسري سطحي گرمي پد، °C ۾.
|-
|sea_level
|اڄوڪي دور کان مٿي سمنڊ جي سطح؛ ضرورت هجي ته {{tl|convert}} استعمال ڪري سگهجي ٿو.
|-
|sea_level_m
|اڄوڪي دور کان مٿي يا هيٺ سمنڊ جي سطح جو عددي مقدار، ميٽرن ۾.
|}
{{reflist}}</text>
      <sha1>1ss5tpwc2bjb8q4mxo3seg3mxbn3zj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي حياتيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99307</id>
    <revision>
      <id>387616</id>
      <timestamp>2026-06-22T03:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:حياتيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="sbxoi9w36go0ekeekeczmj6qz87e1xm" xml:space="preserve">[[زمرو:حياتيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>sbxoi9w36go0ekeekeczmj6qz87e1xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Geological time</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99308</id>
    <revision>
      <id>387619</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: require('strict') local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs  local p = {}  -- Determine whether a query string matches a stored timespan string -- Arguments: --   s: query string --   sub: standard name of timespan -- Returns: --   false if there is no match --   prefix and suffix of match, otherwise local function matches(s, sub) 	local sLen = mw.ustring.len(s) 	local subLen = mw.ustring.len(sub) 	if subLen &gt; sLen then 		return false 	end 	local lowerS = mw.ust...</comment>
      <origin>387619</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4558" sha1="7oxyjdi7ew24znyr3a876wpbhrpk6ba" xml:space="preserve">require('strict')
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs

local p = {}

-- Determine whether a query string matches a stored timespan string
-- Arguments:
--   s: query string
--   sub: standard name of timespan
-- Returns:
--   false if there is no match
--   prefix and suffix of match, otherwise
local function matches(s, sub)
	local sLen = mw.ustring.len(s)
	local subLen = mw.ustring.len(sub)
	if subLen &gt; sLen then
		return false
	end
	local lowerS = mw.ustring.lower(s)
	local lowerSub = mw.ustring.lower(sub)
	local startOffset, endOffset = mw.ustring.find(lowerS,lowerSub,1,true)
	if not startOffset then
		return false
	end
	return (mw.ustring.sub(s,1,startOffset-1) or &quot;&quot;), (mw.ustring.sub(s,endOffset+1) or &quot;&quot;)
end

-- Create list of strings to search corresponding to a standard timespan
-- Some timespans are disambiguated: first search for the dabbed title, then
-- the base title. Otherwise just search for the standard timespan string
-- Argument:
--   span = value in timespan lists (above)
-- Returns:
--   list of strings to search in query string
local function searchStringList(span)
	if type(span) == &quot;table&quot; then
		return {span.base..&quot; &quot;..span.dab, span.base}
	end
	return {span}
end

-- When an adjacent time span is found, this function returns the
-- corresponding basename for the page.
-- Arguments:
--   span: adjacent entry from table, above
--   prefix: prefix of query string before match
--   suffix: remainder of original query string beyond match
-- Returns:
--   page title
--
-- If the adjacent time span is dabbed, then return the dab if the suffix
-- is empty. If the suffix is non-empty (e.g., &quot;life&quot;), append it to the base
-- name of the span (e.g., &quot;Oxfordian&quot;) --&gt; &quot;Oxfordian life&quot;
local function matchedString(span, prefix, suffix)
	if type(span) == &quot;table&quot; then
		if prefix == &quot;&quot; and suffix == &quot;&quot; then
			return span.base..&quot; &quot;..span.dab
		end
		return prefix..span.base..suffix
	end
	return prefix..span..suffix
end

-- Function to find the page titles of time spans adjacent to a query string
-- Arguments:
--   s: query string to search for
local function find(s)
    -- lazy load list of geological timespans, 
    local data = mw.loadData('Module:Geological time/data')
	-- Search from most-specific to least, to catch &quot;Cambrian Series 2&quot; before &quot;Cambrian&quot;
	for _, level in ipairs({'age', 'epoch', 'series', 'period', 'era', 'eon'}) do
        local list = data[level]
		local listLen = data.listLen[level]
		for i, span in ipairs(list) do
			-- Each timespan might have more than one search string
			for _, searchString in ipairs(searchStringList(span)) do
				local prefix, suffix = matches(s, searchString)
				if suffix then
					local prevSpan = i &gt; 1 and matchedString(list[i-1], prefix, suffix)
					local nextSpan = i &lt; listLen and matchedString(list[i+1], prefix, suffix)
					-- return first match found
					return {prev=prevSpan, next=nextSpan}
				end
			end
		end
	end
	return nil		
end

-- Lua entry point to generate see also hatnote for geological time spans adjanct in time
-- Arguments:
--   args[1]: name of page to generate adjacency (current page if None)
-- Returns:
--   See also previous and next, formatted as a hatnote
function p._seeAlso(args)
	local title = args[1] and mw.title.new(args[1]) or mw.title.getCurrentTitle()
	local basetext = title.baseText
	local namespace = title.namespace
	local adjacent = find(basetext)
	if not adjacent then
		local warning = require('Module:If preview')._warning
		local warn = warning({&quot;Cannot find geological time frame in &quot;..basetext})
		if mw.title.getCurrentTitle().nsText ~= &quot;Template&quot; then
			warn = warn..&quot;[[Category:Missing geological time frame]]&quot;
		end
		return warn
	end
	local prevTitle = adjacent.prev and mw.title.new(adjacent.prev, namespace)
	local nextTitle = adjacent.next and mw.title.new(adjacent.next, namespace)
    local catPair = require('Module:Category pair')._pair
	return catPair(prevTitle, nextTitle)
end

-- Function to find timespan before argument
function p._before(s)
	local findOut = s and find(tostring(s))
	return findOut and findOut.prev
end

-- Function to find timespan after argument
function p._after(s)
	local findOut = s and find(tostring(s))
	return findOut and findOut.next
end

-- Template entry points
function p.seeAlso(frame)
	local args = getArgs(frame)
	return p._seeAlso(args)
end

function p.before(frame)
	local args = getArgs(frame)
	return p._before(args[1]) or &quot;&quot;
end

function p.after(frame)
	local args = getArgs(frame)
	return p._after(args[1]) or &quot;&quot;
end

return p</text>
      <sha1>7oxyjdi7ew24znyr3a876wpbhrpk6ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مالي جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99309</id>
    <revision>
      <id>387621</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مالي]]  [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="mioxn025hkdr7jmk89nrza4qn3c683y" xml:space="preserve">[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>mioxn025hkdr7jmk89nrza4qn3c683y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387697</id>
      <parentid>387621</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="rqph5fqfnek51kxidjk72svro2zclyu" xml:space="preserve">[[زمرو:مالي جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>rqph5fqfnek51kxidjk72svro2zclyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽوگو جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99310</id>
    <revision>
      <id>387623</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٽوگو]]  [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="41fw5ryb3a7as56lymqdcxrdlgsvmgw" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>41fw5ryb3a7as56lymqdcxrdlgsvmgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387701</id>
      <parentid>387623</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="9nhuq6ovxsg572svru8ky4lfmvr9vtq" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽوگو جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>9nhuq6ovxsg572svru8ky4lfmvr9vtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بينن جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99311</id>
    <revision>
      <id>387624</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بينن]] [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="exzef2pkh7wm9cqktm596v2rv6s3a7a" xml:space="preserve">[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>exzef2pkh7wm9cqktm596v2rv6s3a7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387651</id>
      <parentid>387624</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="h9y0niwiek332eixapn4ywnk3b455o5" xml:space="preserve">[[زمرو:بينن جي ماليات]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>h9y0niwiek332eixapn4ywnk3b455o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99312</id>
    <revision>
      <id>387626</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="f4ceqqwsi1036scze65uqi7f72ih86c" xml:space="preserve">[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>f4ceqqwsi1036scze65uqi7f72ih86c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387684</id>
      <parentid>387626</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="lcsueqao7wl8vszqzxevr4tw9pwmgaf" xml:space="preserve">[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>lcsueqao7wl8vszqzxevr4tw9pwmgaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مرڪزي آفريقي جمهوريه جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99313</id>
    <revision>
      <id>387628</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="mqukm7ei1oygm5i4lqd9j8hqan99sw1" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>mqukm7ei1oygm5i4lqd9j8hqan99sw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387635</id>
      <parentid>387628</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="9abqy67hfwu780e5kvkyh0dp88x0fnj" xml:space="preserve">[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>9abqy67hfwu780e5kvkyh0dp88x0fnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نائيجر جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99314</id>
    <revision>
      <id>387629</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نائيجر]] [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="6ua3vmhuccac3sbqtv5edwfiu72sliq" xml:space="preserve">[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>6ua3vmhuccac3sbqtv5edwfiu72sliq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387712</id>
      <parentid>387629</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="ck0mbwlr8rwnn143gbh4uwe9rb8ll3i" xml:space="preserve">[[زمرو:نائيجر جي ماليات]] 
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>ck0mbwlr8rwnn143gbh4uwe9rb8ll3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينيگال جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99315</id>
    <revision>
      <id>387630</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سينيگال]] [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="4tk841yexscbtl43eqy20soiasv30x4" xml:space="preserve">[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>4tk841yexscbtl43eqy20soiasv30x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387715</id>
      <parentid>387630</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="ioppgwoebprlncq31b499n2acr2r4t7" xml:space="preserve">[[زمرو:سينيگال جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>ioppgwoebprlncq31b499n2acr2r4t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چاڊ جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99316</id>
    <revision>
      <id>387631</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چاڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="5s3rurz2mjy73oix81iukdel5q4frcb" xml:space="preserve">[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>5s3rurz2mjy73oix81iukdel5q4frcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387708</id>
      <parentid>387631</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="lr22yaozxxcdzoh7ffwol5j16ytliij" xml:space="preserve">[[زمرو:چاڊ جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>lr22yaozxxcdzoh7ffwol5j16ytliij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گبون جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99317</id>
    <revision>
      <id>387632</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گبون]]  [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="ndv1vg9gt59ar5tuktzfrpohykg1cfn" xml:space="preserve">[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>ndv1vg9gt59ar5tuktzfrpohykg1cfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387637</id>
      <parentid>387632</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="hjnd9m96xe1jftssfeoeh6ocdk2r0k0" xml:space="preserve">[[زمرو:گيبون]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>hjnd9m96xe1jftssfeoeh6ocdk2r0k0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387638</id>
      <parentid>387637</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="1oa38dinkfusqepe25j5ej53b3oob8m" xml:space="preserve">[[زمرو:گابون]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>1oa38dinkfusqepe25j5ej53b3oob8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387639</id>
      <parentid>387638</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="hkgslpbbxwnzlcv0bi65p313h86oyyz" xml:space="preserve">[[زمرو:گئبون]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>hkgslpbbxwnzlcv0bi65p313h86oyyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99318</id>
    <revision>
      <id>387640</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: /* {{pp|small=y}} */ /*  * This TemplateStyles sheet deliberately does NOT include the full set of  * infobox styles. We are still working to migrate all of the manual  * infoboxes. See [[MediaWiki talk:Common.css/to do#Infobox]]  * DO NOT ADD THEM HERE  */  /* NOTE: This is maintained both here and in [[MediaWiki:Common.css]] until migration is complete.  * Starting with bare minimum for the benefit of [[mw:Manual:Safemode]]. */  @media (min-width: 640px) { 	.infobox {...</comment>
      <origin>387640</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2513" sha1="1l6iufwkysj4bdrff62enyoyri6lvky" xml:space="preserve">/* {{pp|small=y}} */
/*
 * This TemplateStyles sheet deliberately does NOT include the full set of
 * infobox styles. We are still working to migrate all of the manual
 * infoboxes. See [[MediaWiki talk:Common.css/to do#Infobox]]
 * DO NOT ADD THEM HERE
 */

/* NOTE: This is maintained both here and in [[MediaWiki:Common.css]] until migration is complete.
 * Starting with bare minimum for the benefit of [[mw:Manual:Safemode]]. */

@media (min-width: 640px) {
	.infobox {
		/* @noflip */
		margin-left: 1em;
		/* @noflip */
		float: right;
		/* @noflip */
		clear: right;
		width: 22em;
	}
}

/*
 * not strictly certain these styles are necessary since the modules now
 * exclusively output infobox-subbox or infobox, not both
 * just replicating the module faithfully
 */

.infobox-subbox {
	padding: 0;
	border: none;
	margin: -3px;
	width: auto;
	min-width: 100%;
	font-size: 100%;
	clear: none;
	float: none;
	background-color: transparent;
	color: inherit;
}

.infobox-3cols-child {
	margin: -3px;
}

.infobox .navbar {
	font-size: 100%;
}

/* remove when infobox is not a table anymore */
.infobox-hiddenrow,
body.skin--responsive .infobox .infobox-hiddenrow,
body.skin--responsive.skin--responsive .infobox .infobox-hiddenrow {
	display: none;
}

/* Dark theme: [[William Wragg]], [[Coral Castle]] */
@media screen {
	html.skin-theme-clientpref-night .infobox-full-data:not(.notheme) &gt; div:not(.notheme)[style] {
		background: #1f1f23 !important;
		color: #f8f9fa;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .infobox-full-data:not(.notheme) &gt; div:not(.notheme)[style] {
		background: #1f1f23 !important;
		color: #f8f9fa;
	}
}

/* Since infobox is a table, many infobox templates take advantage of this to
 * add columns and rows to the infobox itself rather than as part of a new table
 * inside them. This class should be discouraged and removed on the long term,
 * but allows us to at least identify these tables going forward.
 * Currently in use on: [[Module:Infobox3cols]]
 * Fixes issue described in [[phab:F55300125]] on Vector 2022.
 */

@media (min-width: 640px) {
	body.skin--responsive .infobox-table {
		display: table !important;
	}

	body.skin--responsive .infobox-table &gt; caption {
		display: table-caption !important;
	}

	body.skin--responsive .infobox-table &gt; tbody {
		display: table-row-group;
	}

	body.skin--responsive .infobox-table th,
	body.skin--responsive .infobox-table td {
		padding-left: inherit;
		padding-right: inherit;
	}
}</text>
      <sha1>1l6iufwkysj4bdrff62enyoyri6lvky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Geological time/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99319</id>
    <revision>
      <id>387650</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  -- Ordered list of eons, era, periods, etc. The code will search through -- these lists for a match, then return an appropriate link to the timespans -- adjacent to those matches  local p = {}  p.eon = {'Hadean', 'Archean', 'Proterozoic', 'Phanerozoic'}  p.era = {'Eoarchean', 'Paleoarchean', 'Mesoarchean', 'Neoarchean', 	'Paleoproterozoic', 'Mesoproterozoic', 'Neoproterozoic', 	'Paleozoic', 'Mesozoic', 'Cenozoic'}  p.period = {'Siderian', 'Rhyacian', 'Orosirian', 'Stathe...</comment>
      <origin>387650</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3362" sha1="nmhyv3qqf0837wultbooenrzeremygi" xml:space="preserve">
-- Ordered list of eons, era, periods, etc. The code will search through
-- these lists for a match, then return an appropriate link to the timespans
-- adjacent to those matches

local p = {}

p.eon = {'Hadean', 'Archean', 'Proterozoic', 'Phanerozoic'}

p.era = {'Eoarchean', 'Paleoarchean', 'Mesoarchean', 'Neoarchean',
	'Paleoproterozoic', 'Mesoproterozoic', 'Neoproterozoic',
	'Paleozoic', 'Mesozoic', 'Cenozoic'}

p.period = {'Siderian', 'Rhyacian', 'Orosirian', 'Statherian',
	'Calymmian', 'Ectasian', 'Stenian',
	'Tonian', 'Cryogenian', 'Ediacaran',
	'Cambrian', 'Ordovician', 'Silurian', 'Devonian', 'Carboniferous', 'Permian',
	'Triassic', 'Jurassic', 'Cretaceous', 'Paleogene', 'Neogene', 'Quaternary'}

p.epoch = {'Terreneuvian', 'Cambrian Series 2', 'Miaolingian', 'Furongian',
	'Early Ordovician', 'Middle Ordovician', 'Late Ordovician',
	{base='Llandovery', dab='epoch'}, {base='Wenlock', dab='epoch'},
	{base='Ludlow', dab='epoch'}, {base='Pridoli', dab='epoch'},
	'Early Devonian', 'Middle Devonian', 'Late Devonian',
	{base='Mississippian', dab='(geology)'}, {base='Pennsylvanian',dab='(geology)'},
	'Cisuralian', 'Guadalupian', 'Lopingian',
	'Early Triassic', 'Middle Triassic', 'Late Triassic',
	'Early Jurassic', 'Middle Jurassic', 'Late Jurassic',
	'Early Cretaceous', 'Late Cretaceous',
	'Paleocene', 'Eocene', 'Oligocene',
	'Miocene', 'Pliocene', 'Pleistocene', 'Holocene'}

p.series = {'Furongian',
	'Lower Ordovician', 'Middle Ordovician', 'Upper Ordovician',
	'Llandovery', 'Wenlock', 'Ludlow', 'Pridoli',
	'Lower Devonian', 'Middle Devonian', 'Upper Devonian',
	'Lower Carboniferous', 'Upper Carboniferous',
	'Cisuralian', 'Guadalupian', 'Lopingian',
	'Lower Triassic', 'Middle Triassic', 'Upper Triassic',
	'Lower Jurassic', 'Middle Jurassic', 'Upper Jurassic',
	'Lower Cretaceous', 'Upper Cretaceous','Paleocene'}

p.age = {'Fortunian', 'Cambrian Stage 2', 'Cambrian Stage 3', 'Cambrian Stage 4',
	'Wuliuan', 'Drumian', 'Guzhangian', 'Paibian', 'Jiangshanian', 'Cambrian Stage 10',
	'Tremadocian', 'Floian', 'Dapingian', 'Darriwilian', 'Sandbian', 'Katian', 'Hirnantian',
	'Rhuddanian', 'Aeronian', 'Telychian', 'Sheinwoodian', 'Homerian', 'Gorstian', 'Ludfordian',
	'Lochkovian', 'Pragian', 'Emsian', 'Eifelian', 'Givetian', 'Frasnian', 'Famennian',
	'Tournaisian', 'Viséan', 'Serpukhovian', 'Bashkirian', {base='Moscovian', dab='age'}, 'Kasimovian', 'Gzhelian',
	'Asselian', 'Sakmarian', 'Artinskian', 'Kungurian', 'Roadian', 'Wordian', 'Capitanian', 'Wuchiapingian', 'Changhsingian',
	'Induan', 'Olenekian', 'Anisian', 'Ladinian', 'Carnian', 'Norian', 'Rhaetian',
	'Hettangian', 'Sinemurian', 'Pliensbachian', 'Toarcian', 'Aalenian', 'Bajocian',
	'Bathonian', 'Callovian', {base='Oxfordian', dab='age'}, 'Kimmeridgian', 'Tithonian',
	'Berriasian','Valanginian','Hauterivian','Barremian','Aptian','Albian',
	'Cenomanian','Turonian','Coniacian','Santonian','Campanian','Maastrichtian',
	'Danian','Selandian','Thanetian','Ypresian','Lutetian','Bartonian','Priabonian','Rupelian','Chattian',
	{base='Aquitanian', dab='age'},'Burdigalian','Langhian','Serravallian','Tortonian','Messinian','Zanclean','Piacenzian',
	'Gelasian',{base='Calabrian', dab='stage'},'Late Pleistocene','Greenlandian','Northgrippian','Meghalayan'}

p.listLen = {eon=#p.eon, era=#p.era, period=#p.period, epoch=#p.epoch, series=#p.series, age=#p.age}

return p</text>
      <sha1>nmhyv3qqf0837wultbooenrzeremygi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بينن جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99320</id>
    <revision>
      <id>387652</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بينن جي معيشت]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</comment>
      <origin>387652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="jsr7qowftbypxirg3a8pm08ceo256xh" xml:space="preserve">[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>jsr7qowftbypxirg3a8pm08ceo256xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387656</id>
      <parentid>387652</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="tvg20ffnhrh0gy72pp8k5wsf2n0rz27" xml:space="preserve">[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>tvg20ffnhrh0gy72pp8k5wsf2n0rz27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بينن جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99321</id>
    <revision>
      <id>387654</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بينن]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="73c8swru9rtdel3end8t4gsqy5te5f6" xml:space="preserve">[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>73c8swru9rtdel3end8t4gsqy5te5f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99322</id>
    <revision>
      <id>387655</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:معيشت]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="gjxsvzxw8sh19zzs2rz4zi35gkwa7n5" xml:space="preserve">[[زمرو:معيشت]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>gjxsvzxw8sh19zzs2rz4zi35gkwa7n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:معلوماتي خانو</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99323</id>
    <revision>
      <id>387657</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local p = {} local args = {} local origArgs = {} local root local empty_row_categories = {} local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]' local has_rows = false local yesno = require(&quot;Module:Yesno&quot;) local lists = { 	plainlist_t = { 		patterns = { 			'^plainlist$', 			'%splainlist$', 			'^plainlist%s', 			'%splainlist%s' 		}, 		found = false, 		styles = 'Plainlist/styles.css' 	}, 	hlist_t = { 		patterns = { 			'^hlist$', 			'%sh...</comment>
      <origin>387657</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="20595" sha1="bb4pz1h38yoxlugokx6zs6hjugdhkwl" xml:space="preserve">local p = {}
local args = {}
local origArgs = {}
local root
local empty_row_categories = {}
local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]'
local has_rows = false
local yesno = require(&quot;Module:Yesno&quot;)
local lists = {
	plainlist_t = {
		patterns = {
			'^plainlist$',
			'%splainlist$',
			'^plainlist%s',
			'%splainlist%s'
		},
		found = false,
		styles = 'Plainlist/styles.css'
	},
	hlist_t = {
		patterns = {
			'^hlist$',
			'%shlist$',
			'^hlist%s',
			'%shlist%s'
		},
		found = false,
		styles = 'Hlist/styles.css'
	}
}

local function has_list_class(args_to_check)
	for _, list in pairs(lists) do
		if not list.found then
			for _, arg in pairs(args_to_check) do
				for _, pattern in ipairs(list.patterns) do
					if mw.ustring.find(arg or '', pattern) then
						list.found = true
						break
					end
				end
				if list.found then break end
			end
		end
	end
end

local function fixChildBoxes(sval, tt)
	local function notempty( s ) return s and s:match( '%S' ) end
	
	if notempty(sval) then
		local marker = '&lt;span class=special_infobox_marker&gt;'
		local s = sval
		-- start moving templatestyles and categories inside of table rows
		local slast = ''
		while slast ~= s do
			slast = s
			s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;/[Tt][Rr]%s*&gt;%s*)(%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*%]%])', '%2%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;/[Tt][Rr]%s*&gt;%s*)(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)', '%2%1')
		end
		-- end moving templatestyles and categories inside of table rows
		s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;%s*[Tt][Rr])', marker .. '%1')
		s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;/[Tt][Rr]%s*&gt;)', '%1' .. marker)
		if s:match(marker) then
			s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*' .. marker, '')
			s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]|-[^\r\n]*[\r\n])%s*' .. marker, '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*([\r\n]|-)', '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;/[Cc][Aa][Pp][Tt][Ii][Oo][Nn]%s*&gt;%s*)' .. marker, '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, '(&lt;%s*[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee][^&lt;&gt;]*&gt;%s*)' .. marker, '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*&lt;/[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee]%s*&gt;)', '%1')
			s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*\n|%})', '%1')
		end
		if s:match(marker) then
			local subcells = mw.text.split(s, marker)
			s = ''
			for k = 1, #subcells do
				if k == 1 then
					s = s .. subcells[k] .. '&lt;/' .. tt .. '&gt;&lt;/tr&gt;'
				elseif k == #subcells then
					local rowstyle = ' style=&quot;display:none&quot;'
					if notempty(subcells[k]) then rowstyle = ''	end
					s = s .. '&lt;tr' .. rowstyle ..'&gt;&lt;' .. tt .. ' colspan=2&gt;\n' ..
						subcells[k]
				elseif notempty(subcells[k]) then
					if (k % 2) == 0 then
						s = s .. subcells[k]
					else
						s = s .. '&lt;tr&gt;&lt;' .. tt .. ' colspan=2&gt;\n' ..
							subcells[k] .. '&lt;/' .. tt .. '&gt;&lt;/tr&gt;'
					end
				end
			end
		end
		-- the next two lines add a newline at the end of lists for the PHP parser
		-- [[Special:Diff/849054481]]
		-- remove when [[:phab:T191516]] is fixed or OBE
		s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n][%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n')
		s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n')
		s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:])', '\n%1')
		s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{%|)', '\n%1')
		return s
	else
		return sval
	end
end

-- Cleans empty tables
local function cleanInfobox()
	root = tostring(root)
	if has_rows == false then
		root = mw.ustring.gsub(root, '&lt;table[^&lt;&gt;]*&gt;%s*&lt;/table&gt;', '')
	end
end

-- Returns the union of the values of two tables, as a sequence.
local function union(t1, t2)

	local vals = {}
	for k, v in pairs(t1) do
		vals[v] = true
	end
	for k, v in pairs(t2) do
		vals[v] = true
	end
	local ret = {}
	for k, v in pairs(vals) do
		table.insert(ret, k)
	end
	return ret
end

-- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist
-- for the specified prefix. For example, if the prefix was 'data', and
-- 'data1', 'data2', and 'data5' exist, it would return {1, 2, 5}.
local function getArgNums(prefix)
	local nums = {}
	for k, v in pairs(args) do
		local num = tostring(k):match('^' .. prefix .. '([1-9]%d*)$')
		if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

-- Adds a row to the infobox, with either a header cell
-- or a label/data cell combination.
local function addRow(rowArgs)
	
	if rowArgs.header and rowArgs.header ~= '_BLANK_' then
		has_rows = true
		has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class, args.headerclass })
		
		root
			:tag('tr')
				:addClass(rowArgs.rowclass)
				:cssText(rowArgs.rowstyle)
				:tag('th')
					:attr('colspan', '2')
					:addClass('infobox-header')
					:addClass(rowArgs.class)
					:addClass(args.headerclass)
					-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-header
					:cssText(args.headerstyle)
					:cssText(rowArgs.rowcellstyle)
					:wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.header, 'th'))
		if rowArgs.data and not yesno(args.decat) then
			root:wikitext(
				'[[Category:Pages using infobox templates with ignored data cells]]'
			)
		end
	elseif rowArgs.data and rowArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then
		has_rows = true
		has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class })
		
		local row = root:tag('tr')
		row:addClass(rowArgs.rowclass)
		row:cssText(rowArgs.rowstyle)
		if rowArgs.label then
			row
				:tag('th')
					:attr('scope', 'row')
					:addClass('infobox-label')
					-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-label
					:cssText(args.labelstyle)
					:cssText(rowArgs.rowcellstyle)
					:wikitext(rowArgs.label)
					:done()
		end

		local dataCell = row:tag('td')
		dataCell
			:attr('colspan', not rowArgs.label and '2' or nil)
			:addClass(not rowArgs.label and 'infobox-full-data' or 'infobox-data')
			:addClass(rowArgs.class)
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox(-full)-data
			:cssText(rowArgs.datastyle)
			:cssText(rowArgs.rowcellstyle)
			:wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.data, 'td'))
	else
		table.insert(empty_row_categories, rowArgs.data or '')
	end
end

local function renderTitle()
	if not args.title then return end

	has_rows = true
	has_list_class({args.titleclass})
	
	root
		:tag('caption')
			:addClass('infobox-title')
			:addClass(args.titleclass)
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-title
			:cssText(args.titlestyle)
			:wikitext(args.title)
	
end

local function renderAboveRow()
	if not args.above then return end

	has_rows = true
	has_list_class({ args.aboveclass })
	
	root
		:tag('tr')
			:tag('th')
				:attr('colspan', '2')
				:addClass('infobox-above')
				:addClass(args.aboveclass)
				-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-above
				:cssText(args.abovestyle)
				:wikitext(fixChildBoxes(args.above,'th'))
end

local function renderBelowRow()
	if not args.below then return end

	has_rows = true
	has_list_class({ args.belowclass })
	
	root
		:tag('tr')
			:tag('td')
				:attr('colspan', '2')
				:addClass('infobox-below')
				:addClass(args.belowclass)
				-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-below
				:cssText(args.belowstyle)
				:wikitext(fixChildBoxes(args.below,'td'))
end

local function addSubheaderRow(subheaderArgs)
	if subheaderArgs.data and
		subheaderArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then
		has_rows = true
		has_list_class({ subheaderArgs.rowclass, subheaderArgs.class })
		
		local row = root:tag('tr')
		row:addClass(subheaderArgs.rowclass)

		local dataCell = row:tag('td')
		dataCell
			:attr('colspan', '2')
			:addClass('infobox-subheader')
			:addClass(subheaderArgs.class)
			:cssText(subheaderArgs.datastyle)
			:cssText(subheaderArgs.rowcellstyle)
			:wikitext(fixChildBoxes(subheaderArgs.data, 'td'))
	else
		table.insert(empty_row_categories, subheaderArgs.data or '')
	end
end

local function renderSubheaders()
	if args.subheader then
		args.subheader1 = args.subheader
	end
	if args.subheaderrowclass then
		args.subheaderrowclass1 = args.subheaderrowclass
	end
	local subheadernums = getArgNums('subheader')
	for k, num in ipairs(subheadernums) do
		addSubheaderRow({
			data = args['subheader' .. tostring(num)],
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-subheader
			datastyle = args.subheaderstyle,
			rowcellstyle = args['subheaderstyle' .. tostring(num)],
			class = args.subheaderclass,
			rowclass = args['subheaderrowclass' .. tostring(num)]
		})
	end
end

local function addImageRow(imageArgs)

	if imageArgs.data and
		imageArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then

		has_rows = true
		has_list_class({ imageArgs.rowclass, imageArgs.class })
		
		local row = root:tag('tr')
		row:addClass(imageArgs.rowclass)

		local dataCell = row:tag('td')
		dataCell
			:attr('colspan', '2')
			:addClass('infobox-image')
			:addClass(imageArgs.class)
			:cssText(imageArgs.datastyle)
			:wikitext(fixChildBoxes(imageArgs.data, 'td'))
	else
		table.insert(empty_row_categories, imageArgs.data or '')
	end
end

local function renderImages()
	if args.image then
		args.image1 = args.image
	end
	if args.caption then
		args.caption1 = args.caption
	end
	local imagenums = getArgNums('image')
	for k, num in ipairs(imagenums) do
		local caption = args['caption' .. tostring(num)]
		local data = mw.html.create():wikitext(args['image' .. tostring(num)])
		if caption then
			data
				:tag('div')
					:addClass('infobox-caption')
					-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-caption
					:cssText(args.captionstyle)
					:wikitext(caption)
		end
		addImageRow({
			data = tostring(data),
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; .infobox-image
			datastyle = args.imagestyle,
			class = args.imageclass,
			rowclass = args['imagerowclass' .. tostring(num)]
		})
	end
end

-- When autoheaders are turned on, preprocesses the rows
local function preprocessRows()
	if not args.autoheaders then return end
	
	local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data'))
	table.sort(rownums)
	local lastheader
	for k, num in ipairs(rownums) do
		if args['header' .. tostring(num)] then
			if lastheader then
				args['header' .. tostring(lastheader)] = nil
			end
			lastheader = num
		elseif args['data' .. tostring(num)] and
			args['data' .. tostring(num)]:gsub(
				category_in_empty_row_pattern, ''
			):match('^%S') then
			local data = args['data' .. tostring(num)]
			if data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('%S') then
				lastheader = nil
			end
		end
	end
	if lastheader then
		args['header' .. tostring(lastheader)] = nil
	end
end

-- Gets the union of the header and data argument numbers,
-- and renders them all in order
local function renderRows()

	local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data'))
	table.sort(rownums)
	for k, num in ipairs(rownums) do
		addRow({
			header = args['header' .. tostring(num)],
			label = args['label' .. tostring(num)],
			data = args['data' .. tostring(num)],
			datastyle = args.datastyle,
			class = args['class' .. tostring(num)],
			rowclass = args['rowclass' .. tostring(num)],
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt; rowclass
			rowstyle = args['rowstyle' .. tostring(num)],
			rowcellstyle = args['rowcellstyle' .. tostring(num)]
		})
	end
end

local function renderNavBar()
	if not args.name then return end

	has_rows = true
	root
		:tag('tr')
			:tag('td')
				:attr('colspan', '2')
				:addClass('infobox-navbar')
				:wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{
					args.name,
					mini = 1,
				})
end

local function renderItalicTitle()
	local italicTitle = args['italic title'] and mw.ustring.lower(args['italic title'])
	if italicTitle == '' or italicTitle == 'force' or italicTitle == 'yes' then
		root:wikitext(require('Module:Italic title')._main({}))
	end
end

-- Categories in otherwise empty rows are collected in empty_row_categories.
-- This function adds them to the module output. It is not affected by
-- args.decat because this module should not prevent module-external categories
-- from rendering.
local function renderEmptyRowCategories()
	for _, s in ipairs(empty_row_categories) do
		root:wikitext(s)
	end
end

-- Render tracking categories. args.decat == turns off tracking categories.
local function renderTrackingCategories()
	if yesno(args.decat) then return end
	if args.child == 'yes' then
		if args.title then
			root:wikitext(
				'[[Category:Pages using embedded infobox templates with the title parameter]]'
			)
		end
	elseif #(getArgNums('data')) == 0 and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then
		root:wikitext('[[Category:Articles using infobox templates with no data rows]]')
	end
end

--[=[
Loads the templatestyles for the infobox.

TODO: FINISH loading base templatestyles here rather than in
MediaWiki:Common.css. There are 4-5000 pages with 'raw' infobox tables.
See [[Mediawiki_talk:Common.css/to_do#Infobox]] and/or come help :).
When we do this we should clean up the inline CSS below too.
Will have to do some bizarre conversion category like with sidebar.

]=]
local function loadTemplateStyles()
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	
	local hlist_templatestyles = ''
	if lists.hlist_t.found then
		hlist_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = lists.hlist_t.styles }
		}
	end
	
	local plainlist_templatestyles = ''
	if lists.plainlist_t.found then
		plainlist_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = lists.plainlist_t.styles }
		}
	end
	
	-- See function description
	local base_templatestyles = frame:extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Infobox/styles.css' }
	}

	local templatestyles = ''
	if args['templatestyles'] then
		templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] }
		}
	end
	
	local child_templatestyles = ''
	if args['child templatestyles'] then
		child_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] }
		}
	end
	
	local grandchild_templatestyles = ''
	if args['grandchild templatestyles'] then
		grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] }
		}
	end
	
	return table.concat({
		-- hlist -&gt; plainlist -&gt; base is best-effort to preserve old Common.css ordering.
		-- this ordering is not a guarantee because the rows of interest invoking
		-- each class may not be on a specific page
		hlist_templatestyles,
		plainlist_templatestyles,
		base_templatestyles,
		templatestyles,
		child_templatestyles,
		grandchild_templatestyles
	})
end

-- common functions between the child and non child cases
local function structure_infobox_common()
	renderSubheaders()
	renderImages()
	preprocessRows()
	renderRows()
	renderBelowRow()
	renderNavBar()
	renderItalicTitle()
	renderEmptyRowCategories()
	renderTrackingCategories()
	cleanInfobox()
end

-- Specify the overall layout of the infobox, with special settings if the
-- infobox is used as a 'child' inside another infobox.
local function _infobox()
	if args.child ~= 'yes' then
		root = mw.html.create('table')

		root
			:addClass(args.subbox == 'yes' and 'infobox-subbox' or 'infobox')
			:addClass(args.bodyclass)
			-- @deprecated next; target .infobox-&lt;name&gt;
			:cssText(args.bodystyle)
		
		has_list_class({ args.bodyclass })

		renderTitle()
		renderAboveRow()
	else
		root = mw.html.create()

		root
			:wikitext(args.title)
	end
	structure_infobox_common()
	
	return loadTemplateStyles() .. root
end

-- If the argument exists and isn't blank, add it to the argument table.
-- Blank arguments are treated as nil to match the behaviour of ParserFunctions.
local function preprocessSingleArg(argName)
	if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then
		args[argName] = origArgs[argName]
	end
end

-- Assign the parameters with the given prefixes to the args table, in order, in
-- batches of the step size specified. This is to prevent references etc. from
-- appearing in the wrong order. The prefixTable should be an array containing
-- tables, each of which has two possible fields, a &quot;prefix&quot; string and a
-- &quot;depend&quot; table. The function always parses parameters containing the &quot;prefix&quot;
-- string, but only parses parameters in the &quot;depend&quot; table if the prefix
-- parameter is present and non-blank.
local function preprocessArgs(prefixTable, step)
	if type(prefixTable) ~= 'table' then
		error(&quot;Non-table value detected for the prefix table&quot;, 2)
	end
	if type(step) ~= 'number' then
		error(&quot;Invalid step value detected&quot;, 2)
	end

	-- Get arguments without a number suffix, and check for bad input.
	for i,v in ipairs(prefixTable) do
		if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= &quot;string&quot; or
			(v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then
			error('Invalid input detected to preprocessArgs prefix table', 2)
		end
		preprocessSingleArg(v.prefix)
		-- Only parse the depend parameter if the prefix parameter is present
		-- and not blank.
		if args[v.prefix] and v.depend then
			for j, dependValue in ipairs(v.depend) do
				if type(dependValue) ~= 'string' then
					error('Invalid &quot;depend&quot; parameter value detected in preprocessArgs')
				end
				preprocessSingleArg(dependValue)
			end
		end
	end

	-- Get arguments with number suffixes.
	local a = 1 -- Counter variable.
	local moreArgumentsExist = true
	while moreArgumentsExist == true do
		moreArgumentsExist = false
		for i = a, a + step - 1 do
			for j,v in ipairs(prefixTable) do
				local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i)
				if origArgs[prefixArgName] then
					-- Do another loop if any arguments are found, even blank ones.
					moreArgumentsExist = true
					preprocessSingleArg(prefixArgName)
				end
				-- Process the depend table if the prefix argument is present
				-- and not blank, or we are processing &quot;prefix1&quot; and &quot;prefix&quot; is
				-- present and not blank, and if the depend table is present.
				if v.depend and (args[prefixArgName] or (i == 1 and args[v.prefix])) then
					for j,dependValue in ipairs(v.depend) do
						local dependArgName = dependValue .. tostring(i)
						preprocessSingleArg(dependArgName)
					end
				end
			end
		end
		a = a + step
	end
end

-- Parse the data parameters in the same order that the old {{infobox}} did, so
-- that references etc. will display in the expected places. Parameters that
-- depend on another parameter are only processed if that parameter is present,
-- to avoid phantom references appearing in article reference lists.
local function parseDataParameters()

	preprocessSingleArg('autoheaders')
	preprocessSingleArg('child')
	preprocessSingleArg('bodyclass')
	preprocessSingleArg('subbox')
	preprocessSingleArg('bodystyle')
	preprocessSingleArg('title')
	preprocessSingleArg('titleclass')
	preprocessSingleArg('titlestyle')
	preprocessSingleArg('above')
	preprocessSingleArg('aboveclass')
	preprocessSingleArg('abovestyle')
	preprocessArgs({
		{prefix = 'subheader', depend = {'subheaderstyle', 'subheaderrowclass'}}
	}, 10)
	preprocessSingleArg('subheaderstyle')
	preprocessSingleArg('subheaderclass')
	preprocessArgs({
		{prefix = 'image', depend = {'caption', 'imagerowclass'}}
	}, 10)
	preprocessSingleArg('captionstyle')
	preprocessSingleArg('imagestyle')
	preprocessSingleArg('imageclass')
	preprocessArgs({
		{prefix = 'header'},
		{prefix = 'data', depend = {'label'}},
		{prefix = 'rowclass'},
		{prefix = 'rowstyle'},
		{prefix = 'rowcellstyle'},
		{prefix = 'class'}
	}, 50)
	preprocessSingleArg('headerclass')
	preprocessSingleArg('headerstyle')
	preprocessSingleArg('labelstyle')
	preprocessSingleArg('datastyle')
	preprocessSingleArg('below')
	preprocessSingleArg('belowclass')
	preprocessSingleArg('belowstyle')
	preprocessSingleArg('name')
	-- different behaviour for italics if blank or absent
	args['italic title'] = origArgs['italic title']
	preprocessSingleArg('decat')
	preprocessSingleArg('templatestyles')
	preprocessSingleArg('child templatestyles')
	preprocessSingleArg('grandchild templatestyles')
end

-- If called via #invoke, use the args passed into the invoking template.
-- Otherwise, for testing purposes, assume args are being passed directly in.
function p.infobox(frame)
	if frame == mw.getCurrentFrame() then
		origArgs = frame:getParent().args
	else
		origArgs = frame
	end
	
	parseDataParameters()
	
	return _infobox()
end

-- For calling via #invoke within a template
function p.infoboxTemplate(frame)
	origArgs = {}
	for k,v in pairs(frame.args) do origArgs[k] = mw.text.trim(v) end
	
	parseDataParameters()
	
	return _infobox()
end
return p</text>
      <sha1>bb4pz1h38yoxlugokx6zs6hjugdhkwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99324</id>
    <revision>
      <id>387658</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="gmeytl53sepspmldo2qb6ay13zcspdh" xml:space="preserve">[[زمرو:ماليات]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>gmeytl53sepspmldo2qb6ay13zcspdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Martian range</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99325</id>
    <revision>
      <id>387659</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{prefix|}}}&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{3|{{{text|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|–{{{2|}}}}}{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}||&amp;nbsp;Ma}}}}}}}}&lt;/span&gt;{{{ref|{{{reference|{{{refs|{{{references|}}}}}}}}}}}} &lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{PS|{{{ps|}}}}}}&lt;/span&gt;{{All Martian time 250px}}&lt;!--  Fossil range marker  --&gt;&lt;div name=Range style=&quot;margin:0 auto; line-height:0; clear:both; width:250px;...</comment>
      <origin>387659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="my1l1054ycjbu0x2fjozsmawnmnblyh" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{prefix|}}}&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{3|{{{text|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|–{{{2|}}}}}{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}||&amp;nbsp;Ma}}}}}}}}&lt;/span&gt;{{{ref|{{{reference|{{{refs|{{{references|}}}}}}}}}}}} &lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{PS|{{{ps|}}}}}}&lt;/span&gt;{{All Martian time 250px}}&lt;!--

Fossil range marker

--&gt;&lt;div name=Range style=&quot;margin:0 auto; line-height:0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:8px; overflow:visible; background-color:transparent; position:relative; top:-4px; z-index:100;&quot;&gt;{{Lunar range/marker|{{#if:{{{earliest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{earliest}}}}}|{{period start|{{{earliest}}}}}|{{{earliest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}}}|{{#if:{{{latest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{latest}}}}}|{{period end|{{{latest}}}}}|{{{latest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}|42&lt;!-- This determines the opacity of the bar--&gt;}}
{{Lunar range/marker|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc|Template:Martian range/doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>my1l1054ycjbu0x2fjozsmawnmnblyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387664</id>
      <parentid>387659</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>387664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="la5d58y23ku68zhkx9mswshlv2cqzn2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{prefix|}}}&lt;/span&gt;&lt;span .–{{{2|}}}}}{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}||&amp;nbsp;Ma}}}}}}}}&lt;/span&gt;{{{ref|{{{reference|{{{refs|{{{references|}}}}}}}}}}}} &lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{PS|{{{ps|}}}}}}&lt;/span&gt;{{All Martian time 250px}}&lt;!--

Fossil range marker

--&gt;&lt;div name=Range style=&quot;margin:0 auto; line-height:0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:8px; overflow:visible; background-color:transparent; position:relative; top:-4px; z-index:100;&quot;&gt;{{Lunar range/marker|{{#if:{{{earliest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{earliest}}}}}|{{period start|{{{earliest}}}}}|{{{earliest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}}}|{{#if:{{{latest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{latest}}}}}|{{period end|{{{latest}}}}}|{{{latest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}|42&lt;!-- This determines the opacity of the bar--&gt;}}
{{Lunar range/marker|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc|Template:Martian range/doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>la5d58y23ku68zhkx9mswshlv2cqzn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387669</id>
      <parentid>387664</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1284" sha1="3hhggyzdgspxvmc3f4neod1olr263l6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{prefix|}}}&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{3|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|–{{{2}}}}}{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}||&amp;nbsp;Ma}}}}}}&lt;/span&gt;{{{ref|{{{reference|{{{refs|{{{references|}}}}}}}}}}}} &lt;span style=&quot;display:inline-block;&quot;&gt;{{{PS|{{{ps|}}}}}}&lt;/span&gt;{{All Martian time 250px}}&lt;!--

Fossil range marker

--&gt;&lt;div name=Range style=&quot;margin:0 auto; line-height:0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:8px; overflow:visible; background-color:transparent; position:relative; top:-4px; z-index:100;&quot;&gt;{{Lunar range/marker|{{#if:{{{earliest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{earliest}}}}}|{{period start|{{{earliest}}}}}|{{{earliest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}}}|{{#if:{{{latest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{latest}}}}}|{{period end|{{{latest}}}}}|{{{latest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}|42&lt;!-- This determines the opacity of the bar--&gt;}}
{{Lunar range/marker|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc|Template:Martian range/doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3hhggyzdgspxvmc3f4neod1olr263l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:All Martian time 250px</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99326</id>
    <revision>
      <id>387661</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;div id=Timeline-row style=&quot;margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;&quot;&gt; {{lunar range/bar|rgb(178.0, 102.0, 255.0)|4533|4100|Pre-Noachian|PreN}} {{lunar range/bar|rgb(127.0, 127.0, 204.0)|4100|3700|Noachian|N}} {{lunar range/bar|rgb(255.0, 51.0, 51.0)|3700|3000|Hesperian|H}} {{lunar range/bar|rgb(255.0, 127.0, 51.0)|3000|0|Amazonian (Mars...</comment>
      <origin>387661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="832" sha1="ntbhll5e0rwxttdsl2p42j9sk3mtdn3" xml:space="preserve">&lt;div id=Timeline-row style=&quot;margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;&quot;&gt;
{{lunar range/bar|rgb(178.0, 102.0, 255.0)|4533|4100|Pre-Noachian|PreN}}
{{lunar range/bar|rgb(127.0, 127.0, 204.0)|4100|3700|Noachian|N}}
{{lunar range/bar|rgb(255.0, 51.0, 51.0)|3700|3000|Hesperian|H}}
{{lunar range/bar|rgb(255.0, 127.0, 51.0)|3000|0|Amazonian (Mars)|A}}
&lt;div id=end-border style=&quot;position:absolute; height:100%; background-color:#666;color:var(--color-base-fixed,#20122); width:1px; left:249px&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/div&gt;
{{doc|content=
Note: This intentionally includes a hanging div.  You need to close it after you've included any scales, etc.

[[Category:Geology templates|{{PAGENAME}}]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ntbhll5e0rwxttdsl2p42j9sk3mtdn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Lunar range/bar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99327</id>
    <revision>
      <id>387662</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;&lt;div style=&quot;position:absolute; height:{{#if:{{{top|}}}|6|18}}px; text-align:center; background-color:{{{1}}}; left:{{#expr:(4533-{{{2}}})/4533*250}}px; width:{{#expr:({{{2}}}-{{{3}}})/4533*250}}px;&quot;&gt;{{#if:{{{4|}}}|[[{{{4}}}{{!}}{{{5}}}]]}}&lt;/div&gt;&lt;/onlyinclude&gt;&lt;/includeonly&gt;  [[Category:Template implementation details|{{PAGENAME}}]]</comment>
      <origin>387662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="4hc4xuyfmrdrpjle897o3gz4g69uxyo" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;&lt;div style=&quot;position:absolute; height:{{#if:{{{top|}}}|6|18}}px; text-align:center; background-color:{{{1}}}; left:{{#expr:(4533-{{{2}}})/4533*250}}px; width:{{#expr:({{{2}}}-{{{3}}})/4533*250}}px;&quot;&gt;{{#if:{{{4|}}}|[[{{{4}}}{{!}}{{{5}}}]]}}&lt;/div&gt;&lt;/onlyinclude&gt;&lt;/includeonly&gt;

[[Category:Template implementation details|{{PAGENAME}}]]</text>
      <sha1>4hc4xuyfmrdrpjle897o3gz4g69uxyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گيبون جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99328</id>
    <revision>
      <id>387663</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گيبون جي ماليات]]  [[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="8e4ik906sut092gz1jycs21gavmcgvr" xml:space="preserve">[[زمرو:گيبون جي ماليات]] 
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>8e4ik906sut092gz1jycs21gavmcgvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گيبون جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99329</id>
    <revision>
      <id>387665</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گيبون جي معيشت]]</comment>
      <origin>387665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="dndwj363jdel2tcni2bgl3bmo75r3e7" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:گيبون جي معيشت]]</text>
      <sha1>dndwj363jdel2tcni2bgl3bmo75r3e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Martian range/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99330</id>
    <revision>
      <id>387666</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;  == استعمال ==  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Martian range|'''پهريون ظاهر ٿيڻ''' (گهربل)|''آخري ظاهر ٿيڻ''|''ڏيکارڻ لاءِ متن''|earliest=''سڀ کان ابتدائي مفروضاتي فوسل''|latest=''سڀ کان ديرين مفروضاتي فوسل''|ref=''حوالا''|prefix=''حد...</comment>
      <origin>387666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="sdahwplig9ld0rvvpbenh1jsx23nwb8" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڄاڻايل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;

== استعمال ==
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Martian range|'''پهريون ظاهر ٿيڻ''' (گهربل)|''آخري ظاهر ٿيڻ''|''ڏيکارڻ لاءِ متن''|earliest=''سڀ کان ابتدائي مفروضاتي فوسل''|latest=''سڀ کان ديرين مفروضاتي فوسل''|ref=''حوالا''|prefix=''حد کان اڳ ڏيکارڻ لاءِ ڪو به متن''|PS=''حد کان پوءِ ڏيکارڻ لاءِ ڪو به متن''}}&lt;/code&gt;

: '''نوٽ:''' پهريون پيرا ميٽر (مٿي ٿلهي اکرن ۾) ڇڏڻ نه گهرجي؛ خاص طور تي صرف {{para|earliest}} ۽/يا {{para|latest}} ڄاڻائڻ غلطي آهي. ترچن اکرن وارا پيرا ميٽر اختياري آهن، جڏهن ته ٿلهي اکرن وارا گهربل آهن.

هي سانچو ڪنهن مريخي وقتي دور يا مريخي واقعي جي حد، ڪنهن طبقائي اِڪائي جي ارضياتي حد، يا ارضياتي وقتي پيماني تي ٻين حدن کي ڏيکاري ٿو. هي خاص طور معلوماتي خانن ۾ استعمال لاءِ ٺاهيو ويو آهي. هن سانچي جي زميني مڪمل هم منصب لاءِ {{tl|Long fossil range}} ڏسو. پروٽيروزوئڪ دورن لاءِ {{tl|Proterozoic time scale}} ڏسو. فينيروزوئڪ دورن لاءِ {{tl|Geological range}} ڏسو.

توهان عددي حد ڏئي سگهو ٿا، يا لاڳاپيل دور ڄاڻائي سگهو ٿا (مريخي دور هن وقت عارضي طور ڪم نٿا ڪن؛ اهو مستقبل ۾ درست ڪيو ويندو). حد وقتي پٽي کان اڳ متن ۾ ڏيکاري ويندي، جيستائين توهان ٽيون پيرا ميٽر نه ڄاڻايو؛ ان کي خالي ڇڏڻ سان ڪو به متن نه ڏيکاربو.

زمين تي وقتي عرصن يا واقعن جي حد ڏيکارڻ لاءِ [[Template:Long fossil range]] استعمال ڪرڻ گهرجي، جيڪو بلڪل ساڳئي طريقي سان ڪم ڪري ٿو جيئن هتي بيان ڪيو ويو آهي.

توهان قبول ٿيل فوسلي حد کان ٻاهر &quot;ڀوت&quot; پٽي شامل ڪرڻ لاءِ &quot;earliest&quot; ۽ &quot;latest&quot; پڻ ڄاڻائي سگهو ٿا. اهي پيرا ميٽر توهان پنهنجي ضرورت مطابق استعمال ڪري سگهو ٿا؛ اهي خاص طور انهن حالتن ۾ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا، جتي ڪنهن وقتي دور جي مٿين يا هيٺين حد بابت اختلاف موجود هجي.

== مثال ==
&lt;pre&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic}}&lt;/div&gt;

&lt;pre&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic|Ectasian}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic|Ectasian}}&lt;/div&gt;

&lt;pre&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic|Ectasian|earliest=Eoarchean|latest=Ediacaran}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|Paleoproterozoic|Ectasian|earliest=Eoarchean|latest=Ediacaran}}&lt;/div&gt;

&lt;pre&gt;{{Martian range|700|640|earliest=Paleoproterozoic|latest=600|PS= (بحث لاءِ مضمون ڏسو)}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|700|640|earliest=Paleoproterozoic|latest=600|PS= (بحث لاءِ مضمون ڏسو)}}&lt;/div&gt;

&lt;pre&gt;{{Martian range|700|640|وچ-ديرين ڪرائوجينين}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|700|640|وچ-ديرين ڪرائوجينين}}&lt;/div&gt;

&lt;pre&gt;{{Martian range|700}}&lt;/pre&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Martian range|700}}&lt;/div&gt;

جيڪڏهن ڪنهن دور جو نالو ڄاڻائڻ وقت غلطي ملي، ته پهرين ان جي هِجي درست هجڻ چيڪ ڪريو؛ جيڪڏهن هِجي درست هجي، ته غالباً اهو اڃا {{tl|next period}} ۽ {{tl|period start}} سانچن ۾ شامل نه ٿيو آهي. اهو ڪم ڪرڻ بلڪل آسان آهي، تنهنڪري مستقبل جي ايڊيٽرن لاءِ آساني پيدا ڪرڻ خاطر توهان پاڻ به اهو دور شامل ڪري سگهو ٿا!

== پڻ ڏسو ==
* [[Template:Long fossil range]]
* [[Template:Geological range]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا، مهرباني؛ بين الوڪيز وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:ارضياتي سانچا]]
[[زمرو:ارضياتي دور جا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>sdahwplig9ld0rvvpbenh1jsx23nwb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Lunar range/marker</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99331</id>
    <revision>
      <id>387667</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;{{#ifexpr:{{{1}}}-{{{2}}}&gt;5| &lt;div style=&quot;position:absolute; height:8px; left:{{#expr:(4533-{{{1}}})/4533*250}}px; width:{{#expr:({{{1}}}-{{{2}}})*250/4533}}px; background-color:#360; opacity:{{#if:{{{3|}}}|0.{{{3}}}|1}}; &quot;&gt;&lt;!--range-border--&gt;&lt;/div&gt; {{#if:{{{3|}}}||&lt;div style=&quot;position:absolute; height:6px; top:1px; left:{{#expr:((4533-{{{1}}})/4533*250)+1}}px; width:{{#expr:(({{{1}}}-{{{2}}})*250/4533)-2}}px; background-color:#6c3;&quot;&gt;&lt;!--range-mar...</comment>
      <origin>387667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="amumm12o3z938x4j6mk3h4yymgd23zr" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;onlyinclude&gt;{{#ifexpr:{{{1}}}-{{{2}}}&gt;5|
&lt;div style=&quot;position:absolute; height:8px; left:{{#expr:(4533-{{{1}}})/4533*250}}px; width:{{#expr:({{{1}}}-{{{2}}})*250/4533}}px; background-color:#360; opacity:{{#if:{{{3|}}}|0.{{{3}}}|1}}; &quot;&gt;&lt;!--range-border--&gt;&lt;/div&gt;
{{#if:{{{3|}}}||&lt;div style=&quot;position:absolute; height:6px; top:1px; left:{{#expr:((4533-{{{1}}})/4533*250)+1}}px; width:{{#expr:(({{{1}}}-{{{2}}})*250/4533)-2}}px; background-color:#6c3;&quot;&gt;&lt;!--range-marker--&gt;&lt;/div&gt;}}
|&lt;!--else--&gt;
{{#if:{{{3|}}}||&lt;div style=&quot;position:absolute; left:{{#expr:(4533-{{{1}}})/4533*250}}px; font-size:50%&quot;&gt;&lt;!--contains arrow--&gt;&lt;div style=&quot;position:relative; left:-0.42em&quot;&gt;&lt;!--nudges back left--&gt;&amp;darr;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;}}
}}&lt;/onlyinclude&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
[[Category:Template implementation details]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>amumm12o3z938x4j6mk3h4yymgd23zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گيبون جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99332</id>
    <revision>
      <id>387668</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گیبون]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="1lurgomp4zdo5to3fx8t1kq0zkdh5od" xml:space="preserve">[[زمرو:گیبون]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>1lurgomp4zdo5to3fx8t1kq0zkdh5od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گني بساؤ جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99333</id>
    <revision>
      <id>387670</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گني بساؤ جي ماليات]] [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]    [[زمرو:مالي]]  [[زمرو:ٽوگو]]  [[زمرو:بينن]] [[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] [[زمرو:نائيجر]] [[زمرو:سينيگال]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]   [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]    [[زمرو:چاڊ]]  زمرو:جمه...</comment>
      <origin>387670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="nuxlpw22le9dvb8pt09l1bdxjam8pvv" xml:space="preserve">[[زمرو:گني بساؤ جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]


[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:بينن]]
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]  
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]  

[[زمرو:چاڊ]]

[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]


[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جي معيشت]]

[[زمرو:اولهه آفريڪا جي ماليات]] 
[[زمرو:اولهه آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:وچ آفريڪا]] 
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:بينن جي معيشت]]
[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]]
[[زمرو:يورو سان ڳنڍيل ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي معيشت]]  
[[زمرو:بينن جي معيشت]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]] 
[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ماليات]]
[[زمرو:چاڊ جي معيشت]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]]</text>
      <sha1>nuxlpw22le9dvb8pt09l1bdxjam8pvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387671</id>
      <parentid>387670</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="cgf9vhxkgs3r1y5kflgfqqo4g5n1zl8" xml:space="preserve">[[زمرو:گني بساؤ جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>cgf9vhxkgs3r1y5kflgfqqo4g5n1zl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گني بساؤ جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99334</id>
    <revision>
      <id>387672</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]   [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گني بساؤ جي معيشت]]</comment>
      <origin>387672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="izd3qvbojnclprvpcti33beo1xnfrcm" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]  
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:گني بساؤ جي معيشت]]</text>
      <sha1>izd3qvbojnclprvpcti33beo1xnfrcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گني بساؤ جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99335</id>
    <revision>
      <id>387673</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گني بسائو]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="7qm73x3rgfl2tl45khjc1yx29mhacz2" xml:space="preserve">[[زمرو:گني بسائو]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>7qm73x3rgfl2tl45khjc1yx29mhacz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99336</id>
    <revision>
      <id>387674</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]] [[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ماليات]]</comment>
      <origin>387674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="qya8ltk6v54btnama9p6nfid87m585n" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ماليات]]</text>
      <sha1>qya8ltk6v54btnama9p6nfid87m585n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99337</id>
    <revision>
      <id>387675</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]   [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي معيشت]]</comment>
      <origin>387675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="ou18fwd2esblewgw5awenhc4w1tzhet" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]  
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي معيشت]]</text>
      <sha1>ou18fwd2esblewgw5awenhc4w1tzhet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99338</id>
    <revision>
      <id>387676</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]   [[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]</comment>
      <origin>387676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="hbkdahxoe8vmqp7gsns0fbhvqq5mrbv" xml:space="preserve">[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]  
[[زمرو:سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]]</text>
      <sha1>hbkdahxoe8vmqp7gsns0fbhvqq5mrbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيمرون جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99339</id>
    <revision>
      <id>387678</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيمرون جي ماليات]] [[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="te0chvk8ldy3juvtbi473i26wqqqopu" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيمرون جي ماليات]]
[[زمرو:وچ آفريڪا جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>te0chvk8ldy3juvtbi473i26wqqqopu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيمرون جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99340</id>
    <revision>
      <id>387679</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</comment>
      <origin>387679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="3pioy6r8cxl6o3yuhx6don4eqdx4s4j" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيمرون جي معيشت]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]</text>
      <sha1>3pioy6r8cxl6o3yuhx6don4eqdx4s4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيمرون جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99341</id>
    <revision>
      <id>387681</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيمرون]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</comment>
      <origin>387681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="g90j2hp4y2689gxpt58ridfppradzlb" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيمرون]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]</text>
      <sha1>g90j2hp4y2689gxpt58ridfppradzlb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99342</id>
    <revision>
      <id>387685</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]   [[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]]</comment>
      <origin>387685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="bp5ufzlepy3t66956prj96w6ks7qdlf" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]  
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت]]</text>
      <sha1>bp5ufzlepy3t66956prj96w6ks7qdlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آئيوري ڪوسٽ جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99343</id>
    <revision>
      <id>387687</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="6qtjrqaoupcw3xsjzk7hxh3r6f74sro" xml:space="preserve">[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>6qtjrqaoupcw3xsjzk7hxh3r6f74sro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جمهوريا ڪانگو جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99344</id>
    <revision>
      <id>387690</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]  [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]]</comment>
      <origin>387690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="3hmrco2ea1dhyhxlepfbosf3mc8y8v0" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] 
[[زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت]]</text>
      <sha1>3hmrco2ea1dhyhxlepfbosf3mc8y8v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جمهوريا ڪانگو جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99345</id>
    <revision>
      <id>387691</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="81ophv2h6dwgmqlhfto3fp1k9alfl2l" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريا ڪانگو]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>81ophv2h6dwgmqlhfto3fp1k9alfl2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايڪوئٽوريل گني جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99346</id>
    <revision>
      <id>387693</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]   [[زمرو:ايڪوئٽوريل گني جي معيشت]]</comment>
      <origin>387693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="30hue4tro4du10cww0hjymgxznacp2b" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]  
[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني جي معيشت]]</text>
      <sha1>30hue4tro4du10cww0hjymgxznacp2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايڪوئٽوريل گني جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99347</id>
    <revision>
      <id>387694</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="hv64mhde87boul6x0zwzelvx7n30h3y" xml:space="preserve">[[زمرو:ايڪوئٽوريل گني]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>hv64mhde87boul6x0zwzelvx7n30h3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مالي جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99348</id>
    <revision>
      <id>387698</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مالي جي معيشت]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="npzu9lxz1scyz1vj4gmx6dgpb4l28rh" xml:space="preserve">[[زمرو:مالي جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>npzu9lxz1scyz1vj4gmx6dgpb4l28rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مالي جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99349</id>
    <revision>
      <id>387699</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مالي]]  [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="bmejhsqa8lv77gtitq32wo6d1korx7e" xml:space="preserve">[[زمرو:مالي]] 
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>bmejhsqa8lv77gtitq32wo6d1korx7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽوگو جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99350</id>
    <revision>
      <id>387703</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٽوگو جي معيشت]]   [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="kgfb4yw6bl3f0nt4l4ish0qputq5jhl" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽوگو جي معيشت]]  
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>kgfb4yw6bl3f0nt4l4ish0qputq5jhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽوگو جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99351</id>
    <revision>
      <id>387705</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٽوگو]]  [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="5a25x1k1erzinr1xwrpf0mfwuc7xseb" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>5a25x1k1erzinr1xwrpf0mfwuc7xseb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چاڊ جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99352</id>
    <revision>
      <id>387709</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چاڊ جي معيشت]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="h3q2nykxgkk5des8kenzuf86vt6a829" xml:space="preserve">[[زمرو:چاڊ جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>h3q2nykxgkk5des8kenzuf86vt6a829</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چاڊ جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99353</id>
    <revision>
      <id>387710</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چاڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="7wryx5epwaxyd0dx2if6gcb6ekfz6g1" xml:space="preserve">[[زمرو:چاڊ]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>7wryx5epwaxyd0dx2if6gcb6ekfz6g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نائيجر جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99354</id>
    <revision>
      <id>387713</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نائيجر جي معيشت]]  [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="2wu76mjofstqfk9oa5dvtxcmxv4mvdm" xml:space="preserve">[[زمرو:نائيجر جي معيشت]] 
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>2wu76mjofstqfk9oa5dvtxcmxv4mvdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نائيجر جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99355</id>
    <revision>
      <id>387714</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نائيجر]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="lp08hzg8syg9hfp4nhdggkyodv8oc0u" xml:space="preserve">[[زمرو:نائيجر]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>lp08hzg8syg9hfp4nhdggkyodv8oc0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينيگال جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99356</id>
    <revision>
      <id>387716</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سينيگال جي معيشت]] [[زمرو:آفريڪا جي ماليات]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="bjeumms75shea8bxpa9pfu6v85midvg" xml:space="preserve">[[زمرو:سينيگال جي معيشت]]
[[زمرو:آفريڪا جي ماليات]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>bjeumms75shea8bxpa9pfu6v85midvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سينيگال جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99357</id>
    <revision>
      <id>387717</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سينيگال]] [[زمرو:آفريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="5n2qzseqpgbzbcgmoiazyh2idatseof" xml:space="preserve">[[زمرو:سينيگال]]
[[زمرو:آفريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>5n2qzseqpgbzbcgmoiazyh2idatseof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا جي معيشتون بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99358</id>
    <revision>
      <id>387719</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="t5id6wru55thyzo07pxnpoz4f92ttes" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>t5id6wru55thyzo07pxnpoz4f92ttes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا جي معيشتون بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99359</id>
    <revision>
      <id>387721</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="b0xqki886w1j8g5kveeih8dqj7dhw6c" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>b0xqki886w1j8g5kveeih8dqj7dhw6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپ جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99360</id>
    <revision>
      <id>387723</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي معيشت]]</comment>
      <origin>387723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="jyp4lrd0bkbyf6gcahv687u8l36cnqq" xml:space="preserve">[[زمرو:ماليات بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:يورپ جي معيشت]]</text>
      <sha1>jyp4lrd0bkbyf6gcahv687u8l36cnqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ناروي جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99361</id>
    <revision>
      <id>387731</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ناروي جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]    [[زمرو:ناروي جي معيشت]] [[زمرو:يورپ جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جي معيشت]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>387731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="13w4rcxx79csde8s0qcytj44bhwk368" xml:space="preserve">[[زمرو:ناروي جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 


[[زمرو:ناروي جي معيشت]]
[[زمرو:يورپ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جي معيشت]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>13w4rcxx79csde8s0qcytj44bhwk368</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپ جون ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99362</id>
    <revision>
      <id>387732</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪرنسي]] [[زمرو:يورپ جي ماليات]]</comment>
      <origin>387732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="8sdzrxz7fi2gee3499sz7dnrju5532x" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪرنسي]]
[[زمرو:يورپ جي ماليات]]</text>
      <sha1>8sdzrxz7fi2gee3499sz7dnrju5532x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊينمارڪ جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99363</id>
    <revision>
      <id>387735</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فنلينڊ جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="77nexzjevf7lgf0jkb2ck3gzliwm5qi" xml:space="preserve">[[زمرو:فنلينڊ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>77nexzjevf7lgf0jkb2ck3gzliwm5qi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387736</id>
      <parentid>387735</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="2b4swjzeazl1g95ccx68cg6hrkjyks2" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊينمارڪ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>2b4swjzeazl1g95ccx68cg6hrkjyks2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387740</id>
      <parentid>387736</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="b8qmh6e3jvu39fwgjgftbt9gkjitu93" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊينمارڪ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]


[[زمرو:اسپين جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:انڊورا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:فرانس جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بيلجيم جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:نيدرلينڊز جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:جرمني جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:آسٽريا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:اٽلي جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سلوواڪيا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سلووينيا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ماليات]]
[[زمرو:هنگري جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:رومانيا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:موناڪو جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سين مارينو جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:جمهوريه آئرلينڊ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:پولينڊ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:مالٽا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:بلغاريا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:ڪروشيا جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]] 
[[زمرو:سويڊن جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>b8qmh6e3jvu39fwgjgftbt9gkjitu93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فنلينڊ جون ڪرنسيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99364</id>
    <revision>
      <id>387737</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فنلينڊ جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="77nexzjevf7lgf0jkb2ck3gzliwm5qi" xml:space="preserve">[[زمرو:فنلينڊ جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>77nexzjevf7lgf0jkb2ck3gzliwm5qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قبرص جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99365</id>
    <revision>
      <id>387738</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قبرص جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="12k8ja8hgfr40nizm0n8092ml0op0ue" xml:space="preserve">[[زمرو:قبرص جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>12k8ja8hgfr40nizm0n8092ml0op0ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پرتگال جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99366</id>
    <revision>
      <id>387739</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پرتگال جي ماليات]] [[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</comment>
      <origin>387739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="jcdwryhh7wy3rclnt9lykn6esxhq4dw" xml:space="preserve">[[زمرو:پرتگال جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>jcdwryhh7wy3rclnt9lykn6esxhq4dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اينگويلا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99367</id>
    <revision>
      <id>387742</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشت...</comment>
      <origin>387742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="dn5cxovsfpu26wrhkc6ylb2u5ooo78h" xml:space="preserve">'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]</text>
      <sha1>dn5cxovsfpu26wrhkc6ylb2u5ooo78h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387743</id>
      <parentid>387742</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1114" sha1="t4weh2z4lr037mhe3gfjqv4kcic5ib1" xml:space="preserve">'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]</text>
      <sha1>t4weh2z4lr037mhe3gfjqv4kcic5ib1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387744</id>
      <parentid>387743</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="rf6ymxromal50k3dgt4ov65u9ookebp" xml:space="preserve">'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]</text>
      <sha1>rf6ymxromal50k3dgt4ov65u9ookebp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387745</id>
      <parentid>387744</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="edyl4jsfhkda1tzdx2773x7u3giijke" xml:space="preserve">'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]</text>
      <sha1>edyl4jsfhkda1tzdx2773x7u3giijke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387746</id>
      <parentid>387745</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="5dqxjnf9te6iqsq833kvfb8twkam0wi" xml:space="preserve">'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>5dqxjnf9te6iqsq833kvfb8twkam0wi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387747</id>
      <parentid>387746</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>387747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="fqlmkl9jvlf816egx5gzrhxs774o0mc" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Leeward Islands}}
{{About|the Caribbean British Overseas Territory||Anguilla (disambiguation)}}
{{Infobox dependency
| name = Anguilla
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Anguilla.svg
| flag_size = 130
| flag_link = Flag of Anguilla
| image_seal = Coat of arms of Anguilla.svg
| seal_size = 65
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Anguilla
| motto = &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[God Bless Anguilla]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Anguilla - God bless Anguilla.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Anguilla in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=red }}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Anguilla - Location Map (2013) - AIA - UNOCHA.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = [[Treaty of Breda (1667)|English control]]
| established_date = 1667
| established_title2 = [[Saint Christopher-Nevis-Anguilla|Federation with Saint Kitts and Nevis]]
| established_date2 = 1871
| established_title3 = [[Republic of Anguilla|Secession and independence]]
| established_date3 = 12 July 1967
| established_title4 = British control restored
| established_date4 = 18 March 1969
| established_title5 = [[Anguilla Act 1980|Formal secession from Saint Kitts and Nevis]]
| established_date5 = 16 December 1980
| official_languages = English
| demonym = Anguillian
| capital = [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
| coordinates = {{Coord|18|13|15|N|63|03|06|W|region:AI_type:city|display=inline}}
| largest_city = capital
| ethnic_groups = {{Plainlist|
* 85.3% [[Black British people|African]]
* 4.9% [[Latin American migration to the United Kingdom|Hispanic]]
* 3.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
* 3.2% [[White people in the United Kingdom|White]]
* 1.0% [[British Indian|Indian]]
* 1.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|Other]]
* 0.3% No answer
}}
| ethnic_groups_year = 2011
| ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=20 September 2019 |year=2019}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch|Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Anguilla|Governor]]
| leader_name2 = [[Julia Crouch (diplomat)|Julia Crouch]]
| leader_title3 = Deputy Governor
| leader_name3 = [[Perin A. Bradley]]
| leader_title4 = [[Premier of Anguilla|Premier]]
| leader_name4= [[Cora Richardson-Hodge]]
| legislature = [[House of Assembly (Anguilla)|House of Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 91
| area_sq_mi =
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 73
| population_estimate = 16,010&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by Summary, Annual: 1992-2025, Population estimates, rates for births and deaths |url=https://statistics.gov.ai/AllDocuments/1.1%20Population.xlsx |publisher=Anguilla Statistics Department |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 13,452
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = not ranked
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 132
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 342
| GDP_PPP = $311&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;UN Data&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |title=UN Data |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131850/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |archive-date=30 December 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = $29,493
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$1.386 billion (US$513 million)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Annual Economic and Financial Review Anguilla |url=https://cdn.eccb-centralbank.orgPDFAnguilla |publisher=Eastern Caribbean Central Bank |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$86,577 (US$32,065)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[Eastern Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = −04:00
| date_format = dd/mm/yyyy
| drives_on = left
| calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom#British Overseas Territories|UK postcode]]
| postal_code = AI-2640
| iso_code = [[ISO 3166-2:AI|AI]]
| cctld = [[.ai]]
|website=[https://gov.ai gov.ai] 
}}
'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

'''Anguilla'''{{efn|{{IPAc-en|æ|ŋ|ˈ|ɡ|w|ɪ|l|ə}} {{respell|ang|GWIL|ə}}}} is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] of the [[Caribbean]] region in the [[Atlantic Ocean|North Atlantic Ocean]].&lt;ref name=&quot;Introduction ::Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=31 October 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; It is one of the most northerly of the [[Leeward Islands]] in the [[Lesser Antilles]], lying east of [[Puerto Rico]] and the [[Virgin Islands]] and directly north of [[Saint Martin (island)|Saint Martin]].&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica – Anguilla&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica – Anguilla |access-date=12 July 2019 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807102108/https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The territory consists of the main island of Anguilla, approximately {{convert|16|mi|km|abbr=off}} long by {{convert|3|mi|km|0}} wide at its widest point, together with a number of much smaller islands and [[cay]]s with no permanent population. The territory's capital is [[The Valley, Anguilla|The Valley]].&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook- Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date= 11 July 2019|year=2019}}&lt;/ref&gt; The total land area of the territory is {{convert|35|mi2|km2}},&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{cite web|title=Anguilla Facts|url=http://www.gov.ai/anguillafacts.php|publisher=Government of Anguilla|access-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517012925/http://www.gov.ai/anguillafacts.php|archive-date=17 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with a population of approximately {{UN_Population|Anguilla}} in {{UN_Population|Year}}.{{UN_Population|ref}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>fqlmkl9jvlf816egx5gzrhxs774o0mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387748</id>
      <parentid>387747</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10046" sha1="c2nbguuybn8geksk9cx74q4ghfuw8w5" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Leeward Islands}}
{{About|the Caribbean British Overseas Territory||Anguilla (disambiguation)}}
{{Infobox dependency
| name = Anguilla
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Anguilla.svg
| flag_size = 130
| flag_link = Flag of Anguilla
| image_seal = Coat of arms of Anguilla.svg
| seal_size = 65
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Anguilla
| motto = &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[God Bless Anguilla]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Anguilla - God bless Anguilla.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Anguilla in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=red }}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Anguilla - Location Map (2013) - AIA - UNOCHA.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = [[Treaty of Breda (1667)|English control]]
| established_date = 1667
| established_title2 = [[Saint Christopher-Nevis-Anguilla|Federation with Saint Kitts and Nevis]]
| established_date2 = 1871
| established_title3 = [[Republic of Anguilla|Secession and independence]]
| established_date3 = 12 July 1967
| established_title4 = British control restored
| established_date4 = 18 March 1969
| established_title5 = [[Anguilla Act 1980|Formal secession from Saint Kitts and Nevis]]
| established_date5 = 16 December 1980
| official_languages = English
| demonym = Anguillian
| capital = [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
| coordinates = {{Coord|18|13|15|N|63|03|06|W|region:AI_type:city|display=inline}}
| largest_city = capital
| ethnic_groups = {{Plainlist|
* 85.3% [[Black British people|African]]
* 4.9% [[Latin American migration to the United Kingdom|Hispanic]]
* 3.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
* 3.2% [[White people in the United Kingdom|White]]
* 1.0% [[British Indian|Indian]]
* 1.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|Other]]
* 0.3% No answer
}}
| ethnic_groups_year = 2011
| ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=20 September 2019 |year=2019}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch|Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Anguilla|Governor]]
| leader_name2 = [[Julia Crouch (diplomat)|Julia Crouch]]
| leader_title3 = Deputy Governor
| leader_name3 = [[Perin A. Bradley]]
| leader_title4 = [[Premier of Anguilla|Premier]]
| leader_name4= [[Cora Richardson-Hodge]]
| legislature = [[House of Assembly (Anguilla)|House of Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 91
| area_sq_mi =
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 73
| population_estimate = 16,010&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by Summary, Annual: 1992-2025, Population estimates, rates for births and deaths |url=https://statistics.gov.ai/AllDocuments/1.1%20Population.xlsx |publisher=Anguilla Statistics Department |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 13,452
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = not ranked
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 132
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 342
| GDP_PPP = $311&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;UN Data&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |title=UN Data |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131850/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |archive-date=30 December 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = $29,493
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$1.386 billion (US$513 million)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Annual Economic and Financial Review Anguilla |url=https://cdn.eccb-centralbank.orgPDFAnguilla |publisher=Eastern Caribbean Central Bank |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$86,577 (US$32,065)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[Eastern Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = −04:00
| date_format = dd/mm/yyyy
| drives_on = left
| calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom#British Overseas Territories|UK postcode]]
| postal_code = AI-2640
| iso_code = [[ISO 3166-2:AI|AI]]
| cctld = [[.ai]]
|website=[https://gov.ai gov.ai] 
}}
'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

'''Anguilla'''{{efn|{{IPAc-en|æ|ŋ|ˈ|ɡ|w|ɪ|l|ə}} {{respell|ang|GWIL|ə}}}} is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] of the [[Caribbean]] region in the [[Atlantic Ocean|North Atlantic Ocean]].&lt;ref name=&quot;Introduction ::Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=31 October 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; It is one of the most northerly of the [[Leeward Islands]] in the [[Lesser Antilles]], lying east of [[Puerto Rico]] and the [[Virgin Islands]] and directly north of [[Saint Martin (island)|Saint Martin]].&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica – Anguilla&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica – Anguilla |access-date=12 July 2019 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807102108/https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The territory consists of the main island of Anguilla, approximately {{convert|16|mi|km|abbr=off}} long by {{convert|3|mi|km|0}} wide at its widest point, together with a number of much smaller islands and [[cay]]s with no permanent population. The territory's capital is [[The Valley, Anguilla|The Valley]].&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook- Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date= 11 July 2019|year=2019}}&lt;/ref&gt; The total land area of the territory is {{convert|35|mi2|km2}},&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{cite web|title=Anguilla Facts|url=http://www.gov.ai/anguillafacts.php|publisher=Government of Anguilla|access-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517012925/http://www.gov.ai/anguillafacts.php|archive-date=17 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with a population of approximately {{UN_Population|Anguilla}} in {{UN_Population|Year}}.{{UN_Population|ref}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ai/ Government of Anguilla]—Official government website
===عام معلومات===
* [https://web.archive.org/web/20260102203322/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/ Anguilla]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20090204121925/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/anguilla.htm Anguilla] from ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://anguillafocus.com/ Anguilla Focus]
* {{Wikiatlas|Anguilla}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=X74BamQvGHM%7CAnguilla's battle for freedom -- youtube video compilation] archived at [http://ghostarchive.org/varchive/X74BamQvGHM Ghostarchive.org] on 18 May 2022

{{Authority control}}

{{Coord|18.22723|N|63.04899|W|region:AI_type:adm1st_scale:5000|display=title}}

[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>c2nbguuybn8geksk9cx74q4ghfuw8w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387749</id>
      <parentid>387748</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>387749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10985" sha1="kktakae6xspepe3kyg244x4juk1tbg4" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Leeward Islands}}
{{About|the Caribbean British Overseas Territory||Anguilla (disambiguation)}}
{{Infobox dependency
| name = Anguilla
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Anguilla.svg
| flag_size = 130
| flag_link = Flag of Anguilla
| image_seal = Coat of arms of Anguilla.svg
| seal_size = 65
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Anguilla
| motto = &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[God Bless Anguilla]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Anguilla - God bless Anguilla.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Anguilla in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=red }}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Anguilla - Location Map (2013) - AIA - UNOCHA.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = [[Treaty of Breda (1667)|English control]]
| established_date = 1667
| established_title2 = [[Saint Christopher-Nevis-Anguilla|Federation with Saint Kitts and Nevis]]
| established_date2 = 1871
| established_title3 = [[Republic of Anguilla|Secession and independence]]
| established_date3 = 12 July 1967
| established_title4 = British control restored
| established_date4 = 18 March 1969
| established_title5 = [[Anguilla Act 1980|Formal secession from Saint Kitts and Nevis]]
| established_date5 = 16 December 1980
| official_languages = English
| demonym = Anguillian
| capital = [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
| coordinates = {{Coord|18|13|15|N|63|03|06|W|region:AI_type:city|display=inline}}
| largest_city = capital
| ethnic_groups = {{Plainlist|
* 85.3% [[Black British people|African]]
* 4.9% [[Latin American migration to the United Kingdom|Hispanic]]
* 3.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
* 3.2% [[White people in the United Kingdom|White]]
* 1.0% [[British Indian|Indian]]
* 1.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|Other]]
* 0.3% No answer
}}
| ethnic_groups_year = 2011
| ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=20 September 2019 |year=2019}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch|Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Anguilla|Governor]]
| leader_name2 = [[Julia Crouch (diplomat)|Julia Crouch]]
| leader_title3 = Deputy Governor
| leader_name3 = [[Perin A. Bradley]]
| leader_title4 = [[Premier of Anguilla|Premier]]
| leader_name4= [[Cora Richardson-Hodge]]
| legislature = [[House of Assembly (Anguilla)|House of Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 91
| area_sq_mi =
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 73
| population_estimate = 16,010&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by Summary, Annual: 1992-2025, Population estimates, rates for births and deaths |url=https://statistics.gov.ai/AllDocuments/1.1%20Population.xlsx |publisher=Anguilla Statistics Department |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 13,452
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = not ranked
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 132
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 342
| GDP_PPP = $311&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;UN Data&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |title=UN Data |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131850/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |archive-date=30 December 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = $29,493
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$1.386 billion (US$513 million)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Annual Economic and Financial Review Anguilla |url=https://cdn.eccb-centralbank.orgPDFAnguilla |publisher=Eastern Caribbean Central Bank |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$86,577 (US$32,065)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[Eastern Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = −04:00
| date_format = dd/mm/yyyy
| drives_on = left
| calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom#British Overseas Territories|UK postcode]]
| postal_code = AI-2640
| iso_code = [[ISO 3166-2:AI|AI]]
| cctld = [[.ai]]
|website=[https://gov.ai gov.ai] 
}}
'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

'''Anguilla'''{{efn|{{IPAc-en|æ|ŋ|ˈ|ɡ|w|ɪ|l|ə}} {{respell|ang|GWIL|ə}}}} is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] of the [[Caribbean]] region in the [[Atlantic Ocean|North Atlantic Ocean]].&lt;ref name=&quot;Introduction ::Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=31 October 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; It is one of the most northerly of the [[Leeward Islands]] in the [[Lesser Antilles]], lying east of [[Puerto Rico]] and the [[Virgin Islands]] and directly north of [[Saint Martin (island)|Saint Martin]].&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica – Anguilla&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica – Anguilla |access-date=12 July 2019 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807102108/https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The territory consists of the main island of Anguilla, approximately {{convert|16|mi|km|abbr=off}} long by {{convert|3|mi|km|0}} wide at its widest point, together with a number of much smaller islands and [[cay]]s with no permanent population. The territory's capital is [[The Valley, Anguilla|The Valley]].&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook- Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date= 11 July 2019|year=2019}}&lt;/ref&gt; The total land area of the territory is {{convert|35|mi2|km2}},&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{cite web|title=Anguilla Facts|url=http://www.gov.ai/anguillafacts.php|publisher=Government of Anguilla|access-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517012925/http://www.gov.ai/anguillafacts.php|archive-date=17 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with a population of approximately {{UN_Population|Anguilla}} in {{UN_Population|Year}}.{{UN_Population|ref}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ai/ Government of Anguilla]—Official government website
===عام معلومات===
* [https://web.archive.org/web/20260102203322/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/ Anguilla]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20090204121925/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/anguilla.htm Anguilla] from ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://anguillafocus.com/ Anguilla Focus]
* {{Wikiatlas|Anguilla}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=X74BamQvGHM%7CAnguilla's battle for freedom -- youtube video compilation] archived at [http://ghostarchive.org/varchive/X74BamQvGHM Ghostarchive.org] on 18 May 2022

{{Authority control}}

{{Coord|18.22723|N|63.04899|W|region:AI_type:adm1st_scale:5000|display=title}}

[[زمرو:اينگويلا| ]] 
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|اينگوئلا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ سال 1650ع جا قيام]] 
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جون ميمبر رياستون]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانوي ليورڊ ٻيٽ]]  
[[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] 
[[زمرو:اڳوڻي انگريزي ڪالونيون]] 
[[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ (ڪيريبين)]] 
[[زمرو:ننڍي ٻيٽ واري ترقي پذير رياستون]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا سال 1980ع]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ سال 1650ع جا قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ سال 1650ع جا قيام]] 
[[زمرو:سال 1650ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>kktakae6xspepe3kyg244x4juk1tbg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>387751</id>
      <parentid>387749</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]]; added [[Category:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>387751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10980" sha1="dt62lrarx93z4wzuntse81xn54xliw7" xml:space="preserve">{{Short description|British Overseas Territory in the Leeward Islands}}
{{About|the Caribbean British Overseas Territory||Anguilla (disambiguation)}}
{{Infobox dependency
| name = Anguilla
| settlement_type = [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]
| image_flag = Flag of Anguilla.svg
| flag_size = 130
| flag_link = Flag of Anguilla
| image_seal = Coat of arms of Anguilla.svg
| seal_size = 65
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Anguilla
| motto = &quot;Unity, Strength and Endurance&quot;
| anthem = &quot;[[God Save the King]]&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the [[national anthem]] by custom, not statute, and there is no authorised version. Typically only the first verse is usually sung, although the second verse is also often sung as well at state and public events.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]
| song_type = '''Territorial anthem'''
| song = &quot;[[God Bless Anguilla]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Anguilla - God bless Anguilla.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Anguilla in United Kingdom.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=red }}
| mapsize = 290px
| image_map2 = Anguilla - Location Map (2013) - AIA - UNOCHA.svg
| mapsize2 = 290px
| map_caption2 = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = {{flag|United Kingdom}}
| established_title = [[Treaty of Breda (1667)|English control]]
| established_date = 1667
| established_title2 = [[Saint Christopher-Nevis-Anguilla|Federation with Saint Kitts and Nevis]]
| established_date2 = 1871
| established_title3 = [[Republic of Anguilla|Secession and independence]]
| established_date3 = 12 July 1967
| established_title4 = British control restored
| established_date4 = 18 March 1969
| established_title5 = [[Anguilla Act 1980|Formal secession from Saint Kitts and Nevis]]
| established_date5 = 16 December 1980
| official_languages = English
| demonym = Anguillian
| capital = [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
| coordinates = {{Coord|18|13|15|N|63|03|06|W|region:AI_type:city|display=inline}}
| largest_city = capital
| ethnic_groups = {{Plainlist|
* 85.3% [[Black British people|African]]
* 4.9% [[Latin American migration to the United Kingdom|Hispanic]]
* 3.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
* 3.2% [[White people in the United Kingdom|White]]
* 1.0% [[British Indian|Indian]]
* 1.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|Other]]
* 0.3% No answer
}}
| ethnic_groups_year = 2011
| ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=20 September 2019 |year=2019}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1 = {{Current UK monarch|Charles III}}
| leader_title2 = [[Governor of Anguilla|Governor]]
| leader_name2 = [[Julia Crouch (diplomat)|Julia Crouch]]
| leader_title3 = Deputy Governor
| leader_name3 = [[Perin A. Bradley]]
| leader_title4 = [[Premier of Anguilla|Premier]]
| leader_name4= [[Cora Richardson-Hodge]]
| legislature = [[House of Assembly (Anguilla)|House of Assembly]]
| national_representation = [[Government of the United Kingdom]]
| national_representation_type1 = [[Minister of State for Europe, North America and Overseas Territories|Minister]]
| national_representation1 = [[Stephen Doughty]]
| area_km2 = 91
| area_sq_mi =
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --&gt;
| percent_water = negligible
| elevation_max_m = 73
| population_estimate = 16,010&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by Summary, Annual: 1992-2025, Population estimates, rates for births and deaths |url=https://statistics.gov.ai/AllDocuments/1.1%20Population.xlsx |publisher=Anguilla Statistics Department |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 13,452
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = not ranked
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 132
| population_density_rank = not ranked
| population_density_sq_mi = 342
| GDP_PPP = $311&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;UN Data&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |title=UN Data |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230131850/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Anguilla |archive-date=30 December 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = $29,493
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = EC$1.386 billion (US$513 million)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 Annual Economic and Financial Review Anguilla |url=https://cdn.eccb-centralbank.orgPDFAnguilla |publisher=Eastern Caribbean Central Bank |access-date=June 9, 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = EC$86,577 (US$32,065)
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = 
| HDI = &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
| HDI_rank =
| currency = [[Eastern Caribbean dollar]]
| currency_code = XCD
| timezone = [[Atlantic Time Zone|AST]]
| utc_offset = −04:00
| date_format = dd/mm/yyyy
| drives_on = left
| calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]]
| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom#British Overseas Territories|UK postcode]]
| postal_code = AI-2640
| iso_code = [[ISO 3166-2:AI|AI]]
| cctld = [[.ai]]
|website=[https://gov.ai gov.ai] 
}}
'''اينگويلا''' (Anguilla) اتر ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڪيريبين علائقي ۾ برطانيه جو هڪ سمنڊ پار علائقو آهي. اهو ليزر اينٽيلس ۾ ليورڊ ٻيٽن جي سڀ کان اتر ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جيڪو پورٽو ريڪو ۽ ورجن آئيلينڊز ٻيٽن جي اوڀر ۾ ۽ سينٽ مارٽن جي سڌو اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو انگوئلا جي مکيه ٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو تقريبن 16 ميل (26 ڪلوميٽر) ڊگهو ۽ ان جي ويڪر واري نقطي تي 3 ميل (5 ڪلوميٽر) ويڪرو آهي، ان سان گڏ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز (Keys) آهن جن ۾ ڪا مستقل آبادي ناهي. علائقي جي گاديءَ جو هنڌ جو نالو &quot;دا وئلي&quot; آهي. علائقي جو ڪل زميني علائقو 35 چورس ميل (91 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن جي آبادي سال 2021ع ۾ تقريبن 15,753 هئي.

'''Anguilla'''{{efn|{{IPAc-en|æ|ŋ|ˈ|ɡ|w|ɪ|l|ə}} {{respell|ang|GWIL|ə}}}} is a [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] of the [[Caribbean]] region in the [[Atlantic Ocean|North Atlantic Ocean]].&lt;ref name=&quot;Introduction ::Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date=31 October 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; It is one of the most northerly of the [[Leeward Islands]] in the [[Lesser Antilles]], lying east of [[Puerto Rico]] and the [[Virgin Islands]] and directly north of [[Saint Martin (island)|Saint Martin]].&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica – Anguilla&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica – Anguilla |access-date=12 July 2019 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807102108/https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The territory consists of the main island of Anguilla, approximately {{convert|16|mi|km|abbr=off}} long by {{convert|3|mi|km|0}} wide at its widest point, together with a number of much smaller islands and [[cay]]s with no permanent population. The territory's capital is [[The Valley, Anguilla|The Valley]].&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook- Anguilla&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Anguilla|access-date= 11 July 2019|year=2019}}&lt;/ref&gt; The total land area of the territory is {{convert|35|mi2|km2}},&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{cite web|title=Anguilla Facts|url=http://www.gov.ai/anguillafacts.php|publisher=Government of Anguilla|access-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517012925/http://www.gov.ai/anguillafacts.php|archive-date=17 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with a population of approximately {{UN_Population|Anguilla}} in {{UN_Population|Year}}.{{UN_Population|ref}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}
===سرڪاري===
* [http://www.gov.ai/ Government of Anguilla]—Official government website
===عام معلومات===
* [https://web.archive.org/web/20260102203322/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/ Anguilla]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20090204121925/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/anguilla.htm Anguilla] from ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://anguillafocus.com/ Anguilla Focus]
* {{Wikiatlas|Anguilla}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=X74BamQvGHM%7CAnguilla's battle for freedom -- youtube video compilation] archived at [http://ghostarchive.org/varchive/X74BamQvGHM Ghostarchive.org] on 18 May 2022

{{Authority control}}

{{Coord|18.22723|N|63.04899|W|region:AI_type:adm1st_scale:5000|display=title}}

[[زمرو:اينگويلا| ]] 
[[زمرو:اينگويلا]]
[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|اينگوئلا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ سال 1650ع جا قيام]] 
[[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:مشرقي ڪيريبين رياستن جي تنظيم جون ميمبر رياستون]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:برطانوي ليورڊ ٻيٽ]]  
[[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] 
[[زمرو:اڳوڻي انگريزي ڪالونيون]] 
[[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ (ڪيريبين)]] 
[[زمرو:ننڍي ٻيٽ واري ترقي پذير رياستون]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا سال 1980ع]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ سال 1650ع جا قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ سال 1650ع جا قيام]] 
[[زمرو:سال 1650ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>dt62lrarx93z4wzuntse81xn54xliw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اينگويلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99368</id>
    <revision>
      <id>387750</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]  [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|اينگوئلا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</comment>
      <origin>387750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="kik0jsfjo3kah0ehskfjas23goro11q" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪئريبين ۾ ٻيٽ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا|اينگوئلا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا]]</text>
      <sha1>kik0jsfjo3kah0ehskfjas23goro11q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا ۾ سال 1650ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99369</id>
    <revision>
      <id>387752</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال 1650ع]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>387752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="7fo8kg3eaczxzub7qljbwjzxt63bclk" xml:space="preserve">[[زمرو:سال 1650ع]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7fo8kg3eaczxzub7qljbwjzxt63bclk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سال 1650ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99370</id>
    <revision>
      <id>387753</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:1650]]</comment>
      <origin>387753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="0dx1f60q0ja9r855b8cb7ql1b1uoj7y" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:1650]]</text>
      <sha1>0dx1f60q0ja9r855b8cb7ql1b1uoj7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1650</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99371</id>
    <revision>
      <id>387754</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>387754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مونسيراٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99372</id>
    <redirect title="مونٽسيراٽ" />
    <revision>
      <id>387756</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[مونسيراٽ]] کي [[مونٽسيراٽ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>387756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="jcdib0csqzyb495hgd6iaiwb94jorip" xml:space="preserve">#چوريو [[مونٽسيراٽ]]</text>
      <sha1>jcdib0csqzyb495hgd6iaiwb94jorip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميتيج بيل يونيورسٽي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99373</id>
    <revision>
      <id>387765</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]] [[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]</comment>
      <origin>387765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="6nd6p5a168b5rdd01o0bii4moa42s9t" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا ۾ تعليم]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ يونيورسٽيون]]</text>
      <sha1>6nd6p5a168b5rdd01o0bii4moa42s9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99374</id>
    <revision>
      <id>387767</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>387767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="lfch73ftgwsbobbhqgzuonn9azb6c26" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا]]
[[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>lfch73ftgwsbobbhqgzuonn9azb6c26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بانسڪا بيسٽريتسا جون عمارتون ۽ اڏاوتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99375</id>
    <revision>
      <id>387768</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</comment>
      <origin>387768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="q6mvd72a05a69n98xnjytfl3wjxqsop" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>q6mvd72a05a69n98xnjytfl3wjxqsop</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>